Ganges wysycha w bezprecedensowym tempie. Jaka będzie przyszłość świętej rzeki?
Ganges to święta rzeka hinduizmu, od której zależne są miliony mieszkańców Indii. I zarazem temat rzeka. Duże emocje wzbudza jej ogromne zanieczyszczenie, za które odpowiadają trafiające do nurtu tysiące ton odpadów przemysłowych czy niedopalone ciała zmarłych. Największa rzeka płynąca w Indiach ma też jednak inny problem: wysycha w bezprecedensowym tempie, co przeraża lokalną ludność.
Od Gangesu zależy przetrwanie niemal 600 milionów ludzi w Indiach i krajach sąsiednich. W dolinie położonej wzdłuż 2500-kilometrowej rzeki od stanu wody uzależnione jest życie nie tylko ludzi – to najgęściej zaludnione dorzecze na świecie – ale także całej fauny i flory. Doświadcza ona obecnie najgorszego okresu suszy od 1300 lat, a naukowcy z Uniwersytetu Arizony i IIT Gandhinagar udowodnili, że przyczyną tego stanu rzeczy jest działalność człowieka. Tak źle jeszcze nie było Badania na temat Gangesu zostały opublikowane w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Naukowcy najpierw zrekonstruowali przepływ rzeki przez ostatnie 1300 lat. Pracy było sporo, bo na tapet wzięli okres od 700 do 2020 roku n.e. W oszacowaniu jej przebiegu pomogły im słoje starych drzew. Następnie porównali dane z udokumentowanymi historycznie suszami czy klęskami głodu w Indiach. Okazało się, że wysychanie rzeki z lat 1991–2020 jest zdecydowanie bardziej intensywne niż wszystkie dotychczasowe. Susza jest o 76% gorsza niż ta z XVI wieku, czyli do tej pory największa w historii pomiarów. Nie chodzi tylko o skalę suszy, ale także o częstość jej występowania i długość trwania. Bardziej suche okresy zdarzały się zawsze, ale nigdy jeszcze nie były tak dotkliwe. Jaki jest powód wysychania Gangesu? Wysychanie świętej rzeki zdaniem naukowców ma podłoże antropogeniczne, czyli spowodowane jest przez człowieka. Głównym powodem jest między innymi ocieplenie Oceanu Indyjskiego i zanieczyszczenie aerozolami – kropelkami cieczy z drobnymi cząstkami stałymi pochodzącymi z setek okolicznych fabryk, pojazdów czy elektrowni. Te hamują monsunowe opady deszczu, od których zależny jest region. – Ostatnie susze wykraczają poza zakres zmienności klimatu ostatniego tysiąclecia. Nasze odkrycia podkreślają pilną potrzebę głębszego zbadania interakcji między czynnikami kontrolującymi opady monsunowe w okresie letnim – ostrzegają autorzy badania. Jak zapobiec wysychaniu rzeki? Badacze apelują, by korzystając z ich badań, tworzyć bardziej wiarygodne modele klimatyczne. Obecne nie przewidywały bowiem skali suszy, z jaką mamy dziś do czynienia. Według nich uwzględnienie regionalnego wpływu działalności człowieka umożliwi skuteczniejszą walkę z żywiołem. W dolinie Gangesu jest to szczególnie ważne, bo od stanu rzeki zależą miliony istnień. To źródło wody pitnej, ale wód z Gangesu korzysta także rolnictwo i przemysł. Naukowcy zalecają jak najszybsze wdrożenia nowych, lepiej zaadaptowanych strategii zarządzania w celu złagodzenia niedoborów wody. Jeśli to się nie wydarzy, dolina Gangesu może się wkrótce bardzo zmienić. Źródło: PNAS, WWF Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zanieczyszczenie rzek w Indiach: woda jest wszędzie i nigdzie [FOTOREPORTAŻ]
Zanieczyszczenie indyjskich rzek stanowi prawdziwe wyzwanie. Wycieczka do Indii licząca 3800 km ukazała mi wdzięk tamtejszych rzek oraz kryzys zagrażający panującym tam obyczajom.
"Robisz magiczne sztuczki?" To mieszkańcy wsi Radżastanu. Obserwują nas jak przechodzimy w gorącym słońcu pustyni Thar. Jesteśmy nieumyci, pokryci grubą warstwą kurzu, ciemni od słońca - zwęglone strachy na wróble wędrujące przez Indie z osłem przewożącym ładunek. Miejscowi mylą nas z włóczęgami, wędrownymi znachorami, cyrkowymi nomadami. Wierzą, że jesteśmy czarownikami. Odpowiedź na ich pytanie brzmi: Tak, oczywiście. Niesiemy magię. Ale tak samo jak wszyscy. Magia znajduje się w wodzie. Ludzie to ruchome studnie z łagodnie słoną wodą. Jak wie każdy uczeń, nasze ciała procentowo zawierają mniej więcej tyle samo wody, ile pokrywa powierzchnię Ziemi. Te harmonie nie są żadną tajemnicą. Jesteśmy zwierzętami wodnymi urodzonymi na wodnej planecie. Woda jest wszędzie i nigdzie. Jest niespokojnym elementem - nieruchliwym, w ruchu, zawsze zmieniającym swój stan fizyczny z gazowego na płynny na stały i z powrotem. Jeden atom tlenu. Dwa atomy wodoru. Cząsteczki wody są zgięte jak końcówka strzały. Jak łokieć. To pomaga nadać wodzie pewną polaryzację, nieskończony ładunek na każdym końcu. W ten sposób kolektywnie kształtuje naszą rzeczywistość. Jest zaczarowanym rozpuszczalnikiem i klejem naszego namacalnego świata. Jest to związek, który zarówno rozpuszcza, jak i wiąże nasze komórki mózgowe, łańcuchy górskie, parę unoszącą się z naszej porannej herbaty i płyty tektoniczne. A jednak jest jej tak mało do picia! Słone oceany stanowią około 97 procent całej wody na kuli ziemskiej. Bieguny i lodowce, choć topnieją pod wpływem zmian klimatycznych, zajmują około 2 procent. Tylko absurdalnie mała kropelka całkowitej ilości wody na świecie, mniej niż jeden procent, jest dostępna dla przetrwania człowieka, płynna świeża woda. A jednak marnujemy ten skarb jak idioci zagubieni na pustyni. Przemierzam cały świat. Przez ostatnie siedem lat wędrowałem śladami Homo sapiens, który wyruszył z Afryki w epoce kamiennej i odkrywał pierwotny świat. W drodze kolekcjonuję historie. I nigdzie podczas mojej podróży, ani w żadnym innym kraju, ani na żadnym innym kontynencie, nie spotkałem się z wyliczeniami ekologicznymi na skalę zbliżającego się kryzysu wodnego w Indiach. Jest to wręcz zbyt zniechęcające, by się nad tym zastanawiać. Jeśli chodzi o Indie liczba ludności wynosi 1,3 miliarda i jest to drugie pod tym względem państwo na świecie, z krajobrazem naznaczonym ikonicznymi rzekami (Indusem, Gangesem, Brahmaputrą i wszystkimi ich potężnymi dopływami) obecnie znajduje się na skraju kryzysu wodnego o nieprzewidywalnych konsekwencjach. Około sto milionów ludzi w 21 indyjskich megamiastach, w tym w Delhi, Bengaluru (Bangalore) i Hajdarabadzie, może wysuszyć swoje ostatnie zasoby wód gruntowych do końca tego roku. Rolnicy w północnoindyjskim Pendżabie, ważnym azjatyckim spichlerzu, skarżą się, że ich wciąż nadmiernie pompowane wody gruntowe obniżają swój poziom o 10, 20, a nawet o 30 metrów w ciągu jednego pokolenia. A problem nie kończy się na zapasach. Zanieczyszczenia w postaci odpadów przemysłowych, ścieków komunalnych i spływów z gleb rolniczych zatruwają całe systemy rzeczne. W sumie około 600 milionów ludzi (prawie połowa ludności Indii) żyje bez wystarczającej ilości czystej wody. Tymczasem co roku w Indiach rodzi się 20 milionów ludzi, z których każdy potrzebuje wody do życia. Od prawie półtora roku wędruję po równinach rzecznych północnych Indii. Poruszam się po betonowych wiaduktach autostradowych, balansuję na szczycie mostów kolejowych i siadam na plecaku w kajakach, przepływając rzeki Indii. Są ich setki. Każda z nich, według hinduizmu jest święta, a nawet jest bóstwem. Na przykład Ganges, czyli Ganga w języku hinduskim, to blada bogini przedstawiona z aż czterema ramionami, jadąca na krokodylu. Przyszłość Indii tkwi w ich mulistych prądach. "Czy będzie pokaz magii?" - pytają ludzie z Thar. Dzieci przeskakują obok nas, boso, śmieją się, mrużąc oczy przed pustynnym słońcem. Drzewa Sentinel Khejri rzucają blade, srebrne cienie na żółte ochrowe piaski. Tutejsze studnie są zatrute zbyt dużą ilością żelaza i fluoru. Magia? Jasne. Nazwijmy ten numer sceniczny wielkim zniknięciem. Na spalonych równinach wokół jeziora Sambhar, na obumierających mokradłach za Jaipurem, widzimy setki poszarpanych postaci poruszających się w oddali. Godzina po godzinie chodzą do tyłu, szarpiąc drewniane grabie nad białą równiną. Kobiety zbierające sól. Szybkie i nieprzewidywalne ciepło połyka ich patykowate nogi, przywraca je z powrotem. Piekielne abrakadabry. Ale nie są nimi tak naprawdę. To tylko my w bezwodnym świecie. Indus: najważniejsza rzeka w Indiach Indie - ciekawostki na temat tej nazwy, wywodzącej się od słowa indos w języku greckim, pochodzącego od słowa 'tylny' w języku perskim, powstałego od sanskryckiego słowa sindhu, oznaczającego rzekę. Gdzie jest legendarny Indus, rzeka rzek? Gdzie znajduje się ta niezwykle długa, potężna droga wodna, zrodzona w lodowcach Tybetu (gigantyczna, giętka, żywa, płynna jednostka, której dorzecze rozciąga się na ponad milion kilometrów kwadratowych Ziemi), żywicielka starożytnych cywilizacji, binacjonalna, ostatnia deska ratunku dla milionów rolników w Indiach i Pakistanie? Kiedy przemierzam indyjski stan Pendżab, rzeka Indus nie jest łatwa do znalezienia. Dołączam do Aratiego Kumar-Rao, fotografa przyrody, który przemierza drogi na południe od Amritsar. Pięć dużych dopływów wstęgi Indus przez północno-zachodnie Indie. Dźhelam. Ćanab. Rawi. Bjas. Satledź. Poszukujemy Bjas. Wkrótce się gubimy. Wpadamy w labirynt przemysłowego rolnictwa. Każdy dzień to piec. Pocimy się wokół niekończących się, parujących czworokątów pszenicy. Mijamy świątynie Sikhów zwieńczone lekkimi białymi kopułami, gdzie wolontariusze oferują proste posiłki z dalu i ryżu dla wszystkich przechodniów. Unikamy armad warkoczących ciągników. Każdy z nich huczy pendżabską muzyką pop przez głośniki przywiązane do fotela kierowcy. Dlaczego? Nie sposób powiedzieć. Czy kierowcy słyszą muzykę przez swoje ryczące silniki? Kosmici lecący nad Pendżabem patrzyliby w dół z zaskoczeniem, zatykając sobie uszy palcami. Kulty głuchych ludzi (tak by pomyśleli) odprawiają niestrudzony rytuał - trawienie ziemi w kółko z maszynami, śpiewając serenady do kosmosu. Ale nie, to po prostu rolnicy pendżabscy w pracy. I wtedy zrozumiałem. Znaleźliśmy już Indus! Od kilku dni (tygodni) chodzimy w rozproszonej obecności rzeki. Jej prądy zostały odwrócone, zmniejszone, przekierowane, rozproszone w niezliczonych kanałach, rurach, jazach i szczelinach. Ten zbudowany przez człowieka system kapilarny sprawił, że starożytne zielone kanały dopływów Indusa w dużej mierze nie mają znaczenia jako jednostki geograficzne. Każda z miliardów dojrzałych główek pszenicy w Pendżabie niesie w sobie kroplę wody Indusa w zatomizowanej formie. Indie były jednym z pierwszych wojowników zielonej rewolucji. Wysoko wydajne nasiona, nawozy i pestycydy, traktory i zmotoryzowane pompy do studni znacznie zwiększyły plony od lat 60-tych XX wieku. Niegdyś reprezentujące głód Indie, dziś wykarmiają same siebie. Rolnicy z Indii sprzedają światu strumienie zboża i owoców. Ale to oszałamiające zwycięstwo nad głodem kosztuje bardzo dużo. Chemikalia rolnicze zanieczyszczają dopływy Indusa, być może przyczyniając się do powstawania punktów zapalnych takich chorób jak rak. A rachunek za dziesiątki lat niezrównoważonych zbiorów to oszałamiająca utrata skończonych ilości wód gruntowych. W Pendżabie rolnictwo jest niepewne. Miliony uciekają, emigrując na Bliski Wschód, do Ameryki Północnej, gdziekolwiek indziej. "Trudno jest nie czuć przytłoczenia" - krzyczy Kumar-Rao na kanałowej drodze jęczącej traktorami ciągnącymi worki z plewami wielkości domu. Spędziła lata dokumentując eksploatację zasobów wodnych Indii. "Nasze zaprzeczanie jest formą masowej ślepoty." Kumar-Rao chce znaleźć inną ślepą istotę, zagrożonego wymarciem suzu gangesowego, czy też delfina indyjskiego (Platanista gangetica minor), słodkowodnego kuzyna sławnego ssaka morskiego. "Nie ma tu już bhulan!" - mówi elegancki mężczyzna, który nazywa siebie majorem Hindustani w pobliżu zapory Harike. Bhulan to lokalna nazwa delfina indyjskiego. Major Hindustani to motocyklista wykonujący akrobacje. Pracuje w małym wędrownym cyrku. Z podwiniętymi rękawami koszuli, aby pokazać wybrzuszony biceps, wykonuje dla nas akrobacje kaskaderskie, umieszczając jedną nogę na siedzeniu swojego poruszającego się Royal Enfield, gdy my obserwujemy go w osłupieniu na cichym, błotnistym, reliktowym brzegu rzeki Bjas. Tak wygląda przemierzanie Indii. Spotykasz bardzo różne postacie w mało prawdopodobnych miejscach. Ale major Hindustani też okazuje się być ślepy. Kumar-Rao piszczy. Widzi delfiny przy brzegu. Samica i jej młode. Wznoszą się i opadają w błyszczących, brązowych prądach Bjas, przełamując powierzchnię z dźwiękiem przypominającym delikatny pocałunek. Z ostatnich badań wynika, że w Bjas żyje nie więcej niż 11 delfinów indyjskich. Ćambal: