Masz dość tłumów turystów? Te kraje wciąż czekają na odkrycie
W wielu popularnych kierunkach turystycznych coraz częściej mówi się dziś o zjawisku overtourismu. Mieszkańcy historycznych centrów miast skarżą się na tłok, rosnące ceny i utratę codziennego spokoju, a podróżni narzekają na kolejki i przepełnione atrakcje. Nie wszędzie jednak turyści są postrzegani jako problem. Na świecie są także państwa, które wciąż czekają na większą liczbę odwiedzających i otwarcie zachęcają do odkrywania swoich krajobrazów, kultury i kuchni. Dla nich turystyka pozostaje szansą na rozwój gospodarczy i wzmocnienie lokalnych społeczności.
Spis treści: Turyści wiedzą, że warto podróżować odpowiedzialnie Paragwaj – nieodkryty kraj Ameryki Południowej Mołdawia chce przyciągnąć więcej turystów. Kraj powoli odkrywa swój potencjał Jordania bez tłumów turystów. Teraz łatwiej zobaczyć Petrę Gambia rozwija turystykę opartą na lokalnych społecznościach Tadżykistan – dzika przyroda i trekking w górach Fann Globalna turystyka po pandemii wróciła do dynamicznego wzrostu. Według dostępnych danych między styczniem a wrześniem ubiegłego roku za granicę wyjechało około 1,1 miliarda turystów, czyli o 5% więcej niż w analogicznym okresie rok wcześniej. Prognozy wskazują, że w najbliższym czasie liczba międzynarodowych podróży może osiągnąć rekordowy poziom, mimo rosnącej debaty o skutkach nadmiernej turystyki w takich miejscach jak Madryt, Wyspy Kanaryjskie czy popularne regiony Meksyku. Jednocześnie coraz więcej podróżnych deklaruje, że chce podróżować w sposób bardziej odpowiedzialny. Turyści wiedzą, że warto podróżować odpowiedzialnie Z raportu „Travel and Sustainability 2025” przygotowanego przez Booking.com wynika, że 84% ankietowanych uznaje zrównoważony rozwój za ważny element planowania wyjazdu, a 73% chciałoby, aby ich wydatki wspierały lokalne społeczności. Wybór mniej znanych kierunków może więc przynieść podwójną korzyść: zmniejszyć presję na przepełnione destynacje i jednocześnie wesprzeć regiony, które dopiero budują swoją pozycję na turystycznej mapie świata. Jak podkreśla Sam Bruce, współzałożyciel operatora podróży Much Better Adventures: „Kiedy odwiedzający przybywają z ciekawością i szacunkiem, w rozsądnych liczbach, mogą pomóc lokalnym gospodarkom rozkwitnąć, a jednocześnie doświadczyć kultur i krajobrazów, które nie są przepełnione”. Gdzie zatem można wyjechać, by mieć autentyczne doświadczenia bez pułapek turystycznych, przy jednoczesnym realnym wsparciu lokalnych społeczności? Paragwaj – nieodkryty kraj Ameryki Południowej Choć Paragwaj pozostaje w cieniu turystycznych gigantów regionu, takich jak Brazylia czy Argentyna, kraj ten oferuje zaskakująco bogate doświadczenia podróżnicze. Jego historia naznaczona była kolonizacją, konfliktami regionalnymi i długimi latami dyktatury, co sprawiło, że współcześni mieszkańcy szczególnie cenią stabilność i spokojne tempo życia. Ponad połowę terytorium zajmuje region Chaco – rozległa kraina suchych lasów, mokradeł i terenów rolniczych, gdzie obok siebie funkcjonują społeczności rdzennych Guaraní oraz tradycyjni gauchowie. Język guaraní pozostaje tu powszechnie używany, także poza społecznościami rdzennymi. Obszar ten przyciąga miłośników przyrody – żyje tu ponad 500 gatunków ptaków, a wśród dzikich zwierząt można spotkać m.in. pancerniki, tapiry czy pumy. W stolicy kraju, Asunción, życie koncentruje się wokół miejskich targów i ulicznego jedzenia, a Museo de las Memorias przypomina o historii obalenia dyktatora Alfredo Stroessnera w 1989 roku. Mołdawia chce przyciągnąć więcej turystów. Kraj powoli odkrywa swój potencjał Przez lata Mołdawia funkcjonowała w turystycznych zestawieniach jako jeden z najrzadziej odwiedzanych krajów Europy. Sytuacja zaczyna się jednak stopniowo zmieniać. Między styczniem a wrześniem 2025 roku państwo odwiedziło około 480 tys. turystów, co oznacza wzrost o 6,5% w porównaniu z analogicznym okresem rok wcześniej. Dla kraju, który przez dekady pozostawał poza głównym nurtem europejskiej turystyki to sygnał powolnego, lecz wyraźnego przełomu. Rozwój tej branży nie był jednak prosty. W czasie I i II wojny światowej zniszczeniu uległo około 70% infrastruktury, a odbudowa państwa trwała przez kolejne dekady. Dopiero w ostatnich latach Mołdawia zaczęła intensywniej inwestować w turystykę i modernizację zaplecza dla odwiedzających. Centralnym punktem większości podróży pozostaje Kiszyniów, spokojna stolica kraju, której rytm wyznaczają szerokie bulwary i zielone parki. W Narodowym Muzeum Historii Mołdawii można poznać dzieje regionu sprzed okresu sowieckiego, natomiast Park Stefana Wielkiego (Ștefan cel