Ten gaz może pomóc nawet połowie pacjentów z depresją. Pomaga tam, gdzie leki zawiodły
Aż 48% osób z diagnozą depresji cierpi na jej lekooporną postać. Badania wskazują na ogromną skalę problemu i nową nadzieję w postaci... podtlenku azotu, czyli gazu rozweselającego.
Nową nadzieję dla pacjentów z depresją lekooporną przynosi podtlenek azotu (N2O), znany także jako gaz rozweselający. Najnowsza metaanaliza, przeprowadzona przez zespoły badawcze z University of Birmingham, University of Oxford i Birmingham and Solihull Mental Health NHS Foundation Trust, wykazała, że N2O podawany pod kontrolą lekarza może przynieść szybkie i znaczące złagodzenie objawów depresji. Analizie poddano siedem badań klinicznych, w których oceniano skuteczność N2O u pacjentów z depresją, w tym również lekooporną. W trzech badaniach jednorazowa dawka 50-procentowego N2O przynosiła zauważalną poprawę nastroju już w ciągu 24 godzin. Choć efekt był krótkotrwały, to regularne dawki stosowane przez kilka tygodni dawały trwalsze rezultaty. Mechanizm działania N2O jest zbliżony do ketaminy – innego leku przeciwdepresyjnego o szybkim działaniu. Ma związek z wpływem na receptory glutaminianowe. Badania sugerują, że N2O może stać się elementem nowej terapii dla osób, u których standardowe metody leczenia zawiodły. Próby kliniczne i przyszłość leczenia depresji lekoopornej Zespół badawczy pracujący w ramach Mental Health Mission Midlands Translational Centre przygotowuje się do przeprowadzenia pierwszego badania klinicznego z użyciem N2O w leczeniu depresji w ramach NHS w Wielkiej Brytanii. Celem jest sprawdzenie, czy podtlenek azotu może być bezpiecznie i skutecznie włączony do ścieżki terapeutycznej dla pacjentów z ciężką depresją. Chociaż skutki uboczne, takie jak nudności, zawroty głowy czy ból głowy, występowały u części pacjentów, były one przemijające i nie wymagały interwencji medycznej. Badacze zaznaczają jednak, że konieczne są dalsze badania dotyczące długoterminowego bezpieczeństwa stosowania N2O oraz określenia optymalnych dawek i schematów podawania. Profesor Steven Marwaha podkreśla, że zastosowanie podtlenku azotu może być przełomem dla pacjentów, którym nie pomogły dotychczasowe metody. Dla wielu z nich każda nowa opcja terapeutyczna to szansa na odzyskanie nadziei i poprawę jakości życia. W ciężkiej depresji skuteczne mogą być m.in. elektrowstrząsy albo łagodniejsza elektrostymulacja. Obiecujące efekty dają też badania nad halucynogenną psylocybiną. Czym jest depresja lekooporna i kogo dotyczy? Depresja lekooporna (TRD – treatment-resistant depression) to forma depresji, która nie ustępuje mimo zastosowania co najmniej dwóch różnych leków przeciwdepresyjnych. Problem ten dotyka znaczną część osób cierpiących na depresję. Według najnowszych badań prowadzonych przez naukowców z University of Birmingham oraz Birmingham and Solihull Mental Health NHS Foundation Trust, aż 48% pacjentów z diagnozą depresji spełnia kryteria TRD. W badaniu, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie „British Journal of Psychiatry”, przeanalizowano elektroniczne dokumentacje medyczne pacjentów z Wielkiej Brytanii. Ustalono, że 48% z nich próbowało co najmniej dwóch leków przeciwdepresyjnych, a 37% testowało cztery lub więcej preparatów, nie uzyskując przy tym znaczącej poprawy samopoczucia. Lekooporna depresja stanowi ogromne obciążenie zarówno dla samych chorych, jak i dla systemu ochrony zdrowia psychicznego. W tej grupie pacjentów znacznie częściej występują współistniejące problemy psychiczne i fizyczne. Badanie wykazało, że osoby z TRD mają o 35% wyższe prawdopodobieństwo cierpienia na zaburzenia osobowości oraz o 46% większe ryzyko chorób układu krążenia. Jak odkryto podtlenek azotu? Odkrywcą N2O był prezbiteriański pastor z Leeds, Joseph Priestley. Starał się doprowadzić do rozkładu termicznego saletrę amonową. Uzyskał z niej bezbarwny gaz o słodkawym smaku i zapachu. Jak przystało na prawdziwego uczonego, najpierw wypróbował go na sobie. To, co poczuł sprawiło, że natychmiast nazwał go „gazem rozweselającym”. Tak odkrył podtlenek azotu. Z gazem tym eksperymentował też Humphry Davy – brytyjski poeta i chemik. Podobnie jak Priestley, doświadczenia zwykł przeprowadzać najpierw na sobie samym, co o mały włos nie zakończyło przedwcześnie jego kariery. Był bliski uduszenia po wdychaniu tlenku węgla; równie fatalne skutki zaobserwował w przypadku dwutlenku (NO2) i tlenku azotu. Davy szybko doszedł do wniosku, że te dwa gazy to po prostu trucizny i skoncentrował się na podtlenku azotu. Popadł wręcz w uzależnienie od tej substancji, która potem zrobiła karierę w medycynie jako środek znieczulający, stosowany m.in. w stomatologii i położnictwie. Źródła: EBioMedicine, University of Birmingham, archiwum NG.
Wrota piekieł zamykają się. Najsłynniejsza atrakcja Turkmenistanu może wkrótce zniknąć
Krater Derweze w Turkmenistanie od 50 lat rozpala wyobraźnię – dosłownie. Wygląda jednak na to, że za sprawą działań miejscowych władz jego dni są już policzone. Według oficjalnego komunikatu, pożar ulatniającego się z krateru gazu ziemnego zredukowano już o trzy czwarte.
Spis treści Czym są „Wrota piekieł”? Czy „Wrota piekieł” naprawdę zgasną? Turkmenistan – kraj bogactw naturalnych i ukrytego potencjału Władze Turkmenistanu oficjalnie poinformowały, że ogień w kraterze Derweze – znanym jako „Wrota piekieł” – został zredukowany o dwie trzecie. Ten spektakularny krater gazowy na pustyni Karakum przyciągał turystów z całego świata, ale informacja ta wskazuje na to, że jego dni są policzone. Czym są „Wrota piekieł”? Formalnie jego nazwa to krater Derweze, od leżącej w pobliżu wioski. Ale większość zna to miejsce jako „wrota piekieł”. To krater gazowy w Turkmenistanie, położony na pustyni Karakum. Powstał w 1971 roku, gdy radzieccy geolodzy przypadkowo przewiercili się do płytkiego podziemnego złoża gazu ziemnego. Takie miejsca to tzw. kieszenie gazowe. Podczas niefortunnego wiercenia do krater uwpadły wszystkie maszyny. W obawie przed ulatnianiem się gazu i potencjalnymi zatruciami zdecydowano się podpalić złoże. Ogień miał zgasnąć po kilku dniach, lecz płonie do dziś, czyli już ponad 50 lat. Krater ma około 70 metrów średnicy i 20 metrów głębokości, przyciąga turystów z całego świata. Gaz ziemny składa się w 90 proc. z metanu. Oprócz niego mogą występować niewielkie ilości etanu, propanu, butanu i innych związków organicznych oraz mineralnych. Czy „Wrota piekieł” naprawdę zgasną? Władze Turkmenistanu ogłosiły w czwartek zaskakującą wiadomość: pożar gazu w kraterze znacznie ograniczono. Urzędnicy poinformowali, że pożar – będący główną atrakcją turystyczną tego trudno dostępnego kraju – został zredukowany aż trzykrotnie, choć nie podano, w jakim czasie to nastąpiło. – Podczas gdy wcześniej ogromna łuna ognia była widoczna z kilku kilometrów, dziś tylko lekko się tli – powiedziała Irina Luryeva, dyrektorka państwowej firmy energetycznej Turkmengaz. Dodała, że wokół krateru wywiercono wiele małych szybów aby wychwytywać ulatniający się gaz. Informację tę ogłoszono podczas konferencji ekologicznej w Aszchabadzie. Ta informacja jest konsekwencją wcześniejszych planów Turkmenistanu. władze kraju nie kryły się z planami ugaszenia „wrót piekieł”. Turkmenistan – kraj bogactw naturalnych i ukrytego potencjału Turkmenistan według szacunków posiada czwarte co do wielkości rezerwy gazu ziemnego na świecie. Według Międzynarodowej Agencji Energetycznej jest też największym na świecie emitentem metanu, głównie z powodu wyniku wycieków gazu. Jednak jego władze temu zaprzeczają. Turkmenistan graniczy z Kazachstanem, Uzbekistanem, Afganistanem, Iranem. Ma dostęp do Morza Kaspijskiego. Zajmuje powierzchnię ok. 491 200 km². Zamieszkuje go około 6 milionów ludzi, a stolicą kraju jest Aszchabad. Jest republiką autorytarną z bardzo ograniczonym dostępem do wolnych mediów i internetu, co sprawia, że uchodzi za jeden z najbardziej zamkniętych krajów na świecie. Eksport gazu ziemnego do Chin, Rosji i Iranu, stanowi główne źródło dochodu Turkmenistanu. Pustynia Kara-kum (z turkmeńskiego „czarny piasek”) pokrywa około 70% terytorium Turkmenistanu. Źródło: AFP Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czy możemy uniezależnić naszą energetykę od Rosji? Tak i trzeba zrobić to jak najszybciej [WYWIAD]
Po inwazji rosyjskich wojsk na Ukrainę, Zachód zareagował błyskawicznie. Zaczął nakładać szereg sankcji, które konsekwentnie izolują Rosję politycznie i gospodarczo. Pieniądze za rosyjski węgiel i gaz, które przez lata płynęły z Europy, napędzały machinę wojenną Kremla. Teraz jest czas, aby odciąć ten kurek i uniezależnić się energetycznie od Rosji. Czy to jednak jest możliwe?
