Ptak czy gad? Archeopteryks to największa zagadka paleontologii
Archeopteryks od ponad 160 lat stanowi główny punkt debat nad pochodzeniem ptaków i ewolucją lotu. Ten niezwykły jurajski organizm łączył w sobie cechy gadzie i ptasie. Mimo że często zaliczany do najwcześniejszych ptaków, jego pozycja filogenetyczna pozostaje przedmiotem dyskusji. Przyjrzyjmy się nieco bliżej temu prehistorycznemu stworzeniu.
Spis treści: Od jednego pióra do szkieletów Taksonomiczny problem Rewolucja w obrazowaniu Mechanika lotu Upierzenie i barwa Czym żywił się archeopteryks? Archeopteryks zamieszkiwał Ziemię około 150 milionów lat temu, czyli w górnej jurze, w piętrze tytonu. Występował na obszarze dzisiejszych południowych Niemiec. W tamtym czasie tereny te były częścią ogromnego archipelagu wysp rozproszonych na płytkim, tropikalnym morzu Tetydy. Od jednego pióra do szkieletów Systemy osadowe, w których zachowały się szczątki archeopteryksa, znane jako wapienie litograficzne z Solnhofen, powstały w izolowanych lagunach, gdzie dno było niemal całkowicie pozbawione tlenu i cechowało się ekstremalnym zasoleniem. To właśnie te skrajnie nieprzyjazne warunki, w których nie występowały organizmy ryjące w dnie i padlinożerne, pozwoliły na niemal nienaruszone zachowanie delikatnych struktur, w tym odcisków piór i tkanek miękkich. Słynne znaleziska Pierwszym dowodem istnienia tego zwierzęcia było pojedyncze pióro, odnalezione w 1860 lub 1861 roku. Hermann von Meyer opisał je jako Archaeopteryx lithographica. Choć najnowsze badania przy użyciu obrazowania laserowego sugerują, że to konkretne pióro mogło należeć do innego, blisko spokrewnionego gatunku, to właśnie ono nadało nazwę całemu rodzajowi. Nieco później odnaleziono niemal kompletne szkielety archeopteryksa. Okaz londyński, odnaleziony w 1861 roku, stał się holotypem gatunku, mimo braku większości czaszki. To właśnie to znalezisko, opisane przez Richarda Owena zaledwie dwa lata po publikacji dzieła Karola Darwina, stało się koronnym dowodem w debacie nad teorią ewolucji. Do najcenniejszych odkryć należy zaliczyć okaz berliński, na który rolnik Jakob Niemeyer natknął się w latach 70. XIX wieku na wzgórzu Blumenberg. Odkrywca, nieświadomy naukowego znaczenia skamieniałości, sprzedał ją karczmarzowi Johannowi Dörrowi za sumę pozwalającą na zakup krowy. Dopiero dzięki interwencji Wernera von Siemens, założyciela słynnego koncernu, który wyłożył 20 tysięcy marek w złocie, okaz ten trafił do Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie. Najbardziej zagadkowym znaleziskiem pozostaje okaz z Maxberg. Odnaleziony w 1956 roku przez pracowników kamieniołomu należącego do Eduarda Opitscha, przez lata był przedmiotem kontrowersji związanych z prawem własności i dostępem badaczy. Opitsch wycofał okaz z publicznej ekspozycji w 1974 roku. W ten sposób chciał zaprotestować przeciwko rzekomemu umniejszaniu wartości jego znaleziska przez nowsze odkrycia. Po jego śmierci w 1991 roku skamieniałość zniknęła. Istnieją różne teorie na temat jej losu. Podobno znalezisko zostało skradzione, choć należy wspomnieć, że spekuluje się też, że trafiło do prywatnej kolekcji. Jedna z teorii głosi, że Opitsch został z nim pochowany. Taksonomiczny problem Klasyfikacja biologiczna archeopteryksa od zawsze stanowiła wyzwanie dla systematyków. Z punktu widzenia tradycyjnej taksonomii linneuszowskiej, zwierzę to jest często umieszczane w gromadzie Aves, ze względu na obecność piór. Nowoczesna kladystyka rzuca jednak inne światło na ten problem, umieszczając ten rodzaj w obrębie grupy Paraves, obejmującej zarówno ptaki, jak i dromeozaury i troodonty. Współczesne analizy filogenetyczne wskazują, że archeopteryks jest prymitywnym przedstawicielem linii prowadzącej do nowoczesnych ptaków, choć niekoniecznie można nazwać go ich bezpośrednim przodkiem. Niektórzy badacze sugerują nawet, że może on należeć do grupy nielotnych lub słabo latających teropodów, takich jak deinonychozaury. Gadzie dziedzictwo Cechy typowe dla gadów są u archeopteryksa widoczne przede wszystkim w obszarze budowy czaszki, która zawiera liczne drobne zęby osadzone w zębodołach, i w długim ogonie składającym się z około 20 wolnych kręgów. W przeciwieństwie do dzisiejszych ptaków, których ogon jest skrócony i zakończony pygostylem, archeopteryks zachował pełną strukturę kręgową, na której pióra ogonowe wyrastały w parach wzdłuż każdego segmentu. Na dłoniach znajdowały się trzy w pełni sprawne palce zakończone ostrymi pazurami, które prawdopodobnie służyły do chwytania ofiar lub wspinaczki. Cechy ptasie Z ptakami łączą go natomiast asymetryczne pióra lotne, których struktura jest identyczna z tą, którą wykazują pióra współczesnych „lotników”. Miał on również widełki powstałe ze zrośnięcia obojczyków, które u ptaków pełnią kluczową rolę w mechanice lotu (jako struktura magazynująca energię podczas uderzeń skrzydeł). Rewolucja w obrazowaniu Dzięki zastosowaniu tomografii komputerowej i obrazowania trójwymiarowego, w ostatnich latach naukowcy dokonali ogromnego skoku jakościowego w badaniu anatomii tego zwierzęcia. Ogromną rolę odegrał tu okaz chicagowski, opisany szczegółowo w 2025 roku. Czaszka i aparat gębowy Jednym z najbardziej zaskakujących odkryć dokonanych na okazie z Chicago jest obecność niezwykle rzadkich struktur tkanek miękkich w jamie ustnej. Analiza ujawniła ślady brodawek podniebiennych (oral papillae) – małych, stożkowatych wypustek na podniebieniu, które u współczesnych ptaków pomagają w przesuwaniu pokarmu w głąb przełyku i zapobiegają ucieczce śliskiej zdobyczy. Mało tego, skany TK ujawniły obecność kostnego aparatu gnykowego. To odkrycie sugeruje, że archeopteryks miał ruchliwy język, co jest typowe dla zwierząt o wysokim tempie przemiany materii. Na czubku pyska zidentyfikowano kanaliki nerwowe. Ta cecha wskazuje na istnienie organu czuciowego, który pozwalał na wykrywanie ofiar dotykiem. Układ kostny i pneumatyczność Badania opublikowane w 2019 roku wykazały, że kręgosłup tego zwierzęcia był wypełniony licznymi komorami powietrznymi, połączonymi z systemem worków powietrznych wokół płuc. Tym samym udowodniono, że archeopteryks miał lekkie kości. Warto wspomnieć, że ta adaptacja nie tylko redukowała masę szkieletu. Wskazuje też na istnienie ptasiego układu oddechowego z jednokierunkowym przepływem powietrza, co jest kluczowe dla zaspokojenia ogromnych potrzeb tlenowych podczas lotu. Mechanika lotu Paleontolodzy przez ponad sto lat nie mogli dojść do porozumienia w kwestii zdolności tego zwierzęcia do lotu. Tradycyjne modele sugerowały, że archeopteryks był jedynie nadrzewnym szybownikiem lub biegaczem startującym z ziemi, który nie mógł aktywnie machać skrzydłami. Nowe światło na ten temat rzuciły badania, przeprowadzone w 2018 roku przez zespół Dennisa Voetena. Wykorzystując promieniowanie synchrotronowe do zbadania gęstości i wytrzymałości kości skrzydeł trzech różnych okazów, naukowcy odkryli, że ich struktura geometryczna jest wspólna dla ptaków uprawiających lot aktywny na krótkich dystansach. Kości ramienne archeopteryksa wykazują adaptacje do znoszenia sił skrętnych, które powstają wyłącznie podczas aktywnego trzepotania. Należy jednak zaznaczyć, że styl lotu archeopteryksa różnił się od tego, który można zaobserwować u wielu współczesnych ptaków. Ze względu na brak zaawansowanego mechanizmu bloczka w obręczy barkowej, przedstawiciele tego gatunku nie mogli unosić skrzydeł pionowo nad plecy w fazie powrotnej. Znaczenie piór trzeciorzędowych Nie można nie wspomnieć, że badania okazu z Chicago wykazały obecność piór trzeciorzędowych, zamykających lukę między skrzydłem a tułowiem. U bliskich krewnych archeopteryksa, takich jak mikroraptory, pióra kończyły się na łokciu. Przy długich kościach ramiennych tworzyło to przerwę aerodynamiczną, uniemożliwiającą stabilny lot. Ich obecność u archeopteryksa udowadnia, że dysponował on kompletną powierzchnią nośną. Upierzenie i barwa Przedstawiciele tego gatunku byli upierzeni na niemal całym ciele, z wyjątkiem czubka pyska i dolnych części nóg, które pokrywały łuski. Dzięki badaniom melanosomów, naukowcy podjęli próbę zrekonstruowania barwy tego zwierzęcia. Pierwsze analizy z 2012 roku sugerowały jednolity, czarny kolor. Jednak badania z 2013 roku przy użyciu rentgenowskiej analizy fluorescencyjnej wykazały, że pigmentacja była bardziej złożona. Pióra tego zwierzęcia były prawdopodobnie jasne z ciemnymi końcówkami i krawędziami, co tworzyło wzór maskujący lub sygnalizacyjny. Czym żywił się archeopteryks? W swoim ekosystemie, gatunek ten zajmował niszę małego, zwinnego drapieżnika. Dieta archeopteryksa składała się głównie z bezkręgowców bogatych w chitynę – chrząszczy, karaczanów i ważek. Polował też na małe jaszczurki i ssaki. Trzeba jednak podkreślić, że ta teza nie jest poparta konkretnymi dowodami, a opiera się jedynie na rekonstrukcji ekologicznej. Dzięki silnym nogom i chwytnym dłoniom mógł żerować zarówno w koronach drzew, jak i na piaszczystych plażach. Badania mózgu archeopteryksa wykazały silny rozwój ośrodków odpowiedzialnych za wzrok i równowagę, co sugeruje, że był on drapieżnikiem polegającym na precyzji wizualnej. Wielkość i kształt ucha wewnętrznego wskazują, że potrafił on koordynować skomplikowane ruchy głowy i oczu podczas lotu, co pozwalało mu na stabilizację obrazu podczas ataku na ruchomą ofiarę. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Oto nowy „T. rex” mórz. Naukowcy ujawniają, skąd wziął się ten gigant
Tylosaurus rex, nowo opisany gatunek mozazaura, miał potężne szczęki i drobno ząbkowane zęby, a dorastał nawet do ok. 13 metrów. Badacze po latach porównań i ponownych pomiarów muzealnych okazów z USA uznali, że największe tylozaury z Teksasu to osobny gatunek sprzed 80 mln lat.