Mare) jest popularnym miejscem spacerów mieszkańców i przestrzenią, gdzie wśród drzew ustawiono rzeźby poświęcone lokalnym twórcom literatury. Charakterystycznym elementem miejskiego krajobrazu są również niewielkie kioski z kawą, przy których mieszkańcy spotykają się i obserwują codzienne życie miasta. Poza stolicą jedną z największych atrakcji pozostaje Milestii Mici, gigantyczna podziemna winnica założona w 1969 roku, uznawana za największy system piwnic winnych na świecie. Podróżując po kraju, warto jednak pamiętać o zaleceniach dyplomatycznych – Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wyjazdy do separatystycznego regionu Naddniestrza, położonego między Mołdawią a Ukrainą. Jordania bez tłumów turystów. Teraz łatwiej zobaczyć Petrę Od ponad dwóch lat Jordania odczuwa wyraźny spadek ruchu turystycznego, co jest pośrednim skutkiem napiętej sytuacji geopolitycznej na Bliskim Wschodzie. Choć kraj pozostaje stosunkowo stabilny, wielu podróżnych wstrzymywało się z wizytą w regionie. Dziś liczba odwiedzających zaczyna powoli rosnąć, a dla turystów oznacza to rzadką okazję, by zobaczyć jedne z najbardziej rozpoznawalnych miejsc świata – w tym słynną Petrę – bez tłumów charakterystycznych dla wcześniejszych sezonów. Coraz większą rolę w jordańskiej turystyce odgrywają także inicjatywy prowadzone przez lokalne społeczności. Jednym z najlepszych sposobów na poznanie kraju jest wędrówka fragmentami 675-kilometrowego Jordan Trail, prowadzącego przez góry, pustynie i niewielkie wioski. Po drodze podróżni mogą spotkać lokalnych przewodników, spróbować tradycyjnego dania maqqloubeh przygotowanego przez mieszkańców czy spędzić noc w beduińskich obozach na pustyni. Gambia rozwija turystykę opartą na lokalnych społecznościach W ostatnich latach turystyka zaczęła odgrywać w Gambii coraz większą rolę gospodarczą. Dla tego niewielkiego państwa w Afryce Zachodniej sektor podróży staje się ważnym źródłem dochodów, zwłaszcza w czasie, gdy zmiany klimatyczne coraz mocniej wpływają na tradycyjne rolnictwo, przez dekady stanowiące fundament lokalnej gospodarki. Choć zagraniczni turyści pojawiają się tu już od lat 70. XX wieku (głównie dzięki popularnym w Europie pakietowym wyjazdom nad Atlantyk), dziś kraj próbuje przyciągać odwiedzających w inny sposób. Coraz większy nacisk kładzie się na turystykę opartą na społecznościach, w której mieszkańcy stają się przewodnikami, gospodarzami i organizatorami doświadczeń pozwalających lepiej poznać codzienne życie kraju. Chociaż szerokie, jasne plaże zachodniego wybrzeża Gambii pozostają jednym z głównych magnesów dla odwiedzających, wielu podróżników decyduje się na bardziej kameralne formy odkrywania kraju. Jedną z nich jest trasa Ninki Nanka, nazwana na cześć legendarnego stworzenia z lokalnych opowieści. Szlak prowadzi w głąb kraju wzdłuż górnego biegu rzeki Gambia, przez lasy namorzynowe i niewielkie nadbrzeżne wioski. Podróż odbywa się częściowo pieszo, a częściowo łodzią, umożliwiając kontakt z krajobrazem, który rzadko trafia do klasycznych przewodników turystycznych. W trakcie wyprawy można obserwować tradycyjne zajęcia mieszkańców – od produkcji soli, po tkactwo czy pracę lokalnych kowali – a noclegi organizowane są w prostych domach gościnnych, prywatnych kwaterach lub na łodziach rzecznych. Tego typu inicjatywy mają nie tylko przyciągać podróżnych poszukujących autentycznych doświadczeń, ale również bezpośrednio wspierać lokalne społeczności. Tadżykistan – dzika przyroda i trekking w górach Fann Choć Tadżykistan pozostaje jednym z najmniej znanych kierunków turystycznych Azji Środkowej, dotarcie tam jest dziś znacznie prostsze, niż mogłoby się wydawać. Do stolicy kraju, Duszanbe, regularnie kursują loty z międzynarodowych hubów, takich jak Dubaj czy Stambuł. Miasto stanowi dobrą bazę wypadową do odkrywania kraju – z Parku Zwycięstwa można podziwiać panoramiczny widok na stolicę, a na tętniącym życiem Mehrgon Bazaar spróbować lokalnych specjałów, w tym słynnych tadżyckich suszonych owoców. Największe atrakcje czekają jednak poza miastem. To właśnie góry przyciągają podróżników poszukujących autentycznej przygody. W górach Fann wędrowcy przemierzają szlaki prowadzące przez lasy jałowcowe i doliny z turkusowymi jeziorami polodowcowymi. Jeszcze dalej na wschodzie, w regionie Pamiru, można spotkać lokalne społeczności i poznać tradycje, które przez wieki kształtowały kulturę tego odległego zakątka Azji. Źródła: Time Out, Booking.com, Global Sustainability Tourism Council Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ranking: 3 najciekawsze miejsca w Gambii
Wybraliśmy 3 miejsca, które trzeba tu zobaczyć.