Jakub Rybski: Premier Mateusz Morawiecki powiedział, że „choćby jutro nakładamy embargo na rosyjski węgiel. Jesteśmy na to gotowi, potrzebujemy zgody ze strony Komisji Europejskiej, aby nałożyć embargo, czyli zakaz importu rosyjskiego węgla”. To jest śmiała zapowiedź, szczególnie, że tego węgla wciąż importujemy bardzo dużo z Rosji. Co więcej, nasza energetyka jest oparta w ok. 70 proc. na węglu. Czy jesteśmy zatem w stanie całkowicie uniezależnić się energetycznie od Rosji? Jakub Wiech, zastępca redaktora naczelnego portalu Energetyka24.com: Tu jest kilka problemów. Przede wszystkim chodzi o to, że Rosja sprzedaje węgiel, który jest tani, jest dobrej jakości i jest dostępny w dużych ilościach. Dzięki temu wygrywała na naszym rynku. Jeżeli chodzi o import, to te 20 proc. naszego zapotrzebowania, które pokrywaliśmy importując węgiel z różnych kierunków (w 70 proc. z Rosji), wynikało z tego, że Rosja wygrywa w regionie, sprzedając konkurencyjny surowiec. Branża turystyczna pomaga uchodźcom z Ukrainy. Darmowe noclegi i przejazdy to nie wszystko Uchodźcy wysiadający na dworcach kolejowych i autobusowych w Polsce często pytają, jak dostać się pod konkretny adres lub gdzie mogą wykupić nocleg. Branża turystyczna wyszła naprzeciw ic... Problem polega na tym, że jego zastąpienie będzie kosztowne. To znaczy, że będziemy musieli kupować węgiel, który będzie trochę droższy. Mamy na to kilka sposobów. Węgiel to jest surowiec, który jest dosyć prosty, jeżeli chodzi o manewrowanie. To znaczy, że łatwo go przewozić. Łatwo go składować, można go przechowywać w zasadzie wszędzie, bez konieczności budowy jakiejkolwiek specjalnej infrastruktury. To już sprawia, że jest to diametralnie inna sytuacja niż np. jeśli chodzi o gaz ziemny czy ropę naftową. Polska ma działający węgloport, Polska ma rozbudowane połączenia kolejowe. Polska ma wreszcie swój własny węgiel i to nam daje pewien potencjał do substytucji, jeżeli chodzi o dostawy z Rosji. Możemy, wyliczając już opcje, postawić na import z takich państw jak Australia czy Kolumbia. Czyli naprawdę bardzo egzotyczne kierunki, które też są konkurencyjne, jeżeli chodzi o dostawy. Rosjanie zniszczyli największy samolot na świecie. Antonov był w Polsce jeszcze w tym roku Jeszcze dwa lata temu tysiące Polaków oglądały, jak największy samolot na świecie lądował w Warszawie. W trakcie walk w Ukrainie maszyna została zniszczona. Możemy też ściągać węgiel z różnych regionów Europy, z różnych miejsc, gdzie akurat działają porty węglowe i kolejami zwozić go do Polski. Możemy też postawić na takie awaryjne fedrowanie. Coś takiego przerabialiśmy już w ciągu ostatnich miesięcy ubiegłego roku. Wtedy deficyt węgla spowodował, że spółki górnicze poprosiły swoich pracowników o dodatkowe moce przerobowe, żeby zwiększyć podaż surowca na rynku. Mamy więc mamy pewne narzędzia, które mogą zastąpić ten surowiec z Rosji. To jest na stole i to jest do zrobienia. Tak jak Pan powiedział, ta alternatywa będzie droższa. Polski resort aktywów państwowych informuje, że podległe ministerstwu firmy energetyczne praktycznie w ogóle nie korzystają z węgla, który pochodzi z importu. 99,7 proc. węgla kamiennego i brunatnego, który wykorzystują, pochodzi z polskich kopalni. To są jednak firmy podległe ministerstwu. Pozostałe 15 proc. zapotrzebowania pochodzi z importu prywatnego. To jest energetyka gospodarstw domowych, więc to się prawdopodobnie odbije na cenach opału dla konsumentów indywidualnych. To się odbije przede wszystkim na sytuacji elektrociepłowni. To one w dużej mierze przyczyniają się do tego, że ten import istnieje. To się przekłada naturalnie na ceny ciepła sieciowego i na ceny energii elektrycznej w pewnym zakresie. Tutaj trzeba odwołać się do tego, co na przykład płynęło z Waszyngtonu czy z Berlina, kiedy wdrażane były pierwsze sankcje dla Rosji. To znaczy, że musimy być, jako konsumenci, gotowi na poniesienie kosztów tej wojny. Wojny, którą też w pewien sposób prowadzimy, uderzając w gospodarkę Rosji. To będą koszty, które dotkną społeczeństwo. Myślę natomiast, że to jest cena, którą warto zapłacić za wsparcie Ukrainy w takich chwilach. A także za pewną obronę wartości, które nam przyświecają. Jak pomagać Ukrainie? Lista zweryfikowanych zbiórek i organizacji Od wielu dni granice Polski przekraczają dziesiątki tysięcy Ukraińców, którzy uciekają przed wojną. Już ok. 300 tysięcy uchodźców z Ukrainy znalazło się na terytorium naszego kraju. T... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/uchodzcy-we-lwowie-czekaja-na-pociag-do-polski-fot-pavlo-palamarchuk-sopa-images-lightrocket-via-getty-images-48a8aa9.jpeg" width="938" height="625" alt="uchodźcy we Lwowie czekają na pociąg do Polski, fot. Pavlo Palamarchuk/SOPA Images/LightRocket via Getty Images" title="uchodźcy we Lwowie czekają na pociąg do Polski, fot. Pavlo Palamarchuk/SOPA Images/LightRocket via Getty Images" /> To jest cena, którą płacimy za postawienie się twardo wobec zbrodniczego reżimu. Przez lata wykorzystywał on surowce właśnie jako broń polityczną, ale też jako źródło finansowania swojej machiny wojennej. Teraz, kiedy ta machina wojenna ruszyła w stronę pokojowo nastawionego państwa, powinniśmy zrobić wszystko, żeby odciąć Rosję od finansowania kapitałem zachodnim. To nie będzie łatwe. Nie będzie to łatwe. Wiele lat budowania zależności, zwłaszcza na polu energetycznym, daje się teraz we znaki. Niemniej jest to konieczne, jeżeli chcemy mieć wpływ na to, co się w Rosji dzieje. Praktyka pokazała, że ta polityka, która dotychczas była realizowana przez Unię Europejską - czyli tworzenia ekonomicznej zależności, po to, żeby kontrolować to, co dzieje się na Kremlu - zawiodła w całości. Okazało się, że nie mamy żadnej kontroli nad działaniami Władimira Putina. Mamy natomiast otwarte kanały finansowania jego reżimu za pośrednictwem właśnie importu energii za europejski kapitał. Ta dźwignia gospodarcza, którą miała mieć Europa, okazała się energetyczną smyczą, którą ma Władimir Putin. Jest to coś, co po prostu w tym momencie zostało uwidocznione i trzeba tę politykę zmienić, bo jest nieskuteczna. Fotoreportaż z Ukrainy zaatakowanej przez Rosję. Miasta ogarnął chaos Rosyjska inwazja na Ukrainę jest prowadzona drogą lądową, morską i powietrzną. Tak sytuacja wygląda od środka. Jak wygląda sytuacja z gazem? Czy w tej sytuacji również możemy uniezależnić się od Rosji? Think Tank Bruegel twierdzi, że jest to możliwe. Ale jest tak samo, albo nawet bardziej kosztowne niż w przypadku węgla. Bruegel opublikował raport, który stwierdza, że Unia Europejska może już w ciągu nadchodzącej zimy obyć się bez gazu z Rosji. To jest bardzo optymistyczne założenie, ale będzie oznaczało potężne koszty. Z gazem jest o tyle trudniej, że to uzależnienie jest głębokie. Gaz sam w sobie jest paliwem trudnym, jeżeli chodzi o zastąpienie go. Rosja, odpowiadając za 44 proc. importu gazu do Unii Europejskiej, jest świadoma tego, że Europejczycy nie są w stanie z dnia na dzień zastąpić tego wolumenu czymś innym. Nie mamy infrastruktury. Nie mamy możliwości przesyłowych. Nie mamy zakontraktowanych dostawców. Teraz w ogóle sytuacja na ogólnonarodowym rynku gazu jest trudna, bowiem cały czas odbijają się jeszcze czkawką zaburzenia czasu pandemii. Możliwości są ograniczone. Oczywiście możemy tutaj awaryjnie debatować nad ściąganiem tego paliwa z takich krajów jak Stany Zjednoczone, państwa arabskie, Australia czy Nigeria. To będzie do pewnego stopnia możliwe. To natomiast będzie znacznie trudniejsze niż w przypadku węgla. Nie zastąpimy na pewno tego całego importu, który pochodzi z Rosji. Trzeba też pamiętać, że Rosja kontroluje część infrastruktury gazowej w Europie, na przykład magazyny gazu, więc to jest dosyć niebezpieczne. Pierwsze dni wojny w Ukrainie. Fotoreportaż Od 24 lutego trwa pełnoskalowa inwazja na Ukrainę. Codziennie rosyjskie wojska dokonują ataków na lotniska, bazy wojskowe, największe metropolie - Kijów i Charków - oraz mniejsze miasta i lu... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dziecko-ktore-buja-sie-na-hustawce-spoglada-na-budynek-w-kijowie-zniszczony-przez-rakiete-fot-pierre-crom-getty-images-2480451.jpeg" width="938" height="626" alt="dziecko-ktore-buja-sie-na-hustawce-spoglada-na-budynek-w-kijowie-zniszczony-przez-rakiete-fot-pierre-crom-getty-images-2480451" title="dziecko-ktore-buja-sie-na-hustawce-spoglada-na-budynek-w-kijowie-zniszczony-przez-rakiete-fot-pierre-crom-getty-images-2480451" /> Tutaj warto podkreślić, że dotychczas te sankcje Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych omijały eksport surowców. Nie dotykały na przykład eksportu ropy, gazu czy węgla z Rosji. I to, wbrew pozorom, nie jest hipokryzja Zachodu, chociaż rzeczywiście pewien wątek zabezpieczenia swojej własnej gospodarki ma tutaj znaczenie. Natomiast warto podkreślić, że jest to działanie ukierunkowane na to, żeby nie podbijać sztucznie cen tych surowców. Bo wówczas Rosja mogłaby zarobić tyle samo, sprzedając ich mniej. Jeżeli ceny gazu i ropy były wysokie, to Rosja, ograniczając eksport, dalej by zarabiała tyle, ile sobie zaplanowała. To byłoby działanie sprzeczne z logiką tych sankcji. W naszym najlepszym interesie jest, żeby Rosja musiała sprzedawać te surowce energetyczne tanio. Chodzi o to, żeby zmniejszyć potencjalne zarobki rosyjskich koncernów, jeżeli chodzi o ściąganie dewiz, bo kontrakty energetyczne są rozliczane w zagranicznych walutach (w dolarach i euro). Dla Rosji jest to po prostu dopływ zagranicznej gotówki, która jest szczególnie cenna w tym czasie, kiedy rubel szoruje po dnie. Kwestie eksportu surowców są dosyć trudne. To dość delikatna gra i trzeba uważać, żeby nie wylać dziecka z kąpielą. Ten sam think tank Bruegel ocenił, że decydujące będzie obniżenie popytu na gaz. Ale jak obniżyć ten popyt? Na pewno nie z dnia na dzień. To jest kwestia pewnego przemyślenia europejskiej polityki energetycznej i tego zachowania, jakie cechuje niektórych graczy na europejskim rynku energetycznym. Patrząc w długiej perspektywie, chodzi przede wszystkim o to, żeby postawić na wszystkie możliwe technologie, jakie są w stanie doprowadzić nas do realizacji celów klimatycznych przy jednoczesnym minimalizowaniu uzależnienia od paliw kopalnych. Rosja i Ukraina: skomplikowana historia, która łączy i dzieli dwa kraje Stulecia rozlewu krwi, dominacja obcych sił i wewnętrzne podziały doprowadziły do tego, że Ukraina znalazła się w niepewnej sytuacji między Wschodem a Zachodem. Mowa tutaj o włączeniu energetyki jądrowej do europejskiej polityki energetycznej, bo to rozwiązanie było przez długi czas traktowane jako taki parias technologiczny. Europa