rzeka w Indiach symbolem powszechnej niesprawiedliwość Problemy Indii mają różny charakter. Jeśli damy jej wystarczająco dużo czasu, woda pokonuje prawie wszystko. Kamień. Żelazo. Kość. Rzeki przebiły się przez stratygrafię samego czasu. Ale patriarchat przetrwał. Jaka jest najczęstsza niesprawiedliwość widziana podczas wędrówki po świecie? Nie tłumienie mniejszości etnicznych. Nie nietolerancja zakorzeniona w religii. Ani nierówności w dochodach. Nie. To wykluczenie kobiet z ewidencji korzyści i szans ludzkości. Żadne społeczeństwo nie jest całkowicie uodpornione. Połowie z ponad siedmiu miliardów żyjących dziś homo sapiens odmawia się równego dostępu do władzy politycznej, zmusza się je do cięższej pracy i wynagradza się w mniejszym stopniu, ponieważ mają dwa chromosomy X. "Nie zaczynaj" - mówi Priyanka Borpujari, niezależna reporterka, która przyłącza się do wędrówki przez malowniczy wododział rzeki Ćambal w Radżastanie i Madhya Pradesh. "Jestem symboliczną pisarką 'problemów brązowych kobiet' na wielu konferencjach dziennikarskich. Czy nie mogę być czymś innym? Pisarką ekonomiczną? Analitykiem politycznym? Zagranicznym korespondentem?". Zanim dotrzemy do różowego piaskowca na wzgórzach Ćambal, zatrzymujemy się na plantacji ryżu. Zarządzają nią wyłącznie kobiety. W testosteronowych Indiach jest to ciekawe. "Kierujemy tu wszystkim. To konieczność" - mówi Saroj Devi Yadav, twarda, 62-letnia matka rodu. "Wszyscy mężczyźni wyjechali do pracy w mieście". Mąż Yadava dostarcza jedzenie do restauracji w odległym Dźajpur. Yadav i jej dwie nastoletnie wnuczki zostają w domu, by podlewać pola. Tną paszę. Zaganiają krowy i bawoły. Organizują transporty mleka do miasta w puszkach zawieszonych na motocyklach. Tak samo jest w pobliskich gospodarstwach. Gdy słońce zachodzi nad jej maleńkim zielonym domostwem, Yadav dzieli się herbatą i curry. "Wyszłam za mąż w wieku 13 lat" - mówi, strzepując wspomnienia ręką. "Sprawy miały się wtedy inaczej. Nikt nie pytał nas dziewczyn o zdanie. Dzisiaj dziewczyny mają o wiele więcej do powiedzenia. Pobierają się później". To stara historia - zakłócenie urbanizacji. Zderzenie różnych ludzi w rozkwitających megamiastach przełamuje odwieczne bariery płciowe. Jednak w Indiach, gdzie do dwóch trzecich siły roboczej w rolnictwie stanowią kobiety, zaledwie 13 procent hinduskich kobiet faktycznie posiada ziemię. To kobiety noszą wodę na wsi. Ale zasoby naturalne Indii pozostają mocno trzymane w rękach mężczyzn. Ćambal jest czysty. Tworzy on sanktuarium dla ghariali, długonogich krokodyli z Indii. Skaliste górne dopływy rzeki niegdyś chroniły najsłynniejszą indyjską bandytkę, Phoolan Devi, postać przypominającą Robin Hooda, która rzekomo zabiła około 20 rywalizujących z nią strzelców w strzelaninie. "Hej!" - krzyczy Borpujari. To gruby człowiek kierujący drogim SUV-em wzdłuż gorącej wstęgi z asfaltu. Hamuje przed nami. Blokuje nam drogę. Filmuje nas przez okno telefonem. Dwóch ludzi wśród milionów przemierzających wyschnięte przydroża Indii. Borpujari podnosi rękę. "Poprosiłeś o naszą zgodę?" - domaga się wyjaśnienia. "Nie wiedziałem, że potrzebuje pozwolenia" - oburza się mężczyzna. Borpujari staje przy jego oknie. Przyjmuje bojową postawę, której nienawidzi, jak później przyznaje. "Potrzebujesz pozwolenia" - mówi mu bez emocji. Betwa: rzeka w Indiach zawłaszczona przez wydobywców piasku Rzeki Indii - wycieczka trwa dalej. Wędruję na wschód od miesięcy. Poruszam się przez długi, złoty rdzeń indyjskich popołudni. Trasa wyznaczona przez mój GPS przebiega przez pas chudych krów, przez Madhya Pradesh i Uttar Pradesh, obejmując swoim zasięgiem osady tak zapomniane przez czas, że prawdopodobnie nie widziano w nich cudzoziemca od czasu uzyskania niepodległości w 1947 roku. "Jesteś Anglikiem?" - pytają ludzie. Śpię na stołach z desek w przydrożnych jadłodajniach zwanych dhabas, albo w łóżkach z lin w domach rolników, albo w meczetach i hinduskich świątyniach. Nawet o tym nie wiedząc (pomarszczone równiny rzeczne w Indiach są wygładzane przez tysiąclecia orki) wolno posuwam się od jednego działu wodnego do drugiego. Są ich dziesiątki. Teraz karmią one Ganges. W miejscu zwanym Seondha, obok spokojnego zakola rzeki Sindh rozpada się ogromna twierdza. Wysokie, średniowieczne bramy są najeżone długimi, żelaznymi kolcami. To ochrona przed taranowaniem ich przez słonie bojowe. Ostatni potomek radżpudzkiej dynastii Bundela, która zbudowała twierdzę, nadal mieszka w murach obronnych. Zamknięty na noc pomiędzy ich ciemnymi ścianami. Nigdy go nie widziałem. Przy powolnym, brązowym nurcie rzeki Betwa, spotykam wydobywców piasku. Tworzą oni obszarpaną armię chudych mężczyzn wydobywających koryto rzeki łopatami i mechanicznymi koparkami. Piasek może być transportowany ciężarówkami na place budowy do tak odległych miejsc jak Lucknow i New Delhi, jakieś 500 km stąd. Wiele operacji wydobywania piasku jest nielegalnych. Piasek jest lukratywnym towarem w Indiach. Napędza boom budowlany i czarny rynek, na którym żerują i który chronią bandziory, choć to plądrowanie niszczy siedliska wodne i zakłóca hydrologię. (Według badań ONZ rosnący apetyt ludzkości na zwykły piasek budowlany - ponad 40 miliardów ton rocznie - jest dwa razy większy niż ilość osadów naturalnie uzupełnianych przez sumę rzek na świecie). Mafiozi wydobywający piasek zabili funkcjonariuszy organów ścigania, którzy próbowali powstrzymać patroszenie indyjskich rzek. Zamordowali reporterów, którzy ujawnili zakazaną praktykę eksploatacji dróg wodnych. "Nie zatrzymuj się" - warknął mój ostatni towarzysz wędrówki, konserwator rzek Siddharth Agarwal, gdy wydobywcy krzyczeli do nas, żeby się zatrzymać. Udajemy, że jesteśmy głusi. Schodzimy do brzegu Betwa, przywołujemy przepływającego obok rybaka, wrzucamy nasze plecaki do jego łodzi i wiosłujemy na przeciwległy brzeg. Wchodzimy w mrok, kończąc 40-kilometrowy dzień i docieramy do wioski, gdzie ogniska, bębny i śpiewy zapowiadają hinduskie święto. Witają nas zaskoczeni świętujący ludzie. Przygotowują dal i roti. Rozkładają charpais, tkane łóżka do spania. Ta odruchowa gościnność jest powszechna na mojej drodze po rolniczych Indiach, ziemi, która gości pieszych pielgrzymów od czasów epoki brązu. Agarwal delikatnie wypytuje o wydobycie piasku. "Co można zrobić?" - mieszkańcy wioski wzruszają ramionami. Mafiosi, politycy, kumple - oni kontrolują życie. To prawda, Betwa, obłupiona aż do podłoża skalnego, wylewa bardziej nieregularnie niż przedtem. I tak, nieprzewidywalne monsuny (zmiany klimatu) uczyniły rolnictwo jeszcze bardziej marginalnym. Ludzie muszą kopać tysiące małych, nawadnianych przez deszcz stawów, aby podlewać swoje pola. Ale rząd planuje spektakularny ratunek. Chce zmienić kierunek całej rzeki Ken, do kanału Betwa, aby uzupełnić jej zmniejszony przepływ. "Łączenie rzek. Złudne nadzieje" - wzdycha Ararwal. Indie przeznaczyły około 2 miliardów dolarów na wdrożenie kontrowersyjnego programu łączenia rzek. Jest to ogromny program przetaczania wody, który zakłada przeszczepienie 30 głównych rzek Indii przez ponad 15 000 kilometrów betonowych kanałów w celu złagodzenia kryzysu wodnego. Testem będzie splecenie rzeki Ken do Betwa. Inżynierowie planują odpompować "nadmiar" monsunowych przepływów z Ken i przelać je do "suchszej" rzeki Betwa. Potrzeba kilku tam i zapór wodnych zalewających 90 kilometrów kwadratowych lądu, aby ta technika zadziałała. Ekolodzy przeprowadzili batalię sądową. "Gdzie jest cały ten nadmiar wody?" - Raghu Chundawat, wiodący indyjski obrońca przyrody, pyta mnie ponuro w pobliskim Parku Narodowym Panna, sanktuarium dla zagrożonych tygrysów. "Rząd nie podzieli się swoimi danymi o przepływie wody. Wydaje mi się, że nawet oni nie wiedzą, jakie będą skutki". Jeden ze skutków przemiany rzecznych bóstw w rurociągi jest znany. Większość terenu, który ma być zatopiony w ramach projektu Ken-Betwa, znajduje się w obrębie rezerwatu tygrysów. Ganges: święta rzeka w Indiach Rzeki Indii wciąż mnie zaskakują. Wędruję brzegami Ma Ganga, Matki Ganges, aż do jej szerokiego na 1,5 km łuku prądów na północ, rozcinającego żółte równiny, jak błyszczące stalowe ostrze aż do Waranasi. Najświętsze miasto hinduizmu jest pokryte ceglanym pyłem. Tysiące robotników rozbija ściany starej dzielnicy Waranasi młotami i łomami, wyrównując zabytkowe alejki i pochyłe budynki na potrzeby miejskiego planu upiększania. Mieszkańcy są eksmitowani. Rząd daje im gotówkę. Niewielu wydaje się być zadowolonych. Reinkarnacja jest trudna. Waranasi jest znane wśród pobożnych Hindusów jako Kashi, lub miejsce "gdzie świeci najjaśniejsze światło". 88 kamiennych ghatów w świętym mieście schodzi do Gangesu po pięknie podniszczonych schodach. U ich podnóża, wierni zmywają grzechy w mętnych prądach rzecznych, pijąc i kąpiąc się w wodzie, w której bezpieczny poziom bakterii kałowych został przekroczony setki razy. Dziesiątki tysięcy pielgrzymów każdego roku przybywa, by umrzeć i zostać spalonymi na ghatach. Kremacja w Waranasi to najpewniejszy sposób na osiągnięcie mokszy, uwolnienia się od bolesnego cyklu życia i śmierci. Ze stosów wyłączane są martwe dzieci i święci mężczyźni bez skazy. Zamiast tego ich ciała są przywiązane do kawałków drewna i spławiane w dół rzeki. Albo zatapiane w Gangesie przy pomocy kamieni. Siedzę i patrzę jak wszystko co ludzkie (przepiękne girlandy z nagietka i fekalia) łączy się w Gangesie. Rzeka jest tu pokryta popiołem z kości, olbrzymim strumieniem, który sam w sobie opiera się oczyszczaniu. O świcie, jaskółki wypluwają brązowe powietrze. Myślę o bliskich mi zmarłych i moich wojnach. Waranasi to dobre miejsce, by oczekiwać na stworzenie lub zniszczenie świata. Albo lepiej, aby wstać i iść. Proklamować nabożne wiersze Basawa: Posłuchaj, Panie spotykających się rzek, rzeczy stojące muszą upaść, ale poruszające się nigdy się nie zatrzymają. Brahmaputra: rzeka w Indiach dyskryminujących swoich obywateli Rzeka w Indiach i wszędzie na świecie to droga. W Bihar wędruję po dotkniętej suszą rzece Son. W Zachodnim Bengalu, to zagłodzona przez tamę rzeka Tista. Legendarna Brahmaputra w Assam płynie tłusta od deszczy i spływów z niewiarygodnie topniejący lodowców. Mężczyźni i kobiety, którzy wyglądają jakby mieli tysiąc lat, stąpają po jej piaszczystych brzegach, niosąc kosze z ryżem. Obok znajdujących się na brzegu kajaków. Obok pól ryżowych lśniących w mglistym słońcu, jak stare lustra z odchodzącą srebrną powłoką. Brahmaputra prześlizguje się obok, długi na niemal 3 000 kilometrów wodociąg, który spływa kaskadami na łuku świata. Przenosząca miliardy niewidzialnych ryb, trzasków i szumu wiejskiego hałasu, strachu. "Terroryści" - syczą wiejscy pijacy. Siddharth Agarwal i ja jesteśmy często przesłuchiwani w północno-wschodnich Indiach. To znak czasów. Pakistan i Indie ponownie starły się o muzułmańskie terytorium Kaszmiru. Ksenofobia nasila się. Hinduski nacjonalistyczny rząd Narendry Modi pomaga ją podsycać. W Assam spotykam przyjazną kobietę, Rupali Bibi, która ukrywa się jak zbieg. Dlaczego? Ponieważ ona, potomek bangladeskich muzułmanów, którzy wyemigrowali do Indii prawie sto lat temu, może zostać deportowana. "Policjant przyniósł do mojego domu 'kartę obcokrajowca'. Powiedział: 'Jesteś podejrzaną osobą'" - opowiada Bibi, uprawiająca pola ryżowe kobieta po czterdziestce, w swoim krytym trzciną domku na terasie zalewowej Brahmaputry. Jak prawie dwa miliony innych osób w stanie Assam, została wykluczona z polaryzującego Krajowego Rejestru Obywateli. Władze nie akceptują jej dokumentów. Tymczasem rząd indyjski oferuje drogę do obywatelstwa uchodźcom religijnym - wykluczając muzułmanów. A w pierwszych tygodniach pandemii COVID-19 prawie 200 milionów indyjskich muzułmanów jest demonizowanych przez prawicowych polityków hinduskich, jako nosiciele choroby. Bandy uzbrojone w kije do krykieta podobno obrały sobie za cel muzułmanów w Bengaluru. Kto jest Hindusem? A kto nie jest? Ludność Indii zostaje podzielona. Czy zróżnicowane i świeckie Indie Gandhiego i Nehru mogą przetrwać osunięcie się w plemienny populizm? Nie da się tego stwierdzić. Kosmos rzek okalających Indie, oczywiście, jest niemy w takich sprawach. Przemierzam z trudem ostatnie kilometry opuszczając Indii w czasie letniego monsunu. Rzeki Manipuru, surowe przy granicy z Myanmarem, pienią się na biało. Zielone wzgórza mówią syczącym językiem nieposkromionej wody. Dudnienie wodospadów, szumy niezliczonych strumieni, twardy rap deszczu na blaszanych dachach. Porywające dźwięki. Skubiąc pijawki, przypominam sobie najdziwniejszą rzekę, na jaką natknąłem się w Indiach - Saraswati. "Zaginiona rzeka" z mitu, wysławiana w księgach Wedy. Niektórzy naukowcy uważają, że przestała płynąć tysiące lat temu, przekierowana przez trzęsienie ziemi lub być może odparowana przez zmiany klimatu. Przeszedłem przez jej rzekome koryto na pustyni Radżastanu. Szeroki wąwóz zakurzonych kamieni. Gorący wiatr. Nie widać żadnej molekuły wody. Oszołomieni suszą rolnicy powiedzieli mi, że rządowi inżynierowie wiercili w pobliżu próbne studnie. Mieli nadzieję udowodnić, że rzeka jest prawdziwa. Źródło: NationalGeographic.com: India’s daunting challenge: There’s water everywhere, and nowhere