Gambia, najmniejszy kraj kontynentalnej Afryki. Mimo małej powierzchni trudno wybrać finałową trójkę miejsc, które trzeba tutaj zobaczyć. Spróbujmy. 1. Święty Las Makasutu fot. materiały prasowe Namorzynowe zarośla, labirynt kanałów i ostoja dzikich zwierząt. Plus święty las ludu Mandinka, gdzie rezydują wróżbici. 2. Wyspa Kunta Kinte Fot. materiały prasowe Ruiny fortecy, w której lochach miliony Afrykanów oczekiwały na transport do Nowego Świata. Miejsce przesiąknięte atmosferą bólu i tęsknoty. 3. Wioska rybacka Tanji Fot. Shutterstock Najpiękniejszy zachód słońca na świecie. Wieczorem, gdy rybacy wracają z połowu, na plaży odbywa się niezwykły spektakl pełen kolorów i zapachów.
Jak odnaleźć się w Gambii? Przeczytaj relację podróżników
Najmniejszy kraj kontynentalnej Afryki to turystyczny raj z mroczną historią w tle. Nie należy do tanich, warto więc znać lokalną specyfikę, żeby nie wydać tu majątku.
Staccato bębnów przybrało na sile. Lśniące od potu hebanowe ciała zwarły się w uścisku. Trwało to kilkanaście sekund. Po chwili jeden z przeciwników zaczął wyraźnie słabnąć. W końcu drgnął, a zwycięzca oderwał go od ziemi, uniósł kilka centymetrów w górę, a potem z głuchym jękiem zwalił na wilgotny piasek. Gdy plecy pokonanego dotknęły podłoża, w tłumie, który ciasnym kręgiem otaczał walczących, wybuchł okrzyk entuzjazmu, zagłuszając jęk zawodu tych, którzy źle obstawili zakłady. Zwitki banknotów po sto dalasi, z wizerunkiem męskiej głowy i papugi po jednej, a łuku triumfalnego upamiętniającego przewrót polityczny z lat 90. po drugiej, szybko zmieniły właścicieli. Krępy, umięśniony jak Arnold Schwarzenegger przybysz z Senegalu – rybak Antoine, był dziś niepokonany. Pomógł podnieść się z piasku swojemu przeciwnikowi i powiódł triumfującym wzrokiem po otaczającym go kręgu mężczyzn. Zawołał coś gardłowym głosem w języku mandinka, a potem powtórzył to po angielsku, z mocnym francuskim akcentem. – Kto następny? Kto przyjmie moje wyzwanie? Poczułem się nieswojo. Antoine patrzył prosto na mnie. Według starej tradycji podczas sportowych zmagań zwycięzca może wyzwać na pojedynek każdego mężczyznę, który obserwuje jego walkę. Gdyby taki zwyczaj wprowadzić na naszych meczach bokserskich, prawdopodobnie hale sportowe świeciłyby pustkami. Wiedziałem o tym, gdy jechałem na zawody zapaśników, które odbywają się co niedzielę na plaży Paradise nieopodal wioski Sanyang, ale jakoś irracjonalnie wierzyłem, że będę mógł pozostać jedynie obserwatorem. Patrząc na pulsujące pod hebanową skórą mięśnie Antoine’a, swoje szanse oceniłem na okrągłe zero procent. Ale uciec już nie mogłem. Zacząłem się podnosić, gdy czyjaś ciężka ręka przycisnęła mnie z powrotem do piasku: – Siedź. Ja przyjmuję wyzwanie. Głęboki bas przeciągający sylaby należał do siedzącego za mną Amerykanina, który sądząc po nieśmiertelniku na piersi i kilku tatuażach, mógł być przebywającym na wakacjach żołnierzem piechoty morskiej. Właściwy człowiek na właściwym miejscu. Odetchnąłem z ulgą, dziękując w myślach sojusznikowi z NATO. Wśród widzów zapanowało poruszenie. Bukmacherzy gorączkowo przyjmowali zakłady, a siedzący w kucki bębniarze uderzyli dłońmi w skórzane membrany swoich instrumentów. Przeciwnicy zbliżyli się do siebie wolnym krokiem. Podali sobie dłonie, a potem… Chyba w niewłaściwym momencie mrugnąłem, bo gdy po milisekundzie uniosłem powieki, było już po walce. Cóż, tradycyjne gambijskie zapasy w konfrontacji z krav magą okazały się równie skuteczne jak szturm ułanów na czołgi. Zapach Afryki Gdybyśmy mieli przyjechać do Gambii, by zobaczyć tylko jedną rzecz, wybralibyśmy zachód słońca na plaży przy wiosce rybackiej Tanji. Gdy cynobrowa kula, tonąc w granatowym oceanie, rozświetla niebo krwawym blaskiem, na piasku trwa gorączkowy festiwal życia. Z setek małych łódek o pomalowanych w pstrokate barwy kadłubach kobiety w fantazyjnych, kolorowych zawojach wynoszą kosze pełne srebrzystych ryb. Brną przez płytką wodę w kierunku plaży, oganiając się od rozkrzyczanych mew, które zgodnie protestują przeciwko tej jawnej kradzieży. Na plaży każdy wolny skrawek przestrzeni zajmują rozłożone wprost na piasku kramy z owocami morza. Sprzedawcy przyjeżdżają niekiedy aż z Bandżulu, żeby tanio kupić świeżego tuńczyka czy dorsza. Wokół krążą dzieciaki sprzedające woreczki orzeszków ziemnych. Ktoś zachwala orzechy kokosowe wypełnione chłodnym, orzeźwiającym