pozwalała na odchodzenie od atomu, a teraz trzeba odejść od odchodzenia od atomu.Ta polityka powinna się zmienić m.in. w takich krajach, jak Niemcy i Belgia. Te decyzje dotyczące wstrzymania pracy elektrowni jądrowych powinny być absolutnie wycofane. Można pomyśleć nad systemem wsparcia dla rozwoju energetyki jądrowej. Oczywiście drugą odnogą tego samego działania powinien być rozwój energetyki odnawialnej, która również pomaga w dekarbonizacji. Mamy tutaj ten aspekt pewnej stochastyczności pracy źródeł odnawialnych, co rodzi konieczność wspomagania ich innymi mocami. To są głównie moce gazowe. To obniżenie popytu, w chwili próby może się wiązać z czymś w rodzaju dwudziestego stopnia zasilania, ale na rynku gazowym. To znaczy, że celowo będziemy ograniczać podaż gazu dla niektórych branż, które mogą odczuć poważne niedobory. Natomiast to jest bardzo czarny scenariusz. Scenariusz, w którym Rosja odcina dostawy dostawy gazu. Na ten moment one są realizowane normalnie. Nie ma tutaj zaburzeń w dostawach surowców - nie tylko gazu, ale też ropy naftowej - do Europy. Niemniej patrząc na to, co robi Władimir Putin, musimy być gotowi na wszystko. Prace budowlane na odcinkach lądowej części gazociągu Baltic Pipe mają być wznowione. To jest dla Polski bardzo duża szansa na uniezależnienie Polski od rosyjskiego gazu. Dla Polski to jest kluczowy projekt, bo to jest możliwość zastąpienia gazu rosyjskiego gazem z szelfu norweskiego. To jest gazociąg, który jest dla nas fundamentalny, jeżeli chodzi o naszą wizję transformacji pod kątem źródeł dostaw. Unia Europejska zamknęła przestrzeń powietrzną dla Rosji. Jak wygląda ruch lotniczy nad Europą? W ostatnich dniach ruch lotniczy w Europie uległ wielu zmianom. Najpierw linie lotnicze dowoływały połączenia z Ukrainą. Obecnie większość nieba nad Europą jest zamknięta dla rosyjskich ... Baltic Pipe w tym momencie idzie zgodnie z harmonogramem. Najprawdopodobniej zostanie otwarty w październiku, a na przełomie roku osiągnie swoją pełną przepustowość. To będzie 10 miliardów metrów sześciennych gazu rocznie. Tak, w całym systemie. Do Polski dotrze około 8 miliardów z tego i to nam pozwoli zastąpić ten gaz, który bierzemy na mocy kontraktu jamalskiego. To jest coś, co dla Polski jest takim game changerem. Stoimy przed możliwością zupełnego porzucenia dostaw gazu z Rosji. Czyli wraz z rozpoczęciem działalności Baltic Pipe, Polska staje się całkowicie niezależna Rosji, jeśli chodzi o gaz ziemny? Tak i to jest coś, co dla nas jest historycznym sukcesem. Pokazaliśmy, że w ciągu względnie niedługiego czasu jesteśmy w stanie zejść z uzależnienia importu od Rosji z prawie 100 proc. do poziomu 0 proc. To jest możliwe. To jest przykład dla Europy, że są możliwości zrzucenia z siebie tego politycznego ciężaru, jakim jest uzależnienie od dostaw surowców z Rosji. Możemy to robić. Powinniśmy to robić, a wojna w Ukrainie pokazuje, że trzeba to robić bardzo szybko. To może być również dobry moment, żeby zacząć w końcu myśleć o przejściu na energię odnawialną. To daje nam pole do dyskusji i do pewnych działań. Tak, ale my o tym myślimy. Europa i tak ma bardzo ambitne cele w kwestii OZE (odnawialne źródła energii - przyp. red). Ale jeżeli mówimy wyłącznie o Polsce, to nasz kraj może nie jest na szarym końcu, ale wypada dość mizernie na tle Europy. Jesteśmy na szarym końcu. To trzeba powiedzieć jasno, że jeżeli chodzi o Europę, Polska jest na szarym końcu w rozwoju energetyki odnawialnej. To się przekłada np. na emisyjność naszej energetyki i to jest dramat. W tym momencie te plany, które się realizują w naszym kraju - czyli budowa elektrowni wiatrowych offshore i budowa dużych farm fotowoltaicznych - dają pewną iskierkę nadziei na przyszłość. natomiast są to plany rozłożone na lata. Dlatego powinniśmy wreszcie uwolnić wiatraki na lądzie. Tzw. ustawa odległościowa powinna zostać zmieniona. Natomiast z technicznego punktu widzenia to jest wszystko, co możemy w tym momencie zrobić. Pozwoli nam to po jakimś czasie cieszyć się energią ze źródeł takich jak elektrownie offshore. Tak samo jak budowa elektrowni jądrowej, która dopiero jest zaplanowana na lata 30. tego wieku. Natomiast teraz płacimy za nasze zaniedbania. To, że mamy tak mało OZE, wynika z faktu, że wcześniej tego nie rozwijaliśmy, tylko tkwiliśmy w monokulturze węglowej. Teraz tego się nie da zmienić z dnia na dzień. Niestety, energetyka jest tą płaszczyzną, która wymaga pewnej cierpliwości i konsekwencji. W Polsce, niestety, było z tym różnie. Najnowszy raport IPCC stwierdza, że jesteśmy daleko od tego, żeby osiągnąć cele Porozumienia Paryskiego. Biorąc pod uwagę obecną tendencję, wszystko wskazuje na to, że nie obniżymy emisji gazów cieplarnianych. Co gorsza, ona w następnej dekadzie może wzrosnąć nawet o 14 proc. W Polsce już pojawiają się głosy, że trzeba wstrzymać unijną politykę klimatyczną, wstrzymać system ETS. To jest, moim zdaniem, nieco trochę cyniczne wykorzystywanie sytuacji w Ukrainie do osiągnięcia własnych celów przez Polskę. To nie unijna polityka klimatyczna jest zagrożeniem, tylko właśnie uzależnienie od paliw kopalnych, przede wszystkim z Rosji. Da się pogodzić cele unijnej polityki klimatycznej z celami derusyfikacji polityki energetycznej Unii Europejskiej. To jest do zrobienia i tutaj nie trzeba zmieniać celów klimatycznych. Trzeba dołożyć do tego równoległe cele derusyfikacji w tym zakresie i to jest do osiągnięcia. To tutaj powinna Polska działać, a nie na rzecz wywrócenia do góry nogami unijnej polityki klimatycznej, bo te działania są skazane na porażkę. Polski nikt tym nie poprze. Tutaj nie będziemy mieć szerokiego odzewu ze strony państw Unii Europejskiej. To było widać już podczas próby reformy ETS przez Polskę. Wykolejenie w tym momencie polityki klimatycznej nie wchodzi w grę. Powinniśmy się skupić na tym, co naprawdę możemy osiągnąć. Np. możemy osiągnąć pewne zmiany, jeżeli chodzi chociażby o budowę w Europie infrastruktury, służącej do odbioru innych niż rosyjskie paliw. Powinniśmy naciskać np. na Niemców, żeby ostatecznie już porzucili projekt Nord Stream 2. On w tym momencie, mówiąc obrazowo, jest nieprzytomny, ale nie jest jeszcze martwy. Powinniśmy też skłaniać naszych partnerów z Zachodu do tego, żeby budowali sieć gazoportów do odbioru LNG. Żeby budowali interkonektory, żeby budowali magazyny gazu. To jest coś, co powinniśmy teraz robić. Mierzmy jednak siły na zamiary, a nie na odwrót. Projekt Nord Stream 2 został zawieszony w ramach sankcji. Teraz okazuje się, że firma, która była odpowiedzialna za ten projekt, ogłosiła upadłość. Czy to oznacza, że ten projekt został już definitywnie porzucony? Ten gazociąg leży, ta rura jest gotowa. Bankructwo spółki oznacza tyle, że ona jest porzucona, osierocona w sensie formalno-prawnym. Natomiast nic nie stoi na przeszkodzie, żeby wkrótce została otwarta i uruchomiona. Tak naprawdę to pogrzebał ją Władimir Putin swoją decyzją o ataku na Ukrainę. Z punktu widzenia bezpieczeństwa energetycznego Europy ten gazociąg nigdy nie powinien być otwarty. Nigdy nie powinien zostać zbudowany, bo on jest wymierzonym w Ukrainę takim klinem, jeżeli chodzi o bezpieczeństwo. On umożliwia przerzucenie tranzytu gazu z Ukrainy na Bałtyk. To otworzyło drogę do tak daleko idącej agresji, takiej jaką teraz widzimy w Ukrainie. Moim zdaniem to nie jest przypadek, że akurat wtedu, kiedy został ukończony Nord Stream 2, ruszyła rosyjska agresja. Rosjanie wiedzieli, że mają alternatywę dla szlaku ukraińskiego. Że w razie uszkodzeń infrastruktury w Ukrainie, w razie prowadzenia działań, które mogą naruszyć ten system, Rosjanie mieli w zapasie Nord Stream 2. Dlatego czekali z ofensywą na jego ukończenie. Co nie zmienia faktu, że widzę też możliwości wznowienia rozmów na temat tego projektu, np. gdyby doszło do przetasowania władzy na Kremlu. Nie sądzę, żeby ktokolwiek ze środowiska Władimira Putina był politycznie w stanie podnieść Nord Stream 2. W tym układzie politycznym to jest projekt, który nie funkcjonuje i ma nie funkcjonować. W przypadku zmiany władzy, jest to coś, co może być przedmiotem dalszych dyskusji i negocjacji. Rozmowa z Jakubem Wiechem, prawnikiem, dziennikarzem i zastępcą redaktora naczelnego serwisu Energetyka24.com.
Arktyka się ociepla, Rosja szuka złóż. Zobacz ogromną rosyjską kopalnię na wybrzeżu Arktyki
Arktyka szybko rozmarza, ale warunki pracy wciąż są w niej skrajnie trudne. Trwa gorączkowy wyścig po tkwiące tu surowce naturalne, choć wydarcie ich tej krainie nie jest łatwe. Robotnicy przylatują śmigłowcem na tygodniową szychtę na polach naftowych Trebs i Titow w rosyjskiej Arktyce, na zachód od Półwyspu Jamalskiego. Ojczyznę plemion hodujących renifery dziś opanowały spółki zajmujące się wydobyciem ropy i gazu.
Kilka dni przed Bożym Narodzeniem w 2014 r. w Bowanienkowie na półwyspie Jamał, 400 km za kołem podbiegunowym północnym, na monitorze w sali konferencyjnej Gazpromu pojawiła się powszechnie znana twarz. Połączenie satelitarne nie było najlepszej jakości, więc Władimir Putin pokazał się w słabej rozdzielczości. Aleksiej Miller, prezes Gazpromu, wyprężony przed monitorem wpatrywał się w prezydenta. Za oknami jasno oświetlone skupisko prefabrykowanych budynków i lśniących rur wynurzało się z mroku niczym stacja kosmiczna sunąca w międzyplanetarnej przestrzeni. Bowanienkowo to jedno z największych na świecie złóż gazu ziemnego. Miller poprosił Putina o wydanie dyspozycji rozpoczęcia eksploatacji nowej kopalni gazu. – Zaczynajcie – polecił Putin. Miller przekazał rozkaz. Operator nacisnął guzik. Gaz z Arktyki popłynął rurociągiem do rozległej sieci gazowej Rosji. Półwysep Jamał znano dotąd tylko ze stalinowskich łagrów i hodowli reniferów przez koczowniczy lud Nieńców. Ale, jak prognozuje Gazprom, w tym regionie w roku 2030 będzie się pozyskiwało jedną trzecią całego wydobycia gazu ziemnego w Rosji i dużą część ropy naftowej. Bowanienkowo to jedno z trzydziestu kilku złóż ropy i gazu na półwyspie i otaczających go wodach. Jamał może stać się arktyczną Arabią Saudyjską, dostarczając węglowodorowych paliw spragnionemu energii światu. A przynajmniej Putin ma taką nadzieję. Globalne zmiany klimatyczne sprawiają, że Arktyka rozmarza, a to otwiera drogę do eksploatacji zasobów tego obszaru. Rosja przoduje na tej drodze. Pod koniec 2013 r. na Morzu Peczorskim Gazprom jako pierwszy koncern uruchomił na wodach Arktyki platformę wiertniczą. Po wschodniej stronie Jamału powstaje wielki terminal skraplania i załadunku gazu ziemnego na tankowce-lodołamacze (choć lodu będzie coraz mniej), przewożące surowiec do Azji Wschodniej i Europy. Terminal należy do innego przedsiębiorstwa