Waranasi jest najważniejszym miejscem dla Hindusów. Bo to tu wszystko się kończy i zaczyna
Siedzę na tarasie hotelu w Waranasi, popijam imbirową herbatę i czekam na zachód słońca. Przede mną Ganges i Manikarnika Ghat, miejsce w którym spopielony chciałby zostać każdy hinduista. I już wiem, że żadne inne miasto w Indiach nie robi na podrożnikach takiego wrażenia. Zwłaszcza jeśli podróżują samotnie. Na dachach wokół toczy się życie. Jakaś rodzina urządza sobie piknik. Gdzieś za rogiem kilku chłopców puszcza nad naszymi głowami latawce; na niebie kawałki kolorowego plastiku mieszają się ze stadami gołębi, trudno odróżnić, co jest latawcem, a co ptakiem. Starsza kobieta wiesza pranie. Wszystkiemu przypatrują się niewielkie małpy. Jedna z nich w szaleńczym tempie przebiega kilkadziesiąt metrw, przeskakuje z dachu na dach i ściąga ze sznurka białe i jeszcze mokre slipy pana domu. Kobieta rączo rusza za nią w pogoń. Krzyk, afera. Miasto pławi się w harmidrze i dusi nagrzanym przez cały dzień powietrzem. Tu, na hotelowym dachu, jesteśmy jakby z boku, w trochę innej przestrzeni. Wokół mnie swoje imbirowe herbaty piją wagabundy z całego świata. Wieża Babel, mówiąca po hebrajsku, japońsku, francusku, niemiecku i angielsku, wpatrująca się w tętniące życiem Miasto Umarłych. Świt nad Gangesem Zaspani mężczyźni zanurzają się w chłodnej rzece. Ci, którzy liczą na odpuszczenie grzechów, zgodnie z tradycją powinni obmyć się tego samego dnia przy pięciu głównych ghatach: Asi, Daśaśwamedh, Barnasangam, Panchaganga i Manikarnika. Niektórzy wskakują do wody z impetem, wystrzeliwując w gorę efektowne fontanny. Inni kucają tuż przy brzegu. Po chwili wszyscy namydleni od stop do głów przystępują do ablucji. Z zatkanymi dwoma palcami nosami znikają pod powierzchnią, potem masują pachy, brzuchy i głowy. Cienkimi patykami szorują zęby, a potem płuczą usta brunatno-zielonkawą wodą z rzeki, która w tym miejscu jest być może najbardziej zanieczyszczonym akwenem świata. Gdy kilka lat temu zrobiono badania czystości, okazało się, że poziom szkodliwych substancji przekracza normę 340 tys. razy! Ghaty to przeważnie szerokie betonowe schody będące swego rodzaju wrotami otwierającymi Waranasi na najświętszą ze świętych rzek. Coś jak wrota do niebios, choć bardziej na miejscu byłoby powiedzieć: do kolejnego, lepszego życia. Hinduiści wierzą, że kąpiele w Gangesie i kremacja w takim miejscu to gwarancja lepszego miejsca w odwiecznym cyklu narodzin i śmierci, w łańcuchu reinkarnacji. Tuż obok betonowych stopni nabrzeża stoją świątynie, hotele, restauracje, ale też domy pogrzebowe i hospicja, w których swoich dni dożywają ci wszyscy, którzy chcąc zaoszczędzić rodzinie kłopotów i kosztów transportu, przeprowadzają się tu z całych Indii. Ghatow w Waranasi i okolicach jest blisko 80. Największy z nich, Daśaśwamedh i pobliski plac Godaulia, to serce starego miasta. Tu co wieczór odprawiane są największe i najbardziej efektowne pudźe, czyli nabożeństwa. Stąd można złapać rikszę na dworzec kolejowy, wymienić pieniądze, umówić się na rejs łódką po Gangesie. A także kupić najlepszy w całych Indiach paan! To ziarenka orzecha areka zawinięte w liść betelu, wysmarowane pastą z kardamonu, anyżku, kokosa, a także jadalną kredą. W Waranasi paan jest wszechobecny. Ślady w postaci krwawoczerwonych plwocin po jego żuciu widać na każdym kroku. Towar dla turysty Koło dziewiątej rano na ghatach jest już pełno ludzi. Całe kompanie praczy z pasją biją o bruk mokrymi prześcieradłami i kalesonami, by potem rozwiesić to wszystko wprost na murach otaczających gangeskie „wrota”. Producenci ekologicznego opału formują w równe kwadraty, a następnie rozkładają tu krowie łajno; po kilku godzinach na słońcu wyglądem przypomina ono brykiet. Na wąskim pasie betonu tuż nad wodą nastoletni chłopcy grają w krykieta. To najbardziej niezwykłe miejsce na tego rodzaju zawody, jakie w życiu widziałem. Idę ciasnym slalomem, mijając dziesiątki ludzi, którzy chcą pogadać ze mną „o interesach”. Staram się unikać ich wzroku, może się zniechęcą. Naciągacze, handlarze i wszelakiej maści inni cwaniacy to największa zmora Waranasi. Nic dziwnego, że wielką karierę robią tu sprzedawane powszechnie koszulki z napisem: No boat, no silk, no riksah, no change money, no hasish, no one rupee. No problem (pisownia oryginalna, ang.: „Nie chcę łodzi, jedwabiu, rikszy, wymiany pieniędzy, haszyszu, nie mam ani rupii. Nie mam problemu”). Zwłaszcza „No hasish”. Nigdzie w Indiach nie widziałem tylu sprzedawców narkotyków co tu. Proponują haszysz i marihuanę, ale zdarza się, że także crack czy brown. Zwykle jest to poprzedzone pytaniem o chęć przepłynięcia się łódką po Gangesie albo o masaż. Wczoraj wieczorem podszedł do mnie 11-letni najwyżej chłopak. Wpierw objaśniał dokładnie, gdzie położony jest jego sklep i co można tam kupić („woda, papierosy, papier toaletowy po jedyne 20 rupii!”). Ale robił to jakby od niechcenia, bez zaangażowania. A kiedy gestem dałem znać, że nie jestem zainteresowany, złapał mnie za łokieć, rozejrzał się nerwowo i wyszeptał: „Haszysz, najlepszy towar”. Stanąłem. Chciałem głupio zapytać, czemu to robi. Powstrzymałem się. Stwierdziłem tylko, że następnego dnia przyjdę do jego sklepu po wodę i papier z promocji, ale niech obieca, że przestanie dilować hasz. Obiecał. To przecież nic nie kosztuje. Siadam w jednej z knajp na wysokości Chausatti Ghat. Przeglądam prasę. Na cenzurowanym największy z idoli, gwiazda Bollywood – ShahRukh Khan. Obrońcy hinduistycznych zasad moralnych ze stanu Maharastra, konkretnie zaś organizacja o nazwie Shiv Sena, zarzucają mu niemal zdradę narodu. Dlaczego? Gwiazdor wyraził dezaprobatę przeciw zakazowi zatrudniania Pakistańczyków w szalenie tu popularnej IPL (Indian Premier League), czyli narodowej lidze krykieta. ShahRukh sam jest właścicielem jednej z drużyn, Kolkata Knight Riders. Kwestia zatrudniania pakistańskich zawodników jest sprawą jak najbardziej polityczną. Nie ma drugiego kraju, którego indyjscy politycy nienawidziliby bardziej niż muzułmańskiego Pakistanu. Shiv Sena to w po hindusku „Armia Sziwy”, przekładając na nasze, katolickie realia, można by przetłumaczyć np. jako „Legion Chrystusa”. Rzecznikiem Shiv Sena jest niejaki Sanjay Raut, który dziś grzmi: „To nie ShahRukh, ale Khan przez niego przemawia [Khan to najpopularniejsze muzułmańskie nazwisko tej części świata – MW]. Pozwólmy więc ShahRukhowi przeprowadzić się do Lahaur, Karaczi lub Islamabadu. Nie jest nikomu potrzebny w Mumbaju. Balasaheb [naprawdę: Bal Keshav Thackeray, hinduski nacjonalista, założycieł Armii Sziwy – MW] wyraził się jasno – żaden Pakistańczyk nie postawi swojej stopy na meczu IPL w Maharastrze”. Wieczny ogień Kremacja przy ghacie Manikarnika. Stoję i patrzę. Jak zahipnotyzowany. Godzinę, dwie, trzy. Co kilkanaście minut nadchodzi kolejny kondukt. Zanim tu dotrą, rodziny niosą zwłoki przez miasto. Idą, prawie biegną. Śpiewają. Ciało owinęli w błyszczący materiał. Złoto przynależy starcom, czerwień – młodym kobietom, kolor biały oznacza zmarłych młodzieńców. Już przy ghacie rozpoczyna się preparowanie zwłok. Przez trzy godziny kobiety myją je w świętej rzece, a następnie nacierają wonnymi olejami. Manikarnika to najważniejszy ghat całopalny w całych Indiach, jeden z dwóch w Waranasi. Każdego dnia płonie tu od dwustu do trzystu ciał. W mieście jest jeszcze jedna spalarnia, ghat Harischandra – nowoczesna, czysta i dużo tańsza niż Manikarnika (można się spalić już za skromne 600 rupii, czyli niecałe 40 zł, do tego ekologicznie). Co z tego, jeśli naprawdę niewielu chce z niej korzystać. Dla konserwatywnego hinduisty elektryczna spalarnia oznacza jedno – złą karmę po śmierci. A tego w doczesnym życiu boi się najbardziej. Przed kremacją męscy krewni zmarłego golą głowy, wyciszają się. Inni, wraz z obsługą spalarni, przygotowują stos. Średnio do spalenia jednej osoby potrzeba 250–300 kg drewna. Jego gatunek zależy od kasty i zamożności zmarłego. Od tego zależy też cena. Za najlichsze szczapy trzeba zapłacić minimum 1,5 tys. rupii (ok. 100 zł), zwykle jednak prawie dwa razy więcej. Nawet ci, których nie stać na lepsze gatunki, starają się posypać stos choćby opiłkami szlachetnego drzewa sandałowego. Także dlatego w okolicach pracującego 24 godziny na dobę krematorium nikt nigdy nie skarżył się na przykry odór. Dym z kilku płonących naraz stosów nie różni się specjalnie od tego ze zwyczajnego ogniska. – Czy wiesz, że ten ogień płonie tu nieprzerwanie od 3,5 tys. lat?! – zagaja mnie człowiek, który przedstawia się jako „pracownik ghatu”, w rzeczywistości jeden z wielu tu naciągaczy. Nie do końca mu wierzę, nawet jeśli nie wątpię w liczącą ponad 3 tys. lat historię miasta. Stoimy na progu świątyni, a obok nas ubrany w białą sutannę i ogolony na zapałkę młody człowiek próbuje podpalić wiązkę chrustu. Kilkanaście metrów dalej na stosie leży jego zmarła matka. Według tradycji ogień do stosu całopalnego musi być rozpalony z tego właśnie miejsca przez jedną z najbliższych osób. Krewni i przyjaciele zmarłych siedzą na pniach wokół trzech jarzących się coraz mocniej drewnianych piramidek, obok nich przechadzają się wszystkożerne, rozleniwione krowy szukające czegoś do zjedzenia. Boję się myśleć, co mogą wygrzebać z tych gór śmieci i odpadów otaczających paleniska. Zanim dojdzie do kremacji, rodzina musi przez całą dobę pościć, by łatwiej oddać się medytacji. Potem, po pogrzebie, przez 10 dni trwają modły o szczęśliwą wędrówkę duszy w zaświatach. Po 13 dniach dusza zmarłego ma już nowe mieszkanie. Gdzieś na świecie rodzi się nowy człowiek lub zwierzę. Jeśli zwłoki spalono w Waranasi, popioły utopiono w Gangesie, a wszelkim rytuałom stało się zadość – nie ma obaw – nowe życie będzie lepsze, a przynajmniej tak samo dobre jak to. Rzeka światła Wieczorna wycieczka po Gangesie. Mój przewodnik, Raju, ma 24 lata, pochodzi z niskiej kasty i pół roku temu zaczął uczyć się angielskiego. Jeśli to prawda, ma on wybitny talent językowy. Już teraz komunikuje się w języku Johna Lennona co najmniej poprawnie. W ramach rewanżu za dodatkową opłatę opowiada mi o rzece i swoim dzieciństwie w mieście. – Matka poiła i myła mnie wodą z Gangi zaraz po tym, jak się urodziłem. Od kiedy pamiętam, zaczynam dzień od medytacji i ablucji nad Gangą. To święta, zdrowa woda, która daje mi siły do życia – mówi krótkimi, prostymi zdaniami, a ja z towarzyszącymi mi dwoma Dunkami wymownie spoglądamy na siebie. – Wiem, wiem, co myślicie. I nie mam zamiaru was namawiać do jej spróbowania. Jesteście obcokrajowcami, wyznajecie inną religię. To robi różnicę. Przypuszczam, że po paru łykach moglibyście się poważnie rozchorować. Podpływamy do Dasaswamedh. Obok nas co najmniej 20 innych łodzi zaparkowanych ciasno w zatoce. Ceremonia nazywa się Ganga Aarti i zaczyna się punktualnie o siódmej po południu. Na scenie czterech młodych braminów, obleczonych w jaskrawe pomarańczowe szaty wywija rytualnymi dzwonkami, potężnymi świecznikami i naczyniami z kadzidłem. Towarzyszy temu rytmiczna, monotonna muzyka grana na bębnie damaru, piszczałkach i czymś w rodzaju akordeonu. Na rzece pojawia się cała armada skleconych z liści łódeczek lampionów. Kapłani śpiewają, dmą w rogi, wyginają ręce w rytualnych gestach. W ten sposób oddają hołd bogu Sziwie i świętemu Gangesowi. Modlą się też o pokój na świecie. Raju milknie i poważnieje. – Spójrzcie tylko. Czyż to nie wygląda bosko? – szepcze wreszcie, wskazując dłonią malownicze zakole rzeki rozpływające się w mroku wczesnego wieczora. – Waranasi to Ganga, a Ganga to Waranasi. Bez Świętej Rzeki byśmy nie istnieli.