To zwierzę 80 mln lat temu siało postrach w wodach Ameryki Północnej. Zaliczany do mozazaurów tylozaur był drapieżnikiem szczytowym. Badacze uznali, że część największych okazów nie pasuje do dobrze znanego Tylosaurus proriger. Nowy gatunek nazwano Tylosaurus rex, w skrócie T. rex. Podobieństwo do tyranozaura nie jest tu przypadkowe. Mozazaury były wielkimi, drapieżnymi jaszczurkami żyjącymi w oceanach w okresie kredy. Podczas gdy na lądzie dominowały dinozaury, mozazaury były władcami mórz. Polowały skutecznie dzięki masywnym szczękom i ostrym zębom. Dokładne pomiary wykazały istnienie nowego gatunku Prace nad identyfikacją Tylosaurus rex nie zaczęły się w terenie, lecz w magazynach i salach ekspozycyjnych. Amelia Zietlow, obecnie pracująca w History Museum at the Castle w Wisconsin, wraz ze swym zespołem porównała i ponownie zmierzyła liczne okazy tylozaurów przechowywane w kilku instytucjach w USA. Kluczowe było to, że kilkanaście największych szkieletów wykazywało ten sam zestaw cech odróżniających je od T. proriger. Wśród nich znalazły się „piłkowane” zęby — cecha uznana za nietypową u mozazaurów — oraz elementy budowy czaszki i szyi sugerujące mocniejszy zgryz i masywniejsze szczęki. W praktyce oznaczało to, że giganty, które przez lata traktowano jako wyjątkowo duże osobniki znanego gatunku, stanowiły spójną, odrębną linię. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mozazaur-wielkosc-tego-morskiego-gada-robi-wrazenie-w-czasach-dinozaurow-to-mozazaury-rzadzily-morzami-fot-getty-images-0e07281.jpg" width="2205" height="1359" alt="Mozazaur – wielkość tego morskiego gada robi wrażenie! W czasach dinozaurów to mozazaury rządziły morzami (fot. Getty Images)" title="Mozazaur – wielkość tego morskiego gada robi wrażenie! W czasach dinozaurów to mozazaury rządziły morzami (fot. Getty Images)" /> Dodatkowym argumentem stał się czas. Większość znalezisk z liczących 84 mln lat skał Kansas przypisywano T. proriger. Natomiast część ogromnych okazów z okolic Dallas pochodziła z warstw datowanych na około 80 mln lat. Ta różnica pomogła wzmocnić tezę, że nie chodzi o warianty jednego gatunku, lecz o inną populację z późniejszego okresu. Gigant z Teksasu Nowo opisany Tylosaurus rex miał około 13 metrów długości, czyli tyle, co dzisiejszy humbak. Dla porównania, największe okazy Tylosaurus proriger miały osiągać około 9 metrów. Ta różnica nie jest jedynie ciekawostką liczbową. W świecie dużych drapieżników kilka dodatkowych metrów potrafi zmienić wszystko — od doboru ofiar, po rywalizację z innymi łowcami. Wśród najbardziej znanych okazów, które wpisują się w obraz nowego gatunku, wymienia się m.in. 9,5-metrowego „Heath Mosasaur” z Perot Museum of Nature and Science w Dallas, „Sophie” z Yale Peabody Museum oraz „Bunker Mosasaur” z University of Kansas Natural History Museum. Z kolei inny okaz, nazywany „The Black Knight”, ma uszkodzenia pyska i złamaną żuchwę. Zestaw tych urazów wskazuje na gwałtowne, agresywne starcia między dużymi osobnikami — z udziałem przeciwnika o podobnej sile. Za nazewnictwem też stoi historia. Pierwszy gatunek z tego rodzaju, Tylosaurus proriger, opisano 150 lat temu. W latach 60. XX wieku teksański paleontolog John Thurmond sugerował w prywatnej korespondencji, że największe okazy mogą tworzyć odrębną formę. Choć nie opublikował tej hipotezy formalnie, nowa nazwa — Tylosaurus rex — jest jednocześnie opisem „króla tylozaurów” i ukłonem w stronę tamtej, niedokończonej koncepcji. Baza danych o mozazaurach Opisaniu nowego gatunku towarzyszy jeszcze jeden, mniej widowiskowy, ale kluczowy efekt pracy: uporządkowanie danych o anatomii mozazaurów. Zespół przygotował rozbudowany zestaw pomiarów „od głowy do ogona”, obejmujący 300 okazów mozazaurów oraz współczesnych gadów. To właśnie takie porównania pozwalają oddzielić różnice gatunkowe od zmian zachodzących w trakcie wzrostu. Aby sprawdzić, czy cechy gigantów nie wynikają wyłącznie z dojrzałości, Zietlow zmierzyła szkielety 130 współczesnych gatunków jaszczurek i przeanalizowała, które elementy czaszki zmieniają się wraz z wiekiem. Okazało się, że różnice widoczne między T. proriger a największymi okazami nie odpowiadają typowym zmianom ontogenetycznym. W połączeniu z datowaniem warstw geologicznych i spójnym zestawem cech u wielu szkieletów z różnych kolekcji daje to mocny fundament dla wyodrębnienia nowego gatunku Tylosaurus rex. W tle tej historii widać, jak współczesna paleontologia coraz częściej wraca do dawnych znalezisk z nowymi narzędziami i nową precyzją. Czasem sensacyjne odkrycie nie wymaga kolejnych wykopalisk, lecz cierpliwego mierzenia kości, porównywania proporcji i łączenia rozproszonych elementów w jeden, zaskakująco spójny obraz dawnego oceanu. Źródło: National Geographic
Jadowite węże ruszają na podbój miast. Naukowcy ostrzegają: problem dotknie miliardów ludzi
Jadowite węże w Nowym Jorku? Wkrótce taki scenariusz może się ziścić. Zmiany klimatyczne i ekspansja człowieka prowadzą do bezprecedensowego przemieszczania się tych gadów na gęsto zaludnione obszary. Według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia, do 2050 roku zagrożenie ukąszeniami będzie globalnym problemem.
Z najnowszych badań opublikowanych w czasopiśmie „PLOS Neglected Tropical Diseases”, koordynowanych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) wynika, że do 2050 roku miliardy ludzi będą narażone na ryzyko ukąszeń przez jadowite węże. Problem przestaje dotyczyć tylko regionów tropikalnych – gady szukają nowych siedlisk tam, gdzie do tej pory ich nie widywano. Obecnie każdego roku odnotowuje się około 4 miliony ukąszeń, z czego większość w Azji Południowej. Jednak ryzyko rośnie w regionach, które dotychczas uważano za bezpieczne. Dokąd migrują jadowite węże? Motorem napędowym tych zmian są rosnące temperatury i niszczenie naturalnych ekosystemów. Przekształcanie lasów, mokradeł i łąk w uprawy oraz rozrastające się miasta zmuszają gady do szukania wody i pożywienia bliżej ludzkich siedzib. Analizy oparte na archiwach muzealnych i raportach obywatelskich pozwoliły naukowcom zmapować zasięg ponad 500 groźnych gatunków węży. Wyniki są niepokojące: w Stanach Zjednoczonych mokasyny błotne mogą dotrzeć aż do Nowego Jorku, a w Azji niemrawce indyjskie mogą przenieść się z lasów Mjanmy do miast centralnych i północnych Chin. W Indiach, gdzie rocznie z powodu ukąszeń ginie ok. 60 tysięcy osób, najbardziej niebezpieczne gatunki – żmije łańcuszkowe i kobry – migrują z południa na gęsto zaludnioną północ. Z kolei w Afryce słynna czarna mamba może pojawić się w nowych rejonach Nigerii i Somalii. Globalne zagrożenie dla zdrowia publicznego Wzrost liczby kontaktów między ludźmi a jadowitymi wężami będzie potężnym wyzwaniem dla systemów ochrony zdrowia. Choć rocznie na świecie ginie około 138 tysięcy osób, a 400 tys. traci sprawność, statystyki te mogą drastycznie wzrosnąć w społecznościach nieprzyzwyczajonych do życia z wężami. Największe niebezpieczeństwo grozi mieszkańcom ubogich obszarów wiejskich, gdzie rolnicy często pracują boso, a dostęp do placówek medycznych i surowic jest trudny. Kraje bogatsze (np. Australia), mimo dużej liczby jadowitych gatunków, utrzymują niską śmiertelność. WHO podkreśla, że w najbliższych dekadach kluczowe będzie precyzyjne planowanie zapasów surowic i edukacja personelu medycznego. Ochrona ludzi kontra ratowanie ginących gatunków Eksperci, m.in. David Williams z WHO, podkreślają że oprócz działań systemowych, niezbędna jest zmiana nawyków. Podstawowe środki ostrożności to: noszenie pełnego obuwia, używanie źródeł światła po zmroku, uważne patrzenie pod nogi oraz nieprowokowanie napotkanych zwierząt. Badania ujawniają też drugą stronę medalu: zmiany klimatu są ogromnym zagrożeniem dla przetrwania węży. Niektóre gatunki, jak amerykańskie koralówki czy żmije sykliwe z Afryki, mogą znaleźć się na skraju wyginięcia. Dlatego naukowcy apelują o zrównoważone podejście, które z jednej strony ochroni ludzkie życie, a z drugiej uwzględni ochronę przyrody. Źródło: PLOS Neglected Tropical Diseases Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Żmija łańcuszkowa jest mistrzynią kamuflażu i śmiertelnie skutecznym drapieżnikiem
Żmija łańcuszkowa jest zaliczana do tzw. wielkiej czwórki jadowitych węży Indii. Gatunek ten odpowiada za tysiące ukąszeń rocznie, jednak nie można nie wspomnieć także o nieocenionej roli, jaką te gady pełnią w ekosystemie. Jak wygląda żmija łańcuszkowa? Jakie tereny preferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Taksonomia żmii łańcuszkowej Naturalny kamuflaż Zasięg występowania i siedlisko Zwyczaje i behawior Pożywienie i techniki łowieckie Potężna broń żmii łańcuszkowej Żmija łańcuszkowa doprowadziła sztukę kamuflażu do prawdziwej perfekcji. Jej jad sieje spustoszenie w organizmie, a syk budzi autentyczną grozę wśród ludzi. Z drugiej strony, ten śmiertelnie niebezpieczny wąż pełni funkcję kluczowego regulatora populacji gryzoni, które dziesiątkują plony. Taksonomia żmii łańcuszkowej Naukowa nazwa tego gatunku – Daboia russelii – honoruje Patricka Russella, szkockiego przyrodnika i lekarza, który pod koniec XVIII wieku poświęcił życie dokumentowaniu gadów Indii. To on jako pierwszy zauważył, że ten konkretny wąż jest odpowiedzialny za lwią część tragicznych w skutkach spotkań z ludźmi. Naukowy opis gatunku pojawił się w 1797 roku dzięki pracy George’a Shawa i Fredericka Polydore’a Noddera. Przez długi czas żmija ta figurowała w podręcznikach jako Vipera russelii, jednak badania wykazały, że zasługuje ona na własny, odrębny rodzaj – Daboia. Słowo to wywodzi się z języka hindi i oznacza „tego, który się ukrywa” lub „czyhającego”, co idealnie oddaje strategię łowiecką tego zwierzęcia. Współczesna taksonomia dokonała jeszcze jednego istotnego podziału. Dawniej uznawano żmiję łańcuszkową za jeden gatunek o ogromnym zasięgu. Dziś wiemy, że mamy do czynienia z dwoma odrębnymi, choć blisko spokrewnionymi gatunkami – formą zachodnią (Daboia russelii) występującą głównie w Indiach, Pakistanie i na Sri Lance, i formą wschodnią (Daboia siamensis), zamieszkującą Azję Południowo-Wschodnią, południowe Chiny i Tajwan. Naturalny kamuflaż Wąż ten cechuje się krępą, masywną budową ciała. Przeciętny dorosły osobnik osiąga ok. 120 cm długości, jednak niektóre mierzą nawet 185 cm. Co ciekawe, istnieje wyraźna zmienność regionalna w rozmiarach. Populacje zamieszkujące Sri Lankę są zazwyczaj mniejsze, osiągając średnio 90 cm. Głowa gada jest