rosyjskiego, Novateku. Za Rosją idą inni. Według oceny U.S. Geological Survey ogłoszonej w 2008 r. ponad jedna piąta światowych zasobów ropy i gazu ziemnego, które czekają na rozpoznanie, znajduje się za kołem podbiegunowym północnym. Nie brak tam też innych surowców mineralnych. W ubiegłym roku Norwegowie zakotwiczyli na Morzu Barentsa platformę wiertniczą wysuniętą jeszcze dalej na północ niż te należące do Gazpromu. Kanada na swoich północnych rubieżach (tj. Terytoriach Północno-Zachodnich i Nunavut) kopie diamenty, złoto i żelazo. Ponieważ wody u wybrzeży Syberii uwalniają się ostatnio od lodu na kilka miesięcy w roku, frachtowce zaczęły przewozić ładunki między Europą i Azją Wschodnią tzw. Północną Drogą Morską. W tym roku latem luksusowy wycieczkowiec Crystal Serenity ma wozić turystów legendarnym Przejściem Północno-Zachodnim, wzdłuż Kanady. Arktyczna „gorączka złota” wydaje się nieuchronna i niepokojąca. Topnienie wiecznej zmarzliny pociąga za sobą uwalnianie gazów cieplarnianych do atmosfery. Ekologiczni aktywiści mówią o negatywnym wpływie działalności gospodarczej na wyjątkową przyrodę tych obszarów. Poza tym w Arktyce żyją 4 mln rdzennych mieszkańców i wielu z nich obawia się, że jej zagospodarowywanie zrujnuje ich tradycyjny sposób życia. Z drugiej strony niektórzy cieszą się z możliwości zarobku i innych zysków, jakie rozwój przyniesie. Biorąc pod uwagę, jak wiele emocji budzi problem po obu stronach sporu, trzeba zauważyć, że tak naprawdę eksploatacja Arktyki jest bardzo wyrywkowa. Niewiele przedsiębiorstw próbuje działać na arktycznych wodach, a z tego zaledwie cząstce udaje się wypracowywać zyski. Jesienią ubiegłego roku Royal Dutch Shell po wykonaniu zaledwie jednego wiercenia, które nie przyniosło spodziewanego rezultatu, od razu porzucił swoje zakrojone na wiele lat, mające kosztować 7 mld dolarów przedsięwzięcie eksploatacji ropy spod dna Morza Czukockiego. Na tę decyzję zapewne wpłynęły też rekordowo niskie ceny ropy. No i astronomiczne koszty działania na obszarach, gdzie brakuje infrastruktury, odległości są ogromne, a pogoda z reguły straszna. Wkrótce po otwarciu przez Putina nowej kopalni gazu na Jamale w północnej części Morza Beringa zatonął w czasie sztormu duży południowokoreański okręt wraz z 50 członkami załogi. Najbliższy kuter Straży Przybrzeżnej znajdował się w odległości 930 km, w Dutch Harbor na Aleutach. Wspomniany posterunek znajduje się ponad 1600 km od północnego wybrzeża Alaski, gdzie działają platformy wiertnicze i gdzie ma pływać wycieczkowiec. – Crystal Serenity będzie miał 1700 osób na pokładzie. To mi spędza sen z oczu. Nie chciałbym mieć do czynienia z nowym Titanikiem – mówi Charles D. Michel, wicekomendant Straży Przybrzeżnej USA. – Akcja ratunkowa byłaby tu niezwykle skomplikowana. Rosja: na północ marsz Był śnieżny grudniowy wieczór, a temperatura spadła do minus 20°C. Przy barakowozach służących za stację kolejową w mieście Salechard, położonym w Jamalsko-Nienieckim Okręgu Autonomicznym, na pociąg czeka kilkudziesięciu klnących i spluwających ludzi. To robotnicy zatrudnieni przy wydobyciu gazu. Dla pracowników dojeżdżających do Bowanienkowa Gazprom musiał wybudować własną 570-kilometrową linię kolejową wraz z trzykilometrowym mostem przez rozlewiska rzeki Juribiej. Podróż trwa 24 godziny, ale niektórzy trzy dni jechali do Salechardu. Przy kopalni mieszkają po czterech w ciasnych pokoikach i pracują od ósmej rano do ósmej wieczorem przez miesiąc. Potem „wracają na Ziemię”, jakby byli kosmonautami pracującymi na Księżycu. – Nie każdy to wytrzymuje – przyznaje Paweł Dmitriewicz Bugajew, weteran z Niżnego Nowogrodu leżącego 1600 km na południowy zachód. – Robota jest ciężka, ale zarabia się dobrze, no i jest sporo dodatkowych korzyści. Żona czasami narzeka, ale przecież nie przepadam na miesiąc bez śladu. Teraz mamy internet i Skype’a. Rosyjska fascynacja Arktyką i jej bogactwami ma początki w czasach Piotra Wielkiego. Chcąc mieć mapy wybrzeży Syberii, władca w latach 30. i 40. XVIII w. wysłał Wielką Ekspedycję Północną. Putin jest kontynuatorem tradycji opanowywania Syberii, co skłoniło go do wysunięcia roszczeń do miliona kilometrów kwadratowych Oceanu Arktycznego. Według rosyjskich ekspertów naftowych nie ma innego wyjścia. 90 proc. szacunkowych rosyjskich rezerw gazu ziemnego i 60 proc. rezerw ropy znajduje się w rejonach polarnych i subpolarnych. – Obecna sytuacja Rosji jest jasna. Zasoby gazu odkryte w latach 60. XX w. stały się podwaliną trwającej dziesiątki lat rosyjskiej dominacji na światowym rynku gazu ziemnego. Dziś te odkryte w czasach radzieckich gigantyczne złoża są na wyczerpaniu. Ekspansja na północ jest logicznym krokiem – tłumaczy Konstanty Simonow, dyrektor moskiewskiego Funduszu Krajowego Bezpieczeństwa Energetycznego. Bowanienkowo to pierwsze wielkie przedsięwzięcie na półwyspie Jamał. A jego najambitniejszą częścią jest zakład skraplania gazu ziemnego (LNG) w Sabietcie nad Zatoką Obską, największy na świecie. Buduje go rosyjski koncern Novatek przy współpracy francuskiego giganta petrochemicznego Total i chińskiej Narodowej Korporacji Naftowej CNPC. Rząd Rosji wnosi wkład w postaci głębokomorskiego portu, oddelegował też do obsługi kilka lodołamaczy. Będą pomagać kilkunastu wzmocnionym tankowcom do przewozu skroplonego gazu, które niebawem opuszczą stocznie. To przedsięwzięcie pochłonie 27 mld dolarów i będzie gotowe najwcześniej w 2018 r., ale Novatek już teraz, w ramach przedsprzedaży, zawarł z odbiorcami umowy na dostawy gazu. Władze Rosji jeszcze bardziej zainteresowane są polarną ropą. Podatki i cła eksportowe na ropę stanowią 40 proc. dochodów państwa (zaledwie 10 proc. pochodzi z gazu), a legendarne złoża w zachodniej Syberii są na wyczerpaniu. Jak dotąd jednak Rosja nie radzi sobie z poszukiwaniem i wydobyciem ropy spod dna morskiego w Arktyce bez zagranicznych rozwiązań technicznych i kapitału, dlatego też sankcje nałożone na kraj po interwencji na Ukrainie wstrzymały tego rodzaju przedsięwzięcia. Należąca do Gazpromu Prirazłomnaja jest jak dotąd jedyną rosyjską platformą prowadzącą wydobycie w Arktyce. Tuż przed wprowadzeniem sankcji ExxonMobil do spółki z rosyjskim Rosnieftem przeprowadziły najdalej na północ położone wiercenie, w dnie Morza Karskiego. Trafiono na złoże oceniane na 700 mln baryłek ropy, ale chwilowo odwiert został zapieczętowany. W pobliżu tych złóż nie ma żadnego rurociągu. Ropa z Prirazłomnej – jak dotąd około 5 mln baryłek – jest transportowana na brzeg za pomocą zbiornikowców o wzmocnionych kadłubach, a niekiedy pompowana na inne statki. Ryzyko wycieku jest w związku z tym znaczne, a pod tym względem Rosja, biorąc pod uwagę dotychczasowe jej „osiągnięcia” na lądzie, nie wypada najlepiej. Według rosyjskich organizacji ochrony środowiska tamtejsze firmy doprowadziły dotąd do wycieków w tundrze ponad 3,5 mln baryłek ropy. Norwegia: boom na morzu Barentsa We wrześniu 2010 r. Nordic Barents załadował rudę żelaza z kopalni Sydvaranger w porcie Kirkenes w Norwegii i wyruszył do Szanghaju. Jako pierwszy frachtowiec pod nierosyjską flagą pokonał Północną Drogę Morską. Towarzyszył mu rosyjski lodołamacz, ale właściwie niepotrzebnie, bo lodu było niewiele. Statek nie musiał się zatrzymywać i uzyskał średnią prędkość 12 węzłów. A co najważniejsze, nieźle zarobił. Arktyczny szlak jest o jedną trzecią krótszy niż trasa przez Kanał Sueski. Na paliwie zaoszczędzono 180 tys. dolarów. W 2013 r. chiński kontenerowiec Yong Sheng przepłynął północną trasą z Dalianu (w pn.-wsch. Chinach) do Rotterdamu w czasie 35 dni, czyli o 2 tygodnie krócej niż przez Kanał Sueski, ustanawiając tym samym rekord. Niektórzy twierdzą więc, że arktyczny szlak żeglugowy w końcu stał się rzeczywistością. – Kilka lat temu byłem na spotkaniu z szefem Atomfłotu (rosyjskiej floty lodołamaczy). Potężny facet. Powiedział: „Chcemy konkurować z Suezem”! i uderzył piąchą w stół – opowiada Felix Tschudi, przedstawiciel firmy żeglugowej, która zorganizowała pionierski rejs Nordic Barentsa. Zdaniem Tschudiego są to mrzonki. Przez Kanał Sueski przepływa rocznie 17 tys. statków. Tymczasem cały szlak północny w 2013 r. pokonało zaledwie 19 jednostek. Nawet biorąc pod uwagę topnienie lodów w Arktyce, niepomyślne wiatry nawiewają na szlak kry i małe góry lodowe, co powoduje opóźnienia. I choć plusem jest brak piratów, wciąż jest to trasa sezonowa i zbyt wysunięta na północ, by mogła przejąć znaczącą część światowego transportu. Tymczasem stara osada rybacka Hammerfest, 250 km na zachód od Kirkenesu, stała się centrum norweskich przedsięwzięć naftowo-gazowych na Morzu Barentsa. Norweska firma Statoil zbudowała tu w 2007 r. jedyny w Europie zakład skraplania gazu ziemnego. Gaz pochodzi ze złóż podmorskich i dostarczany jest 150-kilometrowym rurociągiem. – Hammerfest się wyludniał – opowiadał mi taksówkarz wiozący mnie z lotniska. – Teraz historia miasteczka dzieli się na epokę przed uruchomieniem zakładu gazowego i po. Gdy zaczęli budować, od razu zaroiło się tu od ludzi. Przybyłem do Hammerfestu w następnym wielkim dniu dla miasta. Port był pełen statków czekających w kolejce do czegoś, co z daleka wyglądało jak okrągła pomarańczowa wyspa. Platforma Goliat, której współwłaścicielami są Statoil i włoska spółka Eni, stanęła na 71. stopniu szerokości geograficznej północnej, 225 km bliżej bieguna północnego niż rosyjska Prirazłomnaja. Goliat ma wysokość 25 pięter i może pompować 100 tys. baryłek ropy dziennie, a milion przechować w zbiorniku – stąd zabierają ją tankowce. Ta część Morza Barentsa, dzięki Golfsztromowi, jest na ogół wolna od lodu. Niemniej jednak platforma musi wytrzymać huraganowe wichry i 15-metrowe fale. Nowy okrągły kadłub unosi się na wodzie jak korek. Koncern Eni planował cały łańcuch takich Goliatów, które miały wydobywać ropę z jeszcze obfitszych złóż leżących na Morzu Barentsa dalej na północ, ale spadek cen zweryfikował te plany. Platforma Goliat kosztowała 5,5 mld dolarów, planowany budżet przekroczono o 1,3 mld. Analitycy z branży oceniają, że aby firma wyszła na swoje, ropa musiałaby kosztować 95 dolarów za baryłkę, czyli ponad trzy razy tyle, ile wynosiła cena w styczniu 2016 r. Frederic Hauge, założyciel Fundacji Bellona, norweskiej organizacji ochrony środowiska, liczy, że niskie ceny ropy spowodują zarzucenie ambitnych planów firmy Eni i innych przedsięwzięć morskich w Arktyce. Podkreśla, że nie ma dobrej metody radzenia sobie z wyciekami ropy w wodach polarnych. Większość mieszkańców Hammerfestu zdaje się jednak cieszyć z platformy. Miasto kwitnie, powstają nowe budynki mieszkalne, szkoły, ośrodek kultury. Rybacy bardziej niż