płynem. Na straganach piętrzą się obrane ze skórki pomarańcze. Miejscowym zwyczajem wysysa się z nich sok, a suchą pulpę rzuca na ziemię. Powietrze pachnie morzem, wiatrem, rybami i egzotycznymi owocami. Pachnie Afryką. Do najmniejszego kraju na Czarnym Lądzie trafiliśmy całkowicie przypadkiem. Jedno z biur podróży zaoferowało przelot czarterem w dwie strony z Warszawy do Bandżulu za 399 zł. Szybka narada i spojrzenie w kalendarz. Potem wyścig z czasem, by zdążyć z rezerwacją, zanim skończy się pula tanich biletów. Tydzień później siedzieliśmy już w samolocie do stolicy Gambii. Na miejscu czekał na nas Moses – właściciel taksówki i biuro podróży w jednej osobie. Choć jeszcze wtedy ani my nie znaliśmy jego, ani on nas. Wybraliśmy go z rozkrzyczanego grona taksówkarzy, polegając wyłącznie na intuicji. Może właśnie dlatego zwrócił naszą uwagę. Stał cicho, nieco z boku, przy swojej żółtej taksówce. Potem dowiemy się, że właściwie nie powinniśmy z nim jechać, bo certyfikowane taksówki obsługujące turystów mają kolor zielony. Niby nie ma zakazu wożenia turystów „zwykłymi” (i dziesięciokrotnie tańszymi) żółtymi taryfami, ale tylko te zielone mogą wjechać za strzeżone bramy turystycznych resortów. Wygodni lub nieświadomi tego wczasowicze przepłacają, bo nie chce im się (lub nie wiedzą, że można) przejść kilkadziesiąt metrów za bramę ośrodka i złapać „lokalny” transport. Pierwsze zadanie, które postawiliśmy przed Mosesem, brzmiało: prosimy zawieźć nas do miłego i niedrogiego hotelu nad oceanem. Jeszcze w Polsce próbowaliśmy zarezerwować sobie coś przez internet, choćby na pierwszą noc w Gambii. Ale zmroziły nas wysokie ceny. Na miejscu, z pomocą Mosesa, zamieszkaliśmy w niewielkim hoteliku na półwyspie wrzynającym się głęboko w Atlantyk; za równowartość stu złotych dostaliśmy dwuosobowy pokój z klimatyzacją i śniadaniem. Gambia, była kolonia brytyjska, jest generalnie dość droga. Tanich noclegów trzeba trochę poszukać. Nektarniki i dzioborożce Rzut oka na mapę wystarczy, by dostrzec rzecz oczywistą, Gambia to rzeka. Nie przypadkiem nazywa się tak samo jak państwo, które wcina się na 400 km w głąb Senegalu – swojego jedynego sąsiada. Szeroka na kilkadziesiąt kilometrów przy ujściu, była dla Europejczyków otwartą bramą do serca Afryki Subsaharyjskiej. Była błogosławieństwem, a zarazem przekleństwem dla ponad trzech milionów mieszkańców Czarnego Lądu, którzy właśnie tu po raz ostatni widzieli swoją ojczyznę. Potem spętanych wysyłano ich do Nowego Świata. Handel niewolnikami do dziś jest cierniem, który rani afrykańskie dusze. W Gambii regularnie odbywa się festiwal Korzenie, który łączy potomków niewolników ze świata i miejscowych. Główne obchody mają miejsce w niewielkiej wiosce Jufureh, 30 km od Bandżulu. To tu, według tradycji, urodził się Kunta Kinte, afrykański bohater powieści Alexa Haleya Korzenie i głośnego serialu telewizyjnego. 2 km od wioski, na samym środku rzeki Gambii, powoli zapada się w słony nurt (wciąż odczuwa się tu mocne przypływy oceanu) forteca na wyspie James wpisana na listę UNESCO. W niej przetrzymywano niewolników przed transportem na drugą stronę Atlantyku. Ciekawe, że brytyjska twierdza stanęła na miejscu faktorii handlowej założonej tu w połowie XVII w. przez poddanych polskiego króla Jana Kazimierza. Żeglarze z Kurlandii eksplorowali te tereny z zamiarem założenia kolonii. Gdyby Rzeczpospolita nie musiała w tamtym czasie prowadzić ciężkich wojen z Kozakami, Szwecją, Rosją i Turcją, być może Jan Kazimierz znalazłby czas i ochotę na to, by wesprzeć wysiłki swojego wasala, kurlandzkiego księcia Jakuba Kettlera, który marzył o założeniu afrykańskiej kolonii u ujścia rzeki Gambii. Muzeum niewolnictwa w Jufureh i ruiny twierdzy na James Island (przemianowanej ostatnio na Wyspę Kunta Kinte) trzeba koniecznie zobaczyć, najlepiej podczas jednodniowej wycieczki łodzią z Bandżul. Rejs turystycznym stateczkiem po szerokiej na 30 km rzece to doświaczenie magiczne. Zwłaszcza jeśli uda nam się wypatrzeć pluskające się w słonej wodzie delfiny. Równie ekscytująca może być wyprawa pirogą po labiryncie porośniętych mangrowcami kanałów w okolicach wsi Lamin. Żyje tu ponad pół tysiąca gatunków ptaków. Gambia jest rajem zarówno dla zaawansowanych ornitologów, jak i dla amatorów, którzy uzbrojeni w aparat z długim obiektywem starają się „ustrzelić” przypominające kolibry nektarniki