spłaszczona, wyraźnie trójkątna i szeroka, co sprawia, że wyraźnie odcina się od stosunkowo cienkiej szyi. Pysk jest tępy, zaokrąglony i nieco zadarty, co nadaje wężowi charakterystyczny profil. Oczy są duże, z pionowymi, eliptycznymi źrenicami, a ich tęczówka mienią się odcieniami złota lub żółci. Charakterystycznym elementem są wystające łuski nadoczne, którym zwierzę zawdzięcza swoje groźne spojrzenie. Najcharakterystyczniejszą cechą żmii łańcuszkowej jest jej ubarwienie. Tło ciała waha się od ciemnożółtego przez brązowe aż po szare. Na nim wyróżniają się trzy rzędy dużych owali, ciemnobrązowych lub czerwonawych. Każdy z nich jest otoczony czarnym marginesem z białą lub kremową obwódką. W wielu przypadkach wzory łączą się ze sobą, tworząc formację przypominającą łańcuch. To charakterystyczne ubarwienie sprawia, że wśród suchych traw, opadłych liści lub na skraju zaoranego pola, zwinięta w kłębek żmija jest praktycznie niewidoczna. Zasięg występowania i siedlisko Daboia russelii to gatunek, który opanował niemal cały subkontynent indyjski i jego sąsiedztwo. Tego niebezpiecznego gada można spotkać w Indiach (gdzie jest wyjątkowo pospolita w Pendżabie i na południu kraju), Pakistanie, Sri Lance, Bangladeszu i Nepalu. O ile żmija łańcuszkowa nie jest specjalnie wybredna w kwestii wyboru siedliska, to należy podkreślić, że ma w tej kwestii pewne preferencje. Nie występuje w gęstych lasach deszczowych i rzadko pojawia się na terenach o ekstremalnej wilgotności, takich jak bagna czy namorzyny. Preferuje obszary otwarte, trawiaste, zarośla krzewiaste i o charakterze sawanny. Najbardziej upodobała sobie krajobraz przekształcony przez człowieka. Pola uprawne, szczególnie plantacje trzciny cukrowej i pola ryżowe, to dla niej prawdziwy raj. Dlaczego? Odpowiedź jest prosta – to właśnie tam znajduje najwięcej ofiar. Obfitość myszy i szczurów sprawia, że żmije ochoczo osiedlają się w pobliżu wiosek, a nawet w miastach, chowając się w stertach drewna, szczelinach murów czy starych kopcach termitów. Mimo że jest kojarzona przede wszystkim z nizinami, żmija łańcuszkowa potrafi wspinać się wysoko. Jej obecność odnotowano w górskich dolinach na wysokościach od 2300 do nawet 3000 metrów n.p.m. Zwyczaje i behawior Żmija łańcuszkowa prowadzi przede wszystkim nocny tryb życia, choć warto zaznaczyć, że nie jest to ścisłą regułą. W gorące dni spędza czas w ukryciu, chroniąc się przed palącym słońcem w norach gryzoni, pod kamieniami lub w gęstej trawie. Aktywuje się tuż po zachodzie słońca, kiedy temperatura nieco spada, a jej ofiary wyruszają na żer. W chłodniejszych okresach roku lub na większych wysokościach, zwierzę zmienia swój harmonogram i staje się bardziej aktywne w ciągu dnia, wygrzewając się na słońcu, by przyspieszyć metabolizm. Dorosłe osobniki poruszają się powoli i nie wykazują agresji, jeżeli nie zostaną sprowokowane. Trzeba jednak zaznaczyć, że „flegmatyczne” usposobienie tych węży jest złudne. Kiedy gad czuje się zagrożony, staje się szybki jak błyskawica, a przy tym – śmiertelnie niebezpieczny. Mechanizmy obronne Podstawą jego systemu obronnego jest syk. Żmija łańcuszkowa wydaje głośny i przenikliwy dźwięk, który w Indiach zyskał miano „gwizdu śmierci”. Jest on często porównywany do dźwięku pary uchodzącej pod wysokim ciśnieniem z szybkowaru. Jeżeli sygnał dźwiękowy nie odstraszy potencjalnego agresora, żmija przechodzi do ataku. Jej wyrzut ciała jest jednym z najszybszych w świecie gadów. Atakuje z ogromną furią i siłą. Duże osobniki mogą na moment całkowicie oderwać się od podłoża. To właśnie determinacja sprawia, że jest ona tak groźna – rzadko chybia, a siła uderzenia ułatwia głęboką penetrację zębami jadowymi. Warto wspomnieć o jeszcze jednej ciekawej cesze – żmija łańcuszkowa doskonale radzi sobie z wykrywaniem ciepła. Badania anatomiczne wykazały obecność tzw. woreczka nadnosowego, który jest gęsto unerwiony i prawdopodobnie pełni funkcję receptora podczerwieni. Pozwala to drapieżnikowi na precyzyjne lokalizowanie stałocieplnych ofiar w całkowitych ciemnościach, co czyni ją niemal idealnym nocnym łowcą. Pożywienie i techniki łowieckie Żmija łańcuszkowa pożre niemal wszystko, co zmieści się w jej gardle, jednak fundamentem jej diety są gryzonie. Szczury polne, myszy, ryjówki i paseczniki palmowe stanowią większość jej posiłków, co czyni ją nieocenionym sojusznikiem człowieka w walce ze szkodnikami niszczącymi plony. Jadłospis tego gatunku jest jednak znacznie bogatszy, zwłaszcza w przypadku młodych osobników, które muszą zadowolić się nieco mniejszą zdobyczą. Ofiarą Daboia russelii padają między innymi jaszczurki, żaby i ropuchy. Sezonowo drapieżniki te polują na ptaki gniazdujące na ziemi. Nie gardzą też dużymi owadami. Strategia łowiecka żmii łańcuszkowej opiera się na cierpliwości. Jako drapieżnik polujący z zasadzki, potrafi godzinami tkwić w bezruchu, polegając na kamuflażu. Kiedy ofiara zbliży się na odpowiednią odległość, następuje błyskawiczne uderzenie. Po zaaplikowaniu jadu, wycofuje się, pozwalając toksynie zadziałać. Potężna broń żmii łańcuszkowej W Indiach żmija łańcuszkowa odpowiada za więcej zgonów niż kobra indyjska. Jad tego drapieżnika jest przede wszystkim hemotoksyczny i cytotoksyczny. Składa się z koktajlu enzymów, takich jak metaloproteinazy, serynowe proteazy i fosfolipazy A2. Kluczowym składnikiem jest RVV-X – białko wywołujące w organizmie ofiary gwałtowne krzepnięcie krwi wewnątrz naczyń. Krew zużywa wszystkie swoje zasoby krzepnięcia w niekontrolowany sposób, co prowadzi do stanu, w którym pojawia się krwawienie ze wszystkich możliwych miejsc – dziąseł, nosa, starych ran, a nawet do narządów wewnętrznych i mózgu. Dawka jadu wstrzykiwana podczas jednego ukąszenia jest ogromna. Żmija potrafi wstrzyknąć jednorazowo ponad 150 mg toksycznego koktajlu, co stanowi wielokrotność dawki potrzebnej do zabicia dorosłego mężczyzny. Odwrócone dojrzewanie Jednym z najdziwniejszych aspektów działania jadu jest jego wpływ na układ hormonalny. U części osób, które przeżyły ostre stadium zatrucia, wiele miesięcy a nawet lat później zaobserwowano niezwykłe objawy. Mowa o martwicy przysadki mózgowej, czego efektem jest tzw. odwrócone dojrzewanie. Mężczyźni tracą owłosienie na ciele, ich głos staje się wyższy, zanika popęd płciowy, a mięśnie wiotczeją. U kobiet dochodzi do zaniku miesiączki i braku laktacji. Pojawia się skrajne osłabienie, apatia i zmiany w teksturze skóry, która staje się cienka i woskowata. Istnieją udokumentowane przypadki, gdzie diagnoza została postawiona dopiero 15 lat po ukąszeniu, gdy pacjent zgłosił się z powodu skrajnego wycieńczenia i braku cech męskich. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Samice żółwi greckich wolą rzucić się z klifu, niż kopulować z samcami. Dlaczego wybierają ucieczkę?
Na skalistej wyspie w Macedonii Północnej życie żółwi greckich toczy się pod nieustającą presją. Tutaj, wśród piekącego słońca i kamieni, samice muszą każdego dnia walczyć o przetrwanie – nie tyle z drapieżnikami, co z… własnym gatunkiem. Od lat badacze zauważali, że żółwic jest tutaj wyjątkowo mało, a samce toczą o nie brutalne walki. Samice więc sięgają po radykalne środki.
Samice żółwi greckich żyjące na wyspie Golem Grad w Macedonii Północnej doświadczają przytłaczającej agresji seksualnej ze strony samców i rzucają się z klifów, by jej uniknąć. Chociaż do tej pory populacja wydawała się prosperująca, to naukowcy szacują, że ostatnia żółwica na wyspie umrze w 2083 roku. Czemu samce są tak zawzięte? W świecie zwierząt walka o przetrwanie i możliwość przekazania genów jest jednym z najsilniejszych instynktów. Dlatego samce żółwi, gdy tylko wyczują gotową do rozrodu samicę, od razu rozpoczynają natarczywe zaloty. Nie pomaga jednak fakt, że – według nowych ustaleń naukowców, jak podaje New York Times – na 1 samicę na wyspie przypada aż 19 samców. Jeśli więc chcą się rozmnażać, muszą być szybkie, silne i zawzięte. Boją się, że konkurent ich uprzedzi i szansa na przekazanie genów przepadnie. Etolodzy z Macedońskiego Towarzystwa Ekologicznego, pod przewodnictwem dr Dragana Arsovskiego, opisują, że samce gryzą ( czasem do krwi), wspinają się na uciekające samice, a na koniec energicznie je szturchają ostrym końcem swojego ogona, żeby je osłabić. Samice chwytają się radykalnych rozwiązań W obliczu takiej agresji samice wykształciły zachowanie, które brzmi jak scenariusz filmu katastroficznego. Najbardziej zdesperowane z nich rzucają się z klifów, byle uciec przed napastnikami. Choć nie zawsze kończy się to śmiercią, to bardzo często odnoszą ogromne obrażenia. Naukowcy podkreślają, że śmiertelność samic w wyniku upadków jest znacznie wyższa niż u samców. To ostateczny akt desperacji, kiedy nie pozostaje już żadna inna droga. Etolodzy podkreślają jednak, że to próba ratunku, a nie samobójstwa. Efekt domina: wymieranie krok po kroku To ironiczne: samcom wydaje się, że próbują zatroszczyć się o przedłużenie gatunku, a osiągają zupełnie odwrotny efekt. Konsekwencje są bowiem dramatyczne nie tylko dla pojedynczych samic, ale dla całej populacji. Ranne i przerażone żółwice mają mniejszą szansę na przeżycie, a ich rozrodczość spada. Obserwacje prowadzone przez 16 lat wykazały, że liczba samic nieuchronnie maleje. Tak właśnie działa „demograficzne samobójstwo” – błędne koło napędzane agresją i dysproporcją płci. Czy to wyjątkowy przypadek? Podobnych strategii desperackiej ucieczki, której ceną jest życie, praktycznie nie obserwuje się w świecie zwierząt bez udziału człowieka (najczęściej to my zmuszamy zwierzęta do drastycznych kroków). U wielu gatunków samice stosują inne mechanizmy obronne – uciekają, kamuflują się, walczą lub manipulują rozrodem, ale tak dramatyczny wybór, jak skok z klifu, to ewenement. Jak tłumaczy Jeanine Refsnider z Uniwersytetu w Toledo, to pokazuje, jak bardzo ekstremalne może być życie samic w sytuacji poważnej nierównowagi płci i jak krytyczne jest monitorowanie takich populacji. Każda zachwiana proporcja to sygnał ostrzegawczy dla ekologów i obrońców przyrody. Źródło: Ecology Letters, The New York Times Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To przedziwny przodek krokodyla. W dorosłości nagle stawał na dwóch nogach… i uciekał
Krokodyle mają starożytnego, tajemniczego przodka, który w młodości poruszał się na czterech nogach, by w dorosłości nauczyć się chodzić na dwóch. Jego odkrycie rzuca nowe światło na ewolucję tych przerażających gadów, których dzieje sięgają prehistorii.
