Geniusz porównywany z Einsteinem. W 1938 roku zaginął bez śladu
W 1938 r. włoski fizyk Ettore Majorana nagle znikł. Czy porównywany z Einsteinem i Fermim geniusz popełnił samobójstwo czy wybrał życie w klasztorze? A może zaczął pracować przy superbroni Hitlera?
W tym artykule: Kim był Ettore Majorana? Co się stało z geniuszem fizyki? Martwy albo nowo narodzony Zniknął nie tylko Majorana Hipotezy na temat zaginięcia Majorany Czy Włoch wolał Hitlera? Czy Ettore Majorana został porwany? Przypadkowe odkrycie Kolejny fałszywy ślad Co tak naprawdę się stało z Ettore Majoraną? Spotkali się po raz pierwszy jesienią 1927 roku na Uniwersytecie Rzymskim Sapienza. Przyszły współtwórca bomby atomowej Enrico Fermi miał 26 lat i właśnie objął katedrę fizyki. 21-letni Ettore Majorana był jego najzdolniejszym studentem. Gdy 11 lat później Fermi odbierał w Sztokholmie Nagrodę Nobla za „wytworzenie w reakcjach z neutronami nowych pierwiastków promieniotwórczych”, w całych Włoszech trwały poszukiwania zaginionego Majorany. Po raz ostatni widziano go 25 marca 1938 r. na pokładzie statku „Tirrenia” między Palermo a Neapolem. Od tego czasu wszelki słuch po fizyku zaginął. Kim był Ettore Majorana? Urodzony w 1906 r. w Katanii Ettore Majorana już jako dziecko zdumiewał swymi niezwykłymi zdolnościami matematycznymi. Po maturze, idąc za przykładem dziadka i ojca, rozpoczął studia na wydziale inżynierii. Nie ukończył ich, bo postanowił przenieść się na fizykę. Dyscyplina ta pod koniec lat 20. XX w. przeżywała we Włoszech złoty okres. Oprócz wspomnianego Fermiego, który kierował mieszczącym się przy rzymskiej ulicy Panisperna Instytutem Fizyki, światową sławę zdobyli: Franco Rasetti, Emilio Segrè (laureat Nagrody Nobla z 1959 r.), Bruno Pontecorvo, Edoardo Amaldi, Enrico Volterra. Wszyscy przeszli do włoskiej historii jako „chłopcy z ulicy Panisperna”. Majorana był jednym z nich. Choć od tajemniczego zniknięcia genialnego fizyka upłynęło ponad 80 lat, włoska prokuratura definitywnie zamknęła sprawę dopiero kilka lat temu. Orzekła, że Ettore Majorana opuścił kraj, a w latach 1955–1959 mieszkał pod przybranym nazwiskiem w Wenezueli. Śledczym nie udało się jednak odpowiedzieć na kluczowe pytanie. Dlaczego wybitny fizyk, którego Fermi porównywał do Galileusza i Newtona, wyjechał z Włoch? Zagadką pozostaje też los jego ostatnich notatek. Amaldi – opisując po latach pierwszą wizytę Majorany u Fermiego – stwierdził, że rozmowa skoncentrowała się na prowadzonych przez Fermiego badaniach. A dokładnie nad b (znanym dziś jako model lub przybliżenie Thomasa-Fermiego). Majorana słuchał uważnie, zadał kilka dodatkowych pytań i wyszedł bez słowa. Gdy pojawił się następnego dnia, poprosił o tabelę z wartościami parametrów (badania wymagały skomplikowanych obliczeń)i porównał ją z wyciągniętą z kieszeni byle jaką kartką, na której zapisał własne, wykonane w ciągu zaledwie kilkunastu godzin, rachunki. Ponieważ wyniki się zgadzały, powiedział Fermiemu, że jego tabela jest dobra, i dwa dni później przeniósł się na kierowany przez niego wydział. 6 lipca 1929 r. z wyróżnieniem obronił pracę doktorską dotyczącą reakcji jądrowej rozpadu. Potem opublikował kilka prac z zakresu fizyki atomowej, które przyniosły mu uznanie. Z relacji Amaldiego wynika, że Majorana był prekursorem w dziedzinie badań nad jądrem atomu. Zanim w 1932 r. James Chadwick odkrył i opisał nową cząstkę w jądrze atomu nazwaną neutronem (za co notabene trzy lata później otrzymał Nagrodę Nobla), Majorana zaproponował model, w którym neutrony i protony tworzyły jądro, oddziałując na siebie poprzez wymianę cząstek pośredniczących. Tyle że – pomimo presji włoskiego środowiska fizyków – nie zgodził się na publikację swej teorii. Gdy więc 19 lipca 1932 r. ukazała się praca Niemca Wernera Heisenberga dotycząca opisu sił jądrowych, koledzy Majorany byli rozżaleni. Uznali, że naukowiec pozbawił swój kraj zasług. Majorana odparł, że „Heisenberg napisał wszystko, co można było powiedzieć, a nawet prawdopodobnie powiedział za dużo”. Oppenheimer – wybitny fizyk i pacyfista, który został ojcem bomby atomowej. Jak do tego doszło? Kim był J. Robert Oppenheimer, naukowy kierownik Projektu Manhattan, bohater nowego filmu Christophera Nolana? Był erudytą równie biegle poruszającym się w tematach literackich, filozoficznyc... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/oppenheimer-wybitny-fizyk-i-pacyfista-ktory-zostal-ojcem-bomby-atomowej-jak-do-tego-doszlo-fot-getty-images-c832cda.jpg" width="938" height="682" alt="Oppenheimer – wybitny fizyk i pacyfista, który został ojcem bomby atomowej. Jak do tego doszło? (fot. Getty Images)" title="Oppenheimer – wybitny fizyk i pacyfista, który został ojcem bomby atomowej. Jak do tego doszło? (fot. Getty Images)" /> Co się stało z geniuszem fizyki? W styczniu 1938 r. Majorana rozpoczął wykłady na Uniwersytecie w Neapolu. Jak wynika z listów pisanych do matki, prowadził życie odludka. Mieszkał w tanim hotelu „Bologna”, który opuszczał tylko, by udać się na zajęcia lub na długie samotne spacery. Bliższe koleżeństwo nawiązał jedynie z dyrektorem Instytutu Fizyki Antonio Carrellim. To on był adresatem ostatnich listów Majorany. Każdy z nich wprowadzał Carrellego w zdumienie. W pierwszym, nadanym 25 marca w neapolitańskim porcie (zapewne przed wejściem na statek do Palermo), Majorana napisał: „Podjąłem decyzję, która jest już nie do odwołania. Nie ma w niej ani krzty egoizmu, ale zdaję sobie sprawę z uciążliwości, jakie moje nagłe zniknięcie może przysporzyć tobie i studentom”. 26 marca z „Grand Hotel Sole” w Palermo Majorana wysłał do Carrellego telegram, w którym… prosił, aby nie traktował jego poprzedniej korespondencji poważnie. Kilka godzin później nadał ekspres: „Morze mnie odrzuciło i jutro wracam do hotelu »Bologna«, być może będę podróżował razem z tym listem”. Majorana poinformował też, że zamierza zrezygnować z wykładów i obiecał wszystko wyjaśnić po powrocie. Czego jednak nie zrobił, bo od tego czasu słuch po nim zaginął. Pomimo że sprawą interesował się osobiście Benito Mussolini, który za pomoc w odnalezieniu geniusza wyznaczył nagrodę 30 tys. lirów (była to spora suma, zważywszy że przeciętna miesięczna pensja wynosiła mniej niż tysiąc lirów, a będący szczytem marzeń większości Włochów dwuosobowy Fiat Topolino kosztował 8900 lirów) – fizyka nie namierzono. Ani żywego, ani martwego. Martwy albo nowo narodzony Podczas przeszukania w neapolitańskim hotelu „Bologna” znaleziono list, w którym Majorana prosił rodzinę, aby nie przesadzała z żałobą: „Jeśli koniecznie chcecie uszanować zwyczaje, to załóżcie czarne ubrania, ale nie dłużej niż przez trzy dni”. Już ta sugestia wskazywała, że fizyk planował popełnić samobójstwo – choćby skacząc za burtę statku. Szkopuł w tym, że morze nigdy nie wyrzuciło jego ciała. Niektórzy wątpią, czy geniusz dotarł do Palermo, do „Grand Hotel Sole”. Inni – czy wszedł na statek „Tirrenia” wracający z Sycylii do Neapolu. Prof. Vittorio Strazzieri, podróżujący w tej samej co Majorana trzyosobowej kabinie nr 37, poświadczył wprawdzie, że widział go na pokładzie nad ranem, ale nie znał Majorany osobiście. Po prostu gdy pokazano mu zaginionego na zdjęciu, wydał mu się podobny do współpasażera ze statku. Z kolei drugiego mężczyzny dzielącego tę samą kuszetkę, niejakiego Charlesa Price’a (na takie nazwisko został wykupiony bilet), nigdy nie przesłuchano. Znamienne, że skromnie żyjący Majorana poprosił 22 stycznia 1938 r. – a więc 2 miesiące przed zniknięciem – o wypłacenie swojej części spadku po ojcu. Pieniądze zainkasował w marcu, kilka dni przed podróżą do Palermo. W tym samym czasie otrzymał też stypendium wraz z zaległościami od dnia objęcia katedry. W sumie była to ogromna kwota. Zniknął nie tylko Majorana Co więcej, wraz z Majoraną zniknął też jego paszport. Może to świadczyć o tym, że wcale nie odebrał sobie życia (byłoby to wbrew logicznemu rozumowaniu, z którego był powszechnie znany), lecz świadomie przygotowywał swoje zniknięcie. Co ciekawe, znajomy Majorany prof. Giuseppe Occhialini – który wrócił do Neapolu z Brazylii w styczniu 1938 r. – zeznał, że fizyk bardzo się ucieszył z jego przyjazdu i stwierdził, że za parę tygodni profesor już by go nie zastał. Zastanawia też sam sposób, w jaki Ettore Majorana kontaktował się ze swym najbliższym kolegą Carrellim. Ten najpierw otrzymał bowiem telegram, potem wysłany wcześniej list, a następnie ekspres. To zupełnie go skonsternowało. Jeśli Majorana chciał go uspokoić, że zaniechał samobójstwa, to powinien był zatelefonować. Zarówno w hotelu w Palermo, jak i w mieszkaniu Carrellego znajdował się aparat telefoniczny. Dlaczego geniusz nie zadzwonił? Czyżby chciał zyskać na czasie? Może kreując tajemniczą fikcję, pragnął odwrócić uwagę od swych