National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-06-24T13:37:19.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: To najlepsze zdjęcie Drogi Mlecznej, jakie kiedykolwiek powstało. Widać na nim miliony gwiazd
items: Astrofizycy określili granicę Drogi Mlecznej. Pomogły w tym dane z europejskiego obserwatorium kosmicznego Gaia
items: Studenci astronomii odkryli jedną z najstarszych gwiazd we Wszechświecie. Powstała kilka miliardów lat po Wielkim Wybuchu
items: Galaktyka Cygaro wyrzuca w przestrzeń gaz z rekordową prędkością. Nowe dane uzyskano dzięki sondzie XRISM
items: Droga Mleczna i galaktyki Grupy Lokalnej tworzą kosmiczne prześcieradło. Nowe analizy na miarę Nagrody Nobla
items: Jesteśmy świadkami śmierci jednej z największych gwiazd? Astronomowie zauważyli nietypowe sygnały
items: Astronomowie odsłaniają „rusztowanie” Wszechświata. Czym są mosty materii łączące gromady galaktyk?
items: Zobaczyć niewidoczne. Tajemnice ciemnej energii, która napędza rozszerzanie Wszechświata
items: Czy w pobliżu czarnej dziury w centrum naszej Galaktyki może rozwijać się zaawansowana cywilizacja?
items: Czy zarejestrowane przez teleskop Webba tzw. Małe Czerwone Kropki są najwcześniejszymi czarnymi dziurami?
items: Teleskop Webba zarejestrował narodziny supermasywnej czarnej dziury. To tajemniczy obiekt
items: Rubin ma oko na Planetę 9? Teleskop, który może zmienić podręczniki
items: Zostań domowym astronomem i pomóż NASA badać galaktyki
items: Mały Obłok Magellana jest rozszarpywany. Niszczy go grawitacja innej galaktyki
items: Ruszyła misja NASA SPHEREx. Teleskop ma zmapować 450 milionów galaktyk!
items: Astronomowie odkryli galaktykę Wielkie Koło. Nie ma pewności, jak powstała
items: Zaskakujące odkrycie: tajemnicza ciemna energia słabnie. Wszechświat przestanie się rozszerzać?
items: ESA opublikowała dane z głębokich obserwacji kosmicznego łowcy ciemnej materii – teleskopu Euclid
items: „Martwa” gromada galaktyk ponownie tworzy gwiazdy. Nikt nie wie dlaczego
items: Pędzi na nas supermasywna czarna dziura. W przyszłości zderzy się z jądrem Drogi Mlecznej
items: Gaia zamyka kosmiczne oczy. Kończy się aktywna faza przełomowej misji astronomicznej ESA
items: Niezwykła fotografia kosmosu. Na nowym zdjęciu Galaktyka Sombrero już nie przypomina kapelusza
items: Teleskop Jamesa Webba dostrzegł pierwszy „zygzak Einsteina”. Czym jest to zjawisko?
items: Sensacja naukowa. Po raz pierwszy udało się zrobić zdjęcie gwiazdy znajdującej się w innej galaktyce
items: Czerwone potwory wczesnego Wszechświata. Teleskop Webba zidentyfikował trzy galaktyki wielkości Drogi Mlecznej

To najlepsze zdjęcie Drogi Mlecznej, jakie kiedykolwiek powstało. Widać na nim miliony gwiazd
type: item
date: 2026-06-24T11:49:35.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: droga mleczna
subject: galaktyki
subject: Gwiazdy
description: Największe i najbardziej szczegółowe zdjęcie centrum naszej Galaktyki, Drogi Mlecznej, wykonane kiedykolwiek w świetle widzialnym, zaprezentowała misja European Space Agency Euclid. Zdjęcie zawiera ponad 60 milionów gwiazd i otwiera naukowcom możliwość potwierdzania istnienia egzoplanet odkrytych w tym regionie oraz określania ich masy poprzez analizę niewielkich zmian jasności gwiazd w czasie.
encoded: Przez jeden dzień kosmiczny detektyw ciemnego Wszechświata, Euclid, skierował swoje spojrzenie ku światłu: niezwykle jasnemu wewnętrznemu obszarowi Drogi Mlecznej, znanemu jako zgrubienie centralne Galaktyki. Ta specjalna obserwacja została zlecona przez astronomów, którzy chcieli wykorzystać to, w czym Euclid jest najlepszy – rejestrowanie ogromnych obszarów nieba z wyjątkową szczegółowością. Choć teleskop został zaprojektowany do obserwacji miliardów odległych galaktyk, jego kamera światła widzialnego jest na tyle czuła, że potrafi rozróżnić pojedyncze gwiazdy w niezwykle zatłoczonym centrum naszej Galaktyki, nie ulegając oślepieniu przez ich blask. Ta rzadka zdolność jest kluczowa dla celu naukowców: badania planet krążących wokół innych gwiazd za pomocą techniki zwanej mikrosoczewkowaniem grawitacyjnym. Zanim jednak do niej przejdziemy, przyjrzyjmy się bliżej samemu zdjęciu. Jak powstało wyjątkowe zdjęcie? 23 marca 2025 roku Euclid wykonał tę ogromną fotografię w ciągu zaledwie około 26 godzin. Jest to mozaika dziewięciu osobnych obserwacji wykonanych kamerą światła widzialnego, z których każda obejmowała fragment nieba większy od tarczy pełnego Księżyca. Dla porównania, ostrość i czułość Euclida w świetle widzialnym są porównywalne z szerokokątną kamerą teleskopu Hubble Space Telescope. Jednak pojedyncze pole widzenia Euclida, rejestrowane w ciągu kilku godzin, obejmuje obszar aż 270 razy większy niż pole widzenia Hubble’a. Aby uzyskać taką samą mozaikę, obserwatorium W. M. Keck Observatory potrzebowałoby około 2000 godzin obserwacji. Euclid działa szybciej i potrafi uchwycić szczegóły słabszych gwiazd, które mogłyby zostać przeoczone podczas obserwacji z powierzchni Ziemi. Ta pojedyncza mozaika obejmuje również cały obszar, który przyszły teleskop kosmiczny Nancy Grace Roman Space Telescope będzie monitorował w poszukiwaniu planet. Na zdjęciu Euclid zarejestrował ponad 60 milionów gwiazd, a także mgławice i gromady gwiazd. Ten zatłoczony region naszej Galaktyk…

ESASky-Screenshot-6b4507f.png
width: 1920
height: 911

Astrofizycy określili granicę Drogi Mlecznej. Pomogły w tym dane z europejskiego obserwatorium kosmicznego Gaia
type: item
date: 2026-04-30T08:28:37.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: droga mleczna
subject: galaktyki
subject: gwiazda
description: Precyzyjnie określenie miejsca, w którym kończy się nasza Galaktyka, jest wyjątkowo skomplikowane. Dzieje się tak, ponieważ jej dysk nie kończy się nagle, lecz stopniowo zanika w przestrzeni kosmicznej. Ale nauka jest od tego, by rozwiązywać nierozwiązywalne. Międzynarodowy zespół badaczy po raz pierwszy w historii dokładnie określił granicę dysku galaktycznego, w którym powstają gwiazdy, analizując ich wiek.
encoded: Gaia, przeznaczona do wykonania precyzyjnych pomiarów astrometrycznych sonda kosmiczna Europejskiej Agencji Kosmicznej zakończyła aktywne zbieranie danych w marcu 2025 roku. Jednak to, co zebrała przez 12 lat pracy, jeszcze przez wiele lat będzie źródłem informacji dla astronomów i astrofizyków. Dane Gai właśnie pomogły określić miejsce, w którym kończy się dysk Drogi Mlecznej. Rozkład wieku gwiazd Aby określić to miejsce, uczeni połączyli pomiary wieku jasnych gwiazd olbrzymów z zaawansowanymi symulacjami ewolucji galaktyk. Ujawniło to wyraźny wzór w kształcie litery „U” w rozkładzie wieku gwiazd, który wyznacza zewnętrzną granicę aktywnego formowania gwiazd w naszej Galaktyce. – Zasięg dysku formowania gwiazd Drogi Mlecznej od dawna pozostawał otwartym pytaniem w archeologii galaktycznej. Poprzez mapowanie zmian wieku gwiazd wzdłuż dysku mamy teraz jasną, ilościową odpowiedź – skomentował główny autor pracy dr Karl Fiteni, związany z włoskim Uniwersytetem Insubrii. Czyli gdzie kończy się nasza Glaktyka? Wyniki grupy pokazują, że większość procesów formowania się gwiazd w Drodze Mlecznej zachodzi w odległości do około 40 000 lat świetlnych od centrum Galaktyki. Migracja gwiazd Galaktyki, w tym nasza, nie tworzą gwiazd równomiernie na całej swojej powierzchni. Można powiedzieć, że tworzą je od środka na zewnątrz. Samo formowanie się gwiazd rozpoczyna się w centralnych, gęstych regionach. Następnie gwiazdy wędrują na zewnętrzne obszary. Odpowiada za to proces określany „migracją radialną” – gwiazdy stopniowo przemieszczają się na zewnątrz ze swoich miejsc narodzin, oddziałując z falami spiralnymi w galaktyce. Podobnie jak surferzy na falach oceanu, gwiazdy mogą zyskiwać pęd od ramion spiralnych i z czasem dryfować na większe odległości. Droga Mleczna podąża tym schematem do pewnego momentu. Badanie pokazuje, że wiek gwiazd maleje wraz z odległością od centrum, zgodnie z oczekiwaniami. Jednak w odległości około 35 000–40 000 lat świetlnych od centrum Galaktyki trend t…