Święta woda - w każdej kulturze czci się też żywioł
Od kropel w chrzcielnicy po świętą rzekę, do której wrzucamy ludzkie prochy – woda błogosławi nasze ciało i nasze życie.
Człowiek odczuwa potrzebę przeżywania sacrum – to nieodłączny element jego duchowości. Obszary świętości w rozmaitych kulturach były lokowane różnie, ale bardzo często status świętych zyskiwały rzeki. Głównie za sprawą pierwiastka kosmogonicznego, jaki stanowi woda. W kosmogonii, w mitach i rytuałach niezależnie od kultury spełnia ona te same funkcje: jest zaczątkiem stworzenia, udziela „nowego narodzenia”, użyźnia, wzmacnia siły witalne, leczy, zapewnia odrodzenie po śmierci. Płynąca woda rzeki symbolizuje przemijanie, upływający czas, a więc drogę, życiową wędrówkę. Ma swój początek (źródło) i koniec, którym jest powrót do stanu chaosu, śmierci, gdy uchodzi do bezmiaru oceanu. Ponadto koryto rzeki rozcina obszar na dwa odrębne fragmenty, stanowiąc wyraźną naturalną granicę, której przekroczenie związane jest z niebezpieczeństwem. Pokonanie brodu czy mostu stanowi zatem ważne doświadczenie egzystencjalne na granicy świata żywych i krainy śmierci. Rzeka trafia do sfery sacrum zwykle wtedy, gdy wyróżnia się kształtem i wielkością, posiada „moc”, została konsekrowana albo znajduje się na obszarze przepojonym sakralnością. Wiele kultów i obrzędów było skoncentrowanych wokół rzek. Ich przekraczanie wymagało fizycznego trudu i miało sens symboliczny: oznaczało przejście do innego świata. Zgodnie z tą logiką droga w zaświaty musiała wieść przez rzekę. To dlatego Egipcjanie przenosili zmarłych na zachodni brzeg Nilu, tam gdzie zachodzi słońce. Z tego też powodu w mitologii Greków Hermes odprowadzał dusze nad brzeg rzeki Styks (Znienawidzona), a przeprawa łodzią Charona pozbawiała umarłego pamięci o poprzednim życiu. Afrykańczycy wierzyli, że dusza przeprawia się promem, którego przewoźnik pobiera opłatę w muszelkach. Dobrzy ludzie trafiają na drugi brzeg szybko i bez przeszkód, natomiast źli wypadają z promu i muszą płynąć wpław nawet trzy lata. W dawnych wyobrażeniach rosyjskich zmarły przekraczał rzekę Zabyt (Zapomnienie), by po 40 dniach zapomnieć o wszystkim. Skoro po śmierci człowiek wyprawiał się za rzekę, automatycznie stawała się ona granicą oddzielającą żyjących od zaświatów. Na Białorusi wycinano na kładce ślad stopy na znak, że jest to kładka „zaduszna” i przechodząc przez nią, należy westchnąć za duszę zmarłego. Indianie byli przekonani, że woda ma zdolność zatrzymywania duchów i nawet pokonując kałuże, kładli na nich źdźbło trawy – pomost dla duszy zmarłego. Na Słowiańszczyźnie w chwili śmierci lub podczas pogrzebu nad potokami przerzucano kładki, by dusza mogła opuścić świat żywych. W tym samym celu ludy syberyjskie chowały swoich zmarłych wzdłuż rzeki. Do dziś żywe są pogrzebowe rytuały Hindusów (śradha), którzy na brzegach swoich świętych rzek urządzili miejsca kremacji zwłok. Zamienione w proch trafiają wprost do wód Gangesu, co pozwala zmarłemu dostąpić wiecznej szczęśliwości. Podanie umierającej osobie świętej wody z Gangesu lub śmierć i kremacja ciała na jego brzegu zapewnia wyzwolenie z łańcucha kolejnych narodzin i śmierci. W Gangesie dokonuje się też rytualnych obmyć. Takie ablucje oznaczają odrodzenie, porzucenie dawnej postaci i przejście do nowego, dziewiczego kształtu. Oczyszczają ze zbrodni, ze zgubnej obecności zmarłych, z szaleństwa i przygnębienia. Szczególne znaczenie ma obmycie się w rzece dokonane w wyjątkowych okolicznościach. Według wierzeń słowiańskich nabraniu mocy witalnych sprzyjała kąpiel w noc wigilijną, w Wielkanoc, gdy uderzy pierwszy wiosenny piorun, w wigilię św. Jana – w czasie, gdy woda miała niezwykłą moc sakralną. W Judei mieszkańcy przychodzili do św. Jana i przyjmowali od niego chrzest w rzece Jordan, wyznając przy tym swoje grzechy. Takiemu ponownemu narodzeniu, swoistej inicjacji, poddał się Jezus, nim rozpoczął działalność misyjną. Inną postać przyjmują obrzędy inicjacyjne w Afryce: dziewczynę po obcięciu włosów zanosi się na plecach nad rzekę, gdzie trzykrotnie zanurza się ją w wodzie, składając w ten sposób ofiarę duchowi. U dawnych Karelczyków, Mordwinów, Estończyków, Czeremisów i innych ludów ugrofińskich kobiety zwracały się do Matki Wody, aby mieć dzieci. Z kolei niepłodne kobiety tatarskie klękają i modlą się o potomstwo w pobliżu stawu. Tradycje starochińskie nakazują, by państwo młodzi odbyli wspólną kąpiel przed obrzędami weselnymi. Także według starych wierzeń słowiańskich młoda para powinna poddać się rytualnemu oczyszczeniu, do którego drogą było umycie się w rzece lub źródle. Na Wołyniu wylewano na rozebranych do naga młodych konewkę „wody żywej”, symbolizując w ten sposób wyzbycie się poprzedniego stanu. Swoją moc woda objawia przez zanurzenie: dochodzi w niej do rozkładu każdej formy, wszelka historia staje się przekreślona, to, co się zanurza w wodzie, umiera, a wynurzając się, staje się podobne do dziecka bez grzechu i bez historii, zdolne do rozpoczęcia nowego życia. W religiach starożytnych zanurzano w wodzie głównie boginie płodności i rolnictwa, żeby zregenerować ich siły i zapewnić dobre zbiory oraz rozmnożenie dóbr. Chrześcijaństwo wzbogaciło symbol zanurzenia nowymi wartościami. Chrzest miał na celu przede wszystkim zbawienie duszy i odpuszczenie grzechów, nie zaś leczenie chorób. Chrzest uprzytamnia nam śmierć. Zapowiedziany był już w Starym Testamencie przez Ezechiela: …Wyleję na was wodę czystą i będziecie oczyszczeni i ukazany przez św. Jana w Apokalipsie: …I ukazał mi wypływającą z tronu Boga i Baranka rzekę wody żywota, która jaśniała jak kryształ (...) i po obu stronach rzeki stało drzewo żywota. Rzeka i jej brzegi były ważnymi miejscami w praktykach ofiarnych, bo tu powierzone dary szybko nabierały właściwości przysługujących światu duchów i bogów. W starożytnej Grecji armia nie przechodziła przez rzekę, zanim nie złożyła ofiary jej bóstwu. Według Hezjoda nie należało przeprawiać się bez wcześniejszego umycia rąk i modlitwy. Trojańczycy składali Skamandrowi ofiarę ze zwierząt i wrzucali w jego nurt żywe konie. Inne ludy indoeuropejskie, np. Frankowie, Germanie, a także Słowianie, również składały rzekom ofiary. Masajowie wrzucają do wody pęk trawy, Bagandowie przynoszą w ofierze ziarna kawy. Gesty ofiarne zapewniały ludziom bezpieczeństwo w wodzie: Rosjanie przed wyruszeniem w podróż rzeką wrzucali w jej nurt drobne pieniądze, Serbowie także chleb, zaś rybacy – jagnię, kurę lub inne zwierzę. W starożytnym Rzymie co roku westalki w obecności kapłanów zrzucały z mostów do Tybru Argei – kukły ze związanymi rękami i nogami. Ceremonia ta była reliktem pradawnego zwyczaju składania bogu rzeki w ofierze ludzi (prawdopodobnie byli to 60-letni starcy, usuwani z miasta ze względu na wiek). Ofiary zapewniały także płodność: bezdzietne małżeństwo udawało się nad Dunaj, do którego trafiało zwierzę ofiarne i nad którym wznoszono modły. Sposobem na sprowadzenie deszczu w okresie długiej posuchy było pławienie w rzekach dziewcząt i kobiet. Celtowie składali ofiary w postaci przedmiotów codziennego użytku, o czym świadczą znaleziska wzdłuż brzegu Wełtawy i Łaby. Z drugiej strony rzeka i jej brzegi były miejscem pozbywania się nieczystości, usuwania poza granice obszaru zamieszkania wszystkiego, co zaburzało ład. Obrzędem tego rodzaju jest choćby znane na Słowiańszczyźnie topienie marzanny. Do rzeki wrzucano również prochy heretyków i czarownic. W Finlandii w ostatni dzień roku dziewczęta wypędzały demony kijami, które potem wrzucano do rzeki za wsią. Wiedza o przyszłości powinna pochodzić z tamtego świata, zatem rzeka jako element otwierający drogę w zaświaty była wykorzystywana do praktyk wróżebnych. Na Słowiańszczyźnie obserwowano wianki puszczone na wodę w wigilię św. Jana lub w Zielone Świątki albo na św. Andrzeja. Dziewczyna, której wianek zatonął, mogła spodziewać się śmierci lub chorób i nieszczęść. Obracający się wianek zapowiadał dolę dziewiczą, zaś ten, który odpłynął hen – przybycie swatów z daleka. Uprawianie praktyk leczniczych nad rzekami bierze się z wiary w magiczne właściwości wody. Szczególne moce przypisuje się tej czerpanej z rzeki przed wschodem słońca bądź o północy, wtedy bowiem woda „odpoczywa”. Taka woda według np. Białorusinów miała zdolność leczenia wszelakich chorób, co wynikało stąd, że pochodziła z zaświatów i była napełniona ich mocami. Cechy magiczne i uzdrawiające posiada woda zaczerpnięta z poświęconej przez kapłana rzeki w dzień prawosławnego świętego Jordanu (na pamiątkę Chrztu Pańskiego) obchodzonego 19 stycznia. Lud ruski przechowuje tę wodę w domu jako gwarant zdrowia i błogosławieństwa. Leczniczymi właściwościami odznacza się woda w strumyku wypływającym z cudownego źródełka na zboczach Grabarki. Pątnicy przybywający tam w przededniu święta Spasa, tj. 18 sierpnia, dokonują ablucji, obmywając twarz i chore miejsca. Służą do tego płócienne chusteczki, które po obmyciu pątnicy pozostawiają na brzegu. Według polskich tradycji ludowych krosty i „bolaki” leczyło się w Wielki Piątek, stając nad rzeką płynącą z południa i mówiąc: Witam cię wodo rejna [czysta], co omywasz kamienie i krzemienie, obmyjże i mnie grzeszne stworzenie. Na Śląsku uważano, iż woda czerpana przed wschodem słońca w Wielki Piątek leczy choroby oczu, usuwa piegi, czyni płeć piękną i powoduje porost włosów. Idąc po nią, nie należy się oglądać za siebie i nic mówić. Wodę są kultury azjatyckie, zwłaszcza hinduska. W tradycji wedyjskiej każda kropla objawia wartość absolutną. Wodo, ty jesteś źródłem każdej rzeczy i wszelkiego istnienia! – mówi jeden z tekstów Bhawiśjottarapurany. Rzeki są jednym z najważniejszych symboli kultowych hinduizmu, w którym woda stanowi źródło boskości, bo oczyszcza i karmi. Większość cieków i zbiorników wodnych ma właściwości nadprzyrodzone związane z konkretnymi bóstwami. Najstarsza cywilizacja hinduska rozwinęła się nad Indusem i Saraswati. W czasach wedyjskich należały do grupy siedmiu „rzek- -matek” albo „świętych rzek” (sapta-sindhava). Do rzek przyrównywano Sansarę, czyli „kołowrót istnień” związany z wędrówką dusz, ideą ponownych narodzin, stąd odległy brzeg rzeki (para) stał się symbolem docelowego życiowego pielgrzymowania każdego Hindusa. Na samym szczycie w hierarchii wodnych świętości Indii znajduje się Ganges. Nazywany przez Hindusów Ganga Mai lub Ganga Mâtâ (Matka Ganga), czyli rzeka – dawczyni