ewentualnością wycieku ropy martwią się inwazją krabów wyżerających ikrę dorszy. Tak przynajmniej twierdzi Jacob West, szef ich związku. Na wszelki wypadek koncern Eni przeszkolił 30 kapitanów kutrów w zbieraniu ropy z wycieków. – Znamy te wody jak własną kieszeń – mówi West. – Znamy się na tutejszej pogodzie, dlatego to rybacy najlepiej nadają się do tej roboty. Kanada: żyła złota dla Nunavut Kopalnia złota Meadowbank znajduje się na północny zachód od Zatoki Hudsona na terytorium Nunavut. Wkrótce po jej otwarciu w 2010 r. zdarzył się wypadek: podczas ładowania rudy na wielką jak dom wywrotkę jej potężna rama pękła. Najwyraźniej nawet belki stalowe grube jak pień drzewa robią się kruche jak szkło, gdy temperatura spada poniżej minus 40°C. Gdy trafiłem tam w marcu ub. roku, było niemal tak samo mroźnie. Przyjechałem busem z robotnikami z Baker Lake, miejscowości znajdującej się najbliżej kopalni. Gdzieś w połowie dwuipółgodzinnej jazdy bus się zatrzymał, żeby pasażerowie mogli rozprostować kości i zapalić. Po horyzont rozciągała się bezdrzewna, usiana głazami śnieżna równina. Lekki wiatr szczypał w policzki jak igiełki lodu. Nawet niepalący nie mieli nic przeciwko ogrzaniu twarzy płomieniem zapałki. Ale nie miało się ochoty na głębszy wdech albo odsłonięcie jakiegokolwiek miejsca na ciele. Na tydzień przed moim przyjazdem śnieżna zamieć na trzy dni odcięła kopalnię od świata. Ocieplenie Arktyki najwyraźniej jeszcze nie zmieniło wiele w Meadowbank. A mróz to niejedyny kłopot. Pewnej nocy w 2011 r. wygłodniały rosomak próbował dogrzebać się do kuchennych zapasów. Spowodował zwarcie w instalacji elektrycznej i pożar, w którym spłonęła stołówka, co na kilka tygodni zaburzyło pracę kopalni. Największym problemem jest brak infrastruktury i energii – jak tłumaczy Sean Boyd, dyrektor naczelny Agnico Eagle, firmy z Toronto, do której należy odkrywka. Agnico Eagle musiała zbudować w Meadowbank lotnisko, na którym mogą lądować boeingi 737, oraz 110 km drogi. Jeśli zepsuje się coś dużego, np. dojdzie do awarii stutonowej ciężarówki, Agnico Eagle musi czarterować samolot transportowy Hercules C-130, by dowieźć wielkogabarytowe części zamienne, albo czekać do lata, aż rozmarznie Zatoka Hudsona. – Nie doceniliśmy pracochłonności i nakładów na logistykę, jakie wiążą się z inwestycją leżącą w zupełnej głuszy – przyznaje Boyd. – Koszty okazały się dwukrotnie większe, niż zakładaliśmy, a ogromny udział w nich ma energia. Kopalnię zaopatruje w elektryczność sześć agregatów o mocy 4,5 tys. kilowatów każdy, które spalają od 35 do 45 mln litrów oleju napędowego rocznie. Paliwo trzeba dowozić cysternami z Baker Lake, dokąd latem dostarczane jest drogą wodną przez Zatokę Hudsona. Kopalnia zajmuje 1,5 tys. ha. W czasie krótkiego arktycznego lata jej trzy duże odkrywki w otoczeniu ciemnobłękitnych wód jeziora wyglądają jak wklęsłe wyspy odgrodzone ziemną groblą. Wody obfitują w pstrągi, trocie i lipienie. Odpady kopalniane składowane są na 60-metrowej wysokości hałdzie. Na wierzchu ma zostać usypana czterometrowa warstwa gleby, która zamarznie na stałe, co zapobiegnie wypłukiwaniu przez letnie deszcze do jeziora szkodliwych substancji zawierających kwasy i metale ciężkie. Ale choć ruda w Meadowbank zawiera trzy razy więcej złota niż w większości odkrywkowych kopalni złota, zakład do 2013 r. przyniósł ponad miliard dolarów strat, a zasobów rudy zostało na zaledwie 5 lat kopania. Ponieważ w odległości niespełna 50 km znaleziono jeszcze jedno złoże, być może uda się przedłużyć eksploatację o kolejne 10 lat i w końcu wypracować zyski. 1900 mieszkańców Baker Lake chwali sobie kopalnię. W latach 50. XX w. rząd kanadyjski osiedlił wielu Inuitów w osadach takich jak ta, by zapewnić im dostęp do szkół i służby zdrowia. Osiedlanie nie szło łatwo. Wielu Inuitów żyje z opieki społecznej, często dwie lub trzy rodziny mieszkają w jednym małym dwupokojowym domku. Według rządowego raportu z 2015 r. jedna trzecia spośród 40 tys. mieszkańców terytorium Nunavut nie dojada. Powszechne są alkoholizm, narkomania, gwałty. Wskaźnik samobójstw wśród młodych mężczyzn jest 40-krotnie wyższy niż średnia dla całej Kanady. Miejscowe władze twierdzą, że przekształcenie terytorium Nunavut w nowy okręg górniczy poprawi sytuację. W 2014 r. na Ziemi Baffina otwarto kopalnię rudy żelaza. W innych miejscach regionu zapowiada się uruchomienie wydobycia diamentów, złota i uranu. Kopalnie potrzebują dużej liczby robotników niewykwalifikowanych, oferują najróżniejsze prace: od sprzątaczek do kucharzy i kierowców ciężarówek. Przed uruchomieniem Meadowbank w Baker Lake panowało 30-procentowe bezrobocie. Dzisiaj praktycznie każdy, kto chce, ma pracę – kopalnia zatrudnia około 300 Inuitów. – Rozwój przyniósł mojej społeczności więcej dobrego, niż mogłem sobie wyobrazić – cieszy się Peter Tapatai, 63-letni przedsiębiorca transportowy z Baker Lake obsługujący kopalnię. – Młodzi, którzy mają pracę, stają się prawdziwymi obywatelami Kanady, żywicielami rodzin. Nasi ludzie nie mieli przyszłości, mogli tylko ustawiać się w kolejce po zasiłki. Dzisiaj co czwartek stoją w kolejce po wypłatę. Linda Avatituq, 39-letnia samotna matka i babcia, poszła do pracy w kopalni trzy lata temu. Przedtem umiała prowadzić tylko skuter śnieżny, dziś jest kierowcą ogromnej wywrotki, która wywozi rudę złota z odkrywki. Zarabia 80 tys. dolarów rocznie. – Odkąd mam pracę, moje życie zmieniło się radykalnie – mówi. – Rzuciłam picie. Mogę utrzymać rodzinę, pomagać dzieciom i wnukom. Mam sześcioletniego wnuka. Chciałby zostać pilotem. Po jej policzkach ciekną łzy. Tęskni za nim, gdy wyjeżdża do kopalni. Wielu Inuitów nie potrafi się przystosować do systemu zmianowego: dwa tygodnie pracy, dwa tygodnie wolnego. Kopalnia zatrudniła terapeutów, dofinansowuje kółka taneczne, turnieje badmintona i wycieczki do kopalni dla rodzin pracowników. Część pracowników, zwłaszcza młode kobiety, ucieka z Baker Lake do atrakcji życia w Winnipeg czy Calgary. Przylatują co dwa tygodnie na dwutygodniową szychtę w kopalni, tak jak ich niebędący Inuitami koledzy. Nie mogłem stąd wyjechać, nie obejrzawszy wytopu złota. Hutnicy w białych, żaroodpornych kombinezonach i kapturach powoli przelewali z tygla przypominający lawę ciekły metal do sześciu form. Stężeje w nich w żółtosrebrzyste sztaby, każda o wadze 26 kg i wartości około 700 tys. dolarów. Przez stulecia kopalnie złota opierały się na wyzysku rdzennej ludności i niszczeniu środowiska naturalnego w różnych zakątkach naszego globu. Współczesne górnictwo rzucone w dziewiczą Arktykę może się okazać inne, ale nawet jego najzagorzalsi miejscowi zwolennicy martwią się, czy w ostatecznym rozrachunku rzeczywiście przyniesie ludności terytorium Nunavut trwałą zmianę na lepsze. – Nie potrafię sobie wyobrazić, co będą robić moje dzieci – przyznaje Alexis Utatnaq, nauczyciel zawodu w miejscowej szkole górniczej. – Czy będziemy mieli nauczycieli i lekarzy, czy wszyscy będziemy pracować w kopalni. No i czy ktoś będzie jeszcze umiał polować? Alaska: niknąca zmarzlina Zbudowany przez wojsko USA tunel w wiecznej zmarzlinie jest pozostałością po zimnej wojnie. Krótka sztolnia wydrążona w zboczu góry na północ od Fairbanks, w której miano ukrywać pociski międzykontynentalne. Dzisiaj służy jako świadectwo dawnych zmian klimatu Alaski, ukazując okresy ochłodzenia i ocieplenia sięgające 40 tys. lat w przeszłość. Wymalowane ręcznie znaki wskazują na wmarznięte w ściany kości udowe mastodontów, rogi żubrów stepowych, źdźbła trawy, które zachowały świeżą zieleń sprzed 25 tys. lat. Pachnie tu jak w starej stodole. – To prawdziwa bomba węglowa – mówi badacz Thomas Douglas, zwracając uwagę na intensywną woń topniejącej wiecznej zmarzliny bogatej w organiczne związki. Wieczna zmarzlina na świecie zawiera około 1600 gigaton węgla, dwukrotnie więcej niż cała atmosfera. Gdy topnieje, węgiel się uwalnia i przyspiesza ocieplenie klimatu. Niedaleko Bowanienkowa naukowcy odkryli kilka dużych kraterów o głębokości dochodzącej w niektórych przypadkach do 60 m, które najpewniej powstały w wyniku wybuchu metanu z topniejącej wiecznej zmarzliny. – To wszystkich niepokoi – mówi Douglas. – Według najnowszych ocen do roku 2100 uwolni się z tego 10–15 proc. Ale 240 gigaton węgla to i tak sporo. Uwalnianie gazów cieplarnianych na taką skalę może radykalnie zmienić cały świat. Alaska już dziś zmienia się szybko. Topnienie wiecznej zmarzliny uszkadza drogi i budynki. Latem ubiegłego roku w 700 pożarach spłonęły 2 mln hektarów lasów borealnych. Był to najgorszy sezon od dziesięcioleci. Zmniejszanie powierzchni lodu morskiego ułatwia wprawdzie wydobycie ropy spod dna mórz, ale z drugiej strony naraża nadmorskie miejscowości Alaski na silne fale, zalewanie i erozję brzegów, której tempo miejscami dochodzi do 18 m rocznie. Raport rządu federalnego z 2009 r. uznał 31 miejscowości na Alasce za „bezpośrednio zagrożone”. Nie należy do nich Wainwright nad Morzem Czukockim, baza operacyjna Shella. Ale, jak twierdzi Enoch Oktollik, były burmistrz, zmiany są widoczne gołym okiem od 10 lat. – Owszem, młody lód zimą się tworzy, ale zmniejszają się obszary starego, wielowarstwowego lodu. W Point Lay morsy wychodzą na brzeg tysiącami, bo brakuje im lodu, który kiedyś był ich środowiskiem. Trawa rośnie coraz wyższa. Obserwując to wszystko, można się zaniepokoić – mówi. Gdy Shell w zeszłym roku postanowił zrezygnować z poszukiwania ropy na morzach wokół Alaski, aktywiści ochrony przyrody skakali z radości. Ale ludzie podbiegunowej Alaski są rozdarci. Wielu mieszkańców okręgu North Slope, wśród nich Oktollik, przez dekady sprzeciwiało się morskim wierceniom, bojąc się, że uniemożliwią one tradycyjne polowania na wieloryby, ostatni filar rdzennej kultury. W końcu jednak poparli projekty Shella, przewidując korzyści, jakie te inwestycje przyniosą w postaci miejsc pracy i zwiększonych dochodów z podatków. – Oczywiście wolałbym, by nie było żadnych inwestycji – mówi Oktollik – ale nie mamy wyboru. – A co ze zmianą klimatu? – pytam. – Inuici przystosowują się od tysięcy lat – mówi z uśmiechem. – Do zmian klimatu też się przystosujemy. Źródło: NationalGeographic.com: See Russia’s massive new gas plant on the Arctic coast
Głodzenie, gaz pieprzony, zamykanie w schowku – jak zmuszano dzieci do występowania w popularnym kanale YouTube
Kanału o nazwie „Fantastic Adventures” już nie ma, miał około 800 tysięcy subskrybentów. Przygody dzieci, które walczyły z super-łotrami i okazywały się sprytniejsze od złych opiekunek cieszyły się sporą popularnością, dopiero teraz jednak wychodzą na jaw przerażające szczegóły odnośnie tego jakim kosztem powstawały.