czy bajecznie kolorowe dzioborożce. Żeby wybrać się na ptasie safari, wystarczy czasem wyjść z hotelu. Jedno z najciekawszych miejsc do obserwacji znajduje się przy ujściu strumienia Kotu do oceanu, w dzielnicy najpopularniejszych hoteli. Trafiamy do miejscowości Bakau, gdzie znajduje się zespół „świętych stawów” Kachikally zamieszkałych przez krokodyle. Gadów jest ponad setka i stanowią sporą atrakcję turystyczną. Próbujemy pogłaskać bestię po twardej, pokrytej płytkami pancerza skórze. - Pamiętajcie, że do krokodyla należy podchodzić spokojnym krokiem tylko od strony ogona – ostrzega Moses. Potem pokazuje ceglane baraczki służące jako przebieralnie dla kobiet, które kąpiel w świętym stawie uważają za doskonałe lekarstwo na bezpłodność. – Na pamiątkę dzieciom urodzonym po „terapii” na drugie imię daje się Kachikally – tłumaczy nasz przewodnik i śmieje się, że zdziwilibyśmy się, wiedząc, ile osób o takim imieniu spotkamy w jego kraju. Na koniec nasz taksówkarz zaprasza nas do swojego rodzinnego domu. Jego żona przygotowała domodę, tradycyjny gulasz z jagnięciny w sosie z orzeszków ziemnych. A Moses przedstawił nam dwójkę swoich dzieciaków. Przedstawił po polsku, bo przez tydzień nauczył się ze słuchu kilkudziesięciu polskich zwrotów. Wzbraniał się też przed przyjęciem napiwku. W zamian poprosił o przysłanie słownika angielsko-polskiego. Obiecał, że gdy spotkamy się następnym razem, będzie mówił płynnie w języku Mickiewicza. Nie wątpimy, że słowa dotrzyma. Tekst: Magda i Sergiusz Pinkwartowie Zobacz nasz nowy cykl "Warto spróbować"! W pierwszym odcinku uczymy się LANDKITE, próbujemy, testujemy, sprawdzamy co to buggy oraz pokazujemy jakich błędów unikać i dlaczego WARTO SPRÓBOWAĆ właśnie tej dyscypliny sportu. View oEmbed on the source website
Magiczna Senegambia, zaskakujące miejsce, które przeczy logice na każdym kroku
W Gambii i Senegalu przeszłość wciąż jest żywa, przyszłość niepewna, a codzienność często beztroska.
Już samo lądowanie ma w sobie coś kosmicznego. Nie za sprawą egzotyki, ale nowoczesnego lotniska, którego 3,5-kilometrowy pas startowy jest zapasowym lądowiskiem dla amerykańskich promów kosmicznych. Bandżul, dawniej garnizon wojskowy, a obecnie 30-tysięczna stolica Gambii, najmniejszego kraju na kontynencie, w niczym nie przypomina afrykańskich miast. Jest dostojny, zielony i usłany pomnikami. Przed luksusowymi rezydencjami stoją drogie samochody, w tłumie jaśnieją białe koszule urzędników, a przy drodze – kolorowe billboardy. Wszystkie z głową państwa – Yahyą Jammehem – i po angielsku. Są życzenia urodzinowe, gratulacje z okazji kolejnych wygranych wyborów, wyrazy wdzięczności i dowody miłości. Trudno uwierzyć, że jeszcze pół wieku temu w kraju działały tylko jeden szpital i jedna szkoła, bitej drogi nie było żadnej, a sens walki o niepodległość widział tylko weterynarz i były prezydent kraju Dawda Kairaba. Gambia to zaledwie 50-kilometrowe wybrzeże Atlantyku, rzeka, której kraj zawdzięcza nazwę, oraz szeroki na kilkanaście kilometrów pas mokradeł i bambusowej dżungli po obu brzegach, z trzech stron graniczących z Senegalem. Mikroskopijnej republice, której jedynym bogactwem naturalnym były orzeszki ziemne, wróżono zaledwie kilka lat istnienia. A jednak przez pół wieku miał tu miejsce tylko jeden wojskowy przewrót, i to bezkrwawy – kiedy wybrany właśnie na piątą kadencję Jammeh zastąpił rządzącego od 30 lat Kairabę. Teraz przypomina o tym łuk triumfalny – choć mierzy zaledwie 35 m, jest najwyższą budowlą w kraju. Na świecie bardziej znane są jednak dwa inne budynki. Pierwszy jeszcze nie powstał, ale już budzi kontrowersje. Za dwa lata budowany właśnie szpital na 1111 łóżek ma być wizytówką Gambii. Co roku leczyć będzie 20 tys. chorych na AIDS dzięki ziołowej recepturze prezydenta. Drugi to pałac, w którym Jego Ekscelencja Szejk Profesor Doktor Prezydent Yahya Jammeh w każdy piątek i sobotę osobiście uzdrawia astmatyków, a w poniedziałki i wtorki nosicieli wirusa HIV. Przyszłość za dolara Granica pomiędzy stolicą i największym miastem kraju jest dość umowna. Serrekunda to nie tyle metropolia, co wielki bazar. Niewiele budynków ma więcej niż jedno piętro. Prawdziwe życie toczy się na ulicy między straganami z sandałami, piłkarskimi koszulkami, kapeluszami i wiklinowymi koszykami. Kolorowo ubrane kobiety przechadzają się pośród obłoków czerwonego kurzu. Z gracją paryskich