życia, zapewnia łaski i wieczne zbawienie. Kult Gangesu, utożsamianego z boginią Gangą, rozwinął się zwłaszcza od czasów najazdów Ariów (ok. 1500 r. p.n.e.). Według wierzeń i mitów po zstąpieniu na ziemię Ganges został rozczłonkowany na siedem strumieni, z których trzy popłynęły na wschód, trzy na zachód i jeden na południe, tak że każda z siedmiu rzek jest lokalnym Gangesem. Ganga zeszła na ziemię, by wymazać grzechy ludzkie, jej dotknięcie daje gwarancję zbawienia. O nieziemskim pochodzeniu Gangesu świadczą liczne nazwy tej rzeki zachowane w tradycji hinduskiej, np. Alaka – nandi (płynąca z loków Śiwy), Bhadra – soma (błogosławiony napój), Deva – bhuti (pochodząca z nieba), Hara – śekhara (grzywa Śiwy), Khapaga (płynąca z nieba), Tripathaga lub Triśrotah (potrójnie płynąca, tzn. przepływająca przez niebo, ziemię i piekło). Według mitu Ganges został spuszczony z nieba za przyczyną Wisznu, który podczas pobytu w niebie spuścił wielkie strumienie wody na głowę Śiwy, sprawiając, że jego włosy rozsypały się na wszystkie strony świata. Czczenie Gangesu nie przeszkadza Hindusom zanieczyszczać go niemiłosiernie. Rzeka należy do najbrudniejszych w Indiach, co nie dziwi, zważywszy, że spływają doń ścieki z ponad 100 miast i 130 dużych zakładów przemysłowych. A że do nurtu wrzucane są także prochy i zwłoki zmarłych (np. przez Waranasi przepływa rocznie około 33 tys. ciał), zagraża to zdrowiu milionów pielgrzymów, którzy oprócz rytualnej kąpieli także piją wodę z Gangesu. Na szczęście rzeka odznacza się dużą zdolnością samooczyszczania. Inną świętą rzeką Hindusów jest mityczna Saraswati, opisywana w Rigwedzie. Saraswati – według mitologii wedyjskiej – bierze swój początek w niebiańskim oceanie i przepływa przez trzy sfery świata, tocząc swe wody pod ziemią. Ma moc oczyszczania i obdarzania nieśmiertelnością i bogactwem (Saraswati – bogini nauk, literatury i sztuki, córka lub żona Brahmy, personifikacja najświętszej rzeki). Według wierzeń Hindusów Saraswati uchodzi do Gangesu w Allahabad (Prajag). Jest to miejsce „potrójnie święte” ze względu na spotkanie trzech świętych rzek: Gangesu, Saraswati i Jamuny. Jak dowodzą wyniki badań naukowych z przełomu XIX i XX w., Saraswati istniała w rzeczywistości. Jej źródła znajdowały się w Himalajach, w rejonie obszarów źródłowych współczesnej rzeki Satladź. Gdy wraz z końcem epoki lodowcowej klimat stawał się wilgotny i coraz cieplejszy, z Himalajów spływały na południe rzeki. Około 8 tys. lat p.n.e. zachodnia część Radżastanu stanowiła żyzną i zieloną krainę. Nad brzegami Saraswati – w coraz korzystniejszych warunkach klimatycznych – powstało około 1600 osad, w tym wielkich miast (m.in. Rupar, Kalibangan, Lothal, Dholavira, Banawali) tworzących jedną z największych starożytnych cywilizacji. Badania archeologiczne wykazały, iż większość miast kultury harappiańskiej położonych jest po wschodniej stronie Indusu w Pendżabie i Radżastanie. Ich lokalizacja nawiązuje do przebiegu Saraswati, która niegdyś przepływała przez te obszary i stanowiła kolebkę – jak niektórzy twierdzą – cywilizacji przewyższającej tę wyrosłą nad Indusem. W takim ujęciu Mohendżo Daro i Harappa wydają się być peryferyjnymi ośrodkami znaczącej cywilizacji Saraswati. Jej największy rozkwit nastąpił między 3000 i 1700 r. p.n.e. Pod koniec tego okresu rzeka Saraswati zaczęła zanikać, aż w końcu wyschła. W obrębie jej dawnego koryta zachowało się kilka jezior – obecnie słonych – których osady denne świadczą o tym, iż były to niegdyś zbiorniki słodkowodne. Kilka innych rzek zmieniło wówczas bieg. Znaczna część niegdyś zielonego obszaru Radżastanu stała się pustynią. Ludność związana z cywilizacją Saraswati zaczęła migrować w poszukiwaniu lepszych warunków życia, kierując się głównie na wschód – do dorzecza Gangesu i Jamuny, oraz na południe – do Godawari. Okres migracji ludów wiązano początkowo z inwazją Ariów, jednak jest bardzo prawdopodobne, iż jej główną przyczyną było wyschnięcie Saraswati i innych rzek. Co spowodowało tak drastyczne zmiany środowiska? Dotychczasowe badania pozwalają przypuszczać, że zanik Saraswati nastąpił wskutek nałożenia się kilku czynników: tektonicznego (zmiana biegu rzek źródłowych), klimatycznego (ocieplenie, spadek opadów) oraz hydrologicznego (odcięcie odcinków źródłowych wskutek kaptażu, czyli przechwycenia ich wód przez inne rzeki). Godne uwagi są analogie między ustaleniami nauki a opisami mitologicznymi: siedem boskich rzek wypływało z powoli poruszającego się węża, który może odzwierciedlać ruch lodowca w Himalajach, natomiast „drżące góry”, w których gnieżdżą się demony zwalczane ogniem przez bogów, można wiązać z epizodami sejsmicznymi. Czyżby zatem język nauki nie był jedynym, w którym daje się opisać dzieje Ziemi? O sakralnym charakterze chińskiej Huang He zadecydowała rola żywicielki, a także fakt, że płynie ona przez pustynię Ordos. Za sprawą dobrego ducha jej wód żyzna gleba była transportowana i osadzana na chińskich ziemiach. W przedmuzułmańskiej Arabii panował politeizm, a każdy szczep miał swoje główne bóstwo. Często było nim źródło lub studnia. Starożytni Egipcjanie przez tysiąclecia boską cześć oddawali Nilowi, który ich nie tylko żywił, ale i bronił. Wylewy rzeki zapewniały obfite zbiory. Jej przybory regulował bóg Hapi rezydujący na wyspie File blisko pierwszej katarakty przy Asuanie, zamykającej z południa przed wrogimi plemionami nubijskimi drogę wodną do Egiptu. Chrześcijański Kościół abisyński utrzymuje do dziś, że przystanią Arki Przymierza jest klasztor koptyjski na wyspie na jeziorze Tana, z którego wypływa Nil Błękitny. Najdłuższą rzeką rosji, piątą pod względem długości na świecie, jest Jenisej, święty dla ludów Ketów i Nganasanów. Uważają ją za odpowiednik osi kosmicznej prowadzącej z nieba do podziemnej krainy bogini Chośadam, która została zesłana do dolnego świata za zdradę z Księżycem. Bieg Jeniseju symbolizuje ucieczkę Chośadam po wygnaniu przez herosa Albę na wyspę zmarłych na północy. Niebiańskim symbolem Jeniseju są tęcza i Droga Mleczna. W mitach ludów syberyjskich często pojawiała się rzeka łącząca trzy światy: górny, średni i dolny. Jej źródło znajdowało się w świecie górnym, zaś ujście w dolnym, pod którym rozciąga się podziemne morze. Szaman chcąc dostać się do krainy duchów, musiał przejść przez most „cienki jak włos z końskiego ogona”. Według Ewenków podróżował zwykle rzeką po wszystkich światach w łódce z kory brzozowej. Udawał się w dół rzeki, żeby odprowadzić dusze zmarłych do dolnego świata lub ku górze, by zdobyć wiedzę i moc. Jenisej stanowi ważny szlak żeglugi śródlądowej od Krasnojarska do ujścia, lecz tylko latem, gdyż na długich siedem miesięcy zamarza. Prowadzone jest tam również intensywne rybołówstwo – łowi się jesiotra, bieługę, sterleta. W górnym biegu rzeki znajdują się dwie wielkie hydroelektrownie: Krasnojarska i Sajano-Suszeńska. Jordan jest wyjątkową rzeką dla chrześcijan i wyznawców judaizmu. Nad jej brzegami działali św. Jan Chrzciciel i Jezus, przekraczał ją naród wybrany pod wodzą Jozuego, gdy wchodził do Kanaanu. Przeprawianie się Izraelitów przez Jordan interpretowano w czasach chrześcijańskich jako sakrament chrztu. Ryby uświęcone Jordanem można było jeść nawet w dni postne, co przeszło potem do tradycji chrześcijańskiej. Nad jego brzeg ciągnęli Judejczycy, aby św. Jan ich ochrzcił (…przyjmowali od niego chrzest w rzece Jordan, wyznając przy tym swe grzechy). Był wśród nich także Jezus. Na pamiątkę tego wydarzenia grekokatolicy obchodzą święto Jordanu. Oczyszczanie z grzechów wywodziło się z prastarej idei ponownego narodzenia przez wyjście z macierzyńskiego łona wody. Dziś Jordan, intensywnie wykorzystywany do nawadniania i celów energetycznych, niesie coraz mniej coraz brudniejszej wody. Świętymi rzekami chrześcijan są też „cedrony”, przepływające przez kalwarie, odwzorowujące układ przestrzenny Jerozolimy i okolic. Współcześnie Cedron w Kalwarii Zebrzydowskiej traktowany jest jako rzeka święta głównie przez pielgrzymów odbywających Dróżki Męki Pańskiej. Ludzie mieszkający nad Cedronem uważają go za zwykłą rzekę, choć niektórzy pamiętają dawne zwyczaje kąpieli uzdrawiających i zabierania wody z Cedronu w Wielki Piątek do celów leczniczych. Skoro w wielu kulturach i religiach rzeki mają charakter sakralny, wydawałoby się, iż powinny cieszyć się czcią i poszanowaniem. Tymczasem na ogół są najbardziej zdegradowanymi elementami środowiska. Współczesna kultura duchowa, do której zalicza się naukę, sztukę i religię, została zdominowana przez ten pierwszy składnik, co doprowadziło do jednostronnego, wąskiego rozumienia człowieka, przyrody i ich wzajemnych relacji. Człowiek cywilizacji naukowo-technicznej zdesakralizował świat. Zagubienie świadomości duchowego wymiaru rzeczywistości, odcięcie od transcendencji, prowadzi do zagłady wielu ekosystemów. Tymczasem istnieją różne drogi prowadzące do poznania – komplementarne w stosunku do siebie. Jak pisał Jan Paweł II, …między rozumem […] a wiarą nie może być istotnego konfliktu. Wiara uznaje autonomię naturalnego rozumu […] wiara i nauka należą do odmiennych porządków poznania… Drogą do przezwyciężenia obecnego kryzysu ekologicznego mogą być tylko zmiany w sferze moralności i etyki. A rzeki, ze względu na ogromne znaczenie w życiu człowieka, powinny być otoczone poszanowaniem i ochroną ze względu na wartości uniwersalne – nawet bez uzasadnień mitycznych i religijnych.
Ganges i Jamuna uznane za... żywe istoty. Od teraz zanieczyszczanie ich będzie traktowane jak wyrządzanie szkody człowiekowi
Rzeki Ganges i Jamuna, święte dla mieszkańców Indii, zostały objęte szczególną ochroną.
Sąd Nainital w północnym stanie Uttarakhand nadał im status „bytów żywych” i osób prawnych. A to oznacza, że od tej pory zanieczyszczanie tych rzek bądź szkodzenie im w inny sposób będzie przez prawo traktowane tak samo jak wyrządzenie szkody człowiekowi. Wydając swoją decyzję, sędziowie przytoczyli przykład Nowej Zelandii, gdzie rzeka Whanganui, czczona przez Maorysów, też została uznana przez rząd za „byt żywy”. Indyjskie rzeki są coraz bardziej zanieczyszczone ściekami, pestycydami i odpadami przemysłowymi. W Jamunie w niektórych miejscach zamarło już wszelkie życie. Wodę z tej rzeki trzeba oczyszczać chemicznie, zanim zostanie dostarczona mieszkańcom kilkunastomilionowego Delhi jako woda pitna.
Zajdziesz w nich na koniec świata. Tylko najpierw sprawdź, jaki model wybrać.