droga-mleczna-a994861.jpg
width: 2243
height: 1200

Studenci astronomii odkryli jedną z najstarszych gwiazd we Wszechświecie. Powstała kilka miliardów lat po Wielkim Wybuchu
type: item
date: 2026-04-15T06:45:44.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: galaktyki
subject: gwiazda
subject: wszechświat
description: Nic nie wskazywało na to, że 21 marca 2025 roku zapisze się w historii astronomii. A tym bardziej, że historię tę napisze grupa dziesięciorga studentów profesora Alexander Ji z Uniwersytetu w Chicago uczących się analizować dane astronomiczne. Jednak to właśnie oni odkryli jedną z najstarszych gwiazd we Wszechświecie. Gwiazdę, która powstała w satelitarnej galaktyce, a następnie przemieściła się do Drogi Mlecznej.
encoded: „Field Course in Astrophysics”, taką nazwę nosi kurs astronomii prowadzony przez prof. Alexa Ji – zastępcę kierownika naukowego projektu SDSS-V. Zajęcia prowadzone są przy wsparciu doktorantów Hillary Andales i Pierre’a Thibodeaux. Kurs jest integralną częścią nauczania studentów studiów licencjackich z astronomii na Uniwersytecie Chicagowskim. Jednak ubiegłoroczni kursanci dokonali czegoś absolutnie niebywałego – odnaleźli gwiazdę należącą do tzw. drugiej populacji gwiazd. Czyli takich, które powstały m.in. z gazu uwolnionego przez supernowe pierwszych gwiazd, jakie powstały po Wielkim Wybuchu. – Ci studenci odkryli coś więcej niż tylko najczystszą gwiazdę. Odkryli swoje niezbywalne prawo do uprawiania fizyki – skomentowała odkrycie Juna Kollmeier, dyrektor SDSS-V. Narodziny gwiazdy SDSS to działający od ćwierć wieku międzynarodowy program współpracy ponad 75 instytucji naukowych z całego świata, którego celem jest udostępnianie danych obserwacyjnych szerokiej społeczności naukowej. W najnowszej fazie projekt wykorzystuje zautomatyzowane zbierania widm milionów obiektów na niebie, co pomaga lepiej zrozumieć, jak gwiazdy, czarne dziury i galaktyki powstają i ewoluują. Na danych z SDSS-V pracuje również prof. Ji oraz jego studenci. W czasie wiosennej przerwy wyjechali oni do obserwatorium Carnegie Science w Chile, gdzie korzystali z instrumentu MIKE (Magellan Inamori Kyocera Echelle) na teleskopach Magellana. Pierwsza noc obserwacyjna odbyła się 21 marca 2025 roku. I już tej nocy druga obserwowana gwiazda – SDSSJ0715-7334 – okazała się tą najważniejszą. SDSSJ0715-7334 składa się niemal wyłącznie z wodoru i helu. Taki skład wskazuje, że jest jedną z najstarszych gwiazd, jakie kiedykolwiek zaobserwowano. Po powstaniu Wszechświata w Wielkim Wybuchu przestrzeń była wypełniona gorącą, gęstą mgłą plazmy składającej się z małych jąder atomowych i swobodnych elektronów. Około 300 000 lat po Wielkim Wybuchu Wszechświat ochłodził się na tyle, że protony i elektrony mogły połąc…

shutterstock2705588755-1ed01da.jpg
width: 5576
height: 3149

Galaktyka Cygaro wyrzuca w przestrzeń gaz z rekordową prędkością. Nowe dane uzyskano dzięki sondzie XRISM
type: item
date: 2026-03-31T07:30:08.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: galaktyki
subject: Gwiazdy
subject: kosmos
description: Astronomowie po raz pierwszy dokładnie zmierzyli prędkość gazu wypływającego z gwiazdotwórczej Galaktyki Cygaro (M82). Wypływ rozciąga się na przestrzeni 40 tysięcy lat świetlnych, a prędkość uciekającego gazu przekracza 3,2 miliona kilometrów na godzinę. Gaz ma też rekordową temperaturę około 25 milionów stopni Celsjusza.
encoded: Mamy to szczęście, że powstaliśmy i żyjemy w całkiem przyjemnej, spokojnej galaktyce, która stopniowo, w zrównoważonym tempie, przekształca gaz w gwiazdy. Ale w ogromnym kosmosie istnieją też miejsca zdecydowanie bardziej dynamiczne, prawdziwe „fabryki gwiazd”. Galaktyczna fabryka gwiazd Jedna z takich „fabryk” znajduje się około 12 milionów lat świetlnych stąd, w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy. Mowa o Galaktyce Cygaro (Messier 82, M82, NGC 3034) – najjaśniejszej galaktyce na niebie w zakresie podczerwieni. M82 tworzy gwiazdy mniej więcej dziesięć razy szybciej niż Droga Mleczna, a skutki tego procesu widoczne są na niebie jako ogromny pióropusz gazu rozciągający się na 40 000 lat świetlnych od jej centrum. Astronomowie badają ten wypływ gazu od dziesięcioleci, mimo to nie byli w stanie ustalić jednej z najbardziej kluczowych kwestii, a mianowicie tego, z jaką prędkością porusza się najgorętszy gaz wewnątrz wypływu. Teraz, dzięki sondzie XRISM – wspólnej misji NASA i Japońskiej Agencji Eksploracji Kosmicznej JAXA – wreszcie udało im się uzyskać odpowiedź. Kosmiczna drogówka Instrument Resolve na pokładzie XRISM skupił się na emisji promieniowania rentgenowskiego z atomów żelaza w centrum M82. Analiza pozwoliła ocenić, że gaz pędzi na zewnątrz z prędkością ponad 3,2 miliona kilometrów na godzinę. Temperatura tego materiału wynosi około 25 milionów stopni Celsjusza! Jest na tyle wysoka, że wywiera ogromne ciśnienie na otaczający gaz i wypycha go na zewnątrz niczym zawór bezpieczeństwa uwalniający nagromadzoną parę. Zagadkę rozwiązano, wykorzystując efekt Dopplera, czyli zjawisko, które sprawia, że dźwięk syreny przejeżdżającej karetki zmienia wysokość. Zjawisko to również rozciąga linię widmową żelaza, gdy jego źródło porusza się szybko w różnych kierunkach. Mierząc stopień poszerzenia tej linii, badacze mogli bezpośrednio obliczyć prędkość. Efekt Dopplera wykorzystuje się również w policyjnych radarach mierzących prędkość na drogach. Można więc powiedzieć, że …

FABRIC-KOLAZ-32-98-31a1853.jpg
width: 2700
height: 1800

Droga Mleczna i galaktyki Grupy Lokalnej tworzą kosmiczne prześcieradło. Nowe analizy na miarę Nagrody Nobla
type: item
date: 2026-03-09T12:59:39.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: galaktyki
subject: obserwacje
subject: wszechświat
description: W matematyce i w fizyce sfera jest kształtem idealnym. W latach 50. ubiegłego wieku założono, że również struktury we Wszechświecie tworzą sfery. Rozkład galaktyk w naszej Grupie Lokalnej też miał tworzyć kulę. Jednak obserwacje nie zgadzały się z teorią. Teraz, dzięki cyfrowemu bliźniakowi Grupy Lokalnej wiemy, że galaktyki w naszym kosmicznym sąsiedztwie tworzą raczej rozległe i cienkie kosmiczne prześcieradło. Badania te obalają koncepcję akceptowaną przez 70 lat.
encoded: Dlaczego bliskie nam galaktyki oddalają się od Drogi Mlecznej, zamiast być przyciągane jej potężną grawitacją? To pytanie nie daje spokoju astronomom od wielu lat. Prawo Hubble’a Wszystko zaczęło się od Edwina Hubble’a, który wykorzystując teleskop Hookera w Mount Wilson Observatory dostrzegł, że im dalej znajduje się jakaś galaktyka, tym szybciej się oddala. Zależność ta znana jest jako prawo Hubble’a i jest jednym z najważniejszych dowodów na rozszerzanie się Wszechświata oraz tego, że rozpoczął się od Wielkiego Wybuchu. Już w czasach Hubble’a astronomowie wiedzieli jednak, że ten schemat nie jest powszechny. Jednym z ważnych wyjątków jest nasza sąsiednia galaktyka Andromedy, która zbliża się do Drogi Mlecznej z prędkością około 100 kilometrów na sekundę. Ale to generowało kolejną zagwozdkę. Dlaczego większość dużych galaktyk w pobliżu naszej, z wyjątkiem Andromedy, wydaje się oddalać od nas zamiast być przyciągana do środka przez grawitację? Jest to zaskakujące, ponieważ galaktyki te znajdują się w pobliżu Grupy Lokalnej (czyli Drogi Mlecznej, Galaktyki Andromedy i dziesiątek mniejszych galaktyk), której łączna masa powinna wywierać zauważalny wpływ grawitacyjny. Kosmiczne prześcieradło Tematowi przyjrzał się zespół badawczy z Instytutu Kapteyna w Groningen, kierowany przez dr. Ewouda Wempe. Korzystając z zaawansowanych symulacji komputerowych badacze odkryli, że materia otaczająca Grupę Lokalną jest ułożona w szeroką i płaską strukturę rozciągającej się na dziesiątki milionów lat świetlnych. Struktura ta obejmuje nie tylko zwykłą materię, ale także niewidzialną ciemną materię otaczającą galaktyki. Nad i pod tą spłaszczoną warstwą znajdują się kosmiczne pustki. Jest to o tyle ciekawe, że – jak wspomnieliśmy wcześniej – od lat 50. ubiegłego wieku powszechnie uznawano, iż nasza Grupa Lokalna jest sferą. Nowe badania burzą ten światopogląd i zmuszają do przemyślenia tego, co w kosmosie wydaje się mam pewne. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatil…