rzeczywistych zamierzeń? Hipotezy na temat zaginięcia Majorany Znany sycylijski pisarz Leonardo Sciascia postawił romantyczną hipotezę, że Majorana odwrócił się plecami do świata, zamykając się w klasztorze. Autor stawiał na kalabryjski konwent w Serra San Bruno, klasztor jezuitów w Neapolu albo opactwo św. Paschalisa w Portici. Zakonnicy zaprzeczali jednak tym pogłoskom. Wtedy rodzina zaginionego zwróciła się z prośbą o pomoc do samego papieża Piusa XII, jednakże Watykan nic im nie odpowiedział. Czy jednak uciekając przed światem za klasztorne mury, Majorana potrzebował tak dużej gotówki? I dlaczego nie poinformował o tym najbliższych. Wywodził się przecież z wierzącej katolickiej rodziny, która na pewno nie sprzeciwiałaby się jego intencjom. Inna hipoteza zrodziła się za sprawą włóczęgi, zwanego „człowiekiem psem”, który pojawił się na Sycylii w rejonie Mazara del Vallo na początku roku 1940. Ponieważ ten nieposiadający żadnego wykształcenia mężczyzna często rozwiązywał zadania z matematyki i fizyki miejscowym licealistom, pojawiły się sugestie, że to błąkający się Majorana. Co ciekawe, bezdomny miał na prawej dłoni szramę identyczną jak zaginiony naukowiec i podpierał się laską, na której wyżłobiona była data urodzin Majorany! Gdy zaś umarł w 1973 r., wyprawiono uroczystość, na którą przyjechali nieznajomi ludzie – jakby nie był to pogrzeb obdartego kloszarda bez piątej klepki i bez dachu nad głową, lecz kogoś zupełnie innego, ważniejszego. Wątek ten oficjalnie (choć niekoniecznie przekonująco) uciął jednak w 1988 roku prokurator Paolo Borsellino. Powołując się na analizę grafologiczną podpisów „człowieka psa” z różnych czasów (w tym z więzienia) stwierdził, że był nim niejaki Tommas Lipari, a nie poszukiwany fizyk. Największą popularność zdobyła hipoteza, że Majorana wyjechał do Argentyny. Tak twierdzi m.in. Erasmo Recami, jeden z badaczy biografii i dorobku Majorany. Hipoteza ta pojawiła się w latach 50., gdy kilka osób (w tym emerytowany policjant) rzekomo zauważyło zaginionego w hotelu „Continental” w Buenos Aires. Niestety, poszukiwania w tym miejscu zakończyły się fiaskiem. Ponadto Majorana nie mógł wyjechać do Argentyny bezpośrednio z Neapolu lub z Palermo, bo jego paszport był ważny tylko w Europie. Mógł jednak trafić do Ameryki Południowej z Niemiec! Czy Włoch wolał Hitlera? Możliwe, że Majorana potajemnie wyjechał do Trzeciej Rzeszy. Koncepcja ta jest negowana, ponieważ byłoby hańbą, gdyby włoski geniusz pracował dla Hitlera, ale trzeba ją rozważyć. Ettore Majorana, który z reguły nie przyjmował zaproszeń nawet od tak prestiżowych uniwersytetów jak Yale czy Cambridge, w 1933 r. dał się przekonać i wyjechał na półroczne stypendium naukowe do Lipska. Tam poznał Heisenberga, pioniera mechaniki kwantowej, świeżo nagrodzonego Noblem. Potem udał się do Kopenhagi, gdzie miał okazję spotkać m.in. Nielsa Bohra i inne sławy swej epoki. Choć z racji powściągliwego charakteru i pełnego rezerwy podejścia Majorany do ludzi podejrzewa się go dziś o zespół Aspergera, geniusz nie izolował się od otaczającej go rzeczywistości społeczno-politycznej. Wręcz przeciwnie. Przebywając w Lipsku, odwiedził redakcję profaszystowskiej gazety, by przeczytać wywiad z Mussolinim przeznaczony do publikacji następnego dnia. W listach do matki zachwycał się porządkiem zaprowadzonym przez nazistów. Informował m.in., że „prześladowania Żydów rozweselają większość aryjską” i że „w Berlinie, gdzie ponad 50 procent prokuratorów było pochodzenia hebrajskiego, jedna trzecia z nich już została wyeliminowana”. 4 zagadki Wszechświata. Czy zapomniana teoria Einsteina pomoże rozwiązać największe zagadki fizyki? Mało kto wie, ale Einstein pracował też nad nieco innym matematycznym opisem kosmosu. Chciał opisać, jak masa nie zakrzywia czasoprzestrzeni, lecz ją skręca. W podobnym tonie napisał do Emilia Segrè, kolegi z Instytutu Fizyki. Ów z tego powodu nieomal zerwał z Majoraną stosunki, a dwa lata później – żeniąc się z niemiecką Żydówką – nie zaprosił go na ślub. Śmiało można przypuszczać, że również szef katedry Enrico Fermi, którego żona Laura miała żydowskie pochodzenie, nie podzielał poglądów swego nadzwyczaj uzdolnionego byłego studenta. W ciągu kolejnych lat geniusz nie zmienił bynajmniej poglądów. W jednym ze swych ostatnich listów, napisanych do matki w 1938 r. tuż przed zaginięciem, donosił z radością o szykującej się wizycie Adolfa Hitlera w Neapolu. Ten niezwykły entuzjazm w stosunku do polityki Hitlera miał za złe Majoranie nawet jego ojciec! Czy Ettore Majorana został porwany? Może zatem Majoranę przekabacili albo porwali agenci niemieckiego wywiadu na potrzeby hitlerowskiego programu atomowego? Hipoteza ta jest mało prawdopodobna, ponieważ – jak napisał w artykule „Setna rocznica urodzin Ettore Majorany” prof. Krzysztof Fiałkowski, wybitny specjalista z zakresu fizyki teoretycznej cząstek elementarnych: „do końca 1938 r. sam Fermi nie rozumiał, że przeprowadzone przez jego zespół w 1934 r. doświadczenia doprowadziły do rozszczepienia jąder, więc tym bardziej nie przewidywał możliwości realizacji reakcji łańcuchowej rozszczepień. Jeśli nawet Majoranie genialna intuicja ukazała taki obraz, skąd mogli o tym wiedzieć inni, skoro od 1933 r. nie opublikował żadnej pracy naukowej”. Uczony mógł jednak z własnej woli wyjechać do Niemiec, które tak podziwiał! Prof. Giorgio Dragoni z Uniwersytetu w Bolonii jest przekonany, że Majorana potajemnie udał się do Niemiec, gdzie pracował na rzecz III Rzeszy. Dragoni stwierdził, że informację tę przekazał mu w 1974 r. włoski fizyk prof. Gilberto Bernardini, który w latach 1934–1937 pracował w niemieckiej instytucji o nazwie Towarzystwo Postępu Naukowego im. Cesarza Wilhelma w Berlinie. Według Dragoniego decyzję o wyjeździe do Niemiec Majorana podjął jeszcze na stypendium w Lipsku, podczas rozmów z Heisenbergiem. Zdaniem Dragoniego hipotezę tę potwierdził w 1990 r. najmłodszy z chłopców z ulicy Panisperna – Bruno Pontecorvo. Podczas spotkania we Florencji stwierdził, że Majorana „wybrał Zachód”, precyzując przy tym, że chodziło o III Rzeszę. Nawiasem mówiąc, sam Pontecorvo wybrał Wschód: w 1950 r. bowiem potajemnie wyjechał do ZSRR, gdzie przyjął sowieckie obywatelstwo i pracował do śmierci. Z wersją Dragoniego zgadza się Arcangelo Papi – prawnik i znany badacz biografii Ettore Majorany. Według niego fizyk z Katanii był w Niemczech szefem badań jądrowych na potrzeby przemysłu zbrojeniowego i podlegał bezpośrednio Hitlerowi. I zdaniem Papiego to właśnie Majorana towarzyszy nazistowskiemu zbrodniarzowi Adolfowi Eichmannowi na zdjęciu zrobionym na pokładzie płynącego do Argentyny statku „Giovanna” w 1950 r., a zamieszczonym w książce „łowcy nazistów” Szymona Wiesenthala pt. „Prawo, nie zemsta”. Przypadkowe odkrycie W 2011 r. znany program telewizyjny „Chi l’ha visto?” – specjalizujący się w odnajdywaniu osób zaginionych – szukał pewnego mieszkańca Sycylii nazwiskiem nomen omen Majorana. Jako jeden z pierwszych do redakcji zadzwonił Francesco Fasani, opowiadając historię pewnego rodaka, którego poznał w latach 50., gdy przebywał na emigracji w Wenezueli: „Pracowałem jako mechanik i regularnie naprawiałem mu auto – żółtego studebakera, zawsze pełnego zapisanych notatników i różnego rodzaju kartek, które później, gdy był już stałym klientem, starałem się jakoś uporządkować. Choć znaliśmy się pięć lat, mało o nim wiedziałem, bo pan Bini (jak mi się przedstawił) wydawał się bardzo powściągliwy, nawet nie znałem jego imienia. W każdym razie był bardzo uprzejmy. Czasem mnie gdzieś podrzucał. Raz, pamiętam, podwiózł mnie do pracy. Gdy odjechał, właściciel warsztatu zapytał: »Wiesz kto to jest? To słynny naukowiec Majorana«!”