220 milionów lat temu, spomiędzy prastarych drzew na równinach dzisiejszej Arizony i tropikalnych pyłów, spozierał wielkimi oczami przedziwny stwór – taki, w którego istnienie naukowcy nie mogli wprost uwierzyć. Zwierzę wielkości pudla, z dużymi oczodołami i bezzębnym dziobem wyglądem przypominało dinozaura, ale w rzeczywistości było… krewnym dzisiejszych krokodyli. Sonselasuchus cedrus najbardziej zadziwiał jednak wyjątkowym sposobem chodzenia, który zmieniał się wraz z jego wiekiem. Przedziwny przodek krokodyla Skąd pochodził i kiedy żył ten wyjątkowy gad? Odkrycie Sonselasuchus cedrus w Parku Narodowym Skamieniałego Lasu w Arizonie to prawdziwy paleontologiczny hit. W latach 2014–2024 wydobyto tu setki szczątków tego przedstawiciela grupy Shuvosauridae, który żył na pograniczu świata dinozaurów i przodków krokodyli. Przetrwał w okresie późnego triasu, kiedy Ziemię zamieszkiwały najdziwniejsze istoty, które tylko możemy sobie wyobrazić. Jak wyglądał i czym się wyróżniał na tle krokodyli? Wyobraź sobie zwierzę, które za młodu „raczkuje” na czterech łapach, a gdy osiąga dorosłość – odkrywa, że może się podnieść i nagle… biec na dwóch. Dorosły Sonselasuchus cedrus przypominał bardziej dinozaura-struśca niż klasycznego krokodyla. Smukły, lekki, z pustymi kośćmi i ogromnymi oczami. Różnił się od współczesnych krokodyli dosłownie wszystkim – poza przynależnością do tego samego drzewa genealogicznego. Jak przebiegał proces nauki chodzenia na dwóch nogach? Wizja tego, że współczesne krokodyle miałyby nagle wstać i gonić nas na dwóch nogach, jest dosyć niepokojąca. Nie było to jednak nic trudnego dla ich przodka. Młode osobniki poruszały się jak typowe czworonogi, ale w miarę jak rosły, ich tylne kończyny zaczynały być coraz silniejsze – wydłużały się i stawały się bardziej umięśnione. W końcu dorosły Sonselasuchus odważał się wstać i poruszać wyłącznie na dwóch łapach, niczym prehistoryczny ptak. To ewenement nie tylko wśród krokodyli, ale i w całym królestwie gadów. Sonselasuchus nie był jedyny – skąd ewolucja dwunożności u krokodyli? W Korei Południowej także odkryto ślady pradawnych krokodyli, które „uczyły się chodzić” na dwóch nogach. Ewolucja wyraźnie nie lubiła nudy. Dlaczego jednak gady się na to decydowały? Odpowiedź tkwi w środowisku – triasowe lasy, pełne przeszkód i szybko zmieniających się zagrożeń, premiowały spryt i zwinność. Dwunożność mogła być biletem do lepszego życia – ucieczki przed drapieżnikami czy skuteczniejszego polowania. Zresztą nie tylko Sonselasuchus zasmakował w dwunożności. Była ona popularna wśród gadów triasowych i kredowych. Brazylijski Montealtosuchus arrudacamposi czy argentyński Kostensuchus atrox również wykazywały podobne adaptacje. Park Narodowy Skamieniałego Lasu – kopalnia wiedzy o triasie Odkrycie 950 szczątków Sonselasuchus cedrus w jednym miejscu to jak wygrana na paleontologicznej loterii. Dzięki temu badacze mogli krok po kroku prześledzić, jak ewoluował każdy aspekt budowy tego zwierzęcia – od proporcji kończyn, przez strukturę kości, aż po sposób poruszania się. Park Narodowy Skamieniałego Lasu w Arizonie to prawdziwa kopalnia wiedzy o prehistorii – szczególnie o triasie. Poza przodkami krokodyli znaleziono tu szczątki ryb, płazów, dinozaurów i innych gadów. Każdy nowy fragment pozwala lepiej zrozumieć prehistoryczny świat. Czy Sonselasuchus cedrus to najdziwniejszy przodek krokodyla, który kiedykolwiek stąpał po Ziemi – chociaż tylko na dwóch łapach? Wszystko na to wskazuje. A może jeszcze coś czeka na odkrycie? Źródła: Journal of Vertebrate Paleontology, Uniwersytet Warszawski, Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Poznajcie „Baronową” – to najdłuższy dziki wąż świata. Olbrzymi pyton uratowany przez schronisko
Nic nie było w stanie przygotować Radu Frentiu – rumuńskiego podróżnika, fotografa i odkrywcy – na spotkanie z Baronową. W końcu nie co dzień spotyka się gada, który z łatwością może połknąć nie tyle cielę, co dorosłą krowę. Po zmierzeniu okazało się, że to najdłuższy dziki wąż świata.
Księga Rekordów Guinnessa potwierdziła, że Baronowa (z ind. Ibu Baron) nie ma sobie równych. Ogromny, indonezyjski pyton siatkowy natychmiast znalazł się pod ścisłą ochroną, by nie kusić kłusowników i nie narażać na ryzyko lokalnej społeczności. Co czeka węża? Jak trafić na wielkiego węża? Radu Frientiu mieszka na Bali od ponad dwóch dekad. W Indonezji spotkał już niejednego wielkiego gada, można powiedzieć, że ma do nich smykałkę. Gdy usłyszał plotki o Baronowej, jego serce zaczęło bić mocniej. O gigantycznym pytonie dowiedział się od Diaza Nugrahy, przewodnika dzikiej przyrody, ratownika i licencjonowanego tresera węży z Borneo. Razem udali się na Sulawesi – gdzie pierwszy raz dostrzeżono Baronową – by zobaczyć zwierzę na własne oczy i je zmierzyć. Dzięki doświadczeniu Nugrahy wkrótce udało się trafić na gada. Jak wielka jest Baronowa? 18 stycznia 2026 dokonali pomiaru. Frentiu i Nugraha zważyli i zmierzyli Baronową, dokumentując cały proces fotografiami i filmami. Użyli specjalnej taśmy pomiarowej, która podążała za naturalnymi krzywiznami węża. Okazało się, że Baronowa ma zawrotne 7,22 metra i waży niemal 100 kg. To oznaczało, że jest najdłuższym zmierzonym wężem na świecie – mierzy tyle, co przeciętny jacht na Mazurach. Frentiu twierdzi, że rzeczywista długość węża może być jeszcze większa. Dzięki wiedzy Diaza Nugrahy nie było konieczne podanie środków uspokajających, a pod znieczuleniem mięśnie węża całkowicie się rozluźniają, co potencjalnie wydłuża jego ciało o kolejne 10–15%. Węże, o które należy dbać. Rekordy wyzwalają ciemne strony ludzkiej natury Pytony siatkowe (Malayopython reticulatus) to najdłuższe węże na świecie. Zazwyczaj osiągają długość od 3 do 5,7 m. Chociaż większe osobniki były zgłaszane w przeszłości, to większość doniesień opiera się na plotkach, relacjach z drugiej ręki lub osobnikach, które zostały zabite wkrótce po odkryciu. Niestety, w wielu przypadkach węże znikają, zanim uda się je zmierzyć – kłusownicy polują na nie jako na trofea. – Gigantyczne zwierzęta przyciągają uwagę: są symbolami statusu. Mają tendencję do znikania lub przytrafia im się coś złego – mówi Frentiu. To, że Baronowa przetrwała, czyni ją naprawdę wyjątkową. Lokalny ekolog ratuje gady i zakłada schronisko Gdy tylko wieść o Baronowej się rozniosła, Budi Purwanto – ratownik węży i lokalny ekolog – zareagował szybko. Prawdopodobnie to właśnie jemu olbrzymka zawdzięcza życie. Zamiast pozwolić na jej sprzedaż lub zabicie, przygarnął ją i zbudował prowizoryczne schronienie na swojej posesji, gdzie obecnie żyje ona z innymi uratowanymi wężami. Wypuszczenie jej na wolność w okolicy byłoby bardzo ryzykowne. Nie ma tam wiele zwierzyny łownej, którą mogłaby się posilić, ale w okolicy jest wiele wiosek i osad. – Tak dużego pytona prawdopodobnie zwabią ludzkie domy. A gdy to nastąpi, prawie na pewno zostanie zabity – wyjaśnia Frentiu. Wielkie węże są zwykle niegroźne, ale zmuszamy je do ataków W całej Indonezji gady tracą swoje siedliska. Wycinki lasów i postępujące rolnictwo zmusza węże do bliższego kontaktu z ludźmi. Chociaż pytony siatkowe nie są jadowite, to ich rozmiar i siła czyni z nich śmiercionośne drapieżniki, które zdolne są do zabijania nawet dużych zwierząt gospodarskich… a także ludzi. Śmiertelnym zagrożeniem dla węży jest ludzki strach – zabija się je z niewiedzy, ale także poluje dla ich mięsa czy w celach nielegalnego handlu dzikimi zwierzętami. Frentiu, Nugraha i Purwanto chcą to zmienić. Mają nadzieję, że wpisanie Baronowej do Księgi Rekordów Guinnessa pokaże, że gigantyczne węże mogą być warte więcej żywe niż martwe. Może to zachęcić lokalne społeczności do opieki nad zwierzętami i postrzegania ich jako źródła dochodu – na przykład jako elementy turystyki herpetologicznej. To dużo lepsze niż zabijanie gadów. Czy Baronowa to największy wąż świata? – Ani trochę nie wierzę, że [Baronowa] to największy dziki wąż. Miałem po prostu szczęście – mówi Frentiu. Ostrzega, by nie „wrabiać” olbrzymki w rekord wszech czasów. – Wciąż istnieją cuda. To jeden z nich i nie sądzę, żeby był ostatni. Inne węże po prostu nadal czekają na odkrycie – wyjaśnia odkrywca. Źródło: National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Węże oszukały głód i mogą nie jeść przez rok. Ewolucja wyłączyła u nich kluczowy mechanizm
My odczuwamy dyskomfort już kilku godzinach bez jedzenia, ale niektóre gady opanowały głodówkę do perfekcji. Najnowsze badania genetyczne pokazują, że nie chodzi o odporność ani spowolniony metabolizm, lecz o brak kluczowego mechanizmu odpowiedzialnego za odczuwanie głodu. Naukowcy odkryli, że u części gadów ewolucja dosłownie „wyłączyła” hormon, który u innych kręgowców wysyła sygnał: pora jeść.