kosmiczne-przescieradlo-0bdfdaf.jpeg
width: 1380
height: 986

Jesteśmy świadkami śmierci jednej z największych gwiazd? Astronomowie zauważyli nietypowe sygnały
type: item
date: 2026-02-25T07:51:54.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: fizyka
subject: galaktyki
subject: gwiazda
subject: supernowa
description: Gwiazda WOH G64, która jest 1500 razy większa od naszego Słońca, w ostatnich latach zaczęła się gwałtownie zmieniać. Autorzy najnowszego badania twierdzą, że to ciało niebieskie ewoluowało w fazę żółtego hiperolbrzyma, co przybliża je do „śmierci”.
encoded: Ewolucję gwiazdy można porównać do ludzkiego życia. Tak samo jak noworodek, który przychodzi na świat, gwiazda rodzi się w obłoku gazu i zaczyna „oddychać” dzięki fuzji jądrowej. Następnie przez większość życia to ciało niebieskie pozostaje stabilne, równoważąc ciśnienie promieniowania siłą grawitacji. Zaczyna umierać, gdy paliwo wodorowe się wyczerpuje, podobnie jak człowieka opuszczają siły witalne. Różnica jest taka, że u ludzi długość życia zależy od biologii i środowiska, a u gwiazd niemal wszystko determinuje masa – im jest większa, tym szybciej ciało niebieskie umiera. Czym jest śmierć gwiazdy? Jednak w wymiarze ziemskim śmierć jest najczęściej postrzegana jako zjawisko nagłe, w przypadku gwiazd jest to proces trwający miliardy lat, często znacznie przekraczający istnienie naszej planety. Ponadto koniec takiego ciała niebieskiego to początek życia innych obiektów we Wszechświecie. W pewnym uproszeniu można powiedzieć, że kresem masywnej gwiazdy jest eksplozja supernowej. To jedno z najpotężniejszych zjawisk w całym kosmosie. Podczas wybuchu powstają ciężkie pierwiastki, m.in. żelazo, złoto, czy uran, które później tworzą planety i nowe życie. To właśnie z materii po dawnych supernowych powstała Ziemia. Najnowsze badanie opublikowane właśnie na łamach czasopisma naukowego „Nature Astronomy” wykazało, że możemy być świadkami umierania jednej z największych znanych nam gwiazd. Chodzi o WOH G64. To czerwony hiperolbrzym znajdujący się w Wielkim Obłoku Magellana w odległości około 168 tys. lat świetlnych od Układu Słonecznego. Jego promień jest o ok. 1540 razy większy niż promień Słońca, czyli ma nieco ponad miliard kilometrów. Gdyby umieścić tego kolosa w centrum naszego układu gwiezdnego, sięgałby po orbitę Jowisza. „Czerwone nadolbrzymy to chłodne, masywne gwiazdy, które znajdują się w końcowej, krótkotrwałej i niestabilnej fazie ewolucji, tuż przed eksplozją jako supernowe. Jednak ich los wciąż pozostaje niejasny” – napisali we wstępie swojej pracy badacze z G…

umierajaca-gwiazda-0e15a18.jpg
width: 5000
height: 3125

Astronomowie odsłaniają „rusztowanie” Wszechświata. Czym są mosty materii łączące gromady galaktyk?
type: item
date: 2026-02-19T08:31:45.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: fizyka
subject: galaktyki
subject: wszechświat
description: FAST – 500-metrowy, największy na świecie radioteleskop z pojedynczą czaszą – umożliwił chińskim astronomom odnalezienie kosmicznej nici składającej się z szesnastu galaktyk różnego typu oraz pięciu pozbawionych gwiazd skupisk gazu. Struktura rozciąga się na niemal 3 miliony lat świetlnych i jest tylko jednym z włókien olbrzymiego rusztowania Wszechświata.
encoded: W jednej z książek napisałam, że jesteśmy mniej niż pyłkiem na bucie Wszechświata, gdyby oczywiście Wszechświat nosił buty. Faktem jest, że ogrom kosmicznych struktur jest często trudny do pojęcia. Co, w mojej opinii, najlepiej pokazuje kosmiczna sieć – gargantuiczna trójwymiarowa struktura stworzona z nici galaktyk. Kosmiczna sieć Gdy patrzymy na rozmieszczenie galaktyk w bardzo dużej skali, okazuje się, że nie są one rozrzucone przypadkowo. Zamiast tego tworzą ogromną, trójwymiarową strukturę przypominającą sieć lub rusztowanie. Składa się ona z: cienkich, długich nici zbudowanych z galaktyk i gazu zwanych filamentami, węzłów, czyli miejsc przecinania się filamentów; to właśnie tam znajdują się wielkie gromady galaktyk, pustki – obszarów pozbawionych galaktyk. Większość galaktyk znajduje się wzdłuż filamentów. A astronomowie z Chińskiej Akademii Nauk właśnie wyciągnęli jedno takie włókno z ogromnego, trójwymiarowego gobelinu Wszechświata. Galaktyczna autostrada Opublikowane w serwisie preprintów arXiv badanie dotyczy ułożonych w niemal równej linii galaktyk będących częścią Supergromady Wielkiej Niedźwiedzicy. Linia ta rozciąga się na niemal trzy miliony lat świetlnych. Dla lepszego zrozumienia tej wielkości warto dodać, że nasza, wcale nie mała galaktyka Drogi Mlecznej ma od 100 do 120 lat świetnych średnicy, a odległość między Ziemią a Słońcem to nieco ponad 8 minut świetlnych. Odkrycie chińskich naukowców odsłania delikatny, cienki filament – kosmiczną autostradą kierującą przepływem gazu, który zasila nowe pokolenia gwiazd i galaktyk. Ścieżkę zdominowaną przez ciemną materię, w której galaktyki rodzą się i ewoluują w zsynchronizowanym kosmicznym tańcu. – Co istotne, ten konkretny filament jest niezwykle cienki — jego grubość jest porównywalna ze średnicą pojedynczej galaktyki. Zaobserwowaliśmy zgodność orientacji spinów galaktyk z osią filamentu oraz gradient prędkości wzdłuż jego struktury. Wyniki te silnie wskazują na obecność zimnego przepływu akrecyjnego w…

kosmiczna-siec-7366b66.jpg
width: 1200
height: 900

Zobaczyć niewidoczne. Tajemnice ciemnej energii, która napędza rozszerzanie Wszechświata
type: item
date: 2026-01-28T07:51:15.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: czas
subject: galaktyki
subject: wszechświat
description: Aż 758 nocy nieustannych obserwacji jednej ósmej nieba potrzeba było do zebrania danych o 669 milionach (!) galaktyk oddalonych od nas o miliardy lat. Na ich podstawie naukowcom skupionym w konsorcjum Dark Energy Survey (DES) udało się złożyć pierwszy szczegółowy obraz rozszerzania się Wszechświata oraz stojącej za tym nieuchwytnej ciemnej energii.
encoded: – Nasze marzenie się spełniło. Wyniki uzyskane przez Dark Energy Survey rzucają nowe światło na nasze rozumienie Wszechświata i jego ekspansji – napisali w oświadczeniu naukowcy konsorcjum. Badacze właśnie opublikowali pierwszą w historii analizę łączącą cztery niezależne metody badania ciemnej energii, co stanowi kluczowy krok w kierunku odkrycia prawdziwej natury tej tajemniczej siły dominującej we Wszechświecie. Bo to, czym jest ciemna energia, jest jednym z podstawowych pytań współczesnej astronomii i astrofizyki. Zwykła materia to niespełna 5 proc. Wszechświata Zacznijmy od tego, że według współczesnych badań zwykła materia, czyli gwiazdy, planety i gaz międzygalaktyczny, to zaledwie 4,9% składników Wszechświata. Aż 95 procent jego zawartości stanowią składniki niewidoczne: 68,3% to ciemna energia, a 26,8% – ciemna materia. Ciemna energia pozostaje hipotetyczną forma energii. Ma wypełniać całą przestrzeń kosmiczną, a jej działanie ma mieć charakter odpychający. To właśnie ciemna energia ma odpowiadać za przyspieszające rozszerzanie się Wszechświata, odkryte pod koniec XX wieku i potwierdzane w kolejnych badaniach, m.in. publikowanych od 2011 roku. Pierwsze wskazówki istnienia ciemnej energii pojawiły się w 1998 roku, gdy dwa niezależne zespoły astronomów zaobserwowały odległe supernowe. Odkryto wówczas, że im dalej się one znajdują, tym szybciej oddalają się od Ziemi. Potwierdziło to nie tylko, że Wszechświat się rozszerza – jak sugerował Edwin Hubble sto lat temu – ale również, ku zaskoczeniu naukowców, że ekspansja ta przyspiesza. Sam termin „ciemna energia” wprowadził fizyk Michael Turner. Energia odpychająca W przeciwieństwie do ciemnej materii ciemna energia nie skupia się w galaktykach ani gromadach galaktyk i nie wpływa bezpośrednio na ruch widzialnej materii. Jej odpychające oddziaływanie pozwala wyjaśnić, dlaczego galaktyki oddalają się od siebie coraz szybciej oraz dlaczego wiek Wszechświata (ok. 13,8 mld lat) jest zgodny z obserwowanym wiekiem najsta…

shutterstock2706216173-78ab268.jpg
width: 5186
height: 2105

Czy w pobliżu czarnej dziury w centrum naszej Galaktyki może rozwijać się zaawansowana cywilizacja?
type: item
date: 2025-11-03T09:01:57.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: cywilizacja
subject: czarna dziura
subject: czarna dziura sagittarius a
subject: fizyka
subject: galaktyki
subject: kosmici
description: W granicach znanej fizyki możliwe jest, że zaawansowana cywilizacja osiedli się w pobliżu supermasywnej czarnej dziury, by wykorzystać spowolnienie czasu. Potrzebuje do tego energii całej gwiazdy. Przy tym spowolnieniu dla obserwatorów zewnętrznych cywilizacja byłaby niedostrzegalna, a wysyłane przez nią sygnały mogłyby przypominać szybkie rozbłyski radiowe.
encoded: Spis treści: Poszukiwanie pozaziemskiej inteligencji Imperia galaktyczne i paradoks Fermiego Życie na sferze Dysona Przyspieszenie i spowolnienie czasu Szybkie rozbłyski radiowe „Gdzie oni są?”. Takie pytanie postawił w 1950 roku genialny Enrico Fermi, fizyk, noblista i członek Projektu Manhattan. Odnosił się tym samym do obcych cywilizacji, które, patrząc na wielkość Wszechświata, powinny pojawiać się regularnie. Mimo to nie znaleźliśmy wciąż ich śladów. Poszukiwanie pozaziemskiej inteligencji Poszukiwanie pozaziemskich cywilizacji jest tematem wielu rozważań, również czysto matematycznych. W latach 60. ubiegłego wieku astronom i astrofizyk, założyciel programu poszukiwania inteligencji pozaziemskiej SETI Frank Drake zaproponował równanie, którego celem jest dokładniejsze zrozumienie mechanizmów wpływająch na szanse powstania takich cywilizacji. Według jego szacunków w najbardziej pesymistycznej wersji Wszechświat powinno zamieszkiwać pięć miliardów rozwiniętych cywilizacji. Ale zarówno Fermi, jak i Drake – obaj żyjący w erze atomu – podkreślali, że rozwinięta cywilizacja nie będzie trwała w nieskończoność, ponieważ może się unicestwić przy użyciu zaawansowanej broni. „Krótki” czas istnienia cywilizacji przy odległościach w kosmosie uniemożliwiłoby realne skomunikowanie się z przedstawicielami innych cywilizacji. Czy w takim razie może istnieć cywilizacja zdolna pokonać ograniczenia prędkości światła i ludzkiego życia, nie łamiąc praw znanej fizyki? Zdaniem fizyków Chris Reissa i Justin C. Feng byłoby to możliwe, gdyby cywilizacja osiedliła się w pobliżu czarnej dziury, gdzie z powodu grawitacyjnej dylatacji czasu sekunda lokalna może odpowiadać tysiącom sekund dla obserwatora daleko w galaktyce. Najlepszym miejscem do tego są stabilne orbity wokół supermasywnej czarnej dziury, np. Sgr A* w centrum Drogi Mlecznej. Imperia galaktyczne i paradoks Fermiego W opublikowanym kilka dni temu w serwisie preprintów Arxiv.com artykule „Cywilizacje spowolnione w czasie, imperi…