. Prowadzący wywiad dziennikarz natychmiast zorientował się, że chodziło nie o akurat poszukiwanego jakiegoś tam Majoranę, ale o noszącego to samo nazwisko słynnego fizyka. Idąc tym tropem, prokuratura otworzyła śledztwo. Choć rząd w Caracas odmówił jakiejkolwiek współpracy, śledczy z włoskiej prokuratury nabrali przekonania, że mężczyzna mieszkający w latach 1955–1959 w wenezuelskiej Valencii pod nazwiskiem Bini to nie kto inny jak genialny fizyk z Katanii! Ekspertyza fizjonomiczna zdjęcia wykonanego przez Fasaniego w 1955 r. (uwielbiał fotografować otaczających go ludzi) wykazała podobieństwo „pana Biniego” do Majorany oraz do ojca fizyka, gdy był w podobnym wieku. Prokurator Pierfilippo Laviani wskazał też, że w samochodzie Biniego mechanik Fasani znalazł pocztówkę, którą wujek zaginionego geniusza – fizyk Quirico Majorana – wysłał w 1920 r. do amerykańskiego naukowca W.G. Gonklina! W jaki nieprawdopodobny sposób widokówka ta 35 lat później trafiła w ręce ukrywającego się w Wenezueli Ettore Majorany, jednak nie wiadomo. Kolejny fałszywy ślad Wersja włoskiej prokuratury z 2015 r., wskazująca wenezuelski trop, budzi wątpliwości. Ale nie jest ostatnim słowem w sprawie zniknięcia genialnego fizyka. Kilka lat temu ukazała się książka „Il Segreto di Majorana. Due uomini, una macchina”. Jej autor Alfredo Ravelli opisuje historię Rolanda Pelizzy, który utrzymuje, że od 1938 r. był uczniem, a później współpracownikiem przebywającego w klasztorze Majorany. Razem skonstruowali rzekomo maszynę wytwarzającą antycząstki, zdolną do produkcji czystej energii po zerowych kosztach. W książce opublikowano dwa zdjęcia Majorany i kilkanaście jego listów do Pelizzy. Dokonawszy ekspertyzy grafologicznej 23-stronicowego listu z 26 lutego 1964 r., biegła sądowa Sala Chantal orzekła, że „bez wątpienia” został napisany przez Majoranę. Ale znany badacz biografii fizyka Erasmo Recami – który napisał zresztą wstęp do tej kontrowersyjnej książki – sceptyczny co do ich wiarygodności. Czyżby to kolejny fałszywy ślad? Recami podczas trwających ponad trzydzieści lat badań dotarł do wielu osób, które znały fizyka z Katanii. Była wśród nich również siostra zaginionego geniusza – Maria. To ona stwierdziła, że nie ma sensu poszukiwać ciała jej brata, o wiele ważniejsze byłoby znalezienie jego ostatnich zeszytów! Pewne jest bowiem, że sporą część swych notatek Majorana zostawił tuż przed zniknięciem swojej studentce Gildzie Senatore, w której prawdopodobnie się podkochiwał. Gilda pokazała je swemu przyszłemu mężowi Francesco Cennamowi, asystentowi na Wydziale Fizyki uniwersytetu w Neapolu. Ten zaś przekazał je dyrektorowi Antonio Carrellemu, przyjacielowi Majorany. I na tym ślad się urywa. Choć nie wiadomo, co zawierały notatki, badacze nie mają wątpliwości, że ich zniknięcie jest wielką stratą dla nauki. Nie ma w tym przesady, skoro tych zaledwie kilka prac, które po Majoranie zostały, stawia go w rzędzie najwybitniejszych fizyków XX stulecia. Co tak naprawdę się stało z Ettore Majoraną? Niektóre z nich zostały przetłumaczone na język angielski dopiero po trzydziestu latach i zaczęto cytować je jako prekursorskie. Sporządzone podczas pobytu w Neapolu konspekty (tzw. Volumetti, przechowywane w Domus Galilaeana w Pizie) są ciągle analizowane. Profesor Krzysztof Fiałkowski (zm. 2014) napisał, że „znajduje się w nich zdumiewająco nowoczesne podejście do najważniejszych problemów fizyki kwantowej”. W 2006 r. Fabio Majorana, bratanek fizyka, natknął się na złożony przez jego ojca w 1938 r. u notariusza dokument (dlaczego Luciano Majorana zdeponował go w kancelarii, pozostaje kolejną zagadką), w którym wspomniane są zaawansowane badania Ettore dotyczące przewodnictwa magnetycznego oraz materii i antymaterii. Może to stanowiło przedmiot ostatnich zapisków geniusza? Niestety, tajemnicze notatki zniknęły. Podobnie jak sam geniusz. Pozostały mity i domysły.
Geniusz wszech czasów. Jaki naprawdę był Leonardo da Vinci?
W jednej chwili zderzają się stulecia – to moment odmienny od wszystkiego, czego doświadczyłam. Przybyłam do zamku Windsor, by zobaczyć królewską kolekcję rysunków Leonarda da Vinci.
Na zewnątrz, za wyniosłymi kamiennymi murami, turyści pstrykają sobie selfie i grzebią w pamiątkowych ściereczkach. W środku, za ostrołukową bramą ozdobioną gargulcami, Leonardo wprowadza mnie w renesans. Gdy w dostojnej komnacie zamku spoglądam na album oprawiony w skórę pod koniec XVI w., słyszę nieomal szepty artysty. Złote tłoczenia zdobią sześciocentymetrowy grzbiet woluminu. Na okładce, poplamionej i wytartej przez niedostrzegalne palce minionych pokoleń, widnieje napis: Disegni di Leonardo da Vinci Restaurati da Pompeo Leoni (Rysunki Leonarda da Vinci zachowane przez Pompeo Leoniego). Nikt nie wie dokładnie, jak ten album trafił do Anglii, ale jego pochodzenie jest jasne – Leoni, włoski rzeźbiarz, nabył rysunki od syna Francesco Melziego, oddanego ucznia artysty, i oprawił je w co najmniej dwa woluminy. Do roku 1690 oprawa Leoniego, jak nazywa się ten zbiór 234 arkuszy formatu folio obrazujących dociekliwy umysł Leonarda, trafiła do kolekcji królewskiej. Kiedy Martin Clayton, szef działu rycin i rysunków w Royal Collection Trust, rozkłada wybrane karty – rozdzielone dziś na 60 pudeł – wyłania się z nich spektrum tematów Leonarda: botanika, geologia, hydraulika, inżynieria wojskowa, projekty strojów, geometria, kartografia, optyka, anatomia. Szkicował, by zrozumieć nieznane, badał zagadki wszechświata tuszem, kredą, srebrnym ołówkiem. Klarowność tych rysunków zapiera dech w piersiach. Maleńki fragment, mniejszy od kciuka, ukazuje tułów kobiety przywołany kilkoma powściągliwymi kreskami. Najsłynniejszy, wykonany czerwoną kredką, z delikatnym zakrzywionym kreskowaniem, wyobraża płód zwinięty w macicy. Wszystko jest wystawione na próbę z wizualną precyzją: studium draperii do obrazu Madonny, moździerze ostrzeliwujące fortecę, cienie i półcienie, czaszka, serce, stopa i wreszcie cała masa twarzy – od promiennej Ledy po zniekształcone rysy starca. – W niektórych arkuszach Leonarda najbardziej uderza to nieposkromione przeskakiwanie z tematu na temat – mówi Clayton. – W oglądaniu umysłu pracującego w tak niesłychanie szerokim zakresie jest coś ogromnie ekscytującego. Notując wszystko i poszukując prawdy, Leonardo zachłannie pogłębiał swą wiedzę. Jego lista rzeczy do zrobienia zawiera takie punkty jak „zbudować okulary pozwalające widzieć księżyc większym” albo „opisać przyczynę śmiechu”. Szukał odpowiedzi na niezliczone pytania: Jaka jest odległość między brwią i połączeniem wargi z podbródkiem? Dlaczego gwiazdy są widoczne nocą, a nie w dzień? Jak konary drzewa mają się do grubości jego pnia? Co oddziela wodę od powietrza? Gdzie mieści się dusza? Czym jest kichanie, ziewanie, głód, pragnienie i żądza? Choć jego malowidła są znacznie lepiej znane, to geniusz Leonarda odsłaniają zasoby rękopisów i rysunków. Ten płodny umysł – zakres hipotez, które sprawdzał, intelektualne, naukowe i filozoficzne podróże, które podejmował – objawia się na każdej z 7 tys. kart przechowywanych w Windsorze, w bibliotekach Paryża, Londynu, Madrytu, Turynu i Mediolanu oraz w prywatnej kolekcji Billa Gatesa. Ponieważ w tym roku obchodzimy 500. rocznicę śmierci Leonarda, jego notatniki przeżywają własny renesans. Muzea organizują wystawy jego szkiców, a uczeni publikują nowe analizy, sięgając coraz głębiej w pełne spektrum jego dzieł. Co najciekawsze, stronice notatników Leonarda trafiają do rąk ekspertów z wszystkich dziedzin, które zgłębiał, od medycyny i mechaniki po muzykę. Sięgając wiele wieków wstecz, ci specjaliści zyskują świeże spojrzenie i badają pracę Leonarda, aby lepiej zrozumieć własną. Pomimo iż nauka, medycyna oraz technologia przesunęły granice tego, co i jak potrafimy zrobić, jego notatki ujawniają, jak wiele jeszcze musimy się nauczyć. Jak powiedział Martin Kemp, historyk sztuki i badacz Leonarda: – Żaden z jego poprzedników i współczesnych nie stworzył niczego porównywalnego pod względem zakresu, błyskotliwości hipotez oraz intensywności wizualnej. I następne wieki też nie przyniosły niczego, co naprawdę mogłoby się z tym równać. Leonardo urodził się 15 kwietnia 1452 r. w pobliżu Vinci, górskiego miasteczka na toskańskiej prowincji, między Florencją i Pizą. Jego rodzice nie byli małżeństwem. Wielu uważa, że matką była Caterina di Meo Lippi, miejscowa wieśniaczka. Ojciec, Ser Piero da Vinci, pełnił wysoką funkcję notariusza. Gdyby Leonardo nie był nieślubnym dzieckiem, oczekiwano by, że podąży jego śladem. Na chłopca o szerokich zainteresowaniach miasteczko Vinci musiało silnie wpływać. Toskański krajobraz wygląda dziś zapewne tak jak w czasach młodości Leonarda – oliwne gaje, przymglone wzgórza i górskie pasmo u zachodnich wybrzeży Italii. W Vinci ten widok nosi nazwę orizzonti geniali, „genialne horyzonty”, jak mówi Stefania Marvogli z Museo Leonardiano, czyniąc aluzję do Leonarda i geografii, która przenikała jego dzieciństwo. Ta mozaika różnorakich terenów, łączących się w spójną całość, odzwierciedla związki, których Leonardo poszukiwał w przyrodzie – wzorców jednoczących kosmos. O jego dzieciństwie wiadomo niewiele. Zapisy sugerują, że mieszkał z dziadkami w Vinci, gdzie odebrał podstawowe wykształcenie. Gdy wszedł w okres dojrzewania, ojciec najpewniej dostrzegł jego artystyczne zdolności i pokazał rysunki Leonarda swemu klientowi, artyście Andrei del Verrocchio, który zgodził się przyjąć chłopca na naukę w swojej florenckiej pracowni. Od początku Leonardo przyćmiewał swoich rówieśników, a niebawem i samego mistrza. Jego najwcześniejsza samodzielna praca, krajobraz doliny Arno wykonany piórkiem i tuszem, pochodzi z 1473 r., gdy Leonardo miał 21 lat. Po kilku latach otrzymał pierwsze własne zamówienia – na ołtarz w kaplicy Palazzo della Signoria oraz obraz Pokłon