Oglądalność poszczególnych odcinków nie raz przekraczała miliony wyświetleń, łącznie kanał mógł pochwalić się naprawdę imponującym wynikiem 250 milionów odsłon. W każdym z odcinków (10-15 minut) dzieci biorą udział w fantastycznych przygodach. Postawione przez prokuraturę z Arizony zarzuty wobec kobiety, która była adopcyjną matką dzieci, zawierają między innymi: zamykanie w schowku na kilka dni bez wody i jedzenia, głodzenie oraz traktowanie gazem pieprzowym dzieci, które nie były posłuszne w roli małych aktorów. Policja aresztowała 48-letnią Machelle Hackney oraz jej dwóch biologicznych synów. Kobiecie postawiono dwa zarzuty molestowania, pięć zaniedbania, pięć nielegalnego uwięzienia i siedem maltretowania, łącznie 19 zarzutów! Wraz z nią do aresztu powędrowało dwóch jej biologicznych synów. Ryan i Logan zostali oskarżeni o zatajenie wiedzy o maltretowaniu dzieci. Policja zainteresowała się sprawą po tym jak biologiczna córka Machelle, imieniem Megan, skontaktowała się z władzami 13 marca. Doniosła ze szczegółami o sposobie traktowania adoptowanych dzieci przez matkę. Policja przyjechała na miejsce, zastało tam niedożywione i blade dzieci, z czego jedno z nich schowane w schowku, która posiadała zamek, była jednak otwarta. Odnalezione dzieci miały prosić o jedzenie i picie. Fot. YouTube W trakcie rozmowy oficerów z dziećmi, jedno z nich wypiło trzy półlitrowe butelki wody w 20 minut. Policjanci chcieli także wzmocnić dzieci tymczasowo oferując paczkę chipsów. Te jednak odmawiały tłumacząc, że obawiają się, że Machelle wyczuje zapach chrupek w ich oddechach. Służby szybko otrzymały nakaz przeszukania domu i znalazły w pokoju matki dwie puszki gazu pieprzowego. Dzieci zostały przesłuchane i przebadane. Jedno z nich przyznało, że matka stosowała na nich gaz oraz zmuszała do kąpieli w lodzie wciskając głowy pod wodę gdy odmawiały. Inne dziecko opowiedziało o tym, że zostało spryskane gazem „od stóp do głów” oraz więcej niż jednokrotnie Machelle raniła jego genitalia paznokciami do krwi. Następna dziewczynka przyznała, że kobieta spryskała gazem jej genitalia, a ból utrzymywał się przez 4-5 dni. Machelle Hackney, Fot. Pinal County Sheriff’s Office/Associated Press/East News Wszystkie brały udział w nagrywaniu filmików „Fantastic adventures” i był dotkliwie karane w przypadku zapominania tekstu roli lub nie wzięcia udziału w kręceniu odcinka. Logan przyznał w rozmowie z policją, że wiedział o zamykaniu dzieci, gazie i lodowych kąpielach. Sama Machelle zaprzeczyła obu tym zarzutom. Przyznała, że dawała dzieciom klapsy i stawiała je do kąta w ramach kary. Dodała, że schowek nie był karą a pomieszczeniem z zielonymi ścianami – zaprojektowanym do kręcenia odcinków i dogrywania efektów specjalnych. YouTube zareagował natychmiast po otrzymaniu informacji o aresztowaniach. Zablokowano kanał oraz odcięto jego możliwości zarabiania. Machelle Hackney miała pod opieką 7 adoptowanych dzieci. Źródło: Gizmondo
Rozbiór Arktyki: gra toczy się o najważniejsze surowce
Wzrost temperatury powoduje topnienie polarnej pokrywy lodowej, a pięć państw na wyścigi kreśli mapy swoich roszczeń do surowców energetycznych. Stawka jest wysoka. Niemal czwarta część światowych złóż ropy i połowa gazu może zalęgać pod dnem morskim tego bezkresnego pustkowia.
Gabinet Artura Czilingarowa znajduje się na końcu długiego holu Dumy, parlamentu rosyjskiego, którego ten brodaty badacz polarny jest wiceprzewodniczącym. Wejścia strzeże z plakatu atomowy lodołamacz „Jamał”, 150-metrowa bestia z wymalowanymi na dziobie rzędami zębisk. W środku drewniany pingwin naturalnej wielkości z dwoma pisklakami, para rzeźbionych kłów morsa i osiem miniaturowych misiów polarnych z porcelany – symbole Arktyki i Antarktydy. Na ścianie portret Władimira Putina. Czilingarow siedzi w skórzanym fotelu, w ciemnym garniturze, ze złotą gwiazdą Bohatera Federacji Rosyjskiej na piersi. Obok niego stoi metrowej wysokości globus, normalny pod każdym względem z jednym wyjątkiem: oś została obrócona tak, by widać było oba bieguny – Ziemia położyła się na boku. Trzy miesiące wcześniej Czilingarow zatknął rosyjską flagę w dnie morskim pod biegunem północnym. Ten akt wywołał dyplomatyczną awanturę i zdominował nagłówki gazet na całym świecie. Gospodarz jest człowiekiem zajętym i od razu przystępuje do rzeczy: – Dotarcie do bieguna północnego zajęło nam siedem dni i nocy. To nie było proste zadanie – mówi. W pobliżu bieguna statki Czylingarowa znalazły przestrzeń wolną od lodu. Spuszczono dwa batyskafy – „Mir I” i „Mir II”. Czylingarow był w pierwszym. Cel, rzeczywisty biegun północny, znajdował się 4200 m poniżej. Było bardzo ciemno. Wyglądali przez iluminatory z parlamentarnym kolegą Władimirem Gruzdiewem, biznesmenem, który za swoją koję zapłacił pół miliona dolarów. Za nimi podążał „Mir II” z jednym jeszcze płacącym za udział w wyprawie poszukiwaczem przygód, szwedzkim biznesmenem oraz australijskim touroperatorem Mike’em McDowellem. Schodzenie miało trwać prawie trzy godziny, wynurzanie się tyle samo. A że dryfujący lód się przesuwa, gdyby nie znaleźli otwartej przestrzeni, zostaliby uwięzieni i nikt nie mógłby przyjść im na ratunek. Tuż po dwunastej w południe „Mir I” siadł na płaskim, mulistym dnie. Batyskaf pobrał próbki gruntu, następnie przemieścił się na sam biegun, gdzie ramię robota mocno zatknęło rosyjską flagę z tytanu. – Dlaczego ją tam zostawiliśmy? Hm, zawsze jak jakiś kraj coś zdobywa, zatyka swoją flagę – mówi Czylingarow i zwraca uwagę, że flagi wielu krajów były ustawione na lodzie na biegunie północnym. I na południowym. Na szczycie Mount Everestu też. – Amerykanie ustawili swoją nawet na Księżycu – dodaje. Wyjmuje fotografię tytanowej flagi i ramienia robota. Podpisuje ją zamaszyście czarnym markerem i wręcza mi. – To jedno z największych osiągnięć geograficznych na świecie. Jestem dumny, że stoi tam rosyjska flaga – oświadcza. Puka palcem w zdjęcie, pokazując pustą przestrzeń na morskim dnie. – Niech pan spojrzy tu i tu, i tu, i tu. Pełno miejsca na flagi innych państw. Czilingarow zaznacza, że ekspedycja, choć powszechnie uważana za oficjalne działanie Kremla, była finansowana ze środków prywatnych. Patriota i polityk świadomy, że ten wyczyn zrobił z niego bohatera narodowego, prześlizguje się nad mało znanymi szczegółami: że pomysł wyszedł nie od niego, lecz od obcokrajowców – McDowella i dwóch Amerykanów – w roku 1997, że dołączył do ekipy na rok przed wyprawą w 2007 r., że firma McDowella początkowo oferowała zejście „Mirem” do „prawdziwego bieguna” wszystkim, którzy dysponowali 95 tys. dolarów, że próbki z dna, które pobrali, były bez znaczenia dla nauki. Powrót na powierzchnię to była męka, „Mir II” podążający za „Mirem I” przez półtorej godziny szukał przerwy w lodzie. Echa niebezpieczeństw podmorskiej żeglugi rychło jednak zagłuszyło jej polityczne znaczenie. Ponad 40 dziennikarzy oczekujących na statkach szybko przesłało doniesienia: Rosja domaga się bieguna północnego! A Czilingarow podsycał nacjonalistyczny żar. – Arktyka – powiedział na konferencji prasowej – zawsze była rosyjska. Zejście na dno szybko stało się aktem ekspansjonizmu, a nie eksploracji – geopolityką raczej niż przynoszącą sławę wyprawą. Obserwatorzy zdawali się wierzyć, że o przyszłości Arktyki zadecydują flagi, okręty wojenne i polityczne ryzykanctwo. Tryumf Czilingarowa napiętnowała Kanada, potępili Duńczycy, Departament Stanu USA się obruszył. Z dnia na dzień brodate oblicze badacza stało się symbolem pędu po terytoria polarne. Jednak ta historia nie będzie o Czilingarowie. To opowieść o zmieniającej się Arktyce, a zmianami najistotniejszymi dla jej przyszłości mogą być te, które zaszły przed milionami lat, w okresie pomiędzy triasem i wczesnym trzeciorzędem, gdy formowały się główne baseny w obrębie Arktyki. Fragmenty superkontynentu Pangea odsuwały się od siebie, a od czasu do czasu gazy cieplarniane powodowały ogrzewanie się świata dużo mocniej niż obecnie. Można powiedzieć, że niektóre części Arktyki były, okresowo, niemal tropikalne – do pewnego stopnia, bo globalne temperatury były wtedy wyższe, ale w większej mierze dlatego, że pewne partie Arktyki nie zawsze tam były. Niektóre zdryfowały na północ, w różnych okresach geologicznych, z cieplejszych szerokości geograficznych. Formowanie się złóż ropy i gazu wymaga odpowiedniej mieszaniny materiału organicznego, ciepła, skał, ciśnienia i czasu. Patrząc dziś na Arktykę, trudno sobie wyobrazić, że kiedykolwiek rozwijało się tam bogate życie organiczne, że było ciepło. Geologom jednak trudno wyobrazić sobie, że tak nie było. Dziś dno Oceanu Arktycznego okazało się bogate w ropę – według niektórych szacunków jest to niemal czwarta część nieodkrytych jeszcze światowych zasobów tego surowca. Gwałtownie topi się lód morski, otwierając wody dla żeglugi i poszukiwań. A na arktyczne dno spogląda pięć krajów z dostępem do niego – Kanada, Dania (i zależna od niej Grenlandia), Norwegia, Rosja oraz Stany Zjednoczone. Wszystkie zgłaszają pretensje do swojego kawałka tortu. Równo dwa tygodnie po zatknięciu flagi przez Czilingarowa oceanograf kierujący działaniami USA w Arktyce siedzi w restauracji meksykańskiej w Barrow na Alasce, najbardziej na północ wysuniętym mieście Ameryki Północnej. Larry Mayer, profesor uniwersytetu New Hampshire, jest jednym z niewielu na świecie ekspertów ds. roszczeń do dna morskiego. Do niedawna jego zajęcie nie wzbudzało wielkiego zainteresowania. Teraz, dzięki Czilingarowowi, dziennikarze dzwonią do niego codziennie. W restauracji zebrało się jeszcze 21 innych osób – 18 naukowców, dwóch przedstawicieli Departamentu Stanu i ja. Następnego ranka zaczynamy miesięczny objazd czegoś, co pewnego dnia może stać się amerykańską Arktyką. „Healy”, najnowszy z trzech leciwych lodołamaczy polarnych amerykańskiej straży przybrzeżnej, stoi niedaleko na morzu i wynajęty helikopter przerzuci nas na jego pokład. Zanim polecimy, Mayer mówi: – Żadnych zdjęć z amerykańską flagą. Wszyscy się śmieją. – Mówię poważnie. Jeśli takie zdjęcie pokaże się w prasie, będziemy mieli wielkie problemy. Przy całej dyskusji na temat konfliktu w Arktyce wśród państw północy, w tym Rosji, istnieje porozumienie co do trybu ubiegania się o swoją porcję: trzeba sporządzić mapę. Mapy są istotne, bo ukształtowanie i geologia dna morskiego ma