zycie-przy-czarnej-dziurze-71f82e7.jpg
width: 2666
height: 1500

Czy zarejestrowane przez teleskop Webba tzw. Małe Czerwone Kropki są najwcześniejszymi czarnymi dziurami?
type: item
date: 2025-09-08T06:51:25.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: galaktyki
subject: obserwacje
subject: teleskop
description: Kosmiczne oko ludzkości, czyli badający wszechświat w podczerwieni Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, zajrzał w przeszłość, do tzw. epoki rejonizacji. Zaobserwował tam „Małe Czerwone Kropki”, powstałe około 600 milionów lat po Wielkim Wybuchu. Czy obiekty te mogą być pierwotnymi czarnymi dziurami, zalążkami współczesnych galaktyk?
encoded: Spis treści: Małe czerwone kropki Czy LRD to pierwotne czarne dziury? Masa galaktyki i czarnej dziury Czym mogą być Little Red Dots (Małe Czerwone Kropki, LRD), których ślady odkryło potężne oko wyniesionego 25 grudnia 2021 roku Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba? Jak dowiedzieć się, w jaki sposób wiązały się z rozwojem Wszechświata aż do momentu, w którym jesteśmy? Astronomowie z Uniwersytetu w Cambridge opublikowali właśnie artykuł, w którym przedstawiają analizy jednej z takim Małych Czerwonych Kropek. Konkretnie QSO1. Małe czerwone kropki Zacznijmy od tego, że LRD są niewielkimi punkcikami o skrajnie przesuniętym ku czerwieni widmie. Pochodzą z tzw. epoki rejonizacji, czyli trwającego miliard lat procesu, w którym światło z pierwszych gwiazd i galaktyk rozwiewało gazy wypełniające wczesny Wszechświat, tym samym umożliwiając światłu swobodny przepływ. Ten wczesny okres jest wyjątkowo tajemniczy. A chociaż naukowcy mają kilka hipotez wyjaśniających, w jaki sposób pierwsze gwiazdy, galaktyki i czarne dziury wyłoniły się z pierwotnej ciemności, sprawdzenie tego poprzez obserwacje nie jest proste. Przede wszystkim dlatego, że światło pochodzące z tych najwcześniejszych obiektów zostało rozciągnięte w kierunku czerwonego krańca widma elektromagnetycznego, czyli przesunięte ku czerwieni, dzięki nieustannie trwającej ekspansji Wszechświata. Na szczęście JWST został zaprojektowany do obserwacji światła w tych długościach fal, co czyni go najlepszym narzędziem, jakim dysponujemy, próbując zrozumieć, jak wszystko się zaczęło. Czy LRD to pierwotne czarne dziury? W opisywanym artykule opublikowanym na łamach serwisu preprintów Arxiv, Ignas Juodžbalis z Uniwersytetu Cambridge w Wielkiej Brytanii oraz jego grupa badawcza rozważa, czy LRD mogą być tzw. pierwotnymi czarnymi dziurami, zalążkami galaktyk. Co ciekawe, w przypadku obserwacji LRD QSO1 siła JWST została wzmocniona przez sam Wszechświat. Wszystko dlatego, że pomiędzy LRD a nami znajduje się masywna gromada galaktyk, kt…

pierwotna-czarna-dziura-36c0ae7.jpg
width: 1024
height: 415

Teleskop Webba zarejestrował narodziny supermasywnej czarnej dziury. To tajemniczy obiekt
type: item
date: 2025-07-24T10:08:20.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: galaktyki
description: Supermasywne czarne dziury, czyli takie o masie ponad stu tysięcy mas Słońca i więcej, wciąż pozostają zagadką dla astronomów. Nieznane jest przede wszystkim ich pochodzenie. Część badaczy składa się ku hipotezie, iż powstały z masywnych i gęstych obłoków molekularnych, które zapadły się w czarną dziurę bez fazy gwiazdy. Prof. Pieter van Dokkum z Uniwersytetu Yale uważa, że właśnie trafił na taki obiekt.
encoded: Spis treści: Narodziny supermasywnej czarnej dziury Swobodne czarne dziury Teorie lekkich i ciężkich ziaren Badania Nieskończoności Niedawno astronomowie pracujący nad obrazami z badania COSMOS-Web prowadzonego przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST) odkryli coś zaskakującego – galaktykę z podwójnym jądrem, powstałą prawdopodobnie w wyniku zderzenia się dwóch galaktyk. W związku z tym, że na obrazach przypomina symbol nieskończoności (∞), nadali jej przydomek Infinity (Galaktyka Nieskończoności). A chociaż sama możliwość zbadania kolizji galaktyk i powstałego w jej wyniku nowego obiektu jest fascynująca, to uwagę astronomów przykuło coś innego – dostrzeżona między łączącymi się galaktykami supermasywna czarna dziura. Znajduje się ona w rozległym polu gazu, a naukowcy uważają, że może to być uznawana za do tej pory hipotetyczną czarną dziurę powstała w wyniku bezpośredniego zapadnięcia się obłoku gazowego. Narodziny supermasywnej czarnej dziury – Uważamy, że jesteśmy świadkami narodzin supermasywnej czarnej dziury (SMBH) – czegoś, czego nigdy wcześniej nie widziano – napisał prof. Pieter van Dokkum z Uniwersytetu Yale. Jest on głównym autorem artykułu przedstawiającego to odkrycie, opublikowanego w czasopiśmie „The Astrophysical Journal Letters”. Morfologia Infinity sugeruje, iż powstała ona w wyniku zderzenia lub nałożenia na siebie dwóch galaktyk o równoległych dyskach, co utworzyło pierścienie zderzeniowe wokół obu galaktyk. Dane z teleskopów Kecka, Chandra i Very Large Array wskazują, że galaktyka Infinity, poza SMBH w centrach stapiających się galaktyk, zawiera aktywnie akreującą supermasywną czarną dziurę znajdującą się pomiędzy nimi. – Co ciekawe, ta trzecia SMBH nie jest powiązana z żadnym z dwóch centrów. Znajduje się pomiędzy nimi zarówno pod względem położenia, jak i prędkości radialnej – stwierdzono w artykule. Dalej badacze sugerują, że SMBH narodziła się w chmurze gęstego gazu pochodzącego z pierścieni gazowych otaczających jądra zbliżających się g…

czarna-dziura-galaktyka-nieskonczonosc-774bda2.jpg
width: 1000
height: 667

Rubin ma oko na Planetę 9? Teleskop, który może zmienić podręczniki
type: item
date: 2025-07-20T11:00:35.000Z
creator: Marina Koren
subject: Kosmos
subject: Nauka
subject: galaktyki
subject: kosmos
subject: nauka
subject: teleskop
description: Teleskop Rubin to przełom w badaniach kosmosu. Jego potężna moc obserwacyjna może odmienić to, co wiemy o Układzie Słonecznym, galaktykach i ciemnej materii. Sprawdź, co już udało się zaobserwować i jakie odkrycia mogą nas jeszcze zaskoczyć.
encoded: Spis treści: Eksplozja danych i wyzwania dla astronomii Czy Dziewiąta Planeta naprawdę istnieje? Rubin może dać odpowiedź Goście spoza Układu Słonecznego pod lupą Rubina Odkrywanie przeszłości Drogi Mlecznej i jej galaktycznych sąsiadów Tropem niewidzialnego. Jak Rubin pomoże zbadać ciemną materię i ciemną energię Teleskop Rubin może odkryć coś, czego nikt się nie spodziewa Na szczycie góry w chilijskiej pustyni Atakama ruszyło działanie jednego z najpotężniejszych narzędzi obserwacyjnych w historii astronomii — Obserwatorium Very C. Rubin. Wyposażone w 3200-megapikselową kamerę wielkości SUV-a i zdolne do wykonywania setek zdjęć każdej nocy przez kolejne dziesięciolecie, nowe obserwatorium zrewolucjonizuje nasze spojrzenie na Wszechświat. Dzięki szerokokątnemu systemowi obserwacji, który co pięć sekund kieruje obiektyw na nowy fragment nieba, teleskop Rubin będzie tworzyć niezwykłe poklatkowe obrazy całej południowej części nieba. Jego lustra, zbierające ogromne ilości światła, umożliwią dostrzeżenie niezwykle słabych i odległych obiektów kosmicznych, a naukowcy mają nadzieję, że pomoże to m.in. w odkryciu legendarnej Planety 9. Nazwany na cześć astronomki Very Rubin, która dostarczyła dowodów na istnienie ciemnej materii, teleskop budzi zachwyt środowiska naukowego i otwiera zupełnie nowy rozdział w badaniach nad tajemnicami Wszechświata. Może przynieść odpowiedzi na wiele pytań, m.in. to, jak powstał Wszechświat. Eksplozja danych i nowe wyzwania dla astronomii Rubin ma rozpocząć pełne działanie jeszcze w tym roku, po zakończeniu ostatnich testów technicznych. Gdzie więc skierować teleskop wart pół miliarda dolarów? Naukowcy przewidują, że obserwatorium odkryje miliony asteroid i komet, kilka milionów supernowych, 17 miliardów gwiazd w Drodze Mlecznej, 20 miliardów galaktyk i inne zjawiska astrofizyczne, które być może nigdy wcześniej nie zostały zaobserwowane. Nasz kosmiczny kielich się przelewa. Inne obserwatoria, zarówno naziemne, jak i kosmiczne, dostarczyły n…