Trzech Króli dla augustiańskich mnichów. Leonardo pozostawił niewiele osobistych wspomnień, ale to i owo o nim wiemy. Prawie na pewno był gejem. Jako miłośnik zwierząt kupował na targu ptaki w klatkach i wypuszczał je na wolność. Był leworęczny i przystojny, nosił różowe tuniki i podziwiano go za śpiew, szczodrość oraz społeczne wyrobienie. Musiał być bardzo miłym gościem na przyjęciach, jak mówi Gary Radke, emerytowany profesor historii sztuki z uniwersytetu w Syrakuzach. – Nie należał do tych nieprzeniknionych, zamyślonych, gderliwych geniuszy. Przez 46 lat swojej kariery, spędzonych głównie we Florencji i Mediolanie, Leonardo poświęcał się wiedzy, bezustannie jej wypatrując i pragnąc za nią podążać. Studiował łacinę, kolekcjonował poezję, czytał Euklidesa i Archimedesa. Tam, gdzie inni przyjmowali to, co było dostrzegalne, on przyglądał się drobnym szczegółom – geometrycznym kątom, zmianom wielkości źrenicy – przeskakując z jednej dyscypliny do innej i szukając związków pomiędzy nimi. Szkicował kwiaty i aparaty latające, projektował maszyny wojenne dla swego mecenasa, księcia Ludwika Sforzy, tworzył teatralne ozdoby z pawich piór i obmyślił plan zmiany biegu rzeki Arno między Florencją i Pizą. Dokumentował wszystko niezwykle szczegółowo na odwrotach i w narożnikach arkuszy, starannymi notatkami zapisanymi w zwierciadlanym odbiciu – czytanymi od prawej do lewej. Niektóre z tych stron istnieją dziś w formie luźnych kartek, inne zostały oprawione w tomy zwane notatnikami lub kodeksami. Nie ma tu wyraźnego porządku, nawet na pojedynczej stronie, a podobne tematy często pojawiają się na różnych kartach, powstałych w odstępie wielu lat. To wszystko sprawia, że nawet uczeni mają problemy z nadążaniem za tempem jego umysłu, mówi mi Paolo Galluzzi, dyrektor florenckiego Museo Galileo, przerzucając z zadziwieniem reprodukcje notatników Leonarda. Twierdzi, że ilekroć dokonuje jakiejś obserwacji, w jego umyśle rodzi się pytanie, które nieodmiennie każe mu zastanowić się nad kolejną kwestią. – On komplikował sprawy. Trudno ogarnąć niezrównaną zdolność Leonarda do wychodzenia poza dokonania swoich poprzedników. Robił to, biorąc tematy w krzyżowy ogień pytań i obalając swoje własne wyroki. W Kodeksie Leicester zastanawia się, w jaki sposób woda trafia na szczyty gór, i odrzuca swoje pierwotne przekonanie, że wypycha ją w górę ciepło. Uświadamia sobie, że woda krąży poprzez parowanie, chmury i deszcz. – Ważniejsze od odkrycia, w jaki sposób działają górskie strumienie, jest odkrycie, w jaki sposób można to odkryć – mówi biograf Walter Isaacson. – On się przyczynia do wynalezienia naukowej metody. Dla Leonarda zasady nauki – obserwacja, hipotezy i eksperymenty – pełniły kluczową rolę w sztuce. Poruszał się płynnie między tymi dwiema dziedzinami, czerpiąc informacje z jednej, aby wykorzystać je w drugiej, mówi Francesca Fiorani, prodziekan wydziału sztuki i humanistyki na Uniwersytecie Wirginijskim. Dodaje, że jego największym darem było czynienie wiedzy widzialną. – Na tym polega jego potęga. Nigdzie nie jest to bardziej oczywiste niż w jego studiach anatomicznych. Leonardo dokonywał sekcji ludzkich zwłok, wydobywając mięśnie i rysując je w trzech wymiarach, by stwierdzić, w jaki sposób zgina się noga albo układa ręka. Jego współcześni, łącznie z Michałem Aniołem, rywalem Leonarda, badali mięśnie i kości, aby ulepszyć swe artystyczne wyobrażenia ludzkiego ciała. – Ale Leonardo szedł dalej – mówi Domenico Laurenza, historyk nauki z Rzymu. – On podchodził do anatomii jak prawdziwy anatom. Naukowe dane, które Leonardo zebrał w notatnikach, leżą u podstaw każdego pociągnięcia jego pędzla. Badania anatomiczne, które prowadził, zgłębiały biologię ludzkiej mimiki. W swoich notatkach zastanawiał się, który nerw powoduje „zmarszczenie brwi” albo „grymas warg w uśmiechu lub wyrazie zdumienia”. Analiza światła i cienia umożliwiała mu rozświetlanie konturów z niezrównaną subtelnością. Zrezygnował z tradycyjnych linii, zmiękczając krawędzie postaci i przedmiotów w ramach techniki zwanej sfumato. Optyka i geometria doprowadziły do wyrafinowanego wyczucia perspektywy, czego przykładem jest Ostatnia wieczerza. Wnikliwe obserwacje pozwalały mu przedstawiać emocjonalną głębię malowanych osób, które nie wydają się sztywne, tylko pełne uczuć. Lecz inwencja Leonarda miała swoją cenę. Irytował swych mecenasów bezustannymi opóźnieniami, a wiele jego prac, w tym Pokłon Trzech Króli oraz Święty Hieronim na pustyni, pozostało nieukończonych. Uczeni przypisują to jego żywiołowości w szukaniu nowych tematów i perfekcjonizmowi. Działo się tak również dlatego, że tworzenie było dla niego ważniejsze od gotowego dzieła. U Leonarda liczy się tylko proces, twierdzi Carmen Bambach, kuratorka działu rysunków i grafik w nowojorskim Metropolitan Museum of Art. – Efekt końcowy tak naprawdę się nie liczy. Szczerze mówiąc, im więcej wiedzy zdobywał Leonardo poprzez studia w swoich notatnikach, tym trudniej było znaleźć wykończoną linię w jego obrazach. – Malując, zrozumiał, że można tworzyć nieskończenie małe gradacje tonów i przejścia od najjaśniejszych, najbardziej intensywnych plam światła do najgłębszego cienia – wyjaśnia Bambach. Analiza rentgenowska dzieł Leonarda ujawnia liczne korekty zwane pentimento. Nieskończoność stała się bardzo realną koncepcją mającą praktyczne konsekwencje: Zawsze można się było nauczyć czegoś więcej. – Pod wieloma względami, od strony intelektualnej, to proces, który nie ma końca – mówi kuratorka. To może tłumaczyć, dlaczego Leonardo nigdy nie opublikował swoich notatników. Zamierzał ukończyć traktaty na wiele tematów, łącznie z geologią i anatomią. Zadanie uporządkowania szkiców i rękopisów przypadło jego wiernemu towarzyszowi Melziemu. Kiedy Leonardo zmarł, dwie trzecie do trzech czwartych jego oryginalnych kart zostało zapewne skradzionych lub zaginęło. Większość tych, które ocalały, zaczęto publikować dopiero pod koniec XVIII w. – ponad 200 lat po jego śmierci. W rezultacie o naukowej spuściźnie Leonarda wiemy bardzo niewiele. Jego dociekania, założenia i odkrycia pozostały tym, którzy przyszli po nim. Obecnie, po wielu stuleciach, wciąż usiłujemy go dogonić. Spuścizna notatników Leonarda jest namacalna także dziś. J. Calvin Coffey, szef wydziału chirurgii podyplomowej na uniwersytecie w Limerick, w trakcie badań, które prowadził kilka lat temu, dokonał zdumiewającego odkrycia: Obserwacja dokonana przez Leonarda około roku 1508 potwierdzała teorię, której starał się dowieść. Coffey bada krezkę, wachlarzowatą strukturę, która łączy jelito cienkie i grube z tylną ścianą jamy brzusznej. Od czasu wydania Anatomii Graya w 1858 r. studentów uczono, że krezka składa się z kilku odrębnych struktur. Ale Coffey, prowadząc coraz większą liczbę operacji jelita grubego, zaczął podejrzewać, że jest to jeden, ciągły narząd. Zgłębiając wraz z kolegami anatomię tej struktury w celu udowodnienia swojej hipotezy, Coffey trafił na rysunek Leonarda przedstawiający krezkę jako jeden nieprzerwany układ. Pamięta ten moment wyraźnie. Początkowo zerknął na rysunek i odłożył go. Potem spojrzał ponownie. – Byłem kompletnie zaskoczony tym, co zobaczyłem – mówi. – Dokładnie korelowało z tym, co widzieliśmy my. To było absolutne arcydzieło. Do jednego z przeglądów odkryć swego zespołu Coffey załączył rysunek Leonarda i podkreślił w tekście jego osiągnięcie. – Wiemy dziś, że interpretacja da Vinci była prawidłowa. Podczas swoich naukowych prezentacji Coffey pokazuje slajd ze szkicem Leonarda, zachwycając się zdolnością mistrza do wyizolowania narządu w całości, co komplikuje jego złożona, warstwowa struktura. – On bardzo uczciwie interpretował naturę i biologię – mówi. – Nawet dziś niektórzy chirurdzy nie byliby w stanie powtórzyć tego wyczynu. Wizualna przenikliwość Leonarda wynikała z jego wiary w projekt przyrody, czy to w przypadku korzenia drzewa, czy hipopotama. Pisał, że ludzka pomysłowość nigdy nie obmyśli żadnych wynalazków piękniej, prościej i bardziej celowo niż Natura, bo w jej wynalazkach niczego nie brakuje i nic nie jest zbędne. Każda tętnica, każda tkanka, każdy narząd istnieje w jakimś celu – to objawienie zmieniło bieg kariery Francisa Charlesa Wellsa. W roku 1977 Wells, kardiochirurg w Królewskim Szpitalu Papworth w angielskim Cambridge, trafił przypadkiem na wystawę anatomicznych rysunków Leonarda w londyńskiej Royal Academy of Arts. – To mnie po prostu powaliło – mówi Wells. Zakres badań artysty zaszokował go. Po dokonaniu sekcji zwłok stulatka Leonardo przedstawił pierwszy opis miażdżycy w historii medycyny. Ta powłoka na naczyniach krwionośnych działa w człowieku tak, jak skórka w pomarańczach, napisał. Im są starsze, tym grubsza jest skórka i mniej zostaje miąższu. Jego badania nad