Sandał trekkingowy o podwyższonej twardości jest naprawdę uniwersalny. Bywa nieoceniony chociażby w walce z karaluchami. Przekonałem się o tym w Bangkoku w jednym z hosteli w pobliżu dworca Hua Lamphong. Strzał klapkiem między czułki nie zrobił wrażenia na buszującym po podłodze dorodnym owadzie wielkości telefonu komórkowego. Dopiero cios sandałem w karaczana, zdezorientowanego takim bezpardonowym traktowaniem, zakończył pojedynek z wynikiem 0:1. Dla sandała oczywiście. Etykieta sandałowa Do większości świątyń chrześcijańskich nie wolno wchodzić zbyt roznegliżowanym. A co z sandałami? W praktyce bywa różnie. W Gruzji na przykład, w cerkwi w centrum Tbilisi, ksiądz wskazał mi palcem drzwi. Nie pomogły tłumaczenia, że owszem, mamy trekkingowe sandały, ale też długie spodnie i koszule. Kiedy na migi pokazywałem mu dziewczyny w miniówkach przestępujące właśnie próg, udawał, że ich nie widzi. Już chciałem zapytać: A jakie buty nosił Chrystus? Lakierki? Ale ugryzłem się w język. W świątyniach buddyjskich, hinduistycznych i meczetach sandały także nie są mile widziane. Trzeba zostawić je na zewnątrz i wejść boso. – Boisz się, że ktoś je zwędzi? Nie martw się. Tak jak w świątyni Hanumana w Hampi, w pobliżu czeka jegomość, który za 10 rupii dopilnuje, by nie padły łupem małp – wspomina swój pobyt w Indiach bloger i podróżnik Maciej Klimowicz. W Etiopii na przedmieściach Addis Abeby działa manufaktura soleRebels, która do wyrobu sandałów używa gumy z recyklingu opon. Łączy ją z bawełnianymi dodatkami barwionymi ekologicznie i z kawałkami starych mundurów wojskowych. Sandały i proste buty soleRebels stały się hitem. Przebiły się nawet na rynek amerykański i do sieci amazon.com. Czasami pomysł na sandały przychodzi dzięki obserwacji innych kultur. Amerykanin Ted McDonald przez wiele lat mieszkał z biegającym plemieniem Tarahumara. Zgłębiał ich technikę przemieszczania się na duże odległości i wyrobu sandałów. Obserwacje doprowadziły do założenia firmy Luna Sandals i powstania minimalistycznego obuwia. McDonald uczynił z tego filozofię życia: maksymalnie blisko natury z minimalną ilością pasków na stopach, bo według niego najlepszą technologię możemy podpatrzyć u naszych przodków. W opozycji do filozofii minimalistycznych sandałów Luna Sandals powstają modele z systemami absorpcji wstrząsów. Zaawansowana technologicznie podeszwa odróżnia sandały od klapek za kilka złotych. Np. firma Merrell opatentowała Air Cushion Midsole, czyli sandały z poduszką powietrzną, zapewniającą amortyzację podobną do stosowanej w butach biegowych, i stabilizacją outdoorowych modeli. W izraelskich sanda­łach Source postawiono na wielowarstwową podeszwę i trzy rodzaje gumy odpornej na ścieranie. W sandałach Teva i The North Face międzypodeszwę wykonano z amortyzującej pianki EVA powszechnie stosowanej w butach biegowych. Dodatkowo Teva w modelach z górnej półki umieszcza w pięcie amortyzator wstrząsów Shock Pad. Gwarancję przyczepności do skał, także tych mokrych, zapewniają modele z podeszwą Vibram, znaną z butów wysokogórskich, choć w sandałach jest ona bardziej elastyczna. Syntetyk czy skóra Przy dużej wilgotności sprawdzają się sandały z antybakteryjną powłoką. Miejsce kontaktu sandałów ze stopą producenci pokrywają substancjami chemicznymi uniemożliwiającymi namnażanie się drobnoustrojów. Tym samym zapobiega to powstawaniu nieprzyjemnych zapachów. W wielu modelach chemia działa jednak przez pierwsze miesiące intensywnego noszenia. Z czasem powłoka ochronna się wypłukuje, a sandały trzeba szorować, żeby nie stanowiły zapachowej broni biologicznej masowego rażenia. Na pomysł, jak temu zaradzić, wpadła firma Teva. Do gumy, z której zrobiono podeszwę (np. modele Teva Terra Fi 2, Fi 3, Hurricane), dodano środek Microban Zinc SD, co ogranicza rozwój bakterii. Po całym dniu chodzenia warto sandały mimo wszystko wyszorować – bez obawy o utratę chemii. Wada: sam środek Microban, a tym samym sandały, pachnie jak szpital po dezynfekcji. Zatem może lepsze będą sandały skórzane? Przecież skóra była stosowana od wieków. Owszem, sprawdzi się w suchym klimacie i środowisku, ale zamoczona schnie długo i trudniej utrzymać jej higienę. Poza tym w mokrym terenie stopa ślizga się po skórzanej wyściółce sandałów. Przemoczony skórzany model może też wyślizgnąć się z ręki, a wtedy pojedynek z owadem zakończy się wynikiem 1:0. Dla karalucha. Nasze typy: Niczym amfibia: Owyhee - Keen Ich nazwę wymawia się: oo-aa-hii. Hybryda sandałów i lekkich butów trekkingowych. Można się w nich przeprawiać przez strumienie bez obawy o uszkodzenie palców – to dzięki Toe Protection, czyli „noskom” z przodu. Buty dość dobrze amortyzują dzięki wyjmowanej wkładce z pianki EVA. Siateczka, którą wyłożono ich wnętrze, zapobiega obtarciom i rozwojowi bakterii. Wada: kiedy do środka wpadnie kamyk, nie da się go łatwo wytrzepać – trzeba sandał zdjąć. Cena: 380 zł. www.keen.pl Owyhee - Keen (Fot. Materiały prasowe) Ekologicznie: Loop Hidef - Solerebels Sandały dla kobiet, które stawiają na naturalne materiały, ale też na afrykański dizajn. Podeszwa jest zrobiona z opon przeznaczonych do recyklingu. Elementy kontaktujące się ze stopą wykonano ze skóry pochodzącej z Abisynii, barwionej naturalnymi pigmentami. Całość zaprojektowali lokalni artyści z Etiopii. Sandały nie mają zaawansowanych technologii i systemów amortyzacji, ale kupując je, wspierasz lokalną manufakturę na obrzeżach Addis Abeby. Cena ok. 60 dol. (na amazon.com można kupić nawet o ponad połowę taniej). www.solerebelsfootwear.co Loop Hidef - Solerebels (Fot. Materiały prasowe) Do biegu gotów: Leadville Pacer - Luna Sandals Minimalistyczne sandały inspirowane wyrobami plemienia Tarahumara. Stworzono je do biegania, i to długich dystansów, ale świetnie sprawdzą się jako lekkie sandały wyprawowe. Jak na minimalną ilość pasków zadziwiająco dobrze trzymają się stopy. Paski osadzono w neoprenowej podeszwie grubości 10 mm z „agresywnym” bieżnikiem firmy Vibram. Okazuje się ona bardzo elastyczna i jednocześnie odporna na ścieranie. Wada: płacisz za garść filozofii i samą markę, a nie za technologię. Cena: 80 dol. www.lunasandals.com Leadville Pacer - Luna Sandals (Fot. Materiały prasowe) Na outdoor: Watershot - Columbia Lekkie i szybko schną dzięki syntetycznej skórze. Sprawdzą się raczej w sportach wodnych niż w trekkingu. Za przyczepność odpowiada podeszwa Omni-Grip znana z innych modeli butów Columbia, choć tutaj zmodyfikowano ją do specyfiki sandałów – po prostu jest bardziej elastyczna. Wada: brak powłoki antybakteryjnej. Cena: 159 zł. www.columbiasportswear.pl Watershot - Columbia (Fot. Materiały prasowe) Klapek z sandała: Ganges - Merrell Uniwersalny, dobry także do sportów wodnych. Przyczepność do mokrych powierzchni zapewnia bieżnik Vibram WaterPro Plus – to największy plus tego modelu. Nieźle amortyzują dzięki poduszce powietrznej. Neoprenowy pasek na pięcie można odpiąć – powstanie klapek. Wada: antybakteryjna powłoka na wkładce szybko się ściera przy intensywnym użytkowaniu. Cena: 349 zł. www.merrell.pl Ganges - Merrell (Fot. Materiały prasowe) Antybakteryjne rażenie: Terra Fi 3 - Teva Dobre do trekkingu i wypraw po krajach o wilgotnym klimacie. Przed wstrząsami chroni gruba i masywna podeszwa z amortyzacją (pianka EVA). Do tego w lekko uniesionej pięcie mają wbudowany system amortyzacji Shock Pad. Paski można dopasować zarówno do wąskiej, jak i szerokiej stopy. Największą innowacją jest jednak podeszwa wykonana w całości z gumy wymieszanej z antybakteryjnym środkiem Microban Zinc, który nie wypłukuje się i nie wyciera podczas chodzenia. Wada: z zewnętrznej warstwy taśm po kilku tygodniach użytkowania zaczynają stroszyć się i wystawać włókna. Cena: 399 zł. www.teva.com Terra Fi 3 - Teva (Fot. Materiały prasowe) Technologia rządzi: Gobi - Source Lekkie i wytrzymałe, jedne z najbardziej zaawansowanych technologicznie. Podeszwa składa się z kilku warstw. Dri-Lex stykający się ze skórą utrzymuje właściwą temperaturę. Nylon Hydrofil odciąga pot i wilgoć. Trzy rodzaje gumy na spodzie podeszwy zapewniają przyczepność w suchym i mokrym terenie. Wada: amortyzująca powietrzna kieszonka na pięcie może się przebić w kontakcie z długimi cierniami. Cena 360 zł. sourceoutdoor.com Gobi - Source(Fot. Materiały prasowe) Powrót do tradycji: Coast Ridge Leather - The North Face Paski i wyściółka wykonane z impregnowanej skóry. Paski po zamoczeniu szybko wysychają, bo podszyto je warstwą pianki SBR i szybkoschnącą powłoką z siateczki. Odpinany pasek z tyłu zmienia sandały w klapki. W bieżniku 40 proc. gumy pochodzi z recyklingu. Dobre do długich wędrówek – skóra nie odparza stopy. Wada: trochę cienka podeszwa. Osoby ciężkie potrzebują większej amortyzacji. Cena: 269 zł. eu.thenorthface.com Coast Ridge Leather - The North Face (Fot. Materiały prasowe) Opinie naszych ekspertów: Sandały kontra japonki Maciej Klimowicz – podróżnik i bloger. Pisze na www.skokwbokblog.com Niewiele widoków robi większe wrażenie niż facet w japonkach dźwigający na plecach kilkudziesięciokilowy ładunek na wysokości ponad 4000 m n.p.m. Cóż, o ile nie posiadasz kociej zwinności niczym wysokogórscy tragarze, zapomnij o klapkach. W porze suchej jeszcze dadzą radę, ale gdy nadchodzi monsun, chodzenie po Azji w japonkach potrafi być nie lada wyzwaniem. Zwłaszcza gdy się człowiek zapuści w teren. Zatem – dobre sandały. Od plaż na południu Indii po plaże Filipin i Wietnamu sprawdza się tylko lekkie, odkryte obuwie. Naukowcy mogą sobie wymyślać oddychające techno­tkaniny i tym podobne wynalazki, ale nic tak dobrze nie oddycha jak skóra w zetknięciu z powietrzem. Maciej Klimowicz (Fot. Archiwum prywatne) Czasem boso Beata Pawlikowska – podróżnicza i autorka książek Jeśli sandały, to muszą mieć dwie najważniejsze cechy: 1. bieżnik na podeszwie, żeby się nie ślizgały, 2. paski z wytrzymałej tkaniny, ale żeby szybko schły. Odradzam skórzane sandały, bo w tropikach nasiąkają wilgocią i robią się ciężkie. Z pewnym sentymentem spoglądam na półkę, gdzie stoją sandały, w których przechodziłam wiele tygodni w dżungli. Od kilku lat nie używam jednak sandałów. Zamieniłam je na brazylijskie klapki japonki. Podczas mojej niedawnej wyprawy do Ameryki Południowej przez dwa miesiące chodziłam wyłącznie w nich. Mają nad sandałami taką wyższość, że zajmują w bagażu mniej miejsca, są lżejsze, mniejsze, łatwo je wyczyścić i osuszyć. A kiedy jest ślisko (na przykład na mokrych skałach nad brzegiem Orinoko), zdejmuję klapki i idę boso. Beata Pawlikowska (Fot. Archiwum prywatne) Trekking w sandałach Sylwia Bukowicka, – himalaistka, zdobywczyni Gaszerbrumu II i Cho Oyu Sandały z dobrą podeszwą i stabilizujące stopę dzięki regulowanym paskom są dobrą alternatywą na górskim szlaku dla butów trekkingowych i zmęczonych stóp, pod warunkiem że masz doświadczenie i świadomość zagrożeń, jakie niesie ze sobą nierówny, często kruchy teren. Kiedy zaczynałam chodzić po górach, używałam tylko butów trekkingowych. Uważałam, że tylko one są w stanie zabezpieczyć kostkę przed ewentualnymi kontuzjami. Z czasem sandały stały się moim ulubionym obuwiem, które stosowałam podczas trekkingu, często aż do granicy śniegu. Dawały komfort stopie, a w niżej położonych bazach służyły za „kapcie”. Sylwia Bukowicka (Fot. Archiwum prywatne)
Znowu Tutanchamon?! Tak, tak, ja też byłam zaskoczona, kiedy na liście przysłanych nam przez amerykańskich kolegów tematów zaplanowanych na bieżący rok zobaczyłam okładkę z charakterystyczną złotą maską. Co nowego można powiedzieć o tym najdokładniej przebadanym i najobszerniej opisanym egipskim faraonie? Władcy, o którym mówi się, że największym jego dokonaniem było to, że... zmarł? A jednak artykuł autorstwa Zahiego Hawassa czyta się jak książkę detektywistyczną. Opiera się on na najnowszych badaniach DNA samego króla Tuta, a także innych mumii podejrzanych o bliższe lub dalsze z nim pokrewieństwo. Wyniki tych badań są sensacyjne. Tutanchamon znów wraca na pierwsze strony gazet, tym razem za sprawą rodzinnych sekretów. Egipcjanie potrafią wykorzystać swoją historię, żeby przyciągnąć uwagę świata, zwabić turystów. Wydają (często nawet nie swoje) miliony na badania, po to żeby zarabiać miliardy dolarów. Na drugim biegunie stoi Madagaskar. Wyspa ta nie ma króla Tuta i piramid, ale może się poszczycić lemurami, fantastycznymi formacjami skalnymi, unikalnymi pierwotnymi lasami – w dzisiejszym zdewastowanym świecie dla wielu są to wartości porównywalne ze skarbami Egiptu. Jednak tutaj inwestuje się głównie w wycinkę drzew, unicestwiając największe walory kraju. Krótkotrwały zysk dziś przyniesie kosmiczną stratę w przyszłości. Wielka szkoda.Agnieszka Franus
Spis treści: Wywiad z geologiem Dariuszem Grabowskim – o tym, dlaczego domy na południu Polski zaczęły wędrować. Tutanchamon. Imię tego faraona, owocu kazirodczego związku brata i siostry, miało zniknąć z kart historii. Ale, paradoksalnie, próby unicestwienia pamięci o nim utrwaliły ją na wieki. Kazirodcy na tronie. Małżeństwa z krewnymi, zakazane dla maluczkich, panującym nadawały niemal boski status. Płetwale Bryde’a. Te szybkie jak torpedy walenie pozbawione są grubych warstw tłuszczu, dlatego nie interesowały wielorybników. Ale mimo że nie zostały zdziesiątkowane, wiemy o nich zaskakująco mało. Madagaskar. Drzewa różane idą pod topór, lemury lądują w gulaszu, ziemię kaleczą wielkie kopalniane wyrobiska. Odwieczne tabu przestały działać. Wyjątkowa w skali świata endemiczna przyroda wyspy z trudem opiera się rosnącej presji. Jaja owadów. Choć pełno ich dookoła, nieuzbrojonym okiem trudno dostrzec strukturę i piękno mikroświata. No, chyba że na naszych łamach... Huculi. Górale ze wschodnich Karpat słynęli z dzikości i przywiązania do swobody, w tym także obyczajowej. Do dziś wielu z nich żyje „daleko od szosy”. Tylko dla prenumeratorów: Rajska kosa piasku. Wielka Wyspa Piaszczysta jest fascynującym tworem oceanicznych prądów. I mimo sypkiego budulca – niewiarygodnie różnorodnym. Przyroda dała tutaj popis swoich kreacyjnych możliwości. Kolekcja "Śladami wielkich polskich podróżników" - zdjęcie Tony'ego Halika - Ameryka Łacińska
Kilka informacji dla planujących podróż do Indii
Powierzchnia: Stan Radżasthan 342 236 km2, mieszka w nim 56 mln ludzi, stolica Dźajpur (Pink City). Stan Madhja Pradeś 308 144 km2, zamieszkały przez 60 mln ludzi, stolica Bhopal. Stan Uttar Pradeś 238 566 km2, 190 mln mieszkańców, stolica Lucknow. Religie: hinduizm, islam, sikhizm, buddyzm. Waluta: rupia indyjska, 1 INR = 0,06 zł, 1 zł = 16,25 INR Najbardziej deszczowe są miesiące od czerwca do sierpnia. Wtedy pada średnio 15 dni w miesiącu, a temperatura przekracza 30°C. W pozostałych miesiącach jest gorąco – codziennie termometry wskazują ok. 30°C. Na północ Indii najlepiej wybrać się od listopada do lutego – deszczu nie ma w ogóle, a temperatura wynosi 21–27°C. Wiza turystyczna wydawana jest najwyżej na sześć miesięcy. W Ambasadzie należy przedstawić paszport ważny jeszcze przez co najmniej 12 miesięcy oraz dowód zakupu lub rezerwacji biletu powrotnego. Koszt 184 zł (bez względu na liczbę wjazdów). Ambasada Republiki Indii ul. Rejtana 15 m. 2–7 02-516 Warszawa tel. (22) 849 58 00 faks (22) 849 67 05 e-mail: goi@indem.it.pl www.indianembassy.pl Samolotem Połączenie Areoflotem z Moskwy do Delhi to wydatek ok. 2 tys. zł. Pociągiem Najlepszy i najtańszy środek lokomocji. Sieć kolejowa w całych Indiach jest bardzo rozbudowana – druga pod względem wielkości na całym świecie. Pociągiem można dojechać w niemal każdy zakątek tego kraju. Na dworcach wydzielone są osobne okienka dla cudzoziemców, a w pociągach określona liczba miejsc jest przeznaczona wyłącznie dla obcokrajowców. Samochodem Ceny wynajmu auta zależą od standardu oraz liczby dni, na jakie samochód jest wynajęty. Najbezpieczniej korzystać z oficjalnych agencji – wtedy mamy pewność, że auto jest sprawne i ubezpieczone. Hotele dwugwiazdkowe kosztują 300–800 rupii (ok. 18–48 zł). W każdym większym mieście dostępne są także hotele o wyższym standardzie, a ich ceny sięgają nawet 13 200 rupii (ok. 800 zł). W środkowych i południowych Indiach przeważają ostre potrawy. W Radżastanie i innych północnych stanach widać wpływ kuchni muzułmańskiej (większe spożycie mięsa i chleba). Tradycyjnym daniem jest dal bali choorma. Są to trzy potrawy: curry z soczewicy polewanej gęstym sosem, gorących podpłomyków i słodkiego deseru na bazie masła ghee, cukru, rodzynek i orzechów. Popularna jest słona przekąska z nasion ciecierzycy, często podawana z różnymi warzywnymi sosami, zwana besan. www.rajasthantravelportal.com www.unseenrajasthan.com
Ten subkontynent ma wiele barw. Słowo „mozaika” najlepiej oddaje jego niepowtarzalny charakter. Indie są jak mieszanka przypraw masala. Czasem smakują na ostro jak soczewica w sosie curry, innym razem pachną słodkim nektarem kokosowym, niekiedy bywają spowite piekącym dymem haszyszu.