Vera-Rubin-Observatory-11a272d.jpg
width: 2050
height: 1367

Zostań domowym astronomem i pomóż NASA badać galaktyki
type: item
date: 2025-05-13T12:40:27.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Kosmos
subject: Nauka
subject: Technologia
subject: astronomia
subject: badania naukowe
subject: galaktyki
subject: nauka
subject: teleskop
description: Oto gratka dla astronomów-amatorów. Można nie tylko wziąć udział w badaniach naukowych, ale i zyskać dostęp do najnowszych obrazów przesłanych przez najbardziej zaawansowane astronomiczne urządzenie na świecie: Teleskop Jamesa Webba.
encoded: Spis treści: Czym jest nauka obywatelska? Galaktyczne ZOO czyli jak zostać domowym astronomem Nowy projekt NASA umożliwia każdemu wzięcie udziału w badaniach naukowych galaktyk. W ramach Galaxy Zoo każdy ochotnik z komputerem i internetem może uzyskać dostęp do tysięcy obrazów przesłanych przez Teleskop Jamesa Webba. A potem przyczynić się do rozwoju nauki, analizując kształt galaktyk sfotografowanych przez JWST. Czym jest nauka obywatelska? Nauka obywatelska (ang. citizen science) to forma współpracy między naukowcami a obywatelami, którzy nie są zawodowymi badaczami. Uczestnicy takich projektów mogą zbierać dane, dokonywać obserwacji, analizować zebrane informacje, a czasem nawet brać udział w formułowaniu pytań badawczych czy interpretacji wyników. Takie działania odbywają się najczęściej w ramach zorganizowanych inicjatyw naukowych prowadzonych przez instytucje badawcze czy uczelnie. Nauka obywatelska znajduje szerokie zastosowanie w takich dziedzinach jak ekologia, biologia, klimatologia, astronomia, archeologia czy ochrona środowiska, gdzie skala zbieranych danych przekracza możliwości pojedynczych zespołów badawczych. Przykłady nauki obywatelskiej to m.in.: iNaturalist – aplikacja i społeczność, w której użytkownicy dokumentują napotkane gatunki roślin, zwierząt i grzybów eBird – globalny projekt prowadzony przez Cornell Lab of Ornithology, w którym obserwatorzy ptaków z całego świata rejestrują swoje obserwacje Zooniverse – platforma internetowa zrzeszająca wiele projektów nauki obywatelskiej z różnych dziedzin, np. klasyfikowanie galaktyk w Galaxy Zoo Galaktyczne ZOO czyli jak zostać domowym astronomem I to właśnie do projektu Galaxy Zoo wchodzącego w skład Zooniverse NASA szuka pomocy u obywateli. Amerykańska agencja kosmiczna zaprasza do udziału w klasyfikowaniu galaktyk uchwyconych przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST). Galaxy Zoo to jeden z największych i najdłużej działających projektów nauki obywatelskiej. W nowej odsłonie projektu ochotnicy ma…

5448534463962cb5016e56k-762f615.jpg
width: 6144
height: 6144

Mały Obłok Magellana jest rozszarpywany. Niszczy go grawitacja innej galaktyki
type: item
date: 2025-04-15T11:48:27.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Historia
subject: astronomia
subject: galaktyki
subject: gwiazda
subject: obserwacje
description: Mały Obłok Magellana może być na prostej ścieżce ku unicestwieniu. Jest rozciągany i destabilizowany przez ogromne siły grawitacyjne swojego większego sąsiada – Dużego Obłoku Magellana. Te dwie galaktyki karłowate, znane wspólnie jako Obłoki Magellana, są nie tylko fascynującym elementem nocnego nieba południowej półkuli, ale również kluczem do lepszego zrozumienia procesów zachodzących we Wszechświecie.
encoded: Spis treści: Galaktyki karłowate 7000 masywnych gwiazd Laboratorium Wszechświata Nazwane zostały na cześć Ferdynanda Magellana, portugalskiego podróżnika, który jako pierwszy udokumentował ich obecność w XVI wieku. Obłoki Magellana to nieregularne galaktyki satelitarne krążące wokół Drogi Mlecznej. Galaktyki karłowate Duży Obłok Magellana (LMC) znajduje się w odległości około 160 tysięcy lat świetlnych od Ziemi i zawiera miliardy gwiazd. Mimo swojego statusu galaktyki karłowatej, wyróżnia się stosunkowo dużą masą i intensywną aktywnością gwiazdotwórczą. To właśnie tam znajduje się spektakularna mgławica Tarantula, będąca jednym z najaktywniejszych obszarów narodzin gwiazd w naszym kosmicznym sąsiedztwie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wielki-oblok-magellana-i-maly-oblok-magellana-astronomiczna-linijka-wszechswiata-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-dcdf822.jpeg" width="1024" height="660" alt="Wielki Obłok Magellana i Mały Obłok Magellana. „Astronomiczna linijka” Wszechświata (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Wielki Obłok Magellana i Mały Obłok Magellana. „Astronomiczna linijka” Wszechświata (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Z kolei Mały Obłok Magellana (SMC), oddalony o około 200 tysięcy lat świetlnych, jest mniej masywny, bardziej rozciągnięty i silnie zdeformowany przez złożone interakcje grawitacyjne – zarówno z naszą galaktyką Drogi Mlecznej, jak i z samym LMC. Wspólnie galaktyki te tworzą dynamiczny układ, który od milionów lat wpływa na siebie nawzajem. Generuje on m.in. Strumień Magellana – olbrzymi pas gazu rozciągający się między nimi, ciągnący się aż w stronę naszej Galaktyki. 7000 masywnych gwiazd Przełomowe badania prowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Nagoya w Japonii rzuciły nowe światło na tę kosmiczną interakcję. Kierowany przez Satoyę Nakano i Kengo Tachiharę zespół przeanaliz…

obloki-magellana-3ac677a.jpeg
width: 700
height: 467

Ruszyła misja NASA SPHEREx. Teleskop ma zmapować 450 milionów galaktyk!
type: item
date: 2025-04-02T06:44:07.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: galaktyki
subject: nasa
subject: wszechświat
description: Teleskop kosmiczny SPHEREx już działa. Instrument, który opracowywano przez ostatnią dekadę, ma za zadanie zmapowanie nieba w 102 zakresach podczerwieni. To więcej niż jakakolwiek inna misja przed nią – twierdzi NASA.
encoded: Spis treści: SPHEREx jak Euclid i JWST Największe pytania kosmologii Fundamenty fizyki Najnowsze obserwatorium kosmiczne NASA SPHEREx ma zapewnić astronomom wyjątkowo szeroki i bogaty obraz kosmosu. Można śmiało powiedzieć, że takiego przeglądu nieba jeszcze nie było. Akronim misji – SPHEREx – odnosi się do Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization and Ices Explorer. Teleskop zmapuje całe niebo w 102 zakresach podczerwieni, zbierając dane o początkach Wszechświata, zaraniu galaktyk i kluczowych składnikach życia w naszym kosmicznym otoczeniu. – Wierzymy, że ta misja odpowie na fundamentalne pytanie: jak się tu znaleźliśmy? – powiedział Shawn Domagal-Goldman, pełniący obowiązki dyrektora działu astrofizyki w siedzibie NASA. SPHEREx jak Euclid i JWST Badanie Wszechświata w podczerwieni daje wyjątkowo szerokie możliwości. W ten sposób działają m.in. Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST) i łowca ciemnej materii – teleskop Euclid. Podczerwień pozwala przebić się przez pył i gaz, aby zobaczyć niektóre z najstarszych gwiazd i galaktyk Wszechświata, które w przeciwnym razie byłyby zasłonięte. Wszystko dlatego, że światło podczerwone ma dłuższe fale niż ludzkie oko zdolne jest wykryć. Korzystając z techniki zwanej spektroskopią, naukowcy mogą rozdzielić światło podczerwone z gwiazd i galaktyk na różne zakresy długości, podobnie jak światło słoneczne uderzające w pryzmat rozdziela się na tęczę widzialnych odcieni. Widmo obiektu może ujawnić wiele przydatnych cech, w tym jego skład, gęstość, temperaturę i ruch. – Obserwatorium SPHEREx wykorzysta swoje spektrometry do badania nieba w trzech wymiarach i pomiaru tych cech w setkach milionów galaktyk – mówi Jamie Bock, główny badacz misji SPHEREx i profesor fizyki w Kalifornijskim Instytucie Technologii (Caltech). Zdaniem naukowca może to przynieść odpowiedzi na podstawowe pytania kosmologii: formowanie się galaktyk, zbadanie pochodzenia wody i związków organicznych w naszej galaktyce Drogi Mleczne…