zastawkami serca, specjalnością Wellsa, były równie prorocze. Aby zrozumieć, jak działają, Leonardo zaprojektował szklany model zastawki aorty wypełniony wodą i nasionami traw, co pozwoliło mu określić wzorce przepływu krwi oraz otwierania się i zamykania zastawek. Szczegóły tego mechanizmu potwierdzono dopiero w latach 60. XX w. W największym stopniu szkice Leonarda otworzyły kardiochirurgowi oczy na wyjątkową logikę budowy i mechaniki serca – nie tylko na wygląd tego narządu, ale także przyczyny faktu, że rozwinął się w ten sposób. Pewnego poranka Wells stoi nad otwartą klatką piersiową pacjenta w sali operacyjnej szpitala Papworth. Pokazuje mi gestem, żebym się zbliżyła. – Widzisz? To zdumiewające – mówi, wskazując zastawkę mitralną. – Pomyśl o złożoności procesów, przez które musiał przejść organizm, żeby wytworzyć tę zastawkę. W swoim podejściu chirurgicznym Wells kieruje się maksymą, której nauczył się od Leonarda: Każdy element złożonej struktury zastawki – jej płatki, spoidła i mięśnie brodawkowate – musi w niej być, jest zaprojektowany tak, że wytrzymuje działające na niego siły. Ta świadomość wpłynęła fundamentalnie na sposób, w jaki Wells naprawia niedomagające zastawki. – Widzisz tę małą rzecz, którą trzymam w kleszczach? – pyta. – To zerwane spoidło. Źródło problemu. Mógłby usunąć całą zastawkę i wstawić w jej miejsce sztuczną. Wielu chirurgów preferuje takie podejście. Ale Wells drobiazgowo zastępuje każde wiązadło szwami z goretexu, zachowując możliwie najwięcej oryginalnej struktury. Leonardo nauczył Wellsa uważnie patrzeć, myśleć i w pełni doceniać przyrodzoną zastawce znakomitą zdolność wypełniania swej funkcji. Zdolność, którą Wells stara się zachować w każdej wykonywanej operacji kardiologicznej. – To była zmiana paradygmatu – mówi Wells, który zebrał swoje spostrzeżenia w książce pt. The Heart of Leonardo (Serce Leonarda). Na innym kontynencie, na Uniwersytecie Stanforda, napisany przez Leonarda Traktat o locie ptaków jest jedną z podstaw działania laboratorium Bio-Inspired Research and Design (BIRD – ang. „ptak”) prowadzonego przez Davida Lentinka, biologa i inżyniera mechanika. Gdy go odwiedzam, wręcza mi kartkę z kwestiami zgłębianymi przez Leonarda, które on i jego 10 dyplomantów nadal starają się rozwiązać: W jaki sposób ruch skrzydła w powietrzu wywołuje siłę ciągu? Jak mięśnie ptaków kontrolują trzepotanie ich skrzydeł? Jak ptaki szybują? – Wszystkie te pytania są nadal istotne – mówi Lentink. Wraz ze swoim zespołem badacz ma dostęp do nowoczesnych narzędzi, których Leonardo nie potrafił sobie nawet wymarzyć. Sensory i fotografia o krótkim czasie naświetlania pozwalają im mierzyć siłę ciągu generowaną przez ptaki w locie. Prawie dwumetrowy odcinek testowy tunelu aerodynamicznego, zaprojektowanego przez Lentinka, symuluje zarówno gładki przepływ powietrza, jak i turbulencje, dostarczając wskazówek co do zmiany kształtu ptasich skrzydeł w bardzo różnych warunkach. Jednym z wyjątkowych projektów laboratorium jest mechaniczny ptak o nazwie PigeonBot, posiadający opierzone skrzydła wykonane przez Laurę Matloff, oraz system kontroli radiowej obsługiwany przez jej kolegę Erica Changa. Aby określić charakterystykę powierzchni piór i wzajemne relacje między sąsiednimi piórami, Matloff użyła mikroskopu rentgenowskiego, mogącego mierzyć z dokładnością do jednej milionowej metra. Szkielet i połączenia sworzniowe piór wykonano na drukarce 3D. PigeonBot jest wyposażony w akcelerometr, żyroskop, barometr, czujnik prędkości powietrza, GPS, kompasy i radiowe aparaty nadawczo-odbiorcze, przekazujące informacje o locie na laptop. Spotykam ich oboje w pochmurny ranek w zaroślach w pobliżu Stanford. Mają przeprowadzić lot testowy. Kiedy Chung mówi „Gotowe!”, Matloff wyrzuca robota w powietrze. Patrzymy, jak leci z prędkością 10 m/s, dopóki Chung nie sprowadza go do lądowania. PigeonBot nie jest tylko na pokaz. Analiza budowy ptaka pozwala naukowcom badać mechanikę lotu w ramach stopniowego procesu i lepiej rozumieć funkcje każdej części ciała. To coś, czego Leonardo nie mógł zrobić. Być może współczesna inżynieria nagrodzi któregoś dnia żarliwą ciekawość Leonarda rozwiązaniami zagadek, które go zajmowały. – Myślę, że do tego dojdziemy – mówi Lentink. Obok przypływów klarowności, których mnóstwo na jego kartach, notatniki Leonarda zawierają też bardziej niepewne rozważania. Rysunki z Kodeksu Atlantyckiego i kilku mniejszych zbiorów notatek skłoniły do badań polskiego pianistę Sławomira Zubrzyckiego, który marzył o usłyszeniu muzyki Leonarda. Pośród swoich licznych zajęć da Vinci improwizował melodie na lirze da braccio – renesansowym instrumencie strunowym – i zgłębiał w swych notatnikach zawiłości akustyki oraz projektów muzycznych. W roku 2009 Zubrzycki zafascynował się szkicami violi organista, instrumentu klawiszowego, z którego strun dźwięki miał wydobywać smyczek. Zauroczony możliwością stworzenia instrumentu łączącego dwie rodziny muzyczne przystąpił do jego budowy. Żaden z rysunków Leonarda nie stanowi szczegółowego planu. Przez cztery lata Zubrzycki poświęcał pięć godzin dziennie na ich badanie i tworzenie projektu. Uznał, że potrzebuje 61 klawiszy. Testował próbki drewna i zastanawiał się, jak zbudować cztery okrągłe smyczki pokryte końskim włosiem, które mogłyby pocierać struny, tworząc muzykę. Kiedy budował ten instrument, kierował się tą samą żywotną siłą, która była napędem Leonarda – wyobraźnią. Rezultat jest spektakularny. Zbudowana przez Zubrzyckiego viola organista, pełna gracji, pomalowana z zewnątrz na żywy niebieski kolor, a w środku czerwona, łączy w sobie polifoniczne możliwości instrumentu klawiszowego – pozwalające na jednoczesne odgrywanie wielu melodii – z wrażliwością i emocjonalnością smyczków. W muzyce, jak we wszystkim innym, norma nigdy nie zadowalała Leonarda. – Interesowało go szukanie kolejnej możliwości – mówi Zubrzycki. Pewnego letniego wieczoru muzyk, wystrojony w elegancką kamizelkę i lakierki, siada do instrumentu, by zagrać jedyny w swoim rodzaju koncert muzyki renesansowej w zamku Kalmar w południowej Szwecji. Choć jego viola organista wygląda jak fortepian salonowy, brzmi jak cały zespół smyczkowy. Jej złożone dźwięki przywołują na myśl blask malowideł Leonarda – muzyczne sfumato o miękkich krawędziach i wyraźnych tonach. Leonardo stawiał muzykę zaraz za malarstwem, wyżej nawet niż rzeźbę. Nazywał ją figurazione delle cose invisibili, kształtowaniem niewidzialnego. Dla ponad setki słuchaczy Zubrzyckiego taka wzniosła chwila nastąpiła w zamku, gdy słońce zaczęło zachodzić za bałtyckim horyzontem, a nieliczne zapiski z notatników Leonarda przeradzały się w muzykę. Ostatnia wyprawa Leonarda, jesienią 1516 r., zaprowadziła go do Amboise we Francji, gdzie król Franciszek I, jego entuzjastyczny wielbiciel, zaoferował mu stypendium i pełną swobodę tworzenia. Mając 64 lata, Leonardo przeprowadził się do skromnego pałacu, znanego dziś jako Clos Lucé, wraz ze swymi rysunkami i trzema obrazami, z którymi nigdy się nie rozstawał – Janem Chrzcicielem, Dziewicą z Dzieciątkiem i św. Anną oraz Moną Lisą. Podczas lat spędzonych w Clos Lucé Leonardo wykonał projekty hydrauliczne dla królestwa, szkicował plany nowej rezydencji i inscenizował radosne uroczystości dla króla. A pośród tego wszystkiego cieszył się prostymi przyjemnościami. Zanim zmarł 2 maja 1519 r., mając 67 lat, ukończył szereg rysunków przedstawiających potop. Niszczycielskie wiry, rysowane głównie czarną kredką, pędzą przed siebie bezładnie. Pod koniec życia, jak zawsze, zwracał oczy ku naturze. Dziś Clos Lucé jest żywym pomnikiem Leonarda. Stoi w rozległym parku pełnym szałwii oraz innych szkicowanych przez niego roślin. Dzieci bawią się na parabolicznym moście obrotowym i w przypominającym skorupę żółwia czołgu wykonanym według notatników Leonarda. Nowe badania dostarczają pożywki przyszłym naukowcom. Laurenza i Kemp współpracowali przy nowej analizie Kodeksu Leicester, dochodząc do wniosku, że mógł on wpłynąć na narodziny współczesnej geologii. A po ponad 20 latach drobiazgowych badań nad życiem Leonarda nowojorska kuratorka Bambach publikuje czterotomowe dzieło Leonardo da Vinci Rediscovered (Leonardo da Vinci odkryty na nowo). Galluzzi inicjuje opracowanie eleganckiej, łatwej do przeszukiwania bazy danych Kodeksu Atlantyckiego, największego z tych zbiorów. Isaacson wyobraża sobie dzień, w którym wszystkie notatniki zostaną w pełni przetłumaczone i zdigitalizowane przez jedno międzynarodowe konsorcjum. – Zobaczymy wtedy Leonarda w pełnej chwale – mówi. Tak jak Leonardo nie widział końca swego dążenia do wiedzy, potomni wciąż zgłębiają jego notatniki. – Ciągle myślę, że już skończyłem z Leonardem – mówi Kemp, który bada go i pisze o nim od pół wieku. – A on ciągle wraca.