W świecie przyrody strategie zdobywania pokarmu bywają skrajnie różne. Stałocieplne ssaki przypominają piece, które muszą być stale zasilane paliwem, aby utrzymać metabolizm na wysokich obrotach. Ale niektóre węże i inne gady potrafią czekać na ofiarę miesiącami, nie wykazując przy tym oznak osłabienia czy niepokoju. Przez lata biologów nurtowało pytanie: jak organizm kręgowca może znieść tak długie okresy głodu? Odpowiedź okazała się zapisana w genach kontrolujących „hormon głodu”: grelinę. Gadzia amnezja: gdzie się podział hormon głodu? Grelina odgrywa fundamentalną rolę w metabolizmie większości kręgowców. Produkowana głównie w żołądku, wysyła do mózgu sygnał „pora jeść”. U ssaków jej poziom mocno wzrasta podczas postu, mobilizując do aktywnego poszukiwania pokarmu i spalania zapasów tłuszczu. Jednak u 32 gatunków węży, a także u niektórych kameleonów i agam, gen produkcji greliny oraz enzym MBOAT4 (niezbędny do jej aktywacji) po prostu zanikły. Odkrył to zespół badaczy z Uniwersytetu w Porto, analizując genomy 112 gatunków gadów. Wnioski z badania wskazują na to, że te gady po prostu nie czują głodu, nawet podczas długich okresów bez pokarmu. Wśród gatunków które to potrafią są m.in. pytony, dusiciele, grzechotniki, kobry, 4 gatunki kameleonów i 2 gatunki agam z rodzaju Phrynocephalus. Strategia „siedź i czekaj” zmieniła genetykę gadów Dlaczego natura zdecydowała się na tak radykalny krok? Odpowiedź tkwi w strategiach polowania. Wiele z badanych gatunków to drapieżniki, które zamiast aktywnie tropić ofiarę, po prostu na nią czekają. Potrafią tygodniami tkwić w bezruchu, zamaskowane w otoczeniu, wytrzymując głód bez widocznych problemów. Kiedy nadarzy się okazja, bywa że połykają ofiary większe od siebie. Przy takim trybie życia klasyczny mechanizm działania greliny byłby zwyczajnie szkodliwy. Gdyby wąż odczuwał narastający głód tak jak ssak, zmuszony byłby do wyjścia z kryjówki i marnowania cennej energii na poszukiwania, które w ubogim środowisku mogłyby zakończyć się fiaskiem. Poprzez wyłączenie produkcji greliny, ewolucja pozwoliła tym gadom na drastyczne obniżenie aktywności i metabolizmu. Dzięki temu ich zapasy energii wystarczają im na znacznie dłużej, a organizm nie „panikuje” z powodu głodu. Głodówka u gadów a otyłość i anoreksja u ludzi Nowe odkrycie ma znaczenie nie tylko dla herpetologii. Przez lata próbowano wykorzystać grelinę w medycynie do walki z otyłością i anoreksją u ludzi. Wyniki były jednak rozczarowujące: ludzki metabolizm okazał się zbyt złożony, by manipulacja jednym hormonem przyniosła przewidywalne efekty. Analiza tego, jak gady zarządzają zasobami tłuszczu bez udziału greliny, może w przyszłości pomóc nam lepiej zrozumieć zaburzenia metaboliczne u ludzi i mechanizmy adaptacji do ekstremalnych warunków. Czasem to, czego w organizmie brakuje, jest równie fascynujące jak to, co w nim działa. Źródło: Open Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Często wzbudza strach, choć jest zupełnie niegroźny. Ten polski wąż jest bardzo rzadki i wyjątkowo skryty
Gniewosz plamisty należy do węży rzadko obserwowanych, choć jego zasięg obejmuje znaczną część Europy. Skryty tryb życia i silne przywiązanie do ciepłych, suchych siedlisk sprawiają, że nawet w miejscach występowania bywa trudny do zauważenia. Jest gatunkiem wyspecjalizowanym ekologicznie, o wąskiej diecie i specyficznych wymaganiach środowiskowych. W Polsce jego populacje mają charakter wyspowy i są szczególnie wrażliwe na zmiany krajobrazu. To właśnie te cechy decydują o jego obecnym statusie ochronnym.
Gniewosz plamisty, znany również jako miedzianka (Coronella austriaca), to jeden z najbardziej tajemniczych gadów występujących w Polsce. Choć nie jest groźny dla człowieka, często bywa mylony ze żmiją, co skutkuje jego nieuzasadnionym tępieniem. W artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać tego węża, gdzie można go spotkać, czym się żywi oraz jakie działania ochronne są podejmowane w celu ratowania tego zagrożonego gatunku. Wygląd i morfologia Ten niejadowity wąż o smukłej sylwetce jest również zwany jako miedzianka. Dorosłe osobniki osiągają zazwyczaj 60–75 cm długości, przy czym samice bywają wyraźnie większe i mogą dochodzić nawet do około 90 cm. Ich smukła sylwetka przekłada się na niewielką masę ciała (50–60 gramów), a osobniki przekraczające 100 gramów należą do rzadkości. Ciało gniewosza ma przekrój niemal okrągły i jest pokryte drobnymi, gładkimi łuskami, które nadają mu lekko połyskujący wygląd. Ogon stanowi od kilkunastu do nawet około jednej czwartej długości całego ciała i zwęża się stopniowo, by zakończyć się delikatnie zaostrzonym wierzchołkiem. Głowa jest niewielka, słabo odgraniczona od tułowia, z zaokrąglonym pyskiem i stosunkowo małymi oczami. Charakterystyczną cechą diagnostyczną jest okrągła źrenica, typowa dla węży niejadowitych. Ubarwienie gniewosza bywa zmienne, lecz utrzymane jest w stonowanej palecie barw. Dominują odcienie rdzawe, brązowe i szarawe. Samice częściej przybierają spokojniejsze, popielate tony. Na tylnej części głowy zwykle widoczna jest ciemna plama w kształcie podkowy, serca lub dwóch zbliżonych trójkątów. Od nozdrzy przez oko biegnie ciemna smuga, przechodząca dalej w ciągnącą się wzdłuż przedniej części ciała linię. Na grzbiecie występują naprzemianległe plamy, czasem łączące się w nieregularny wzór. Gniewosz plamisty a żmija zygzakowata Pomyłki między gniewoszem plamistym a żmiją zygzakowatą nie należą do rzadkości. Oba węże są zbliżone wielkością, mają podobną kolorystykę i mogą występować na tych samych, ciepłych stanowiskach. Różnice są jednak wyraźne dla uważnego obserwatora. Podstawową cechą odróżniającą jest kształt głowy. U gniewosza ma ona formę owalną i łagodnie przechodzi w szyję, podczas gdy u żmii jest wyraźnie trójkątna i wyraźnie odcinająca się od reszty ciała. Równie istotna jest źrenica oka: okrągła u gniewosza, natomiast pionowa, „kocia” u żmii. Wzór na grzbiecie gniewosza składa się z plam ułożonych naprzemiennie, które tylko czasem tworzą ciągłą linię. Z kolei klasyczny, wyraźny zygzak jest typowy dla żmii, choć i tu zdarzają się odstępstwa. Zachowanie także bywa mylące. Zaniepokojony gniewosz potrafi głośno syczeć i próbować gryźć, co może potęgować wrażenie zagrożenia. Jest to jednak wyłącznie reakcja obronna, a brak jadu sprawia, że nie stanowi on realnego niebezpieczeństwa dla człowieka. Występowanie Gniewosz plamisty jest gatunkiem o szerokim, lecz nieciągłym zasięgu. Spotykany jest w znacznej części Europy, z wyłączeniem Irlandii, większości Półwyspu Skandynawskiego oraz fragmentów Europy Zachodniej i Południowej. Na wschodzie jego zasięg sięga przez obszary Rosji aż do zachodniego Kazachstanu i północnego Iranu. Mimo rozległego areału wszędzie występuje punktowo i nigdzie nie jest gatunkiem pospolitym. Preferuje środowiska ciepłe, suche i silnie nasłonecznione. Zasiedla tereny kamieniste, zarośla, murawy, obrzeża lasów oraz mozaikę siedlisk, w których może znaleźć zarówno miejsca do wygrzewania się, jak i liczne kryjówki. Unika obszarów wilgotnych, podmokłych i trwale zacienionych. W górach spotykany jest rzadziej, zwykle do około 1000 m n.p.m., choć pojedyncze obserwacje pochodzą z wysokości przekraczających 2000 m. Gdzie w Polsce występuje gniewosz plamisty? W Polsce gniewosz plamisty należy do węży rzadkich, a jego rozmieszczenie ma charakter wyspowy. Najczęściej notowany jest w południowej części kraju, szczególnie w województwach świętokrzyskim, małopolskim i podkarpackim. Są to obszary oferujące odpowiednie warunki termiczne i strukturalne, takie jak nasłonecznione zbocza, murawy kserotermiczne czy kamieniste polany. Znacznie rzadziej spotyka się go na północy i zachodzie Polski. Pojedyncze stanowiska znane są m.in. z Pomorza Zachodniego czy Wielkopolski, gdzie jednak gatunek ten uchodzi za skrajnie nieliczny i lokalnie może być już bliski zaniku. Jego obecność wiąże się często z siedliskami antropogenicznymi. Można go więc spotkać w okolicach opuszczonych zabudowań, kamieniołomów, nasypów kolejowych czy ruin, które paradoksalnie potrafią mu zastępować naturalne struktury skalne. Mało urozmaicona dieta gniewoszy Gniewosz chwyta ofiarę i owija swoim ciałem, co prowadzi do jej unieruchomienia. Następnie wąż połyka ją w całości żywą lub martwą. Dieta gniewosza plamistego jest stosunkowo wąska i wyspecjalizowana. Podstawę jego pożywienia stanowią gady, przede wszystkim jaszczurki. Częstym elementem diety są także padalce, a sporadycznie inne węże, w tym osobniki własnego gatunku, co świadczy o występowaniu kanibalizmu. Wraz z wiekiem zmienia się jednak udział poszczególnych ofiar. Osobniki młode polują niemal wyłącznie na drobne gady, natomiast u dorosłych gniewoszy coraz większe znaczenie zaczynają mieć drobne ssaki, takie jak myszy czy ryjówki. W niektórych populacjach ssaki mogą stanowić nawet znaczną część jadłospisu. Rzadziej zdarzają się płazy czy pisklęta ptaków. Czy gniewosz plamisty jest jadowity? Gatunek ten nie posiada gruczołów jadowych ani zębów przystosowanych do wprowadzania jadu. Ugryzienie, choć możliwe w sytuacji silnego stresu, jest dla człowieka całkowicie niegroźne i porównywalne raczej do drobnego zadrapania. Mimo to gniewosz bywa zabijany z obawy przed rzekomym zagrożeniem. Mylenie go ze żmiją zygzakowatą jest jednym z głównych czynników ograniczających liczebność jego populacji w Polsce. Jajożyworodność i walki samców Gniewosz plamisty jest gatunkiem jajożyworodnym, co oznacza, że rozwój jaj odbywa się w ciele samicy. Gody przypadają głównie na wiosnę, z największą intensywnością w maju. W tym okresie samce stają się bardziej aktywne i agresywne wobec rywali, co prowadzi do charakterystycznych zapasów, polegających na oplataniu się ciał i próbach zdominowania przeciwnika. Po kilkumiesięcznym okresie rozwoju, pod koniec lata (zwykle w drugiej połowie sierpnia lub na początku września), samica rodzi od kilku do kilkunastu młodych, w pełni ukształtowanych i samodzielnych. Młode gniewosze mierzą zwykle od 10 do 18 cm i niemal natychmiast po urodzeniu rozpoczynają samodzielne polowanie. Jest to dla nich kluczowy moment, ponieważ przed nadejściem zimy muszą zgromadzić zapasy energetyczne niezbędne do przetrwania hibernacji. Czy gniewosz plamisty jest pod ochroną? Gniewosz plamisty objęty jest w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Figuruje w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt jako gatunek narażony na wyginięcie (kategoria VU), a także podlega ochronie międzynarodowej na mocy konwencji berneńskiej oraz unijnej dyrektywy siedliskowej. Najpoważniejsze zagrożenia dla jego przetrwania to: zanik i fragmentacja siedlisk, postępująca sukcesja roślinna, intensywna zabudowa, bezpośrednie tępienie przez ludzi. Ochrona gniewosza wymaga zachowania mozaiki otwartych, nasłonecznionych terenów, monitoringu populacji oraz działań edukacyjnych, które pozwolą ograniczyć nieuzasadniony strach przed tym niegroźnym wężem. Tylko połączenie ochrony siedlisk i zmiany społecznego postrzegania tego gatunku może zapewnić mu realne szanse na przetrwanie w polskim krajobrazie. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Naukowcy odkryli prastary rytm snu. Jest wspólny dla ludzi i... gadów. Ma 300 milionów lat
Czy wiesz, że śpisz prawie tak samo jak kameleon? Naukowcy odkryli niezwykły rytm snu ukryty głęboko w mózgach. To nasze dziedzictwo ewolucyjne sięgające 300 milionów lat wstecz. Teraz już wiemy, co dokładnie łączy nas z gadami.