spherex-a1f4630.jpg
width: 970
height: 545

Astronomowie odkryli galaktykę Wielkie Koło. Nie ma pewności, jak powstała
type: item
date: 2025-03-28T07:05:45.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: droga mleczna
subject: galaktyki
subject: kosmos
subject: odkrycia
subject: wszechświat
description: Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST) odnalazł wyjątkowo dużą galaktykę z okresu wczesnego Wszechświata. Ten kosmiczny gigant, którego światło pokonało ponad 12 miliardów lat, aby do nas dotrzeć, został nazwany Wielkim Kołem. Nowe odkrycie podważa naszą wiedzę na temat formowania się galaktyk.
encoded: W tym artykule: Narodziny galaktyk Galaktyki superspiralne Niespodziewane odkrycie Ta gigantyczna galaktyka dyskowa istniała w ciągu pierwszych dwóch miliardów lat po Wielkim Wybuchu. Oznacza to, że Wielkie Koło uformowało się, gdy Wszechświat miał zaledwie 15% swojego obecnego wieku. Informacja ta każe zweryfikować naszą dotychczasową wiedzę na temat formowania się galaktyk. Dr Themiya Nanayakkara, główny astronom Australijskiego Centrum Danych Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba oraz jeden z odkrywców Wielkiego Koła twierdzi, iż badanie galaktyk dyskowych pomaga nam odkryć, w jaki sposób galaktyki tworzą się, rosną i ewoluują przez miliardy lat. – Wyobraźmy sobie galaktykę podobną do naszej Drogi Mlecznej: płaską, obracającą się strukturę złożoną z gwiazd, gazu i pyłu, często otoczoną rozległym halo niewidocznej ciemnej materii – napisał w artykule opublikowanym na łamach „The Conversation”. Narodziny galaktyk Galaktyki dyskowe mają zazwyczaj wyraźne ramiona spiralne rozciągające się na zewnątrz od gęstego obszaru centralnego. Nasza Droga Mleczna jest galaktyką dyskową, charakteryzującą się pięknymi ramionami spiralnymi, które owijają się wokół jej centrum. Do tej pory naukowcy sądzili, że dyski galaktyk tworzą się stopniowo przez długi czas. W dodatku dokonują tego na dwa sposoby: albo poprzez gaz płynnie napływający do galaktyk z otaczającej przestrzeni, albo poprzez łączenie się z mniejszymi galaktykami. – Zazwyczaj szybkie łączenie się galaktyk zaburzałoby delikatne spiralne struktury, zmieniając je w bardziej chaotyczne kształty. Jednak Wielkie Koło zdołało szybko urosnąć do zaskakująco dużych rozmiarów, nie tracąc przy tym swojej charakterystycznej spiralnej formy. Podważa to długo utrzymywane koncepcje dotyczące wzrostu gigantycznych galaktyk – twierdzi dr Themiya Nanayakkara. Galaktyki superspiralne Obserwacje wykonane dzięki możliwościom JWST pokazują, że galaktyka Wielkie Koło jest porównywalna pod względem rozmiaru i prędkości obrotowej do największych g…

Droga-Mleczna-6791b6d.jpg
width: 1920
height: 1080

Zaskakujące odkrycie: tajemnicza ciemna energia słabnie. Wszechświat przestanie się rozszerzać?
type: item
date: 2025-03-20T12:27:33.000Z
creator: Magdalena Salik
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: fizyka
subject: galaktyki
subject: odkrycia
subject: wszechświat
description: Naukowcy od dawna zakładali, że niewyjaśniona siła, która sprawia, że kosmos się rozszerza, to stała. Jednak najnowsze dane potwierdzają zaskakującą hipotezę postawioną w zeszłym roku. Ciemna energia może słabnąć. To zmienia nasze wyobrażenia o przyszłości kosmosu.
encoded: W tym artykule: Niespodzianka, jakiej dostarczył kosmos Nowe dane potwierdzają rewolucyjną hipotezę Ciemna energia nie jest stałą? Z czego składa się Wszechświat? Tylko niewielka jego część – zaledwie 5% – to zwykła materia. Taka, jaką widzimy dookoła siebie na co dzień i z jakiej jesteśmy zbudowani my, planety i gwiazdy. Jedna czwarta kosmosu to ciemna materia: odpowiednik tej zwykłej, tylko niewidoczny. Wszystko pozostałe – czyli ok. 70% Wszechświata – to ciemna energia. Obserwacje najdalszych galaktyk doprowadziły naukowców do opracowania teorii zakładającej, że tempo rozszerzania się Wszechświata rośnie. Galaktyki cały czas się od siebie oddalają, a czym są bardziej oddalone od Ziemi, tym dzieje się to szybciej. To oznacza, że w kosmosie musi istnieć jakaś „rozpychająca” siła, która przeważa przyciąganie grawitacyjne. Ta siła to właśnie ciemna energia, kluczowy wskaźnik modelu kosmologicznego lamba-CDM. Co o niej wiadomo? Ciemna energia to wrodzona właściwość pustej przestrzeni. Przestrzeń jest niejako w nią „zaopatrzona” – ciemna energia działa w każdym punkcie próżni, zawsze tak samo. Innymi słowy, jest stałą kosmologiczną: czynnikiem, który się nie zmienia niezależnie od tego, gdzie i kiedy zostanie zmierzony. Niespodzianka, jakiej dostarczył kosmos Odkrycie, że kosmos rozszerza się coraz szybciej, jest jednym z przełomowych dokonań naukowych w ostatnich kilku dekadach. Stoi za nim astrofizyk Adam Riess, który w 2011 r. otrzymał za to Nagrodę Nobla z fizyki. Jego ustalenia pozwalały przewidywać przyszłość całego kosmosu, który miałby się rozszerzać w nieskończoność. Teoria ta była uznawana za mocną aż do kwietnia 2024 roku. Wówczas pojawiła się na niej pierwsza rysa. Naukowcy z konsorcjum DESI, pracujący nad mapą kosmosu 3D, zauważyli coś zaskakującego. Z danych wynikało, że ciemna energia może zmieniać się w czasie. A konkretnie – słabnąć. Gdyby tak było, Wszechświat mógłby rozszerzać się nie coraz szybciej, ale w stałym tempie. Możliwe byłyby również inne, …

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/03/1512px-ArtisticCompositionofDESIYear-OneDataSliceAbovetheNicholasUMayall4-meterTelescopenoirlab2408a-374db82.jpg
width: 1512
height: 1080

ESA opublikowała dane z głębokich obserwacji kosmicznego łowcy ciemnej materii – teleskopu Euclid
type: item
date: 2025-03-19T11:57:27.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: europejska agencja kosmiczna
subject: galaktyki
subject: teleskop
description: Liczne gromady galaktyk, pierwsze badanie klasyfikacyjne ponad 380 tys. galaktyk i ich aktywnych jąder to wciąż wierzchołek góry lodowej danych, jakie dzisiaj opublikowała Europejska Agencja Kosmiczna. Dane zostały zebrane przez obserwatorium kosmiczne Euclid i przeanalizowane przez badaczy projektu. Pokazują, że najnowszy europejski teleskop kosmiczny jest prawdziwą maszyną do wielkoskalowego badania Wszechświata.
encoded: Spis treści: Mechaniczny odkrywca Głębokie pole Euklidesa Wielkoskalowa organizacja galaktyk Kosmiczna sztuczna inteligencja Wszechświat w zasięgu Euclida Zaprezentowane dzisiaj wyniki z obserwacji kosmicznego teleskopu Euclid to zaledwie pierwsza partia danych pozyskanych przez obserwatorium. Uwagę przykuwają setki tysięcy galaktyk o różnych kształtach i rozmiarach, ukazujących ich wielkoskalową organizację w kosmicznej sieci. Publikacja obejmuje również liczne gromady galaktyk oraz pierwsze badanie klasyfikacyjne ponad 380 tys. galaktyk zebrane dzięki połączonym wysiłkom sztucznej inteligencji i nauki obywatelskiej. Wszystko to pokazuje, że obserwatorium ciemnego Wszechświata, czyli Euclid ma szansę poszerzyć naszą kosmiczną wiedzę do niewyobrażalnego poziomu. Mechaniczny odkrywca – Euclid po raz kolejny pokazuje, że jest znakomitym mechanicznym odkrywcą. Teleskop bada galaktyki na ogromną skalę, umożliwiając nam zbadanie naszej kosmicznej historii i niewidzialnych sił kształtujących Wszechświat – mówi dyrektor naukowa ESA, prof. Carole Mundell. Badaczka dodaje, że wraz z publikacją pierwszych danych z obserwacji Euclida, agencja odblokowuje skarbnicę informacji dla naukowców, aby mogli zagłębić się w niektóre z najbardziej intrygujących pytań we współczesnej nauce. – W ten sposób ESA realizuje swoje zobowiązanie mające umożliwić przyszłym pokoleniom niebywały postęp naukowy – wyjaśnia dyrektor naukowa ESA. Do tej pory Euclid zbadał trzy obszary na niebie będące celem najgłębszych obserwacji wyznaczonych dla tej misji. Nowoczesnemu teleskopowi wystarczył tydzień, by zaobserwować aż 26 milionów galaktyk. Najdalsze z nich znajdują się w odległości do 10,5 miliarda lat świetlnych. Pola te zawierają również niewielką populację jasnych kwazarów, które można dostrzec znacznie dalej. Euclid przeczesze te trzy regiony dziesiątki razy, rejestrując znacznie więcej odległych galaktyk, dzięki czemu pod koniec nominalnej misji pola te staną się naprawdę „głębokie”. Głębokie po…

euclid-1-ced5f51.jpg
width: 5400
height: 3038

„Martwa” gromada galaktyk ponownie tworzy gwiazdy. Nikt nie wie dlaczego
type: item
date: 2025-02-19T15:09:10.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: galaktyki
subject: niebo
description: Patrząc w nocne niebo, widzimy pojedyncze plamki, które łączą się w galaktyki, a te w ogromne gromady. Jedną z najbardziej masywnych jest Gromada Feniks, zawierająca co najmniej 42 galaktyki, choć może ich być nawet tysiąc. Ze względu na swój rozmiar i wiek powinna już zakończyć proces formowania gwiazd. A jednak wciąż je tworzy.
encoded: W tym artykule: Jasne jądro gromady galaktyk Rola supermasywnych czarnych dziur Problem chłodzenia gazu Gromada Feniks znajduje się w odległości ok. 5,8 miliarda lat świetlnych od nas. Ze względu zarówno na swój wiek, jak i rozmiar, jej procesy gwiazdotwórcze powinny być już zakończone. Wiele gromad galaktyk posiada obszar gorącego gazu w ośrodku wewnątrzgromadnym (ICM). W typowej galaktyce gaz ten ochładza się i zasila proces formowania się gwiazd. Wszystko dlatego, że formowanie się gwiazd wymaga zimnego, gęstego gazu. Gorący gaz opiera się zapadaniu w gwiezdne rdzenie, które stają się protogwiazdami, a następnie gwiazdami ciągu głównego. Stare galaktyki i gromady albo zużyły swój zimny gaz, albo zostały go pozbawione. Właśnie dlatego określa się je galaktykami „wygaszonymi”. Centralna galaktyka Gromady Feniksa powinna, według modeli, zakończyć już okres formowania gwiazd. Ma ona jednak intensywnie jasne jądro, typowe dla energicznego formowania się gwiazd. Jak to się stało, że Gromada Feniksa nadal ma źródło zimnego gazu, który napędza narodziny gwiazd. Czy gaz ten wygenerował się on sam? A może napłynął z młodszych galaktyk? Jasne jądro gromady galaktyk Aby spróbować zrozumieć ten fenomen, naukowcy wykorzystali możliwości Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba i zajrzeli do samego serca gromady. Dzięki niemu odkryli m.in., że centralna galaktyka gromady była niespodziewanie jasna z powodu ekstremalnego formowania się gwiazd. Naukowcy stwierdzili, że każdego roku może tam powstawać nawet tysiąc nowych gwiazd, co jest zdumiewającą liczbą w porównaniu z Drogą Mleczną, w której według niektórych badań powstaje mniej niż 10 gwiazd rocznie. – Przed Feniksem, najbardziej gwiazdotwórcza gromada galaktyk we Wszechświecie „rodziła” około 100 gwiazd rocznie, a nawet to było wartością odstającą. Typowa liczba to jedna gwiazda. Feniks naprawdę odstaje od reszty populacji – powiedział Michael McDonald, profesor fizyki w Massachusetts Institute of Technology, jeden z autorów omawi…