modelek noszą na głowach wielkie emaliowane misy pełne mango, papai, imbiru i hibiskusa. Dokoła zapach wędzonych ryb miesza się z potem i aromatem świeżych owoców. Przytłacza, gwałci zmysły i otumania umysł. – Afryka to mroczny kontynent, przyjaciele. Musicie zobaczyć, żeby uwierzyć – mówi ściszonym głosem nasz przewodnik Baba, wpatrując się w ścianę malutkiego muzeum sztuki ludowej w Kachikally, kilka minut drogi od Serekundy. Wisi na niej kilkanaście rodzajów juju (dżudżu) – lokalnych odpowiedników wodu. Wedle ludowych wierzeń można za ich pomocą np. zniknąć, zahipnotyzować człowieka lub zabić wroga, pocierając jedynie ślady jego stóp. Żywy dowód na to, że wiara w czary wcale nie przeminęła, znajduje się kilkadziesiąt metrów dalej – w świętym stawie krokodyli. Pod gęstym dywanem lilii wodnych żyje ich tu 120. Są niegroźne dla ludzi, ale turystów na wszelki wypadek ostrzegają tabliczki: prosimy nie głaskać krokodyli bez opieki przewodnika. Kobiety z całej Gambii przyjeżdżają tu, aby dzięki rytualnej kąpieli zajść w ciążę. – Nie musicie w to wierzyć – tłumaczy Baba. – Ale wiele dziewcząt z mojej wioski zaciążyła trzy miesiące po tej wizycie... Także nad brzegiem Makasutu, jednej z licznych odnóg Gambii, życie wciąż zależy od natury. Wszystko, co tutaj rośnie, ma jakieś zastosowanie. Drobne patyczki zastępują szczoteczki do zębów, owoce baobabu tic-taci, a wszelkie owoce, liście i nasiona – lekarstwa, na które ludzi nie stać. Tutejszy park to również jedna z największych atrakcji turystycznych kraju. Jeszcze 30 lat temu znało go tylko dwóch ludzi. Jeden z nich to dziarski staruszek, którego łódka z łatwością wyprzedza właśnie naszą pirogę i znika za zakrętem. Ponoć Brytyjczycy obiecali mu, że w zamian za znalezienie miejsca, które przyciągnie turystów, wybudują we wsi szkołę. Wtedy Mamadon Kolley był policjantem, teraz żyje z tego, co złowi i uzbiera. Szkoły dalej nie ma, a drugi z odkrywców, 90-letni Sang Jatta, czeka na brzegu. Dziś jest szamanem, mieszka w szałasie i przepowiada przyszłość za 2,5 dol. Różowa przeszłość W Yelitendzie przyszłość nietrudno przewidzieć. Sznur samochodów czekających na prom liczy kilka kilometrów. Ci na końcu kolejki na przeprawę poczekają 3–4 dni. Budowa mostu nikomu się nie opłaca. Ludzie muszą jeść i pić, więc to wielkie targowisko na pewno długo nie zniknie. Ale w Gambii życie zawsze zależało od rzeki. Portugalskich, brytyjskich i francuskich handlarzy niewolników interesowała tylko ona. Dziś przyciąga głównie ornitologów z całego świata, którzy przyjeżdżają tu podglądać przeszło 500 gatunków ptaków. Turyści przeprawiają się, żeby zobaczyć wyspę Kunta Kinte lub na safari w jednym z kilku parków narodowych Senegalu. Także granica między Gambią i Senegalem to świetne miejsce, żeby zarobić. Ruch jest niewielki, dlatego uliczni sprzedawcy starają się wykorzystać każdą chwilę, aby ubić interes. Przyklejają się do samochodu, otwierają okna, zaglądają do środka i wciskają, co mają. Kilka mango, torebeczkę orzeszków, cokolwiek. Nagle ożywiają się też strażnicy. Przerywają grę w karty i z pokerową miną jasno dają do zrozumienia, kto je tu rozdaje. No cóż, Afryka wciąż żyje z drobnych oszustw, kłamstewek i łapówek. Po drugiej stronie szybko można poczuć namiastkę słynnego Rajdu Paryż–Dakar, bo senegalscy kierowcy nie przywiązują się zanadto do krajowych dróg. Nie z racji rajdowego zacięcia, ale licznych dziur. Monotonny krajobraz buszu i sawanny przeplatają równie do siebie podobne wioski. W dzień senne budzą się dopiero wieczorem, kiedy życie z cienia przenosi się na boiska. Piłka na nich nie zawsze jest okrągła, a bramki nie zawsze są dwie. Za futbolówkę często robi mango, a sportowe obuwie to zwykle klapki lub dziewczęce sandałki. Prawdziwa jest tylko radość z gry. Równie surrealistyczna jest meta słynnego rajdu, który przez 30 lat kończył się nad jeziorem Lac Rose niedaleko Dakaru. Z powodu zagrożenia terroryzmem kierowcy rywalizują teraz na bezdrożach Chile i wysokich jak góry wydmach pustyni Atakama. Po senegalskiej stolicy ślad pozostał już tylko w nazwie, a po rajdzie nad słynnym różowym jeziorem – jedynie stara zardzewiała trybuna. Swój charakter zmieniło również Saint-Louis, dawniej najstarsza francuska osada, a obecnie stolica senegalskiego jazzu i reggae – żywcem wyjęta z czasów kolonialnych. Kiedyś w świat płynęły stąd: kość słoniowa, ambra, olej