Narodziny geniuszu. Geny czy nauka - co sprawia, że nieliczni są tak inteligentni
Co oznacza bycie geniuszem? W świecie pojawiają się jednostki ponadprzeciętne, które są w stanie zmienić jego losy, a filozofowie od dawna zastanawiali się co sprawia, że niektórzy ludzie mogą zostać nazwani geniuszami. Nie wiadomo co sprawia, że dany człowiek jest wybitny – czy geniusz może być cechą DNA, z którą się rodzimy? Czy może jednak człowiek się nim staje? Naukowcy podejmują rozważania na dręczące ludzkość pytania.
Na czym polega bycie geniuszem? Za podstawowy miernik geniuszu jest często uważana inteligencja, mierzona testami zdolność, skorelowana z osiągnięciami. Psycholog z Uniwersytetu Stanforda Lewis Terman jest jednym z pionierów stosowania testów na inteligencję (IQ). Terman był zdania, że wyniki testu pozwolą ujawnić osoby genialne. W latach 20. XX w. rozpoczął śledzenie losów ponad 1,5 tys. kalifornijskich uczniów o IQ powyżej 140 (jest to wynik określany jako „geniusz lub prawie geniusz”), chcąc zobaczyć, jak poradzą sobie w życiu w porównaniu z rówieśnikami. Terman i jego ekipa badali uczestników przez całe życie. Ich sukcesy dokumentowano w serii raportów Genetic Studies of Genius. W grupie znaleźli się członkowie Narodowej Akademii Nauk, politycy, lekarze, wykładowcy. Po 40 latach naukowcy sporządzili listę tysięcy artykułów naukowych i książek opublikowanych przez uczestników badania, uzyskanych patentów (350) i napisanych utworów literackich (ok. 400). Ale sama inteligencja, nawet wybitna, nie gwarantuje wybitnych osiągnięć – o czym przekonali się Terman i jego współpracownicy. Wielu z badanych z trudem radziło sobie w życiu, mimo rewelacyjnego wyniku w testach na inteligencję. Kilkudziesięciu geniuszy szybko odpadło ze studiów. Natomiast wielu innych spośród tych, którzy wzięli udział w eliminacjach do badania, ale nie zakwalifikowali się ze względu na niższe niż wymagane IQ, wyrosło na wybitnych specjalistów w swoich dziedzinach. Jest precedens, jeśli idzie o tego rodzaju niedocenienie: Karol Darwin wspominał, że oceniano go jako bardzo pospolitego chłopca jeśli idzie o intelekt, raczej poniżej powszechnej normy. Jako człowiek dorosły rozwikłał tajemnicę przyczyn wspaniałej różnorodności form życia. Naukowe przełomy w rodzaju darwinowskiej teorii ewolucji przez dobór naturalny nie byłyby możliwe bez twórczej oryginalności, tej charakterystycznej cechy geniuszu, której Terman zmierzyć nie potrafił. Zdaniem Rexa Junga, neurofizjologa z University of New Mexico, proces twórczy zależy od dynamicznego współdziałania sieci neuronowych działających synchronicznie, aktywnych równocześnie w różnych okolicach mózgu – zarówno w prawej, jak i lewej półkuli. Jedna z tych sieci sprzyja naszej zdolności do wywiązywania się ze zobowiązań zewnętrznych, działań, które musimy wykonywać. Inne sieci odpowiadają za wewnętrzne procesy myślowe, takie jak wyobrażanie sobie, marzenia na jawie. Interesującym przykładem współdziałania sieci neuronowych w trakcie procesów twórczych jest improwizacja jazzowa. Charles Limb, otolaryngolog i audiolog (specjalista od zaburzeń słuchu) na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco, skonstruował instrument klawiszowy, na którym można grać, przebywając w komorze urządzenia do obrazowania metodą rezonansu magnetycznego (MRI). Poprosił sześciu pianistów jazzowych, by w trakcie badania MRI grali gamy, utwory zapamiętane, ale też improwizowali, słuchając kwartetu jazzowego. Obrazy z rezonansu magnetycznego wykazały, że aktywność mózgu podczas improwizacji była, jak to ujął Limb, „fundamentalnie odmienna”. Sieć neuronowa, związana z wyrażaniem własnego „ja”, wykazywała zwiększoną aktywność, a aktywność sieci zewnętrznej, odpowiedzialnej za uwagę i skupienie, a także autocenzurę, była stłumiona. – To wyglądało tak, jakby mózg wyłączył swoją zdolność do krytykowania samego siebie – mówi naukowiec. Jedną z oznak twórczej oryginalności geniuszu jest umiejętność kojarzenia odległych i na pozór niepowiązanych ze sobą faktów i koncepcji. Takie intuicyjne skoki skojarzeń są możliwe dzięki bardziej rozbudowanej komunikacji między różnymi obszarami mózgu. Andrew Newberg, dyrektor naukowy Instytutu Zdrowia Integracyjnego szpitala Uniwersytetu Thomasa Jeffersona, za pomocą techniki dyfuzyjnego rezonansu magnetycznego obrazuje szlaki neuronowe w mózgach osób wykonujących zajęcia twórcze. Bada myślicieli i twórców uczestniczących w programie Kaufmana. Badani poddawani są znormalizowanym testom kreatywności, polegającym na wymyślaniu nowatorskich zastosowań zwyczajnych przedmiotów, jak szczoteczka do zębów czy kij bejsbolowy. Celem Newberga jest porównanie połączeń w mózgach osób o dużych zdolnościach twórczych i tych z grupy kontrolnej. Chce się przekonać, czy są różnice w efektywności porozumiewania się różnych części mózgu w tych dwóch grupach. Program przewiduje objęcie badaniami co najmniej 25 osób w każdej kategorii twórców, a następnie analizę danych pod kątem podobieństw wewnątrz grup i różnic między grupami osób zajmujących się różnymi gałęziami twórczości. Wstępne porównanie jednego przedstawiciela „geniuszy” (Newberg używa tego słowa żartobliwie, by odróżnić grupę badanych od grupy kontrolnej) z przedstawicielem grupy kontrolnej ujawniło intrygującą różnicę. Pasma koloru czerwonego, zielonego i niebieskiego na obrazach mózgów osób badanych pokazują szlaki istoty białej mózgu, która stanowi przewody umożliwiające neuronom przekazywanie impulsów elektrycznych. Czerwona plama na obrazie to ciało modzelowate, umieszczona pośrodku wiązka ponad 200 mln włókien nerwowych łącząca obie półkule mózgu i umożliwiająca im komunikowanie się ze sobą. – Im więcej koloru czerwonego – wyjaśnia Newberg – tym więcej jest włókien łączących. Różnica jest wyraźna: czerwone obszary w mózgu „geniusza” wyglądają na dwa razy szersze niż te w mózgu osoby z grupy kontrolnej. – Oznaczałoby to, że między lewą a prawą półkulą odbywa się więcej komunikacji, a tego można się spodziewać u osób o dużych zdolnościach twórczych – mówi Newberg, podkreślając jednak, że wyniki są wstępne i badania nadal trwają – U osób kreatywnych myślenie odznacza się większą elastycznością, a wkład różnych fragmentów mózgu jest większy. Pasma zielone i niebieskie pokazują inne obszary łączności, między częścią tylną a przednią – w tym także dialog między płatami czołowymi, ciemieniowymi i skroniowymi. Tu, zdaniem Newberga, mogą się kryć dodatkowe różnice. – Nie wiem, co jeszcze znajdziemy. To dopiero pierwszy kawałek układanki. Geniusz a DNA: czy geniuszem się rodzi, czy staje? Gdy neurofizjolodzy starają się zrozumieć, w jaki sposób mózg umożliwia rozwój procesów myślowych odpowiedzialnych za zmiany w oglądzie rzeczywistości, inni naukowcy borykają się z pytaniem, kiedy i z jakich początków rozwija się ta zdolność. Czy geniuszem trzeba się urodzić, czy można do genialności dojść pracą? Francis Galton, krewny Darwina, sprzeciwiał się temu, co nazywał „pretensjami do równości naturalnej”. Wierzył, że „geniusz” jest przekazywany dziedzicznie. Chcąc tego dowieść, wykreślił rodowody całej plejady europejskich sław w różnych dziedzinach – od Mozarta i Haydna przez Byrona, Chaucera, aż po Tytusa i Napoleona. Wyniki swoich rozważań ogłosił w 1869 r. w dziele Hereditary Genius (tj., Geniusz dziedziczny), które rozpętało debatę „natura czy kultura”. Dało początek chybionej koncepcji eugeniki. Galton doszedł do wniosku, że geniusze pojawiają się rzadko, szacował, że to jedna na milion osób. Zanotował też, że w wielu przypadkach osoby mniej lub bardziej znamienite miały wybitnych krewnych. Postępy genetyki umożliwiają dziś badanie cech człowieka na poziomie molekularnym. W ciągu ostatnich dekad naukowcy szukali