Naukowcy z francuskiego centrum badawczego CNRS dokonali ważnego odkrycia. Badanie przeprowadzone na szerokiej grupie gatunków, w tym na ludziach, ptakach i gadach, ujawniło istnienie uniwersalnego, bardzo powolnego rytmu mózgowego podczas snu. Jest on niemal identyczny jak ten, który występuje u ludzi i innych ssaków podczas głębokiego snu. Odkrycie pokazuje, że ten mechanizm jest niezwykle stary i kluczowy dla życia i przetrwał miliony lat ewolucji w niemal niezmienionej formie. Śpimy jak gady? Nasi wspólni przodkowie i przodkowie dzisiejszych gadów rozdzielili się ponad 300 milionów lat temu. Okazuje się jednak, że mimo tak długiego czasu, wciąż śpimy w bardzo podobny sposób. Badacze potwierdzili obecność tego samego rytmu u siedmiu gatunków gadów oraz u jednego gatunku ptaka. Wynik był jednoznaczny: nocny puls jest uniwersalny. Oznacza to, że natura „wymyśliła” go raz i uznała za tak dobry, że zachowała go przez miliony lat ewolucji. Jak podglądano śpiące gady? Zrozumienie snu zwierząt wymagało ogromnego wysiłku i nowoczesnej technologii. Zespół naukowców przeprowadził badanie na niespotykaną dotąd skalę. Po raz pierwszy porównano ze sobą tak wiele różnych grup zwierząt: gady, ptaki i ssaki. Badacze obserwowali między innymi kameleona lamparciego, który podczas snu na gałęzi wyglądał na całkowicie nieruchomego. Jednak w środku jego organizmu działo się bardzo dużo. Naukowcy użyli zaawansowanego obrazowania ultrasonograficznego, by zajrzeć do wnętrza ciał zwierząt. Rejestrowali niemal wszystko: pracę serca, oddech, a nawet ruchy gałek ocznych. Sprawdzali też jak płynie krew i jak pracują mięśnie. Skomplikowany sen gadów Naukowcy ustalili, że specyficzny wolny rytm „pulsuje” nie tylko w mózgu, ale w całym ciele gada. Naukowcy zaobserwowali te regularne cykle nawet w zmianach ubarwienia skóry kameleonów oraz przepływie krwi w naczyniach mózgowych. To odkrycie rzuca nowe światło na dawne teorie. Podważa ono na przykład przekonanie, że gady mają fazę snu REM, czyli taką, w której ludzie mają sny. Okazuje się, że sen gadów jest bardziej skomplikowany, niż nam się wydawało. Po co nam to nocne pulsowanie? Wykryte przez badaczy pulsowanie pełni rolę nocnego sprzątacza. Pomaga usuwać toksyny, które gromadzą się tam w ciągu dnia. Gdy śpimy, komórki mózgu kurczą się i otwierają się luki pomiędzy neuronami. Można to porównać do śmieciarki, która wyjeżdża na puste ulice miasta, gdy wszyscy już śpią. Dzięki temu rano nasz umysł jest czysty i gotowy do pracy. Jednak u gadów funkcja ta może być nieco inna. Naukowcy przypuszczają, że ten rytm pomaga im przetrwać w trudnym środowisku. Może on chronić zwierzęta przed niebezpieczeństwami, które czyhają na nie podczas odpoczynku. To odkrycie całkowicie zmienia nasze rozumienie tego, jak ewoluował sen. Pokazuje nam, że sen nie jest tylko zwykłym wyłączeniem organizmu. To aktywny proces, który pozwala przeżyć zarówno nam, jak i jaszczurkom. Źródło: Nature Neuroscience Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nigerzaur był mezozoiczną krową. Stanowił ewolucyjny fenomen w obrębie swojej rodziny
Nigerzaur to fenomen w świecie ogromnych zauropodów. Chociaż należał do nadrodziny Diplodocoidea, jego morfologia zrywała z archetypem gigantycznych, długoszyjnych gadów, charakterystycznych dla okresu jurajskiego. Wyróżniały go niewielkie rozmiary i relatywnie krótka szyja, ale nie tylko. Nietypowy był także sam sposób żerowania tego dinozaura i nisza pokarmowa, którą zajmował. Jak wyglądał nigerzaur? Jaki tryb życia prowadził? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Nietypowy zauropod Dinozaur, który pasł się jak krowa Dlaczego nigerzaur wykształcił te wszystkie niezwykłe cechy? Czy nigerzaur miał wrogów? Jak podpowiada sama nazwa, nigerzaur (Nigersaurus, czyli jaszczur z Nigru) żył na obszarze, gdzie dziś rozciąga się Niger. Skamieniałości prehistorycznego gada, pochodzące ze środkowej kredy (115–105 milionów lat temu) odkryto dopiero w 1976 roku, w formacji Elrhaz, na obszarze zwanym Gadoufaoua. Nazwano je jednak dopiero 13 lat później, gdy odnalezione zostały kolejne, kompletniejsze szczątki. Nietypowy zauropod Zauropody kojarzą się przede wszystkim z największymi kolosami, jakie przemierzały Ziemię. Nie bez przyczyny. Diplodok, jeden z najlepiej poznanych przedstawicieli tego infrarzędu, osiągał długość do 35 metrów i masę do 50 ton (choć niektórzy paleontolodzy są zdania, że mógł ważyć nawet 113 ton). W porównaniu z tym kolosem, nigerzaur był ledwie „mikrusem” Dinozaur zaliczany do rodziny rebbachizaurów (Rebbachisauridae) w obrębie nadrodziny diplodokokształtnych (Diplodocoidea) mierzył około 9 metrów długości i ważył około 4 tony, czyli znacznie mniej niż jego krewni. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że długość i masa ciała nie były jedynymi cechami, które wyróżniały go na tle innych „jaszczurzych stóp.” Budowa szkieletu pozaczaszkowego Podobnie jak inne zauropody, Nigersaurus charakteryzował się długim ogonem i tułowiem, wspieranymi przez kolumnowe kończyny, umożliwiające efektywne przenoszenie ciężaru w postawie czworonożnej. Należy jednak podkreślić, że w jego anatomii występowało także wiele unikatowych adaptacji. W szkielecie pozaczaszkowym, najbardziej wyróżniającymi cechami jest liczba kręgów, ich rozmiar i wysoki stopień pneumatyczności. Nigerzaur miał krótką szyję. Co więcej, analizy wykazały, że objętość przestrzeni powietrznej (prawdopodobnie wypełnionej przez worki powietrzne połączone z układem oddechowym) w centrum kręgowym była większa niż objętość samego materiału kostnego. Oznacza to, że cała struktura była niezwykle lekka. Budowa czaszki Zresztą nie dotyczyło to wyłącznie szyi. Lekką, wręcz filigranową budową cechuje się także czaszka tego gada, która de facto stanowi najniezwyklejszy element jego anatomii. Struktura ta cechuje się niezwykle lekkimi kośćmi i dużymi otworami, redukującymi masę. Niezwykła jest też morfologia pyska – rozszerzonego, o prostych krawędziach i skierowanego bezpośrednio w dół. Budowa szczęk Kości szczęk nigerzaura były obrócone poprzecznie w stosunku do reszty czaszki. Ta niezwykła orientacja sprawiała, że całe uzębienie gada układało się w linii prostej, tworząc szeroką, prostą krawędź tnącą. Naukowcy są zdania, że tak uformowane szczęki mogły być dodatkowo pokryte osłoną rogową. Uzębienie Jedną z najniezwyklejszych i najbardziej spektakularnych cech tego prehistorycznego gada były jego zęby. Dinozaur ten miał ich ponad 500! Należy jednak podkreślić, że tylko część z nich pełniła rolę funkcjonalną. reszta to tzw. zęby zapasowe, które „czekały” by zastąpić zużyte zęby funkcjonalne. Tempo ich wymiany było iście ekstremalne. Prawdopodobnie proces ten nie następował tak szybko u żadnego innego dinozaura. Zdaniem naukowców, nigerzaur wymieniał każdy ząb funkcjonalny raz na miesiąc, a niektórzy paleontolodzy twierdzą, że nawet raz na dwa tygodnie. Dinozaur, który pasł się jak krowa Te wszystkie niezwykłe adaptacje dostarczają cennych informacji na temat mechaniki żerowania tego gada i jego zwyczajów żywieniowych. Wskazują one, że jaszczur z Nigru pożywiał się przy ziemi, trzymając głowę blisko podłoża. Dieta zwierzęcia polegała na zbieraniu i rozdrabnianiu niskiej, miękkiej (niezdrewniałej) roślinności, która występowała w tropikalnym, wilgotnym środowisku – okrytonasiennych, paprotników i skrzypów. Tego typu strategia żywieniowa nie była typowa dla zauropodów. Na jakiej podstawie naukowcy wysnuli taki wniosek? Wskazuje na to cały szereg czynników. Krótka szyja – długa byłaby nie tylko nieefektywna, ale także niebezpieczna dla zwierzęcia żerującego przy ziemi. Budowa szyi nigerzaura ograniczała zjawisko dźwigni, zmniejszając tym samym ryzyko wystąpienia urazu i ułatwiając wykonywanie ruchów żerowych. Znaczna pneumatyzacja kręgów przedkrzyżowych – gdyby głowa i szyja były ciężkie, ciągłe ruchy głową z boku na bok, niezbędne do niskiego żerowania, wymagałyby ogromnego wysiłku mięśni karku. Ekstremalna pneumatyczność minimalizowała masę w najdalszym punkcie dźwigni (szyi i czaszki), co pozwalało roślinożercy na wydajniejsze i dłuższe sesje pasienia bez nadmiernego zmęczenia mięśni. Ułożenie pyska – szeroki, skierowany w dół pysk był idealnie przystosowany do skubania roślinności tuż przy ziemi. Dodatkowa osłona rogowa chroniła aparat zębowy i ułatwiała zrywanie roślin. Ułożenie szczęk – szczęki układające się w prostą krawędź tnącą były idealnie zoptymalizowane pod kątem zbioru niskiej roślinności. Tempo wymiany zębów – szybka wymiana uzębienia bez wątpienia stanowiła duży wydatek energetyczny, jednak była absolutnie konieczna, bo nigerzaur ekspresowo zużywał swoje zęby. Mimo że gad pożywiał się dość miękką roślinnością, ścieranie postępowało błyskawicznie. Wynikało to z faktu, że w trakcie żerowania nisko przy ziemi, zbierał także duże ilości materiałów ściernych – pyłu, piasku i krzemionki. Dlaczego nigerzaur wykształcił te wszystkie niezwykłe cechy? Żeby lepiej zrozumieć, skąd wzięły się te niezwykłe ewolucyjne adaptacje, należy przyjrzeć się środowisku, w którym żyło to zwierzę. Dziś formacja Elrhaz jest jednym z najsurowszych rejonów na Ziemi. Region ten znajduje się na obszarze środkowej Sahary, w regionie Ténéré. W tym skrajnie suchym środowisku dominują piaszczyste równiny, wydmy i wychodnie piaskowców. Należy jednak podkreślić, że miliony lat temu, gdy Ziemię przemierzały wielkie, majestatyczne gady, panowały tam skrajnie inne warunki. W okresie wczesnej i środkowej kredy panował tam klimat tropikalny przejściowy. Badania osadów wskazują na istnienie środowisk wilgotnych, charakteryzujących się obecnością rzek i zbiorników wodnych, które kontrastowały z bardziej suchymi terenami. Dominowały tam paprocie, sagowce oraz wczesne rośliny kwiatowe. Nad brzegami rosły lasy galeriowe, dające cień. W dalszej odległości od wody krajobraz stawał się bardziej otwarty, przypominający dzisiejsze afrykańskie sawanny, ale porośnięte roślinnością kredową (skrzypy, paprotniki) zamiast traw. Fauna formacji Elrhaz jest typowa dla kontynentów tworzących dawną Gondwanę. Nigersaurus koegzystował z innymi dużymi roślinożercami. Współistnienie wielu gatunków fitofagów wymagało zaawansowanej specjalizacji nisz ekologicznych w celu ograniczenia bezpośredniej konkurencji pokarmowej. Czy nigerzaur miał wrogów? W tym ekosystemie nie brakowało też mięsożerców – potężnych drapieżników, które były w stanie schwytać i pożreć dużą zdobycz. Głównymi drapieżnikami na lądzie były teropody, zwłaszcza z grupy Ceratosauria – abelizaury i noazaury. Największym zagrożeniem były jednak karcharodontozaurydy, które były jednymi z największych drapieżników, jakie kiedykolwiek pojawiły się na Ziemi. Nigerzaury padały też ofiarą spinozaurów, w tym przerażających suchomimów, które osiągały długość około 11 metrów. Należy jednak podkreślić, że polowania tego gada na dużą zdobycz miały charakter okazjonalny. Jego dieta składała się przede wszystkim z ryb. Bezpiecznie nie było też przy wodopojach. Tam czaiły się wielkie krokodylomorfy, w tym sarkozuch. Ważący 8 ton i mierzący 12 metrów kolos, tak jak współczesne krokodyle, polował z zasadzki. Gdy zwierzę zbliżyło się do cieku wodnego, uderzał niczym błyskawica, chwytając ofiarę potężnymi szczękami i wciągając ją pod wodę, gdzie nie pozostawiał jej żadnych szans. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tego wielkiego jaszczura nie powinno tam być. „Mógł czasami żywić się utopionymi dinozaurami”
Mozazaury zaskoczyły naukowców. Te – jak się wydawało – morskie jaszczury żyjące 66 milionów lat temu, pływały nie tylko w morzach. Okazuje się, że mozazaury, wielkości dzisiejszych autobusów, żerowały też w rzekach.