znaczenie w świetle artykułu oenzetowskiej konwencji o prawie morza z 1994 r., ratyfikowanej do dziś przez 159 państw. (Z powodu obstrukcji kilku nieufnych wobec ONZ senatorów wśród sygnatariuszy nie ma Stanów Zjednoczonych, ale postępują one tak, jakby dokument podpisały). Zgodnie ze wspomnianym układem, jeżeli państwo chce rozszerzyć swoje granice morskie poza przyjęte 200 mil morskich, musi wykazać, że dno morskie „stanowi naturalny składnik krawędzi kontynentalnej” – część podwodną tego samego lądu co to państwo. Polityczne kwestie mogą mieć naukowe rozwiązania. Politycy zwrócili się więc do oceanografów, jak Mayer, po opis ukształtowania dna i badania sejsmiczne warstw geologicznych pod nim – by mieć argumenty dla swoich roszczeń. Ostatnio Norwegia uzyskała od ONZ prawo do powiększenia swego szelfu kontynentalnego o 235 tys. km2, równe powierzchni Wielkiej Brytanii – m.in. na bardzo pożądanych wodach Morza Barentsa. USA, Kanada, Dania i Rosja wciąż sporządzają mapy. Od roku 2003 zarządzane przez Departament Stanu misje rozpoznawcze kreślą mapę obszaru wokół Wyniesienia Czukockiego, podmorskiego grzbietu długości kilkuset kilometrów. Mayer mówi, że jego praca to po prostu odkrywanie tego, co leży pod najmniej zbadanym oceanem świata, a politycy niech się kłócą, co te odkrycia oznaczają. Oceanografowie mawiają, że więcej wiemy o powierzchni Księżyca niż o dnie mórz, a najbardziej dotyczy to Arktyki. Pierwsza cyfrowa mapa całego Oceanu Arktycznego ukazała się dopiero w roku 2000. Obraz centralnego obszaru pozostaje niekompletny, o rozdzielczości tysiąckrotnie gorszej niż map lądowych, choć jest nieustannie korygowany, częściowo z użyciem danych pochodzących z satelitów. Aby naprawdę poznać ukształtowanie dna, naukowcy muszą mierzyć głębokość morza w różnych punktach. Do niedawna dane wyższej rozdzielczości pochodziły tylko z łodzi podwodnych patrolujących rejon w epoce zimnej wojny – były to linie kreślone ołówkiem poprzez obszar polarny, często niebezpiecznie niedokładne. Przez cztery dni i 650 km, na ogół po cichym, wolnym od lodu morzu, „Healy” żegluje z Barrow na północ, niemal po 80. równoleżnik. Statek ma 128 m długości. Kabinę dzielę z 26-letnim Jimmym Jonesem Olemaunem, Inuitą z Barrow na Alasce, który ma pilnować, czy nie robimy krzywdy morskim ssakom. Większość czasu spędza na mostku, lustrując morze przez lornetkę, lub w mesie naukowców, sprawdzając swoją korespondencję na MySpace. Gdy wychodzę z kabiny, przykręca termostat, by było chłodniej. Główne laboratorium znajduje się na rufie statku, tuż pod linią wody, pod pustym hangarem helikoptera. Większość naukowców przychodzi do laboratorium na ośmiogodzinne zmiany, ale Mayer ma wachtę od dziewiątej wieczorem do dziewiątej rano i zdaje się zawsze być tam również w dzień. To pracoholik. Już w podstawówce składał sprzęt audio i wideo, licencję płetwonurka uzyskał w liceum, a po studiach doszedł do finalnych kwalifikacji na astronautę NASA. Z ostatnich 30 lat pięć spędził na morzu. Późno w nocy puszcza celtycką muzykę, przytupując do rytmu i w podnieceniu fruwa ponad trójwymiarowym dnem morskim na mapach typu Google Earth. Centrum pracy nad mapami, zwykle obsadzone przez młodych naukowców, to doraźnie zestawiony blok 11 ekranów. Pokazują wszystko – od prędkości wiatru po zasolenie oceanu i miąższość osadów. Na najważniejszym monitorze niespokojne zielone linie wyciągają się, skracają, zmieniają kształt. To pingi, fale dźwiękowe z wielowiązkowego sonaru wbudowanego w kadłub statku. Mayer określa ukształtowanie dna na podstawie czasu powrotu sygnału dźwiękowego w poszczególnych wiązkach. Echosonda wielowiązkowa bada dno w pasie o rozpiętości 110 stopni, wysyłając około 60 tys. impulsów na godzinę, tyle co przed wyprawą Mayera dostępne było z całej Arktyki. To raczej pędzel niż ołówek. Obserwujemy na monitorach, jak Wyniesienie Czukockie wypiętrza się pod nami, sonar kreśli szczegółową mapę kolejnych partii dna, jakby malował ją sprayem. Właśnie mijamy krawędź Wyniesienia Czukockiego, gdzie szelf kontynentalny spotyka się z głęboką równiną abysalną. To „podnóże stoku” – szczegół bardzo ważny dla ustalenia statusu prawnego morskiego obszaru w związku z roszczeniami do niego. W roku 2003 sonar wielowiązkowy pomógł Mayerowi nanieść na mapę podmorską górę wysokości 3050 m, którą nazwał Szczyt Podmorski Healy. Podczas gdy Mayer skupia się na batymetrii, inne państwa arktyczne gromadzą najpierw dane sejsmiczne, stosując działa pneumatyczne lub materiały wybuchowe do wytwarzania fal uderzeniowych, które penetrują dno morskie i ujawniają jego strukturę. Kanada i Dania wydały miliony na zbudowanie geologicznego uzasadnienia tezy, że Grzbiet Łomonosowa, podmorski łańcuch przecinający Ocean Arktyczny – będący dla Rosji powodem, by w 2001 r. zgłosić roszczenia do bieguna północnego – jest w gruncie rzeczy łącznikiem tych dwóch krajów z Arktyką. Wiosną 2006 r. kanadyjsko-duński rekonesans Grzbietu Łomonosowa obejmował obozy na lodzie, 440-kilogramowe ładunki pod lodem i naukowców poruszających się helikopterami, by ułożyć ciągi czujników sejsmicznych. Kontynuując to przedsięwzięcie na wiosnę 2008 r. Kanada na pokładzie lodołamacza przetransportowała z Montrealu na łańcuch 15 ton materiałów wybuchowych. W Rosji, w obdrapanym kantorku przy bocznej uliczce w Petersburgu, geolog prowadzący państwowe prace kartograficzne pokazywał mi zdjęcie z badań po rosyjskiej stronie Grzbietu Łomonosowa: ludzie spychali do przerębla siatkowy wór dynamitu wielkości wózka golfowego. Mało brakowało, a geologa zaatakowałaby na stanowisku kartograficznym niedźwiedzica z dwoma małymi. Mayer ma własne problemy: sonar marnie pracuje w lodzie i w normalne lata „Healy” musi przesuwać się w tempie trzech albo czterech węzłów, by uzyskać jakieś dane. Szczęśliwie dla ekspedycji rok 2008 jest daleki od normalności. Przez pierwszy tydzień tajemnicą pozostaje lokalizacja stałej pokrywy lodowej. Nasz ekspert od lodu, Pablo Clemente-Colón, wciąż obiecuje, że zaraz dopłyniemy, bo dane satelitarne mówią, że stały lód jest parę godzin od nas. Ale wchodzimy tylko na zbłąkane płaty lodu jednorocznego. Krawędź stałej pokrywy zdaje się cofać szybciej, niż płyniemy, porusza się zbyt chyżo dla satelitów – nie mogą jej pochwycić. Już w latach 70. i 80. ubiegłego wieku Syberia i Alaska równolegle przeżywały boom naftowy, ale głównie na lądzie. Dziś nafciarze coraz częściej patrzą na morze – i coraz częściej dawne rybackie miasteczko w Norwegii, Hammerfest, występuje jako symbol tego, co może nadejść. Kiedy odwiedzam siedzibę najnowszego i najdalej na północ położonego zakładu skraplania gazu ziemnego – Snohvit, spodziewam się zobaczyć uruchomienie produkcji. To jednak falstart, jeden z wielu. Złoże gazu znajduje się w Morzu Barentsa, 240 m pod jego dnem i jest połączone 145-kilometrowym rurociągiem z ultranowoczesną fabryką. Obiekt położony na wyspie jest największym projektem przemysłowym w historii północnej Norwegii. Widziany z centrum handlowego Hammerfest przedstawia się jako skupisko kominów, świateł i rur z fiordem i rzędem zaśnieżonych szczytów w tle. Na razie firma StatoilHydro będzie pompować gaz rurami, przetwarzać i eksportować tankowcami. Wkrótce jednak dwutlenek węgla, odseparowany od gazu ziemnego, popłynie rurociągiem w drugą stronę – firma będzie tłoczyć go pod dno morskie, walcząc z globalnym ociepleniem. Snohvit obiecuje, że będzie jednym z najczystszych na świecie przedsiębiorstw przemysłu naftowego. Jednak podczas próbnego rozruchu wiatr naniósł popiół z pochodni Snohvitu – kominów spalających nadmiar gazu – a samochody i domy zrobiły się czarne. StatoilHydro sprowadził lekarzy, by przeprowadzili testy na obecność kancerogenów i zaczął wystawiać czeki oburzonym mieszkańcom tytułem odszkodowania. O tym, jak uwodzi wizja naftowego bogactwa, świadczy fakt, że spotkałem tylko jednego lokalnego polityka przeciwnego zakładowi, 19-latka z partii komunistycznej. Snohvit płaci miastu 22 mln dolarów rocznie podatku od nieruchomości. W Hammerfest odnowiono szkoły, powiększono port lotniczy, stadion sportowy, „w pełni cyfrowe” centrum kultury o szklanych ścianach. Na zaśnieżonych ulicach wszędzie widać ludzi pchających dziecięce wózki. Łatwo zapomnieć, że Hammerfest było niedawno ginącym miastem, zmniejszała się liczba ludności, rosła natomiast liczba aktów przemocy – do najwyższej w Norwegii. Jest druga po południu, trwa arktyczna zima i robi się już ciemno. Wychodzę w samą porę, by zobaczyć, jak Snohvit rozjarza się po miesiącach usuwania „sadzowej” awarii. Ogień strzela na kilkadziesiąt metrów z najwyższego komina, karleją przy nim góry, a miasto kąpie się w pomarańczowym świetle. Z odległości 3 km słyszę, jak się pali, czuję ciepło na twarzy. Czy przyszłość Arktyki będzie podobna do Hammerfest – naftowe firmy rozsiane wzdłuż wybrzeża, gospodarka nakręcana dzięki paliwom kopalnym i niszczona przez nie pokrywa lodowa? Zależy to od chłonności świata i od tego, ile naprawdę jest ropy w Arktyce. W lipcu 2008 r. amerykański urząd geologiczny (USGS) opublikował Szacunki zasobów Arktyki. Ocenia, że może kryć się tam 13 proc. (czyli 90 mld baryłek) nieodkrytych światowych złóż ropy i 30 proc. (47 mld m3) złóż gazu ziemnego. Ponieważ jednak przyroda Arktyki nie jest dokładnie zbadana, raport USGS to z definicji nic innego jak studium zza biurka, oparte na analogiach i geologicznych domniemaniach. W niewielkim stopniu korzysta z ostatnich, trzymanych w tajemnicy opracowań sejsmicznych gromadzonych przez kompanie naftowe, zadowalając się starszymi, ogólnie dostępnymi danymi. Inne raporty są mniej optymistyczne, mówią o wielkiej obfitości gazu w Arktyce, ale znacznie mniejszej – ropy. I wydaje się, że większa jej część znajduje się blisko brzegu, w dwustumilowej strefie już podlegającej kontroli poszczególnych państw, więc nie będzie ona powodem roszczeń do szelfu kontynentalnego. W wyścigu po Arktykę może chodzić o złoża surowców, na które rządy mają nadzieję, a nie o te, o których wiedzą, że są. Najlepiej przygotowane do rozpoznawania możliwości Arktyki są kompanie naftowe i w parę tygodni po moim pobycie w Snohvicie jestem świadkiem wojny licytacyjnej o przybrzeżne sektory poszukiwań na Morzu Czukockim. 