To kraj ogromnych kontrastów, o wspaniałej duchowości, prastarej kulturze i wielu religiach. Pełen niespotykanej biedy, ale też absolutnego estetycznego przepychu i bogactwa barw prosto z filmów Bollywoodu. Indie zafascynowały mnie od pierwszej w nich wizyty swoją intensywnością. Była połowa czerwca – pora monsunów: duchota i intensywne opady, które powodowały istny potop na ulicach. Na stację wjechał kolorowy pociąg, z którego nagle, jeszcze w biegu, wylała się cała rzeka ludzi. Miałam wrażenie, że spośród (rzekomo) 18 milionów mieszkańców Bombaju połowa znajduje się w moim pociągu! Egzotykę spotyka się w Indiach na każdym kroku. Na prowincji popularnym środkiem transportu jest słoń. Ów super-ekologiczny pojazd dziennie zjada 250 kg warzyw i wypija 100 litrów wody! Ten, którym podróżowałam, zatrzymywał się co parę metrów przy straganach i bezczelnie wyjadał z nich banany i kukurydzę. Indie to także święta rzeka Ganges, to Tadź Mahal, Waranasi, plaże Goa i Andamanów, pustynie Radżastanu i bagna Kerali i wreszcie ukochane przeze mnie Himalaje i Karakorum – bogactwo przyrody i przepięknych, zróżnicowanych krajobrazów. W krainie księżycowych przełęczy Ladakhu można uciec na chwilę od hałaśliwych, zatłoczonych miast oraz ulew i bezlitosnego skwaru. Buszując po wspomnieniach z Indii, nie można zapomnieć o przemiłych, choć niekiedy męczących dla nas mieszkańcach: setkach grup etnicznych, wyznawcach niezliczonych religii i kultów, przedstawicielach zupełnie egzotycznych ras, zawodów, buszmenach, wyspiarzach, Szerpach… W Indiach można się zakochać albo je znienawidzić, nie sposób jednak pozostać obojętnym. Po powrocie i uspokojeniu nadwerężonych emocji jaskrawe obrazy z Indii układają się w niezapomniany miraż, którego egzotyka i zmysłowość dają wytchnienie w jesiennej, zapłakanej deszczem Polsce… Martyna Wojciechowska ŁAGODNOŚĆ POŁUDNIA Tamilnad i Kerala oferują zaskakującą gamę kolorów, odpoczynek i kulturę wiejską, która wciąż jeszcze ma urok lat minionych. PUDUĆĆERI Francuskie wspomnienie Wdrodze do Puduććeri mijamy stada kóz, wozy ciągnięte przez woły o spiczastych rogach, rowery z przywiązanymi do nich wielkimi kiśćmi bananów i skutery z przycupniętymi z tyłu kobietami ubranymi w sari, które wydymają się za nimi niczym kolorowe balony. Palmy i unoszące się w powietrzu ważki to najbardziej charakterystyczne elementy krajobrazu południa Indii. Tę część kraju przenika atmosfera relaksu, możliwego dzięki sporemu oddaleniu od zgiełku wielkich miast. Już trzeci raz w ciągu ostatnich kilku lat podróżujemy z moją żoną Claire przez tę część subkontynentu, urzeczeni przyjacielskim zachowaniem jego mieszkańców, słodkawą delikatnością potraw i uczuciem faktycznego „bycia na urlopie”. Wyruszyliśmy z Madrasu, wielkiej stolicy regionu, z zamiarem objechania stanów Tamilnad i Kerala oraz odbycia krótkiej wycieczki do stanu Karnataka. Tymczasem jednak naszym celem jest Puduććeri (Pondichéry), liczące 220 tys. mieszkańców miasto założone przez Francuzów na Wybrzeżu Koromandelskim. I tu spotyka nas niespodzianka, bo choć jego okolice są przesiąknięte na wskroś południowoindyjskim klimatem, samo Pondy, jak zwą je w skrócie miejscowi, sprawia wrażenie miasta francuskiego. Oto wyrasta przed nami pomnik Joanny d’Arc, dalej na drodze pojawia się plac Republiki, a potem dostrzegamy ze zdumieniem coś, co przypomina Łuk Triumfalny w miniaturze. Policjanci wzorem francuskich żandarmów noszą kepi. Restauracje – należące do najprzyjemniejszych miejsc Pondy – serwują kurczaka w winie (coq au vin) i naleśniki Suzette. Niektórzy przechodnie witają się nie tamilskim pozdrowieniem vanakam, ale intonowanym na różne sposoby bonjour. Właśnie w ten sposób pozdrawia nas Aśok Panda, koordynator zespołu zajmującego się Puduććeri w Indian National Trust for Art and Cultural Heritage. I choć mówi, że francuskie wpływy maleją, jego grupa ma nadzieję, że uda się zachować eleganckie budynki z czasów kolonialnych. – Skoro niektóre domy daje się objąć ochroną, nie ma powodu, by nie udało się to z innymi – mówi, gdy wyruszamy na przechadzkę. Ulice wyznaczają rzędy rezydencji i willi, których imponujące bramy otwierają się na przydomowe ogrody. Wprawdzie po 1954 r., kiedy Indie Francuskie uwolniły się od zależności kolonialnej, wiele z tych domów zaczęło niszczeć – jednak teraz zostały odnowione i zaadaptowane na potrzeby sektora turystycznego. Na przykład w jednej z dawnych rezydencji działa prywatna galeria sztuki, a w drugiej – butik. Wiele z pofrancuskich domów przekształcono w luksusowe hotele. Otwieramy bramę prowadzącą na podwórze jednego z największych pałaców. To Cluny Embroidery Centre, gdzie 50 ubogich kobiet uczy się haftu pod okiem siostry Therese. Ta starsza już zakonnica o krótkich, prostych, siwych włosach przyjechała do Pondy w latach 50. i całkowicie uległa jego urokowi. – Wszystko tu było francuskie – szpitale, szkoły – wspomina. – I nadal takie pozostało. Wizytówką Pondy jest promenada ciągnąca się wzdłuż Zatoki Bengalskiej. – Przypomina miasteczko na wybrzeżu Morza Śródziemnego – zauważa Claire. Rzeczywiście. Są tu uliczne kafejki serwujące rogaliki. Lodziarze pchają swoje schludne małe wózki. Ludzie przechadzają się tędy przez cały dzień, ale najchętniej wieczorami; a w ciemnościach, gdy fale uderzają o nabrzeże, miejsce robi się po prostu magiczne. Jemy lunch w Randezvous, jednej z sześciu dobrych francuskich restauracji, gdzie subtelnym dźwiękom jazzu towarzyszą strzelanie korków od wina i szum wentylatorów. Slogan miejski głosi: „Spokojne Puduććeri. Daj czasowi wolne”. Miasto ma pewien styl i klasę, wręcz szyk. Może stanowić wspaniałe schronienie dla tych, których zmęczyła zbyt duża różnorodność innych rejonów Indii. Gdy rozstajemy się z Aśokiem Pandą, żeby poszukać piwa w czeskim barze, streszcza nam w kilku słowach swą miłość do Pondy: – Możesz spędzić cały czas w starej dzielnicy kolonialnej i ulec złudzeniu, że jesteś w Europie, a nie w Indiach. Poza tym odnosisz wrażenie, jakby mieszkańcy Pondy przebywali stale na wakacjach. ĆETTINAD Ucieczka na indyjską wieś Jeśli Pondy było spokojne, to region Ćettinad wydaje się niemal wyludniony. Przyjechaliśmy do Kanadukattan, jednego z wielu miasteczek w tym regionie, by posmakować prowincjonalnego życia Indii. Ale jesteśmy rozczarowani, bo przed południem domy są puste, a ich mieszkańcy pracują na polach. Blisko 600 mln Hindusów nadal żyje w wioskach takich jak te w Ćettinad, ale większość turystów nigdy się z nimi nie styka. Zdecydowanie zbyt często pozostają tylko figurkami widzianymi z oddali, z autobusów czy pociągów. Kolej to główny środek lokomocji w Indiach, więc kierujemy się na dworzec, gdzie spodziewamy się tłumów na peronach. Okazuje się, że w związku z pracami naprawczymi na linii zamiast dziesięciu pociągów dziennie w Ćettinad stają zaledwie dwa. Dzięki temu zawiadowca stacji, Marisappa Manraj, ma więcej wolnego czasu. Gdy remont się skończy, wszystko wróci do normy, czyli liczba pociągów wzrośnie. – Wyruszą stąd do Delhi, Bombaju, we wszystkie strony Indii – opowiada. Zastanawiamy się, czy to możliwe? Trudno bowiem sobie wyobrazić miejsce bardziej odległe od wielkich miast tego kraju niż region Ćettinad. Chłopcy gonią za kulami do krykieta w poprzek torów. A w biurze Manraj, wyraźnie dumny ze swojego 26-letniego stażu na kolei, pokazuje nam urządzenia przypominające czasy sprzed 150 lat, kiedy Brytyjczycy wybudowali system indyjskich kolei. Oglądamy telefony na korbkę, którymi zawiadowca łączy się z „dżentelmenem na linii” w następnej stacji i jakieś niepojęte maszyny z ciężkimi dźwigniami. „Zawiadowco – ludzkie życie jest w Twoich rękach” przestrzega napis umieszczony na ścianie. Nieopodal wisi mała kapliczka hinduistycznego boga Kryszny z piórami pawia, ptaka będącego symbolem Indii. Znacznie później dowiedzieliśmy się, że ta skromna, stara stacyjka może zostanie zamieniona na muzeum. Tymczasem jednak Manraj pokazuje nam Dom Gościnny Radży, który miejscowy potentat wykorzystuje jako osobistą poczekalnię. Kiedy pociąg wjeżdża na stację, stewardzi rozwijają czerwony chodnik do drzwi pawilonu i radża z gracją może przejść po nim do pociągu. Postanowiliśmy sprawdzić, jak w praktyce realizowana jest inicjatywa rządu, która ma skłonić podróżnych do uczestniczenia w życiu wioski i poznawania jej obyczajów. Zadowoliliśmy się górną półką dostępnych kwater, odnowionym Chettinadu Mansion. Pałac ma cztery piękne dziedzińce, zdobią go balkony i werandy. Na przybyszów czeka zaś siedem wygodnych, stylowych pokoi gościnnych. Właściciel, Annmalai Chandramouli, wita nas przy obiedzie i opowiada krótką, ale fascynującą historię pałacu, który wybudował w latach 1902–1912 jego dziadek, bankier. Podobno w miasteczku było więcej takich pałaców zamieszkanych przez bogatych kupców. Niestety, krach na rynku spowodował ich upadek. Następnego ranka lawirujemy wśród ulicznych straganów, gdzie sprzedaje się wszystko – od bransoletek i mydła po czosnkowe marynaty i kartki urodzinowe. Mijamy zawsze zajęte budki telefoniczne i praczy prasujących ubrania na chodniku. Gwarne ulice przechodzą stopniowo w spokojne drogi, gdzie krzyczące zielone papużki szaleją nad rozkołysanymi łanami słoneczników, a pasterze kóz kryją się przed słońcem pod czarnymi parasolami. To wiejskie Indie w najbardziej czarującym wydaniu. Przynajmniej dla nas, turystów. Jest to bowiem region, gdzie susza szczególnie daje się ludziom we znaki. UTAKAMANDALAM Typowe górskie uzdrowisko Znajdujemy się wysoko w górach Nilgiri na południu Indii. Ale Sandhya Kumar wspina się jeszcze wyżej, po stromej drabinie. Z półki pod sufitem wyciąga książkę wielką jak nagrobny kamień. Z dumą pokazuje mi stronę tytułową: History of Java autorstwa sir Stamforda Rafflesa. To pierwsze wydanie, z 1817 r.: rzadkie, podobnie jak wiele innych spośród 40 tys. woluminów Nilgiry Library, bilblioteki w Utakamandalam. – Cudzoziemcy są zaskoczeni naszymi zbiorami – opowiada Kumar, kustoszka zbiorów. – Mówią, że są tu książki, które w ich kraju byłyby przechowywane w szklanych gablotach. Obcokrajowcy bywali kiedyś częstymi gośćmi w Utakamandalam, wtedy niewielkim górskim ustroniu dla sahibów i dam Imperium Brytyjskiego. Takie górskie uzdrowiska, ufundowane przez władze kolonialne, umożliwiające przeczekanie letnich upałów, rozsiane są po całym subkontynencie. Zachodni arystokraci chwalili klimat Utakamandalam i położenie na wysokości ponad 2 tys. m n.p.m. Palące słońce współegzystuje tu z mroźnym cieniem i od czasu do