Mozazaury były imponującymi stworzeniami, które mogły osiągnąć do 11 metrów długości. Naukowcy znajdują je w osadach morskich w Ameryce Północnej, Europie i Afryce. Swoim wyglądem przypominały nieco legendarnego potwora z Loch Ness. Uważano je za drapieżniki, które mogły rywalizować z największymi orkami. Ich głowy były masywne, a szczęki i zęby bardzo solidne, co czyniło je groźnymi przeciwnikami. Ich skamieniałości są datowane na 98–66 milionów lat. Żyły więc wspólnie z dinozaurami. Tego zęba tam nie powinno być W 2022 roku w Dakocie Północnej w USA znaleziono ząb takiego olbrzyma. Odkrycia dokonano w osadach, które pozostawiła rzeka. To było ogromne zaskoczenie, ponieważ uważa się, że mozazaury żyły tylko i wyłącznie w morzu. Ząb ten spoczywał w tym samym miejscu, co szczątki innych zwierząt. Wśród nich był ząb słynnego tyranozaura (Tyrannosaurus rex) oraz szczęka krokodyla. To kazało zadać sobie naukowcom ważne pytanie: jak ząb gigantycznego gada morskiego znalazł się w rzece, razem ze zwierzętami lądowymi i rzecznymi? Wnioski opublikowali na łamach czasopisma „BMC Zoology”. Chemiczne ślady słodkiej wody Aby rozwiązać tę zagadkę, międzynarodowy zespół badaczy użył specjalnej metody. Wykonano analizy izotopów. Izotopy to różne odmiany tych samych pierwiastków. Zbadano chemiczny skład szkliwa zęba mozazaura. Porównano go ze szczątkami T. reksa i krokodyla, które miały podobny wiek – około 66 milionów lat. Kluczowe były proporcje izotopów tlenu i strontu. Okazało się, że ząb mozazaura zawierał więcej lżejszego izotopu tlenu. A to jest typowe dla zwierząt żyjących w wodzie słodkiej. Wskazywał na to również wynik pomiaru strontu. Dieta jaszczura to również dinozaury Badacze przeanalizowali też izotopy węgla. Zazwyczaj pokazują one to, co jadło zwierzę. U tego mozazaura poziom tego składnika był wyższy niż u wszystkich znanych mozazaurów, dinozaurów i krokodyli. Sugeruje to, że ten gad nie nurkował głęboko. – Mógł czasami żywić się utopionymi dinozaurami – mówi dr Melanie During, jedna z autorek badania z Uniwersytetu w Uppsali Adaptacja do nowych warunków Odkrycie to jest ważne, bo rzuca światło na historię Ziemi. Mozazaury zasiedliły rzeki, ponieważ w Morzu Śródkowo-Zachodnim doszło do dużych zmian środowiskowych. Do tego wewnętrznego morza napływało coraz więcej słodkiej wody, zmieniając je ze słonego na głównie słodkowodne. Spowodowało to powstanie „warstw”, gdzie lżejsza słodka woda znajdowała się bliżej powierzchni. Miejsce dla każdego, według „warstwy” Ponieważ mozazaury oddychały płucami, musiały wynurzać się, by zaczerpnąć powietrza. W rezultacie naturalnie zamieszkiwały tę górną, słodkowodną „warstwę”. To przystosowanie do słodkiej wody ułatwiło im przetrwanie w środowiskach rzecznych. Naukowcy wskazują, że przejście ze środowiska morskiego do słodkowodnego jest zazwyczaj prostsze dla drapieżników, a więc również i mozazaura. Zwierzęta oddychające skrzelami, w tym ryby, pozostawały w głębszej, słonej wodzie. Taka adaptacja znana jest ze współczesności. Wśród zwierząt zmieniających morza na cieki słodkowodne są delfiny rzeczne lub krokodyle różańcowe. To pokazuje, że mozazaury mogły przetrwać w rzekach w ostatnim milionie lat, zanim całkowicie wyginęły. Zagłada nadeszła z nieba 66 milionów lat temu i zmiotła z powierzchni ziemi dinozaury. Źródło: BMC Zoology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kameleony „Pinokio” wodziły naukowców za nos przez 150 lat. Teraz badacze poznali prawdę
Wielki nos, wielka pomyłka – kameleon „Pinokio” przez lata był źle klasyfikowany. Nowe badania ujawniają, że nie należy do znanego gatunku. Teraz ma swoją nazwę i tożsamość. Co więcej, ujawniono drugi, dotąd mylnie sklasyfikowany gatunek.
Madagaskar to prawdziwe królestwo kameleonów. Tam żyje ponad 40% wszystkich znanych gatunków tych fascynujących gadów. Jednak to, co rzuca się w oczy najbardziej, są ich niesamowite nosy – i przez lata wprowadzały naukowców w błąd. Międzynarodowy zespół badaczy odkrył niedawno, że dwie odmiany kameleonów, które były dobrze znane od 150 lat, w rzeczywistości są zupełnie nowymi, odrębnymi gatunkami. Ustalenie opisano na łamach czasopisma „Salamandra”. Kluczowe okazały się analizy genetyczne, które dowiodły, że wygląd zewnętrzny może być bardzo zwodniczy. W rezultacie mały kameleon z wyjątkowo długim nosem, znany popularnie jako „kameleon Pinokio”, w końcu otrzymał oficjalną naukową nazwę. Idealnie do niego pasuje: Calumma pinocchio. Od obserwacji do odkrycia Kameleon „Pinokio” był wcześniej zaliczany do Calumma gallus. O przynależności decydował głównie kształt jego wydłużonego wyrostka na pysku. Samce C. pinocchio charakteryzują się bardzo długim, gładkim wyrostkiem przypominającym włócznię. Wyrostek ten może osiągać 14–20% długości ich pyska. Naukowcy opisali teraz również drugi gatunek kameleona, chociaż jego nazwa nie jest już tak chwytliwa. Jest to Calumma hofreiteri. Te zwierzęta wcześniej mylnie przypisywano do gatunku Calumma nasutum, również ze względu na podobieństwa w kształcie nosa. Calumma hofreiteri wyróżnia się mniejszym, zaokrąglonym wyrostkiem nosowym, a w przeciwieństwie do C. gallus, ma wyraźny grzebień grzbietowy. Badacze doszli do wniosku, że to właśnie te charakterystyczne wyrostki nosowe wodziły ich dotychczas za nos. – Nasze badania wykazały również, że wyrostki nosowe mogą stosunkowo szybko zmieniać długość, kształt i kolor. Najwyraźniej podlegają one szybkiej ewolucji, prawdopodobnie spowodowanej indywidualnymi preferencjami samic w doborze partnera – wyjaśnia pierwszy autor badania dr Frank Glaw z Państwowej Kolekcji Zoologicznej, należącej do Bawarskich Państwowych Zbiorów Historii Naturalnej. Niezastąpiona genetyka Aby ostatecznie rozwiązać taksonomiczną zagadkę, zespół badawczy wykorzystał nowoczesną technikę pozwalającą na pozyskanie i sekwencjonowanie DNA (w tym tego mitochondrialnego) z okazów muzealnych, nawet tych mających ponad sto lat. Nowe wyróżnione gatunki są od siebie tak odległe genetyczne, jak inne znane gatunki kameleonów. Najstarszym okazem wziętym pod uwagę w tym badaniu był kameleon zebrany w 1836 roku. – Ta praca pokazuje ogromny potencjał nowych metod muzeomicznych [zastosowanie nowoczesnych metod genetycznych do pozyskiwania sekwencji DNA z historycznych okazów muzealnych – przyp. red.] w prawidłowej klasyfikacji historycznych okazów muzealnych – podkreśla jeden z autorów badania, prof. Miguel Vences z Politechniki w Brunszwiku. Biorąc pod uwagę dwa nowo opisane gatunki, na Madagaskarze znanych jest obecnie dokładnie 100 gatunków kameleonów. Łącznie, na całym świecie istnieje 236 gatunków tej unikatowej grupy jaszczurek. Źródło: Salamandra Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gekon w rukoli z supermarketu. Uratowała go spostrzegawcza klientka
Spotkanie z dziką przyrodą może wydarzyć się wszędzie: nawet na zakupach w supermarkecie. Mieszkanka Chełma myślała, że kupiła tylko składniki na sałatkę, a wróciła do mieszkania z nowym domownikiem. Zwierzę trafiło już pod opiekę Fundacji Epicrates.