genów wpływających na inteligencję, sposób zachowania, a nawet takie szczególne zdolności jak słuch absolutny. W przypadku badań nad inteligencją zastrzeżenia natury etycznej wywołuje ewentualne wykorzystanie wyników tych badań. Trzeba też pamiętać, że badania są niezwykle skomplikowane, bo na inteligencję mogą wpływać tysiące genów, a efekt każdego z nich jest nieznaczny. A co z innymi rodzajami zdolności? Czy słuch muzyczny jest wrodzony? Wielu muzycznych geniuszy, wśród nich Mozart, miało, jak się uważa, słuch absolutny, co mogło odgrywać ważną rolę w ich karierze. Sam potencjał dziedziczny nie decyduje jednak o sukcesie. Aby wyrósł geniusz, konieczne jest zapewnienie warunków do rozwoju. Niekiedy wpływy społeczne i kulturalne układają się tak korzystnie, że w pewnych miejscach i okresach pojawiają się całe grupy geniuszy: jak w Bagdadzie w złotej epoce islamu, w Kalkucie w okresie renesansu bengalskiego czy dziś w Dolinie Krzemowej. Chłonny umysł może też znaleźć potrzebne mu bodźce w dowolnym miejscu – np. na przedmieściach Adelaide w Australii, jak to było w przypadku Terence’a Tao, uznawanego za jednego z najwybitniejszych geniuszy matematycznych współczesności. Tao od dziecka miał wielkie zdolności językowe i rachunkowe, ale to rodzice stworzyli mu warunki, w których jego talent mógł rozkwitać. Dostarczali mu książki, zabawki i gry, zachęcali go do zabawy i nauki na własną rękę. Takie postępowanie, zdaniem ojca Terence’a, Billy’ego, pobudziło u młodego człowieka twórczą oryginalność i umiejętność rozwiązywania problemów. Billy z żoną, Grace, zadbali o możliwości zaawansowanego uczenia się dla syna, gdy zaczął chodzić do szkoły. Miał to szczęście, że trafił na nauczycieli, którzy pomagali mu rozwijać umysł. Tao mógł uczęszczać na lekcje w szkole średniej, gdy miał siedem lat. W wieku ośmiu lat uzyskał 760 punktów na 800 możliwych w teście z matematyki na poziomie maturalnym. Przyjęto go na studia wyższe w wieku lat 13, a jako 21-latek został profesorem na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. „Talent to ważna rzecz” – napisał w swoim blogu – „ale to, w jakich warunkach się rozwija, jak się go pielęgnuje, jest jeszcze ważniejsze”. Wrodzony dar i sprzyjające otoczenie jeszcze nie wystarczą, by stworzyć geniusza, jeśli zabraknie motywacji i wytrwałości do parcia naprzód. Takie cechy osobowości, które kazały Darwinowi przez 20 lat doskonalić wywód zawarty w O powstawaniu gatunków czy matematykowi indyjskiemu Srinivasie Ramanujanowi formułować tysiące wzorów, są inspiracją dla psycholożki Angeli Duckworth. Duckworth, która sama otrzymała stypendium Fundacji MacArthura zwane „nagrodą dla geniuszy” i która jest profesorem na Uniwersytecie Pensylwanii, twierdzi, że pojęcie geniuszu zbyt często owiane jest mistyczną mgiełką. Wierzy oczywiście, że ludzie różnią się między sobą talentami, ale niezależnie od tego, jak bardzo ktoś jest błyskotliwy, bez hartu ducha i dyscypliny nie ma sukcesu. – Jeśli przyjrzymy się komuś, kto osiągnął naprawdę coś wielkiego, to doskonale widać, że nie odbyło się to bez wysiłku – zaznacza. Rzadko kiedy sukcesem kończy się już pierwsze podejście. – Najważniejszym prognostykiem przyszłego oddziaływania jest produktywność – twierdzi Dean Keith Simonton, profesor psychologii z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis. Wielka wygrana to efekt wielu prób – Większość artykułów naukowych nie jest cytowana przez nikogo – tłumaczy Simonton – Większość kompozycji nie zostaje nagrana. Większość dzieł sztuki nie trafia na wystawy. Thomas Edison wynalazł fonograf i pierwszą żarówkę, która odniosła sukces rynkowy, ale to były tylko dwa patenty z tysięcy, jakie zgłosił w urzędzie patentowym. Brak wsparcia może uniemożliwić potencjalnemu geniuszowi rozwój, nie dać mu szans na ujawnienie się w pełni. Przez całe dzieje ludzkości w takiej sytuacji znajdowały się geniusze-kobiety. Odmawiano im prawa do kształcenia się, zniechęcano do rozwoju zawodowego; nie doceniano ich osiągnięć. Starsza siostra Mozarta, Maria Anna, była wspaniałą klawesynistką, ale jej karierze szybko położył kres ojciec, gdy tylko doszła do wieku, w którym można ją było wydać za mąż. Połowa kobiet objętych badaniem Termana zadowoliła się rolą żony, gospodyni domowej. Ludzie urodzeni w biedzie, w ucisku, nie mają szans na jakąkolwiek pracę inną niż mozolna szarpanina o utrzymanie się przy życiu. – Jeśli się wie, że geniusz to coś, co można dostrzec, pielęgnować i rozwijać, to za wielką tragedię trzeba uznać fakt, że tysiące geniuszy czy potencjalnych geniuszy zwiędło i przepadło – żali się historyk Darrin McMahon. Geniusz Leonarda da Vinci: jakie miał źródła? Niekiedy jednak łut szczęścia sprawia, że obiecujący talent natrafia na sprzyjające okoliczności. Jeśli kogoś można uznać za uosobienie geniuszu pod każdym względem, od wyjściowych elementów składowych po dalekosiężny wpływ na świat, to kimś takim jest bez wątpienia Leonardo da Vinci. Urodził się w 1452 r. jako nieślubne dziecko, a pierwsze lata życia spędził na toskańskiej wsi. Z tych skromnych początków intelekt i oryginalność twórcza Leonarda wystrzeliły jak rakieta. Rozległość jego zdolności – talenty artystyczne, znajomość anatomii, wyprzedzające epokę wynalazki techniczne – nie mają sobie równych. Droga Leonarda do geniuszu rozpoczęła się, gdy jako nastolatek został czeladnikiem mistrza Andrei del Verrocchio, florenckiego malarza i rzeźbiarza. Kreatywność Leonarda była nieokiełznana, w ciągu życia zapełnił szkicami i projektami tysiące kart notatników, od odkryć w dziedzinie optyki po słynne wynalazki, jak obrotowy most i maszyna latająca. Leonardo żył w miejscu (Florencja) i czasie (renesans włoski), w których życie artystyczne mogło rozkwitać. Bogacze hołubili wówczas artystów, o względy mecenasów sztuki dobijali się najwybitniejsi twórcy i najtęższe umysły, jak choćby Michał Anioł czy Rafael Santi, na każdym kroku powstawały wybitne dzieła sztuki. Leonardo rozkoszował się wyobrażaniem niemożliwego, osiąganiem celów, których inni, jak napisał Schopenhauer, nawet dostrzec nie są w stanie. Dziś międzynarodowa grupa naukowców postawiła sobie cel równie nieuchwytny: poznanie samego geniusza Leonarda. Projekt „Leonardo” polega na prześledzeniu genealogii artysty i poszukiwaniu jego DNA, aby jak najwięcej dowiedzieć się o jego pochodzeniu, cechach fizycznych, zweryfikować autorstwo przypisywanych mu dzieł, a przede wszystkim – dotrzeć do źródeł jego talentu. Jednym z członków zespołu badawczego jest David Caramelli. Dwa lata temu opublikował wstępne wyniki analizy genetycznej szkieletu neandertalczyka. Teraz chce zastosować podobną metodę do badania DNA Leonarda, które ekipa ma nadzieję wyizolować z jego szczątków – kości, pasma włosów, komórek skóry pozostawionych na obrazach lub w notatnikach, a może nawet śliny, której artysta prawdopodobnie używał do gruntowania płócien do rysunków. Antropolodzy próbują uzyskać dostęp do szczątków spoczywających w zamku Amboise w Dolinie Loary, które jak się przypuszcza, należą do Leonarda, pochowanego tu w 1519 r. Historycy sztuki i genetycy, w tym specjaliści z instytutu pioniera genomiki J. Craiga Ventera, doskonalą eksperymentalne techniki wydobywania DNA z kruchych, zachowanych z epoki renesansu płócien i papieru. Jednym z pierwszych celów ekipy jest sprawdzenie, czy geniusz Leonarda nie wywodził się jedynie z jego inteligencji, oryginalności twórczej i stymulującego środowiska kulturalnego, lecz także z jego wyjątkowych zdolności poznawczych. – Jak Mozart miał niebywały słuch, tak Leonardo mógł mieć niezwykłe zdolności wzrokowe – twierdzi Jesse Ausubel z Uniwersytetu Rockefellera w Nowym Jorku, koordynator projektu „Leonardo”. Niektóre komponenty genetyczne widzenia