nasa-galaktyka-86d6d73.jpg
width: 2422
height: 1615

Pędzi na nas supermasywna czarna dziura. W przyszłości zderzy się z jądrem Drogi Mlecznej
type: item
date: 2025-02-17T13:12:54.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: czarna dziura sagittarius a
subject: galaktyki
subject: obserwacje
subject: teleskop
description: Ma masę około 600 tys. razy większą od masy Słońca i jest ukryta głęboko w karłowatej galaktyce Wielkiego Obłoku Magellana. Ponieważ Wielki Obłok Magellana krąży wokół Drogi Mlecznej po stale zamykającej się pętli, w pewnej chwili dojdzie do zderzenia obu galaktyk. A co za tym idzie – uderzy w nas supermasywna czarna dziura.
encoded: Spis treści: Jak wykryć coś, czego nie widać? Problem trzech ciał Obiekt o masie 600 tys. mas Słońca Supermasywne czarne dziury (ang. SMBH) znajdują się w centrach większości galaktyk, w tym naszej Drogi Mlecznej. Ich masy wahają się od milionów do nawet miliardów mas Słońca. Hipoteza o istnieniu takich obiektów pojawiła się w latach 60. XX wieku, gdy astronomowie zaczęli badać kwazary – niezwykle jasne źródła energii w odległym Wszechświecie. Bezpośrednie dowody na SMBH w centrum Drogi Mlecznej, znanej jako Sagittarius A*, dostarczyły prowadzone w latach 90. XX wieku obserwacje ruchów gwiazd. Jak wykryć coś, czego nie widać? Tego typu obiekty nie są łatwe do wykrycia. O ile nie pochłaniają aktywnie materii, który to proces generuje światło, ponieważ materiał jest przegrzewany przez tarcie i grawitację, nie emitują one żadnego wykrywalnego promieniowania. Oznacza to, że naukowcy poszukujący czarnych dziur muszą posługiwać się różnorodnymi metodami pośrednimi. A podstawową z nich jest pomiar nietypowych orbit. To właśnie dzięki dokładnemu badaniu orbit w centrum Drogi Mlecznej astronomowie potwierdzili istnienie i masę Sagittariusa A*, supermasywnej czarnej dziury znajdującej się w centrum Drogi Mlecznej. Masa Sagittariusa A* wynosi około 4,3 milionów mas Słońca. Jednak astrofizyk Jiwon Jesse Hana z Harvard & Smithsonian Center for Astrophysics (CfA) i jego koledzy wybrali inną metodę. Zamiast na nietypowych orbitach, ich badania skupiły się na innym rodzaju ruchu gwiazd: gwiazdach nadszybkich. To rzadkie obiekty, które poruszają się znacznie szybciej niż średnia prędkość innych gwiazd w ich galaktyce. Tak szybko, że mogą nawet uciec w przestrzeń międzygalaktyczną. Problem trzech ciał Właśnie sposób, w jaki gwiazdy te są przyspieszane, doprowadził naukowców do wniosku, że mogą one wskazywać na istnienie w ich pobliżu ukrytych czarnych dziur. To przyspieszenie znane jest jako mechanizm Hillsa, czyli oddziaływanie trzech ciał pomiędzy czarną dziurą i dwiema gwiazdami. …

wielki-oblok-magellana-czarna-dziura-4f54f04.jpg
width: 1000
height: 687

Gaia zamyka kosmiczne oczy. Kończy się aktywna faza przełomowej misji astronomicznej ESA
type: item
date: 2025-01-15T09:00:17.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: galaktyki
subject: gwiazda
subject: obserwacje
description: Przez 11 lat nieprzerwanej pracy na orbicie zebrała ponad trzy biliony obserwacji dla około dwóch miliardów gwiazd i innych obiektów. Obserwacje te zrewolucjonizowały nasze zrozumienie Drogi Mlecznej i kosmicznego otoczenia. W misji Europejskiej Agencji Kosmicznej Gaia aktywny udział biorą polscy uczeni z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego. Astronomie przekonują, że choć satelita kończy obserwacje, to prace badawcze na zebranym materiale potrwają jeszcze wiele kolejnych lat.
encoded: Spis treści: Więcej niż Hubble i Webb razem wzięte Najdokładniejsza mapa Drogi Mlecznej Łowca czarnych dziur Infrastruktura kosmiczno-naziemna Wyniesionemu w grudniu 2013 roku obserwatorium kosmicznemu Gaia kończy się paliwo. Oznacza to, że teleskop nie może już aktywnie śledzić nieba. Ta wyjątkowa misja, która poskutkowała aż trzema bilionami (3 000 000 000 000 lub 3×1012) obserwacji Drogi Mlecznej i przestrzeni poza naszą Galaktyką, pozwoliła wykonać pierwszą tak dokładną mapę naszego galaktycznego podwórka. A także przybliżyć nas do rozwiązania największych zagadek współczesnej kosmologii. Więcej niż Hubble i Webb razem wzięte Znajdujący się w tzw. punkcie libracyjnym L2, ponad 1,5 miliona kilometrów od Ziemi satelita w najbliższych tygodniach przejdzie testy technologiczne. Po ich zakończeniu Gaia zostanie skierowana na tzw. „orbitę emerytalną”. A chociaż oznacza to bezpowrotne zakończenie misji, to zdaniem prof. Carole Mundell, dyrektorki ESA ds. naukowych, mamy co świętować. – Sukces misji przekroczył nasze najśmielsze oczekiwania. Satelita działał niemal dwukrotnie dłużej niż pierwotnie planowano. Dostarczył więcej odkryć naukowych niż teleskopy kosmiczne Hubble’a i Webba razem wzięte! – napisała w oświadczeniu prof. Mundell. Najdokładniejsza mapa Drogi Mlecznej Chyba najgłośniejszym sukcesem odniesionym dzięki obserwacjom Gai, jest stworzenie największej i najdokładniejszej mapy Drogi Mlecznej. Ukazuje naszą Galaktykę w sposób, w jaki nie zrobiła tego żadna wcześniejsza misja. Opublikowana w połowie 2022 roku mapa była dziełem grupy ponad 400 naukowców z 24 krajów świata. Stworzony przez nich zbiór zawiera informacje o prawie dwóch miliardach obiektów, głównie o gwiazdach, ale także o innych obiektach Układu Słonecznego i tych pozagalaktycznych. Informacje te pozwolą astronomom zrekonstruować przeszłą i przyszłą ewolucję Galaktyki na przestrzeni miliardów lat. Wykonane przez Gaię pomiary odległości gwiazd, ich ruchów oraz innych właściwości pozwalają odkrywa…

Gaiaesa-95f07c8.jpeg
width: 3508
height: 2480

Niezwykła fotografia kosmosu. Na nowym zdjęciu Galaktyka Sombrero już nie przypomina kapelusza
type: item
date: 2024-11-28T07:58:44.000Z
creator: Magdalena Salik
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: galaktyki
subject: kosmiczny teleskop hubble'a
subject: teleskop
description: Powstało nowe zdjęcie Galaktyki Sombrero, odległej galaktyki spiralnej. Zawdzięcza ona swoją nazwę podobieństwu do słynnego meksykańskiego nakrycia głowy. Podobieństwo to może jednak być pomyłką – na nowej fotografii galaktyka wygląda już nieco inaczej.
encoded: Spis treści: Pierwsze zdjęcie Galaktyki Sombrero Galaktyka w kształcie kapelusza? Niekoniecznie Dużo gromad kulistych w Galaktyce Sombrero Podobno w środowisku naukowym żartuje się, że astronomowie nie są najlepsi w nadawaniu nazw obiektom, których obserwacje prowadzą. Faktycznie, ciągi liter i cyfr, jakimi zazwyczaj oznaczane są nowo odkryte gwiazdy czy planety, najczęściej brzmią mało chwytliwie. Trochę lepiej rzecz się ma w przypadku mgławic czy galaktyk. Mgławica Koński Łeb czy Galaktyka Cygaro to plastyczne określenia, które odnoszą się do kształtów dobrze znanych nam z Ziemi. Ładnie nazywa się również galaktyka, której formalna nazwa brzmi NGC 4594. Mniej zaś formalna, za to znacznie łatwiejsza do zapamiętania – Galaktyka Sombrero. Właśnie zostało pokazane jej najnowsze zdjęcie zrobione z pomocą Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba. Fotografia ta okazała się sporą niespodzianką. Otóż widoczna na niej galaktyka wcale nie przypomina już meksykańskiego kapelusza. Tylko raczej spłaszczoną strzelniczą tarczę. Pierwsze zdjęcie Galaktyki Sombrero Galaktyka Sombrero znajduje się w gwiazdozbiorze Panny. Od Ziemi dzieli ją gigantyczna odległość 30 milionów lat świetlnych. Została odkryta pod koniec XVIII wieku. Później była wielokrotnie obserwowana, jednak na jej wyraźne zdjęcie trzeba było czekać aż do 2003 roku. Ikoniczna fotografia została zrobiona wówczas przez Teleskop Hubble'a. Wyraźnie widać na niej krawędź pyłowego dysku, który otacza jądro galaktyki. Krawędź ta jest tak wyraźna, że przypominam brzeg kapelusza. Teleskop Hubble'a pracuje w świetle widzialnym, co nałożyło pewne ograniczenia na fotografię. Pyłowy dysk przesłania potencjalne gwiazdy, jakie mogłyby się w nim formować. Z kolei aktywna czarna dziura w centrum galaktyki jest tak jasna, że nie widać żadnych szczegółów wokół niej. Galaktyka w kształcie kapelusza? Niekoniecznie Pokazana właśnie nowa fotografia powstała z wykorzystaniem instrumentu MIRI Teleskopu Webba. MIRI rejestruje promieniowanie średniej…