488 działek jest przedmiotem aukcji odbywającej się w bibliotece publicznej w Anchorage na Alasce. Licytacji towarzyszą głośne protesty ekologów, którzy chcą decyzji o uznaniu niedźwiedzia polarnego za gatunek zagrożony, jeszcze zanim obszary jego siedlisk zostaną wyprzedane. Działki idą za rekordowe 2,66 mld dolarów. Rząd spodziewał się kwoty 43 razy mniejszej. Jest jeszcze drugie błędne wyobrażenie o wyścigu do Arktyki – że koniecznie muszą ze sobą konkurować państwa i jeśli wygra Ameryka, to Rosja musi przegrać. Tymczasem rynek ropy jest zdominowany przez wielkie korporacje. Kompanie ubiegające się o projekty na Alasce – Shell, StatoilHydro, Chevron, Gazprom, BP, ConocoPhilips – starają się o to samo w Rosji, Kanadzie, Norwegii, na Grenlandii, a ich ropa jest sprzedawana na rynku międzynarodowym. Oczywiście, wyrysowane linie przesądzą, kto ustali reguły środowiskowe i gdzie będą spływać opłaty koncesyjne – te sprawy liczą się jednak dużo mniej niż kwestia, czy te linie w ogóle będą poprowadzone. Jeżeli kraje arktyczne nie dojdą do zgody, jeżeli nie zostanie potwierdzony tytuł prawny do spornych terenów, kompanie nie wykupią dzierżaw górniczych, bo nie będzie jasne, kto może im je sprzedać. I Arktyka pozostanie obszarem dzikim. Jest sobota, mglista i zimna, mija drugi tydzień rejsu „Healy’ego”, gdy dowiadujemy się, że kilka dni temu pobiliśmy rekord. – To już potwierdzone – mówi Pablo Clemente-Colón. Pokrywa lodowa skurczyła się do najmniejszego zasięgu w nowożytnej historii. Statek jest teraz na 77. stopniu szerokości północnej, zawróciwszy na południe z punktu powyżej 81. równoleżnika i przecina pole lodowe, rejestrując obraz Wyniesienia Czukockiego pod sobą. Clemente-Colón od czasu do czasu znajdował fragmenty lodu wieloletniego dostatecznie duże, by utrzymać boję obserwacyjną (na pierwszej zatknął bezczelnie małą portorykańską flagę), ale tu większość lodu jest niejednolita. Nie jest to zwarta masa, lecz skupiska kry. „Healy” przebija się przez nie. Pojawia się słońce, marynarze na lądowisku helikoptera kijami golfowymi wybijają za burtę przeterminowane porcje żywności. Planują grilla. Dziwne uczucie, świadomość, że jest się świadkiem historycznej chwili, ogarnia zespół naukowy. W laboratorium dane spływają nieprzerwanym strumieniem. Przyspieszamy do 10 węzłów, potem do 13, następnie do 15. U góry na mostku mój współlokator z kabiny liczy foki i niedźwiedzie polarne. – Człowieku, w zeszłym roku spotykaliśmy 50 fok tygodniowo. Teraz ma się szczęście, widząc jedną na dzień – mówi Olemaun. Mamy wiadomości z Przejścia Północno-Zachodniego – morskiego szlaku ponad Ameryką Północną – wolnego od lodu drugie lato z rzędu. Jest też informacja, że USGS opublikował studium o niedźwiedziach polarnych. Jeśli topnienie lodu będzie postępować, populacja tych zwierząt, szacowana na 22 tys., zmniejszy się o dwie trzecie do 2050 r. Dostaję maila od kogoś z jednego ze statków Shella. Ta flota szuka ropy gdzieś na południe od nas – właśnie minęliśmy się w odległości nie większej niż 80 km. Gdy „Healy” rusza w drogę powrotną, 10 września, pokrywa lodowa ma kształt nerki i 1300 km szerokości w środkowej części. Olemaun sporządza rejestr: 17 niedźwiedzi polarnych, 10 fok wąsatych, 9 fok obrączkowanych, 12 fok niezidentyfikowanego gatunku, 2 morsy. Dowiadujemy się, że morsy pojawiają się licznie na plażach koło Barrow. Krawędź lodu, ich normalne miejsce żerowania, jest zbyt odległa. Miejscowi są przygnębieni, ale na nie polują. Dla lodu to złe lato, podobnie jak dla morsów i niedźwiedzi polarnych. Ale na tworzenie mapy dobre. Przed dojściem do Barrow sonar wielowiązkowy pokazuje bruzdy w dnie morskim 400–500 m pod statkiem, prawdopodobnie ślady wyżłobione przez prastarą pokrywę lodową. „Healy” wkrótce będzie miał naniesione na mapę 10 tys. km dna morskiego – po zaledwie miesięcznym rejsie. Trzy razy więcej, niż spodziewał się Mayer. Komunikat prasowy NOAA, Amerykańskiej Narodowej Służby Oceanicznej i Meteorologicznej, obwieści rezultat: z naszych danych wynika, że szelf kontynentalny rozciąga się 160 km dalej na północ, niż pierwotnie sądzono. Ameryka jest większa, niż myśleliśmy. Czy bogatsza, to się okaże. Ostatni niedźwiedź, jakiego widzimy, to niespodzianka. Jest druga po północy, w pobliżu 81. równoleżnika. Znajdujemy się na otwartym oceanie, kilkadziesiąt kilometrów od stałej pokrywy lodowej. Clemente-Colón decyduje się spuścić na wodę ostatnią boję – chce sprawdzić, czy będzie nadawać mimo braku lodu – i większość załogi nie śpi, aby to zobaczyć. Z mgły na kilkanaście sekund wyłania się kawał lodu szeroki na 3 m. A na nim – niedźwiedź polarny dryfujący, gdzie poniesie go ocean. Funk McKenzie, 2010
Amazon: Robot przypadkiem wypuścił gaz na pracowników
Robot Amazona spryskał pracowników środkiem odstraszającym niedźwiedzie. 24 osoby trafiły do szpitala, jedna z nich w stanie krytycznym. Kolejne 30 otrzymało pomoc medyczną na miejscu zdarzenia.
Do wypadku dosłzo w magazynie w New Jersey należącym do giganta internetowej sprzedaży. Zautomatyzowany system ochrony przed drapieżnikami przebił około ćwierćkilogramową puszkę zawierającą aerozol na niedźwiedzie. Głównym składnikiem gazu Capsaincan jest kapsaicyna. To organiczny związek obecny między innymi w ostrych przyprawach i warzywach. Działa on na receptory bólu powodując pieczenie, zarówno w jamie ustnej jak i innych miejscach o dużej wrażliwości. Z placówki firmy ewakuowano wszystkich pracowników, część otrzymała pomoc na miejscu wydarzenia. Do akcji wysłano 7 ambulansów. Magazyn, w którym doszło do wypadku liczy ponad 12 tysięcy metrów kwadratowych, trwa jego wietrzenie. Według lokalnych służb nie istnieje żadne zagrożenie dla okolicznych mieszkańców. Pracownicy Amazon nie są zrzeszeni, jednak amerykański związek zawodowy Retail, Wholesale and Department Store Union wystosował odezwę na temat niebezpieczeństw, do których prowadzi zastępowanie ludzi przez roboty. „Zautomatyzowane roboty Amazona stawiają ludzi dziś w sytuacji zagrożenia życia, efekty tego mogą być katastroficznie, a te w dłuższej perspektywie są nieznane” – pisze w stanowisku szef związku Stuart Applebaum - „Najbogatsza firma na świecie nie może być poza kontrolą wystawiając życie pracowników na ryzyko. Nasz związek nie spocznie dopóki Amazon nie zostanie uznany za odpowiedzialny za tę i wiele innych niebezpiecznych praktyk względem pracowników.” W Polsce Amazon działa od 2014 roku. Zatrudnia około 14 tysięcy pracowników, między innymi w Sosnowcu i Kołbaskowie. W tym roku, w tej drugiej miejscowości zmarł 69-letni pracownik po przepracowaniu zaledwie ośmiu dni. Po nocnej zmianie znaleziono go martwego, nic nie wskazywało na wypadek przy pracy. - Jest nam bardzo przykro, że jeden z naszych kolegów zmarł w ostatnia sobotę. Pan Stanisław, mimo że pracował u nas kilka dni, był ważnym członkiem zespołu. Nasze myśli i modlitwy są z rodziną i bliskimi zmarłego w tym bardzo trudnym czasie – mówiła wtedy Dziennikowi.pl Marzena Więckowska, rzecznik prasowy Amazon. Źródło: ABC / Dziennik.pl
Metan – nowa nadzieja dla polskiego przemysłu, gospodarki i środowiska
PGNiG prowadzi badania nad wydobyciem metanu ze złóż węgla kamiennego na terenie Górnego Śląska. Jeśli badania pójdą pomyślnie, a wiele na to wskazuje, to może być wielka szansa dla polskiego przemysłu, całej gospodarki i oczywiście – środowiska.
Projekt Gilowice – od nazwy miejscowości, w której prowadzone są badania – to efekt strategii rządowej na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju uchwalonej przez Radę Ministrów 14 lutego bieżącego roku. Gilowice w liczbach Projekt nie jest jeszcze zakończony, ale inżynierowie PGNiG mogą się pochwalić obiecującymi wynikami. W ciągu 9 miesięcy testów, ze złóż węgla kamiennego udało się otrzymać ponad 790 tyś m3 metanu. To znaczy, że średnio w ciągu doby wyprodukowano 5 tyś m3 tego gazu. Na terenie tzw. Międzyrzecza, jak szacują specjaliści, może znajdować się 170 mld m3 metanu. W Polsce rocznie zużywa się 16 mld m3 tego gazu, a to oznacza, że górnośląskie zasoby nie tylko zaspokoiłyby nasze potrzeby na 10 lat, ale, co za tym idzie, uniezależniłyby nasz rynek od metanu pochodzącego z importu. Korzyści nie tylko dla gospodarki Wydobycie jest możliwe dzięki technice szczelinowania hydraulicznego. Ta metoda została opracowana z myślą o pozyskiwaniu gazu z łupków. W uproszczeniu polega ona na wpompowywaniu do odwiertu płynu, który rozszczelnia węgiel i skały go otaczające. W ten sposób uwalnia się metan. Fenomen tej metody polega też na tym, że ułatwia pracę górników pracującym w kopalniach węgla, bo przyspiesza ich pracę i co najważniejsze, chroni przed wybuchami metanu. To oznacza, że nie tracą czasu na pozbywanie się gazu z pokładów węgla i mogą pracować nie martwiąc się o własne bezpieczeństwo. Najlepszy metan, to taki, który się pali Przy spalaniu metanu w odpowiednich warunkach powstaje tylko dwutlenek węgla i para wodna. Przy produkcji energii ze spalania tego gazu nie powstają inne szkodliwe substancje, które zanieczyszczają środowisko, wpływają na globalne ocieplenie i zwyczajnie nas trują. Niewykorzystany metan jest gazem cieplarnianym, który aż 22 razy bardziej wpływa na podnoszenie się temperatury na Ziemi niż dwutlenek węgla. Mimo, że CO2 jest więcej w powietrzu, to jest on mniej szkodliwy, bo niespalony metan wchłania 25 razy więcej ciepła. Dlatego, aby zminimalizować jego zły wpływ na środowisko, najlepiej jest go spalić. Niestety, stężenie metanu w atmosferze, w ciągu ostatnich dwustu lat wzrosło dwukrotnie. Naukowcy alarmują, że z powodu ocieplania się klimatu i działalności człowieka (czyli niewykorzystywanie zasobów gazu z górnictwa węglowego) do atmosfery dostaje się coraz więcej tego gazu. Niemniej jednak, najwięcej metanu emituje… Arktyka. To, jak szybko ociepli się klimat w najbliższej przyszłości, zależy w dużej mierze ile metanu uda się spalić, a ile przedostanie się do atmosfery. O czym już wspominaliśmy, spalanie metanu jest pozbawione emisji szkodliwych substancji takich jak np. związków siarki, rtęci. Gdyby nasze domy i mieszkania były ogrzewane dzięki energii pozyskiwanej ze spalania metanu, problem smogu zostałby, przynajmniej częściowo, rozwiązany. Dlatego mamy nadzieję, że udział tego surowca w polskim przemyśle będzie się tylko zwiększał i dzięki takim przedsięwzięciom jak projekt Gilowice prowadzony przez PGNiG, metan będzie służył nam i przyrodzie.