są już dobrze określone, jak np. geny odpowiedzialne za widzenie barwy czerwonej i zielonej, które położone są na chromosomie X. Thomas Sakmar, specjalista w zakresie neurofizjologii narządów zmysłów na Uniwersytecie Rockefellera, twierdzi, że zupełnie realne jest, by naukowcy przebadali te obszary genomu, aby ustalić, czy Leonardo miał jakieś rzadkie warianty genów sprawiające, że jego paleta barw była bogatsza, że mógł widzieć więcej odcieni zieleni czy czerwieni niż jest w stanie przeciętny człowiek. – Wygląda to jak stopklatki z szybkościowej kamery– mówi Sakmar. – Niewykluczone, że istnieją geny odpowiedzialne za zdolność postrzegania szybkiego ruchu. Naukowcy uważają swą pracę za początek wyprawy, która poprowadzi ich ku odkryciu tajemnic skrywanych w DNA. Dążenie do wyjaśnienia pochodzenia geniuszu może nigdy nie dotrzeć do punktu końcowego. Podobnie jak tajemnice wszechświata wciąż stanowią dla nas wyzwanie, choć sięgamy coraz dalej do gwiazd. Niektórych to zadowala. Geniusz Alberta Einsteina – czym się wyróżniał mózg naukowca? Muzeum Medyczne Müttera w Filadelfii przechowuje najprzedziwniejsze eksponaty. Na najniższej półce w szklanym słoju pływa podwójna wątroba XIX-wiecznych zrośniętych bliźniąt Changa i Enga Bunkerów. To od nich wziął się termin „bliźnięta syjamskie”, jako że urodzili się w Tajlandii, zwanej wówczas Syjamem. Obok zwiedzający zobaczą zniekształcone przez podagrę kończyny; kamienie moczowe Johna Marshalla, słynnego prezesa Sądu Najwyższego USA z lat 1801-1835; nowotwór wycięty ze szczęki prezydenta Grovera Clevelanda; kość udową żołnierza z wojny secesyjnej z tkwiącym w niej nadal pociskiem. Jeden eksponat wzbudza wyjątkowe zainteresowanie. Jeśli przyjrzeć się dokładniej gablocie, w której jest umieszczony, zobaczy się na szybie ślady przyciskanych do niej czół. Obiekt, który tak fascynuje zwiedzających, że aż przyklejają twarze do gabloty, to drewniana skrzyneczka zawierająca 46 szkiełek z mikroskopowymi skrawkami mózgu geniusza – Alberta Einsteina. Jeden z preparatów umieszczono pod lupą, dzięki czemu możemy zobaczyć kawałek tkanki o rozmiarach znaczka pocztowego uwidaczniający pełne wdzięku fałdy i zakręty, które można by wziąć za widok meandrującej rzeki z lotu ptaka. Fragmenty mózgu Einsteina fascynują mimo tego – a może właśnie dlatego – że jego budowa nie wyróżnia się niczym szczególnym. Wiele eksponatów w muzeum to przykłady wad, chorób i zniekształceń. Mózg Einsteina to przykład możliwości, potencjału, zdolności wyjątkowej inteligencji, geniuszu do wybicia się. – Postrzegał inaczej niż pozostali – mówi Karen O’Hair, zwiedzająca muzeum, przyglądając się brązowawemu preparatowi – I potrafił zajrzeć głębiej, poza to, co był w stanie dostrzec, a to coś zdumiewającego. W dziejach od czasu do czasu pojawiały się indywidualności, które wzbijały się i zmieniały te dziedziny życia, którymi się zajmowały. Murasaki Shikibu jako pionierka literatury. Michał Anioł jako mistrzowski geniusz malarstwa i rzeźbiarz. Maria Skłodowska-Curie jako przenikliwy naukowiec. Niemiecki filozof Arthur Schopenhauer pisał: „Geniusz oświetla swoją epokę tak, jak kometa rozjaśnia trajektorie planet”. Rozważmy wpływ Einsteina na fizykę. Nie rozporządzając innymi narzędziami poza siłą własnych myśli, przewidział (w ramach ogólnej teorii względności), że przyspieszające masywne obiekty – jak czarne dziury obiegające się nawzajem po orbicie – będą wytwarzać zmarszczki czasoprzestrzeni. Trzeba było jeszcze stu lat i ogromnych mocy obliczeniowych, a także niezwykle skomplikowanych urządzeń technicznych, by potwierdzić to, co Einstein przewidział. Einstein zrewolucjonizował nasze pojmowanie praw rządzących wszechświatem. Ale nasze rozumienie funkcjonowania takich geniuszów jak Einsteina wciąż tkwi w powijakach. Czym różniły się jego umysł, procesy myślowe, od tych, którymi rozporządzają zwykli, choćby i bardzo inteligentni ludzie? Co sprawia, że ktoś jest geniuszem? Filozofowie od dawna zastanawiali się nad źródłami geniuszu. Jak pisze w swojej książce Divine Fury: A History of Genius historyk Darrin McMahon, starożytni myśliciele greccy wierzyli za Hipokratesem, że „natchnione siły” poetów, filozofów i innych wybitnych twórców biorą się z nadmiaru w ciele czarnej żółci, jednego z „humorów”, czyli soków żywotnych. Z kolei frenolodzy próbowali szukać geniuszu w uwypukleniach głowy. Kolekcjonowali, mierzyli i ważyli czaszki, między innymi czaszkę Immanuela Kanta. Nie znaleźli żadnej cechy związanej bezpośrednio z geniuszem. Trudno się spodziewać, żeby takie coś dało się znaleźć. Geniusz jest zbyt nieuchwytny, subiektywny, zbyt nierozerwalnie powiązany z werdyktem historii, żeby łatwo dało się go określić. I wymaga ujawnienia się zbyt wielu zdolności, by dało się go uprościć do jednego punktu na skali ludzkich cech. Możemy jedynie próbować go zrozumieć, rozwikłując skomplikowaną, splątaną sieć elementów: inteligencji, twórczej oryginalności, wytrwałości i szczęścia, które wspólnie tworzą kogoś, kto jest zdolny zmienić świat.
Einstein jakiego jeszcze nie znaliście. Nowy serial "Geniusz" w National Geographic Channel
Jest archetypem genialnego naukowca, a jego idee wciąż rozpalają dyskusje badaczy. Ale jakim był człowiekiem? Równie ciekawym - National Geographic Channel opowiada historię Alberta Einsteina.
Jego dokonania naukowe nadal budzą podziw, ale niewiele osób wie, w jaki sposób Albert stał się Einsteinem, i ma świadomość tego, że ta ikona nauki XX wieku miała niezwykle burzliwe życie prywatne. Międzynarodowa premiera nowej, 10-odcinkowej antologii filmowej National Geographic pt. „GENIUSZ”, przedstawia sylwetkę i osiągnięcia naukowe późniejszego noblisty, a także ukazuje jego ludzkie oblicze i skomplikowane, pełne namiętności związki. W rolę naukowca we wczesnej młodości wcielił się Johnny Flynn, zaś dojrzałego Einsteina zagrał zdobywca Nagrody Akademii Filmowej Geoffrey Rush. Producentami wykonawczymi serialu są laureaci Nagrody Akademii Filmowej za „Piękny umysł” Brian Grazer i Ron Howard. Zobacz serialową galerię. Serial „GENIUSZ” jest zapisem kolejnych etapów życia Einsteina - począwszy od lat młodości, kiedy przyszły noblista jest obdarzonym niezwykłą wyobraźnią zbuntowanym nastolatkiem, poprzez trudne początki kariery naukowej, aż po zdobycie światowej sławy, jaką przyniosła mu teoria względności. W kolejnych odcinkach serialu poznamy także kulisy burzliwego życia uczuciowego Einsteina i jego skomplikowanych prywatnych relacji. Produkcja powstała na podstawie głośnej biografii autorstwa Waltera Isaacsona pt. „Einstein. Jego życie, jego wszechświat”. Tłem akcji serialu są niespokojne czasy, na które przypadają dwa światowe konflikty. W obliczu rosnącego antysemityzmu w Europie, coraz większej inwigilacji prowadzonej przez obce agentury i potencjalnej wojny atomowej, Einstein staje przez wielkim dylematem, mając świadomość, że jego życie może być zagrożone. Zdjęcia do serialu nakręcono w czeskiej Pradze, gdzie Einstein mieszkał i wykładał na początku swojej naukowej kariery. W produkcji ukazane zostaną również sylwetki wielkich naukowców początku XX wieku, a wśród nich m.in. Piotra Curie i Marii Skłodowskiej-Curie, Wilhelma Roentgena, Carla Junga i Wernera Heisenberga. Światowa premiera serialu „GENIUSZ” odbędzie się na antenie National Geographic w 171 krajach i 45 wersjach językowych. Serial został wyprodukowany przez wytwórnię Fox 21 Television Studios we współpracy ze spółką Imagine Television i OddLot Entertainment. Producentami wykonawczymi są Gigi Prizker oraz zdobywcy Nagrody Akademii Filmowej Brian Grazer i Ron Howard , który po raz pierwszy stanął za kamerą serialu fabularnego. „GENIUSZ” - premiera w niedzielę 23 kwietnia o godz. 21:30 na National Geographic.