palmowy i oczywiście transporty niewolników. Obecnie port opuszczają już tylko pstrokate łodzie rybackie z nazwiskami właścicieli na burtach. Bez trudu można ich rozpoznać. Stoją przy swoich łajbach w długich szatach, ciemnych okularach i liczą zyski. A ich mauretańscy koledzy po fachu – straty, bo senegalskie zapotrzebowanie na ryby i owoce morza przekracza możliwości ich łowisk. Rybacy coraz częściej zapuszczają się na terytorium sąsiada, więc konflikt wisi na włosku. Ale w porcie nikt się tym nie przejmuje. Kolejne ekipy wodują swoje łodzie. Chlupot kaloszy zapadających się w błocie i rybich wnętrznościach współgra z szelestem ortalionu i rytmicznym okrzykiem: Dole! Dole! (Siła! Siła!). Teraz magia i orzeszki – To wspaniałe miejsce, prawda? – Karolien nie oczekuje odpowiedzi, kiedy ogarnia wzrokiem swoją imponującą posiadłość na jednej z tysięcy odnóg rzeki Saloum. Otacza ją 200 tys. bagien i mokradeł, liczne laguny, strumyki, wysepki i zielone lasy mangrowców, które są schronieniem dla setek gatunków ptaków, żółwi, gazeli i guźców. Ośrodek dla bogatych turystów z Europy. Karolien przejęła go od rodziców, którzy przyjechali tu 18 lat temu z Belgii, i wypieściła w najdrobniejszym szczególe. Oprócz 30 pracowników na stałe zatrudnia też muzyków i tancerzy. Na dwóch malutkich wysepkach w delcie buduje właśnie nowe domki dla VIP-ów, bo lokalni politycy i biznesmeni potrzebują dyskrecji i odrobiny luksusu. Po drugiej stronie granicy plany też są ambitne. – Planujemy promocję w całej Europie, budowę hoteli, lodży, kempingów i przystani wzdłuż rzeki – mówi Benjamin A. Roberts, dyrektor generalny Gambia Tourist Board. O kierunku inwestycji jednak nie zawsze decydują logika i walory turystyczne. Kanilai jeszcze dwie dekady temu była jedną z wielu nieróżniących się od siebie wiosek. Dziś obok Bandżulu i Serekundy jest najważniejszym miastem w kraju. Ma własne zoo, park rozrywki, stadion, hotele i rezydencje dla gości. Wszystko dlatego, że to właśnie tutaj urodził się prezydent Jammeh. Ale Kanilai nie jest wyjątkiem. Jego ekscelencja robi wszystko, żeby kraj się rozwijał. Tylko w ciągu ostatniej dekady prezydent poinformował, że znalazł nieprzebrane złoża ropy naftowej, wypędził złe moce ze wszystkich czarowników w kraju, zagroził więzieniem leniwym urzędnikom i ogłosił, że w ciągu pięciu lat Gambia stanie się światowym supermocarstwem. Na razie we wszystkich rankingach gospodarczych wciąż jest na samym końcu, a jej jedynym bogactwem pozostają orzeszki ziemne. Ale na Paradise Beach nikt nie myśli o polityce. Nieliczni turyści wylegują się na leżakach i popijają drinki pod parasolami. Dla 65 tys. Brytyjczyków, którzy przyjeżdżają tu co roku, Gambia stała się afrykańską Costa Bravą. Daleko jej może do Maroka, Egiptu czy Zanzibaru, ale za to tłok jest mniejszy, a plaże bardziej dziewicze. Poza sezonem tylko garstka emerytów przeżywa tu drugą młodość w towarzystwie gambijskich dziewcząt i chłopców. Obok spaceruje prezydent Jammeh ze swoją świtą. Osłaniają go żołnierze z karabinami maszynowymi. Przy drodze czekają już dzieci w szkolnych mundurkach. W rękach trzymają transparenty: „Jesteśmy dumni z pana prezydenta”. W Senegalu i Gambii życie zależy od natury. Rybacy właśnie wrócili z połowu. (Fot. Czarny Kot) Małe busiki albo wozy ciągnięte przez osły – to podstawowe środki lokomocji w Gambii i Senegalu (Fot. Czarny Kot) W wioskach może i nie ma sklepów, jest za to aż sześć rodzajów mango Myśliwi z Gambii i Senegalu to nie tylko dostawcy jedzenia. Uznawani są za uzdrawiaczy mających magiczną moc Fot. FINBARR O’REILLY/Reuters/Forum, BEW Gambijska kuchnia ma nie tylko smakować, ale również chronić przed chorobami (Fot. Czarny Kot) Szympansy z senegalskiego parku Fongoli potrafią wykorzystywać narzędzia własnej roboty do polowania (Fot. Czarny Kot)
Jak nie wydać fortuny w danym kraju? Te sposoby znają tylko mieszkańcy
O to, na czym zaoszczędzić , czego unikać w czasie podróży, zapytaliśmy ekspertów - osoby, które w danym kraju mieszkają od zawsze i znają go od podszewki. Rozmawialiśmy m.in. z Nepalczykiem, Wietnamczykiem, Bułgarką i Malezyjką. Sprawdźcie, co nam podpowiedzieli. Tego nie dowiecie się z przewodników!
Tu zapomnisz o europejskim poczuciu czasu. Poznaj Gambię od podszewki
"Zgubiłem się w zupełnie obcym kraju, na obcym kontynencie. Nie żałuję. Z takimi ludźmi mogę gubić się częściej".