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/11/STScI-01JCGZ71J2WY7VRN04YPBYB5X4-9f1eabb.png
width: 2000
height: 669

Teleskop Jamesa Webba dostrzegł pierwszy „zygzak Einsteina”. Czym jest to zjawisko?
type: item
date: 2024-11-22T15:39:24.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: fizyka
subject: galaktyki
subject: obserwacje
subject: wszechświat
description: Dzięki możliwościom Teleskopu Kosmicznego Jamesa Webba (JWST) astronomowie odkryli pierwszy „zygzak Einsteina”. Jest to obraz kwazara, który został powielony sześciokrotnie w jednym zdjęciu. Zjawisko to powstało dzięki efektowi grawitacyjnego soczewkowania, po raz pierwszy opisanemu przez Alberta Einsteina w 1915 roku.
encoded: Spis treści: Skąd bierze się „zygzak Einsteina”? Szansa na zmierzenie parametrów kosmologicznych Co jest wyjątkowego w J1721+8842? Kryzys kosmologiczny Czy jest napięcie Hubble’a? „Zygzak Einsteina” to rzadkie zjawisko w astronomii, które właśnie zostało po raz pierwszy zaobserwowane przy użyciu Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST). Jest to jeden z przypadków soczewkowania grawitacyjnego, czyli efektu zakrzywienia światła przez masywne obiekty, takie jak galaktyki. Działają one jak gigantyczne soczewki, zginając i powielając obrazy odległych obiektów, takich jak kwazary. Skąd bierze się „zygzak Einsteina”? „Zygzak Einsteina” to takie ułożenie, w którym obraz jednego obiektu jest powielany w sposób tworzący charakterystyczny kształt przypominający zygzak. Powstaje to w wyniku bardzo precyzyjnego wyrównania dwóch galaktyk, które działają jak soczewki, oraz kwazara, którego światło jest zginane przez te galaktyki. Właśnie to zaobserwował JWST w odległym systemie gwiezdnym. System, w którym pojawiło się zjawisko zygzaka oznaczony został jako J1721+8842. Składa się z niezwykle jasnego jądra galaktycznego (kwazara). Jego światło zostało zagięte przez dwie odległe, podobnej wielkości galaktyki. To rzadkie zjawisko nie tylko stanowi przykład zakrzywienia czasoprzestrzeni, ale ma także wyjątkowe właściwości, których nie posiadają standardowe soczewki grawitacyjne. Szansa na zmierzenie parametrów kosmologicznych – To nie tylko fascynujące zjawisko, ale także ogromna szansa na dokładne zmierzenie parametrów kosmologicznych. Ten układ soczewek pozwala na wyjątkowe ograniczenie zarówno stałej Hubble’a, jak i parametrów ciemnej energii – powiedział jeden z autorów odkrycia, kosmolog z Uniwersytetu Stanforda Martin Millon. Ale w jaki sposób? Zacznijmy od tego, że teoria względności Einsteina mówi, iż masywne obiekty zakrzywiają czasoprzestrzeń, przez co światło z obiektów znajdujących się za nimi zmienia swój tor. Właśnie na tym polega soczewkowanie grawitacyjne. W tym konkre…

zygzak-einsteina-90c835b.jpg
width: 650
height: 366

Sensacja naukowa. Po raz pierwszy udało się zrobić zdjęcie gwiazdy znajdującej się w innej galaktyce
type: item
date: 2024-11-22T11:50:20.000Z
creator: Magdalena Salik
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: droga mleczna
subject: galaktyki
subject: gwiazda
description: Gwiazdę WOH G64 dzieli od Ziemi aż 160 tys. lat świetlnych. Naukowcy uzyskali jej obraz dzięki teleskopom wchodzącym w skład obserwatorium pracującego na pustyni w Chile. Na zdjęciu widać rozciągający się wokół gwiazdy jasny owal pyłów i gazów. Badacze określili go jako „kokon w kształcie jaja”.
encoded: Spis treści: Gwiazda na granicy wybuchu Jak zaobserwowano gwiazdę w Wielkim Obłoku Magellana Nowe informacje o czerwonym hiperolbrzymie Sfotografowane słońce jest bardzo dobrze znane astronomom. Gwiazda oznaczona skrótem WOH G64 leży w Wielkim Obłoku Magellana. Wielki Obłok Magellana to sąsiadka Drogi Mlecznej – jedna z jej galaktyk satelitarnych. Obie te galaktyki dzieli 50 kiloparseków, czyli właśnie ok. 160 tys. lat świetlnych. Jak na skalę kosmiczną, to bardzo niewiele. Widzialny Wszechświat ma średnicę 92 mld lat świetlnych. A jednak osiągnięcie astronomów ogłoszone w czasopiśmie naukowym „Astronomy&Astrophysics” jest niezwykłe. Po raz pierwszy w historii udało im się uzyskać obraz gwiazdy położonej nie w Drodze Mlecznej, ale w innej galaktyce! Dotychczas, próbując wyobrazić sobie takie słońca, skazani byliśmy na artystyczne wizualizacje. Teraz mam konkretną fotografię. Dzięki niej naukowcy mogli bliżej przyjrzeć się WOH G64. I odkryć niespodzianki, jakich nikt się nie spodziewał. Jedną z nich jest składający się z pyłów kokon o zaskakującym kształcie, który otula tamto słońce. Gwiazda na granicy wybuchu Na początek trzeba zaznaczyć, że WOH G64 to gwiazda wyjątkowa. Należy do kategorii czerwonych hiperolbrzymów, największych i najjaśniejszych gwiazd. Równocześnie jednak są to gwiazdy bardzo rzadkie. Naukowcy interesują się nimi, ponieważ żyją krótko, na koniec zaś są źródłem supernowych. Taki los czeka również WOH G64 – obiekt ten ma zamienić się w supernową lada chwila, czyli w ciągu najbliższych tysięcy lat. Podobnie jak inne czerwone hiperolbrzymy, WOH G64 ma rozmiary, które trudno sobie wyobrazić. Naukowcy szacują, że jest 2 tys. razy większa od Słońca. Co oznacza, że gdyby umieścić go w centrum Układu Słonecznego, sięgałby aż Jowisza. Gwiazda po raz pierwszy została zaobserwowana już w latach 70. XX wieku przez Bengta Westerlunda, N. Olandera i B. Hedina. Określający ją akronim (a także nazwa całego katalogu olbrzymów i nadolbrzymów wypatrzonych w Wielkim …

WOH-G64-705bc75.jpg
width: 1200
height: 630

Czerwone potwory wczesnego Wszechświata. Teleskop Webba zidentyfikował trzy galaktyki wielkości Drogi Mlecznej
type: item
date: 2024-11-20T09:04:40.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: galaktyki
subject: teleskop
subject: wszechświat
description: Jak formowały się galaktyki w czasach, gdy czas i przestrzeń dopiero się narodziły? Właśnie ten problem ma pomóc rozwiązać najnowocześniejsze galaktyczne oko ludzkości – Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba. Oko teleskopu zarejestrowało niedawno trzy ogromne, „niemożliwe” galaktyki, które powstały tuż po Wielkim Wybuchu.
encoded: Spis treści: Widziane w podczerwieni Galaktyki niemożliwe Kosmiczny świt Procesy wczesnego Wszechświata We wczesnym Wszechświecie, na długo zanim zdążył rozszerzyć się do znanych nam dzisiaj rozmiarów, astronomowie znaleźli coś, co nazywają „czerwonymi potworami”. Mowa o trzech dużych galaktykach, z których każda jest niemal tak duża jak Droga Mleczna. Tylko jak odnaleźć coś, co pojawiło się 13 miliardów lat temu, zaledwie kilkaset milionów lat po Wielkim Wybuchu i już od bardzo dawna nie istnieje? Wystarczy odnaleźć i zarejestrować jego promieniowanie podczerwone. Widziane w podczerwieni Promieniowanie podczerwone pozwala na badanie galaktyk, które istniały w początkowych etapach Wszechświata. W wyniku jego rozszerzania się światło z odległych galaktyk jest przesunięte ku czerwieni (efekt Dopplera). Ich promieniowanie przesuwa się z zakresu światła widzialnego w stronę podczerwieni. Dzięki temu teleskopy badające kosmos właśnie w podczerwieni mogą wykrywać i badać galaktyki, które powstały zaledwie kilkaset milionów lat po Wielkim Wybuchu. Tak robi Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST). Najnowsze odkrycie JWST, opisane na łamach prestiżowego czasopisma „Nature”, jest wyzwaniem. I to wyzwaniem z kilku powodów. Przede wszystkim dlatego, że jest sprzeczne z naszym rozumieniem formowania się galaktyk w okresie, gdy czas i przestrzeń dopiero zaistniały na kosmicznej skali. Galaktyki niemożliwe – Kwestia tzw. „niemożliwie” masywnych galaktyk istniejących krótko po Wielkim Wybuchu nurtuje astronomów od czasu pierwszych zdjęć z Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba – mówi astronom Ivo Labbé z Uniwersytetu Technicznego Swinburne. – Nowe dane JWST udowadniają, że „potwornie masywne” galaktyki mogły pojawić się we wczesnym Wszechświecie. Astronom przekonuje, że dzięki dokładnym obserwacjom i analizom mamy całkiem niezłe pojęcie o tym, jak rozwija się wiele procesów kosmicznych. Ale jeden kluczowy okres wciąż nam umyka. Mowa o tzw. kosmicznym świcie, czyli pierwszym miliardzie l…

red-monsters-4e7b4ef.jpg
width: 1024
height: 415