czasu gęstą mgłą. Trzy pory roku – lato, zima i jesień – za jednym zamachem. Europejczycy spędzali czas, polując (sławny klub Ooty-Hunt), grając w snookera – rodzaj bilardu, który prawdopodobnie został wymyślony w miejscowym, pięknie ozdobionym kolumnami klubie, oraz na lekturze w bibliotece Nilgiri wybudowanej w 1858 r. Przy jednym z jej korytarzy odkrywamy czytelnię z wysokimi oknami i solidnymi pulpitami do przeglądania gazet. W innym pokoju znajdują się trofeum w postaci głowy bawołu i portret królowej Wiktorii. Utakamandalam, podobnie jak inne uzdrowiska na północy Indii, otacza korona śnieżnych szczytów. Zjadamy lunch naprzeciw biblioteki, w znanej chińskiej restauracji Shinkowa, a następnie odwiedzamy bladożółty, doskonale utrzymany kościół św. Stefana. Kościelny, pan Jayagaram, wskazuje pomniki na grobach zmarłych w połogu Angielek i ich mężów, których dopadła gwałtowna śmierć z dala od ojczyzny. Spacer dobiega końca, wracamy do hotelu: Regency Villas, dawnego domu myśliwskiego maharadży, o przepastnych sypialniach, całego w kolorze sepii. Nad hotelem jak miecz Damoklesa wisi wieczna obietnica renowacji, która – mamy nadzieję – nigdy nie dojdzie do skutku. Na zewnątrz kraczą wrony, słońce zachodzi, każdy sahib i każda memsahib nadal czuliby się tu jak w domu. Nie ma się bowiem wrażenia, że miasto liczy aż 94 tys. mieszkańców. KERALA W deltach rzek Rejsy po estuariach Kerali, rozległej plątaninie rzek i lagun, to przyjemna rozrywka. Tereny wpasowują się w obraz stanu urzekającego piaszczystymi plażami, palmami kokosowymi, szmaragdowymi ryżowymi poletkami: istny raj dla zmęczonego podróżnika. Tak się składa, że właściwie nie jesteśmy zmęczeni. Po relaksującej podróży po stanie raczej nie potrzebujemy jeszcze większej dawki odprężenia. Jednak Kerala sprzyja lenistwu, zwłaszcza nad ujściami rzek. Te romantyczne miejsca niektórzy określają jeszcze starym mianem Wybrzeża Malabarskiego. Ale i tu zachodzą zmiany. Obecnie przemysł turystyczny skupia się na stworzeniu nowego wizerunku stanu, kojarzonego dotąd z turystyką pieszą, i na podniesieniu poziomu usług poprzez sieć ekskluzywnych hoteli, przyjemnych wiejskich ustroni i luksusowych rejsów. Wyruszamy w jeden z nich. W czasie poprzedniej wizyty spędziliśmy popołudnie i zachód słońca w płaskodennej łodzi popychanej przez przewoźników bambusowymi drągami. Tym razem okrętujemy się na MV Vrinda – luksusowym statku wycieczkowym, który przemierza w górę i w dół wody jeziora Wembanad, będące częścią zespołu estuariów. Vrinda to najwyższa półka: osiem wygodnych kajut z klimatyzacją, pokład do opalania, bar i jadalnia, w której serwuje się smaczne, zaskakujące dania – naszego pierwszego wieczora było to gazpacho i roti z serem brie. Są też eleganckie podwieczorki przy herbacie. – Darjeeling, Assam, Earl Grey czy rumianek? – pyta kelner z troską doskonałego kamerdynera. Robimy sobie dodatkową wyprawę specjalnie przystosowaną do tego celu barką ryżową w kształcie arki, która pierwotnie służyła do przewozu przypraw eksportowych na wybrzeże. Dla wielu miejscowych jest to nadal najważniejszy środek lokomocji. Rejs jest urzekający. Drogi wodne, z podskakującymi na falach hiacyntami wodnymi, często są niewiele szersze niż sama łódź, a mieszkańcy wiosek tłoczą się rodzinami na wysepkach, czasem mniejszych niż pole golfowe. Zimorodki spadają z nieba ku wodzie niczym szafirowe błyskawice. Dzieci machają rękami. Kobiety kryją się w zaroślach, by gapić się na nas. Mężczyźni brodzą zanurzeni po piersi w wodzie, łowiąc garnele i małże. Jedyne dźwięki to rytmiczne chlapanie wody z boku łodzi, ćwierkanie świerszczy i dudnienie hinduskiej muzyki filmowej z telewizorów wewnątrz krytych strzechą chat. Ostatniego dnia na Vrindze wstaję, gdy świt rozlewa się na jeziorze bladoróżową poświatą. Panuje cudowna cisza, do momentu, aż jakiś troskliwy członek załogi, przekonany, że wschodowi słońca potrzebny jest podkład muzyczny, włącza taśmę z utworem na flet i tablę. NO TO W DROGĘ Arowil Futurystyczne Miasto Brzasku na Wybrzeżu Bengalskim, gdzie ludzie z całego świata żyją we wspólnocie. Warto zobaczyć aśram założony przez Sri Aurobindo, wykształco-nego w Cambridge hinduskiego guru łączącego tradycyjną jogę z nowoczesną nauką. Interesujące jest Matrimandir – centrum medytacyjne w kształcie 30-metrowej złotej kuli Maduraj Milionowa metropolia. Warto zobaczyć świątynię Minakśi Sundareśwara, poświęconą boskiej małżonce Śiwy, Parwati (Minakśi) – główny ośrod ek hinduizmu. W czasie świąt religijnych ściąga tu 15 tys. pielgrzymów dziennie. Tiruwanantapuram Druga nazwa – Trivandrum. Licząca 800 tys. mieszkańców nadmorska stolica stanu Kerala. Trzeba zobaczyć Centrum kulturalne Indian Coffee House, które przypomina spiralną zjeżdżalnię na placu zabaw, a także drewnianą świątynię Śri Padmanabhaswami. Munnar Minikurort górski położony na wysokości 1 524 m n.p.m. wśród pól herbacianych. Trzeba wpaść do High Range Club, prawie stuletniego hotelu w stylu kolonialnym. Koczin Port nad Morzem Arabskim. Warto zobaczyć Fort Koczin. Przypomina on o bogatej i barwnej historii miasta będącego ośrodkiem handlu przyprawami. Tworzyła ją intrygująca mieszanka kulturowa złożona z Portugalczyków, Holendrów, Żydów, Brytyjczyków. Kerala Healing Centers Ośrodki medycyny ajurwedycznej, oferujące terapie odmładzające, znajdują się w najpopularniejszych turystycznie częściach regionu. W programie przewidziane są ćwiczenia jogi, łaźnie parowe i masaże z zastosowaniem olejków leczniczych i aromatycznych. Majsur Miasto jedwabiu, drzewa sandałowego i ponad 650 tys. ludzi, w którym roi się od wielkich pałaców. Najciekawszy, zbudowany przez Kriszanaradżę IV Amba Wilas, stanowi połączenie stylu mogolskiego i europejskiego. Maharadże trzymali 15 tys. służących, nosili płaszcze z pereł, zasiadali na tronach z litego złota i grali w jadeitowe szachy inkrustowane rubinami. Hampi Dziś to zaledwie mała wioska, ale w XIV w. było stolicą imperium Vijayanagar rywalizującą z Rzymem pod względem bogactwa! Znajdują się tu pozostałości pałaców rozkoszy, łaźni i stajni dla słoni. Tamilnad – stan w południowych Indiach, utworzony 18 lipca 1967 r. Powierzchnia – 130 058 km2, ludność 62 mln, głównie Tamilowie. Kerala – graniczy z Tamilnadem. Powierzchnia wynosi 31 863 km2, ludność 31,8 mln. Najlepiej wybrać się w okresie październik–marzec. Nie są wymagane żadne szczepienia, jednak zaleca się injekcje przeciw żółtaczce typu A i B, tężcowi, błonicy, polio, durowi brzusznemu, wściekliźnie i zakażeniom meningokowym. Zastrzyk można zrobić w Wojewódzkiej Stacji Sanitarno--Epidemiologicznej w Warszawie, ul. Żelazna 79, tel. (0 22) 620 35 28 ; Instytucie Medycyny Morskiej i Tropikalnej w Gdyni, ul. Powstania Styczniowego 9B, tel. (0 58) 699 86 82 albo w Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Krakowie, ul. Odrowąża 7, tel. (0 12) 633 37 91. www.szczepienia.pl Przy wjeździe do Indii konieczna jest wiza. Turystyczna wydawana jest na 6 miesięcy bez możliwości przedłużenia na miejscu. Wydawana jest z prawem jedno-, dwu- i wielokrotnego przekraczania granicy. Walutą jest rupia indyjska, 1 zł – ok. 15 rupii. Samolotem: przelot z Polski przez np. Londyn do Chennai to wydatek ok. 2 600 zł, przelot z New Delhi do Tiruvanantapuram – ok. 70 zł w jedną stronę. Taksówki – od 50 gr/km + 20 zł na wydatki kierowcy/dziennie. Samochody z klimatyzacją są ok. 30 proc. droższe i nie warto na nie żałować pieniędzy, szczególnie przy dłuższych przejazdach. Autobusy – prywatne (droższe i wygodniejsze) i stanowe (państwowe). Uwaga – wszystkie pędzą na złamanie karku. Jakość dróg pozostawia wiele do życzenia. Autobusy dzielą się na zwykłe, ekspresy i deluxe (turystyczne). Pociągi – pewniejsze i bezpieczniejsze niż autobusy. Warto zaopatrzyć się w rozkład jazdy Trains At a Glance lub Southern Central Railway dostępne na większych stacjach kolejowych. Przy dłuższych przejazdach dobrze jest nabyć karnet Indrail Pass – ważny od pół dnia do 90 dni, 7/15-dniowy karnet kosztuje od 365/500 zł dla dorosłego pasażera i 150/180 zł dla dziecka w wagonach z klimatyzacją. www.indianrail.gov.i Puduććeri: Rosema Ayurveda Resort*, 209 Lal Bahadur St., ceny od 22 zł. Munnar: Hotel Anai Mudi, Kandhalloor Rd, ceny od 50 zł. Maduraj: Royal Court Hotel***, 4 West Veli St., ceny od 55 zł. Hotel Supreme**, 110 West Perumal Maistry St., ceny od 40 zł. Elements Hotel*, 642, K.K. Nagar, ceny od 20 zł. www.hostelworld.com Warto spróbować potraw z ryżem i soczewicą: rawa dosa, masala dosa, tamarind rice i curd rice (ryż z jogurtem na ostro). Madras: Restauracja w hotelu The Grand Orient, 693 Anna Salai, ceny od 50 zł. Annalakshi, 806 Anna Salai, ceny od 50 zł. Tiruwanantapuram (Kowalam): Restauracja w centrum leczenia ajurwedycznego Somatheeram Ayurvedic Beach Resort w Chowarze, na południe od Kowalam, ceny od 55 zł. Marsz Słoni – styczeń. Blisko czterodoniowa parada z Trisur do Triwandrum w Kerali. Bierze w niej udział ponad 100 udekorowanych słoni. Imprezami towarzyszącymi są m.in. zawody łodzi wężowych w Alappula i pokaz sztuki walki kalarippajatt. Pongal – połowa stycznia. 4-dniowe święto dla uczczenia zbiorów ryżu obchodzone w całym regionie Tamilnadu. W czasie jego trwania malowane i sprzątane są domy, przed drzwiami układa się kalam – rodzaj kolorowego, wzorzystego kobierca z barwionej mączki ryżowej. Przygotowuje się też potrawy z ryżu z trzciną cukrową i kurkumą i dekoruje kwiatami pomalowane rogi wołów. Minakśi Kaljanam – kwiecień–maj. 10-dniowe obchody zaślubin Minakśi (Parwati) z Śiwą w świątyni tej bogini w Madurai. Dzień Niepodległości – 14–15 sierpnia. Obchodzone w całym kraju święto państwowe. Chennai Dance and Arts Festival – grudzień. Czterotygodniowe występy krajowych sław muzyki klasycznej i tańca podczas festiwalu sztuki i tańca w Madrasie. Najlepsze miejsce na zakupy to Madras. W SIPA’S Craftlink przy Kodambakkam High Rd można kupić wytwory miejscowego rzemiosła, tekstylia i wyroby z papier-mâché. Naturally Auroville na Khaddar Nawaz Rd sprzedaje piękną odzież, obuwie, ceramikę. Po wysokogatunkowe jedwabie można wybrać się do sklepu Vardharams przy Harrington Rd Chetput. Dobrym miejscem na zakupy są też Pondy Bazar i bazarki wokół Pangal Park. Pothy’s na Usman Rd natomiast oferuje ogromny wybór tkanin jedwabnych, bawełnianych i sari. Znajdują się tu również duże sklepy z biżuterią ze złota, srebra i diamentów, w tym: Lalitha Jewellery i Prince Jewellery. www.kerala-tourism.net www.tamilnadutourism.org www.chennaihub.com