ZOBACZ GALERIĘ >>> Jeszcze chwilę temu szedłem z grupą znajomych. Teraz – jestem sam. Spokojnym krokiem idę uliczkami wioski. Zewsząd dolatują mnie okrzyki dzieci Tubab! Tubab! Nie oznacza to nic innego jak białas. Oczywiście, broń Boże, nie jest to obraźliwe. Po prostu cieszą się, że widzą tutaj białego. Do kraju może i przyjeżdżają ludzie z Europy, ale nieczęsto ktoś odwiedza ich wioskę. Tłum dzieci w przeróżnym wieku otacza mnie szczelnym parawanem. Każdy chce zamienić ze mną słowo, nawet jeśli jest to tylko hello. Każdy chce dotknąć, złapać za rękę, zagrać w piłkę. Wszyscy bawią się razem. Niezależnie od wieku. Idę dalej. Mijam domy, w których cieniu siedzą spokojnie dorośli. Oparci o ściany, obserwują. Badają okolicę. Jest za gorąco, więc jeśli nie trzeba wychodzić na słońce, lepiej zostać w cieniu. Czasem, gdy nie mają pracy, potrafią spędzać tak całe dnie. Ich spokojnie posiedzenie może zmącić tylko znajomy, który przyjdzie pogadać i wypić razem herbatę. Wchodzę pod wystający daszek domu i pytam: - Szukam moich przyjaciół, białych. Widzieliście ich? Nie znają angielskiego. Dogadujemy się na migi. Twierdzą, że muszę szukać na targu. Przechodzę więc przez targ. Nieco już przestraszony. Jestem w tej wiosce zupełnie sam. Sam w obcej mi wciąż Afryce. Tym razem zewsząd dochodzą mnie okrzyki: Hey friend! Tubab! White boy! Come here! Chcą, żebym podszedł, porozmawiał, może coś kupił. Nawet gdybym miał nieograniczony czas to wątpię, żeby udało mi się porozmawiać z wszystkimi chętnymi w ciągu jednego dnia. Okrzyki - pomimo, że przyjazne - sprawiają, że nie mogę się skupić. Nagle wyrasta przede mną miejscowa kobieta: – Szukasz swoich przyjaciół? Białych? – Tak, nie widziałaś ich? – Spokojnie, są blisko. Nigdzie się im nie spieszy, więc ty też się nie spiesz. – Chciałbym do nich dołączyć, wiesz gdzie są? – Tak, on cię zaraz do nich zaprowadzi – i wskazuje na mężczyznę siedzącego obok – ale najpierw wejdź do mojego sklepu i zobacz co mam. Może coś ci się spodoba i kupisz. – Nie mam przy sobie pieniędzy – mówię już nieco zdenerwowany. - Poza tym nie chcę teraz nic kupować . – Och, no trudno. Ale wejść i zobaczyć chyba możesz. Nieco wbrew sobie wchodzę do środka. W tym momencie zaczyna się wypytywanie: skąd jestem, jak się nazywam, czy podoba mi się tutaj, czy podobają mi się jej towary? Cały czas bardzo serdecznie. Chwilę z nią rozmawiam, ale moje europejskie poczucie czasu nagli. – Rzeczywiście masz piękny sklep, ale naprawdę muszę już iść. – No dobrze, przecież cię nie zatrzymuję – i podaje mi rękę. Ale nie tak zwyczajnie, tylko łapie ją i trzyma i mówi, że miło było mnie poznać, że jeśli kiedyś będę chciał coś kupić lub zwyczajnie pogadać to żebym przyszedł tutaj, do niej, na stanowisko numer 28. Z pomocą mężczyzny docieram nad rzekę, gdzie w cieniu palmowego dachu siedzą moi znajomi. Oczekują na łódkę, która zabierze nas w stronę miasta. Ledwo zdążam usiąść, napić się i opowiedzieć co mnie spotkało, gdy ktoś podchodzi i siada obok mnie: – Hej, jestem Wallin, a Ty? I wszystko zaczyna się od nowa. Rozmowa trwa prawie 40 minut. Opowiada mi o edukacji, swojej rodzinie, planach, marzeniach, ambicjach. Na koniec podaje mi malutki skrawek papieru i prosi o zapisanie adresu e-mail. Od teraz jesteśmy przyjaciółmi na zawsze. Jeśli zadzwonię do niego za 10 lat i powiem, że razem oczekiwaliśmy na moją łódkę, będzie mnie pamiętał. Długo jeszcze stoi na brzegu i patrzy jak odpływam w dal. Dziennie zawiera się takich znajomości kilka. Jest ich tak dużo… Boję się, że mogę zapomnieć. Mam wrażenie, że oni nigdy. _______________ GAMBIA To mały kraj. Najmniejszy na kontynencie. Wije się wzdłuż rzeki i wbija klinem w Senegal. Ma tragiczną historię. Jest to była kolonia brytyjska, w której handel niewolnikami kwitł przez blisko 300 lat. W ciągu tego czasu wywieziono stąd ok. 3 mln niewolników. Gambia ma niezwykle, bogatą florę i faunę. Pomimo niewielkiego obszaru można tu spotkać przyrodę charakterystyczną dla terenów nadmorskich, przyrzeczne lasy galeriowe, bagna i lasy namorzynowe oraz roślinność sawannową. Żyje tu ponad 600 gatunków ptaków, czyli aż ¾ różnorodności gatunkowej ptaków w całej Afryce. Chociaż niepodległe państwo funkcjonuje zaledwie od 1965 roku, poczucie tożsamości narodowej jest tu bardzo duże. Podobnie jak poczucie rytmu, przekazywane genetycznie. W Gambii grać można na wszystkim i wszędzie. Taniec – prosta zabawa, a uśmiech gwarantowany. Życie kwitnie na ulicach. Kobiety noszą na głowach kosze pełne ryb z kutrów na targ rybny odbywający się wieczorami w Tanji. Gambijczycy choć są bardzo przyjaźni, nie zapominają o swojej trudnej i bolesnej historii. Tekst i zdjęcia: Bruno Pawlak