Młody gekon murowy najpierw przyjechał do Polski w paczce z rukolą, a następnie trafił na półkę Lidla w okolicach Lublina. Egzotyczne zwierzę nieświadoma klientka zabrała do domu i… zaopiekowała się nim jak prawdziwa zoolożka. Podjęła szybką interwencję. Gad przypominający krokodyla odwiedził Polskę Gekon murowy (Tarentola mauritanica) to największy europejski gatunek gekona, który od pyska po czubek ogona mierzy zwykle około 12–16 cm. Polskie powietrze mu wyraźnie służy, bo w łódzkim zoo udało się wyhodować 20-centymetrowego olbrzyma. Przybysz z rukoli chyba o tym usłyszał, bo najwyraźniej także chciał odwiedzić swojego wyrosłego kuzyna. Te urocze gady zamieszkują zwykle tereny basenu Morza Śródziemnego – zarówno po europejskiej, jak i afrykańskiej stronie akwenu. Spotkamy je także na wielu rozsianych po śródziemnomorzu wyspach, ale do tej pory stroniły od Lubelszczyzny. Przypominają nieco miniaturowe krokodyle, dlatego czasem nazywa się je gekonami krokodylowymi. Żyją najczęściej około 5 lat i żywią się owadami. Gekon w rukoli z Lidla trafił na dobrą osobę Gekon przyjechał do Polski w paczce rukolą i trafił na półkę Lidla w miejscowości położonej pomiędzy Chełmem a Lublinem. Zawartość jego tymczasowego „domu” miała posłużyć jako składnik na sałatkę z fasolą, a nowa właścicielka gekona – chociaż jeszcze tego nieświadoma – zobaczyła go dopiero w misce podczas przygotowywania potrawy. Na szczęście udało jej się go dostrzec jeszcze przed dodaniem octu i sosu! Nie było to łatwe, ponieważ uroczy, malutki gekon mieści się na czubku palca. Klientka zadziałała wzorowo – szybko skontaktowała się z lubelską Fundacją Epicrates, która zajmuje się udzielaniem pomocy zwierzętom egzotycznym. Szybka reakcja pomogła uratować jego życie, bo gad był już bardzo wychłodzony i wymęczony podróżą. O rokowaniach będzie można mówić dopiero za jakiś czas: obecnie gekon otrzymał imię Mr.Bean – od sałatki z fasolą, w której prawie skończył – i przebywa w sterylnym terrarium, w którym przechodzi kwarantannę. Fundacja Epicrates ratuje życie egzotycznych zwierząt Niezwykła fundacja powstała z inicjatywy wolontariuszy Lubelskiego Egzotarium – pierwszego w Polsce ośrodka rehabilitacji i opieki nad bezdomnymi zwierzętami egzotycznymi. To z kolei jest niezwykłym działem Lubelskiego Schroniska dla Zwierząt. Fundacja Epicrates była pomysłem na przeniesienie działalności miejskiej placówki na teren całego kraju. Jest organizacją non-profit, która propaguje odpowiedzialną terrarystyką oraz właściwe warunki utrzymania zwierząt. Zapewnia także opiekę weterynaryjną i rehabilitacyjną zwierzętom – na przykład sympatycznemu gekonowi-fasolce. – Tacy pasażerowie na gapę trafiają do nas przynajmniej kilkanaście razy w roku. Uważajcie więc na zakupach i uważnie sprawdzajcie kupione rośliny: czasem może się kryć w nich jakiś mały pechowiec – uczulają pracownicy Fundacji. Bez ich pomocy i szybkiej interwencji klientki Lidla nie udałoby się uratować zabłąkanego w rukoli gada. Źródło: Fundacja Epicrates, medianauka.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowe dowody pokazują, że dinozaury miały się świetnie aż do chwili uderzenia asteroidy
Dinozaury przed wymarciem wcale nie były w odwrocie – wręcz przeciwnie. Nowe skamieniałości znalezione w stanie Nowy Meksyk sugerują, że te pradawne gady miały się świetnie niemal do samego końca.
Spis treści: Co działo się tuż przed tym kataklizmem? Nowe datowanie skamieniałości z Nowego Meksyku Dinozaury z Nowego Meksyku żyły niemal do samego końca epoki kredy Różnorodne i tętniące życiem dinozaury Co wiemy o dinozaurach z ostatnich milionów lat kredy? Około 66 milionów lat temu, podczas wiosny na półkuli północnej, asteroida o średnicy sześciu mil uderzyła w dzisiejszy półwysep Jukatan. Katastrofa ta doprowadziła do wyginięcia 75 procent gatunków na Ziemi, w tym prawie wszystkich dinozaurów, z wyjątkiem ptaków dziobatych. Co działo się tuż przed tym kataklizmem? Samo uderzenie było druzgocące. Jego następstwa – apokaliptyczne. Ale co działo się tuż przed tym kataklizmem? Paleontolodzy od dawna debatują, czy wielkie gady były już w odwrocie, gdy uderzyła asteroida, czy może wciąż miały się dobrze i ewoluowały w nowe gatunki dinozaurów. Skamieniałości z Nowego Meksyku, datowane na około 340 tysięcy lat przed uderzeniem, rysują wyraźny obraz: dinozaury miały się świetnie aż do samego momentu katastrofy. Wśród dinozaurów dominujących na terenach dzisiejszego Nowego Meksyku w tamtym czasie były prawdziwe olbrzymy, jak alamozaur – ogromny, długoszyi roślinożerca. – Wyobrażam sobie taką scenę: w jednej chwili dinozaur wielkości odrzutowca trząsł ziemią pod swoimi krokami. W następnej – cała Ziemia zatrzęsła się od energii wyzwolonej przez asteroidę – mówi współpracujący z National Geographic prof. Stephen Brusatte, paleontolog z Uniwersytetu w Edynburgu i współautor badania. Badania prowadzone przez zespół prof. Brusatte zmieniają nasze myślenie o ostatnich dniach dinozaurów. Odkrycie opublikowane w czasopiśmie „Science” wspiera tezę, że dinozaury w Ameryce Północnej nie były w odwrocie, gdy doszło do katastrofy. Badanie dostarcza również wglądu w różnorodność gatunków dinozaurów, które zamieszkiwały południowo-zachodni region Ameryki Północnej pod koniec okresu kredowego. Nowe datowanie skamieniałości z Nowego Meksyku Większość tego, co paleontolodzy wiedzą o losie dinozaurów nielotnych, pochodzi ze skamieniałości odkrytych w zachodniej Ameryce Północnej, zwłaszcza w formacjach Hell Creek i Fort Union. Te wychodnie skalne w Montanie, Dakocie i Wyoming zachowały obrazy gatunków lądowych przed i po kolizji. Pokazują, że takie dinozaury jak Tyrannosaurus, Triceratops, Edmontosaurus i Ankylosaurus zamieszkiwały pradawne równiny zalewowe w rejonie Gór Skalistych. Jednak bardziej na południe, w kredowym Nowym Meksyku, żyły inne grupy dinozaurów. Naukowcy przyjrzeli się tym południowo-zachodnim dinozaurom – w tym kritozaurowi o dziobowatym pysku, trójrogiemu torozaurowi i opancerzonemu Glyptodontopelta – by zbadać, jak radziły sobie tuż przed uderzeniem śmiercionośnej asteroidy. Zrekonstruowanie osi czasu życia tych dinozaurów zajęło lata badań terenowych i analiz geologicznych. Prof. Andrew Flynn i jego zespół badali warstwy skalne w rejonie kotliny San Juan – znanym geologom jako Naashoibito Member. Dotychczas dokładny wiek tych skał był niepewny. Wcześniejsze badania sugerowały, że mają one około 70 milionów lat– czyli były miliony lat starsze niż uderzenie asteroidy. Dinozaury z Nowego Meksyku żyły niemal do samego końca epoki kredy Nowe badania zespołu prof. Flynna zrewidowały datowanie do przedziału 66,4–66 milionów lat temu, co oznacza, że dinozaury znalezione w tych skałach żyły w ostatnich 500 tysiącach lat przed katastrofą. To sugeruje, że te dinozaury żyły w tym samym czasie co znaleziska z Hell Creek i Fort Union, a nawet że dinozaury z Nowego Meksyku, jak alamozaur, były bliżej miejsca impaktu w Chicxulub (Meksyk) niż triceratops z Montany. Aby umieścić dinozaury we właściwej perspektywie czasowej, prof. Flynn i jego współpracownicy pobrali próbki geologiczne z formacji Naashoibito i zastosowali specjalną technikę datowania, analizując mikroskopijne kryształy w skałach, by określić, kiedy zostały zdeponowane. Choć wcześniejsze badania sugerowały, że żyły one miliony lat przed impaktem, nowe datowanie ustaliło wiek na około 340 tysięcy lat przed końcem epoki kredy. To dowód na to, że w Ameryce Północnej istniały różne społeczności dinozaurów, rozwijające się równolegle w różnych basenach geograficznych, tuż przed globalną katastrofą. Różnorodne i tętniące życiem dinozaury Nie tylko dinozaury miały się dobrze do samego końca, ale prof. Flynn i jego zespół odkryli też, że ostatnie populacje dinozaurów Ameryki Północnej były podzielone na odrębne społeczności w zależności od miejsca ich występowania. Eksperci nazywają to zjawisko „prowincjonalizmem”. Nowe gatunki powstają w izolowanych geograficznie „kieszeniach” i są oddzielone od siebie różnicami w roślinności, temperaturze i innych czynnikach naturalnych. Niektóre z dinozaurów zamieszkujących Nowy Meksyk były bardzo podobne do tych z północy. Tyrannosaurus, najlepiej znany z szkieletów znalezionych w Kanadzie i Montanie, również przemierzał Nowy Meksyk tuż przed uderzeniem. Inne jednak były zaskakująco odmienne, jak alamozaur. To największy dinozaur, jaki kiedykolwiek stąpał po Nowym Meksyku. Alamozaur mógł osiągać ponad 24 metry długości i ważyć ponad 30 ton. – Nic nie pokazuje lepiej, że dinozaury miały się dobrze aż do samego końca, niż fakt, że Alamosaurus – jeden z największych dinozaurów w historii – był świadkiem uderzenia asteroidy – mówi prof. Brusatte. Co wiemy o dinozaurach z ostatnich milionów lat kredy? Mając nowe daty dla warstw skalnych, prof. Flynn i jego zespół porównali gatunki dinozaurów żyjące na terenie zachodniej Ameryki Północnej między 75 a 66 milionami lat temu. Chcieli ustalić, czy kontynent był zamieszkany przez kilka dominujących gatunków, czy przez wiele zróżnicowanych społeczności. Wnioski zespołu potwierdzają coraz silniejsze dowody na to, że dinozaury tworzyły odrębne społeczności w różnych regionach, a nie stanowiły jednolitej populacji na całym kontynencie, jak wskazuje Manabu Sakamoto, paleobiolog z Uniwersytetu w Reading w Anglii. Głównym czynnikiem dzielącym społeczności północne i południowe, według prof. Flynna i jego zespołu, była temperatura. Alamosaurus – roślinożerca żyjący w ciepłych południowych regionach – nie występował w chłodniejszych rejonach północy, gdzie dominowały dinozaury rogowe i kaczodziobe. Choć niektóre gatunki, jak Tyrannosaurus, występowały w obu regionach, to właśnie temperatura wydaje się być kluczowym czynnikiem różnicującym społeczności, a nie fizyczne bariery jak góry czy rzeki. Tak silna wrażliwość dinozaurów na warunki naturalne sugeruje, że na świecie czeka jeszcze wiele wyjątkowych społeczności dinozaurów do odkrycia, nie tylko w Ameryce Północnej. Trwające badania w Ameryce Południowej pozwalają lepiej zrozumieć ostatnie dinozaury tego kontynentu i porównać je z innymi populacjami. Identyfikacja kluczowych gatunków i określenie, kiedy żyły, jest kluczowa dla zrekonstruowania globalnego obrazu wymierania dinozaurów. Choć los wielkich dinozaurów wydaje się znany, paleontolodzy dopiero zaczynają odkrywać te, które były świadkami końca ery kredy. Źródło: National Geographic
Czy to wąż, czy jaszczurka? Niezwykłe odkrycie sprzed milionów lat
To zwierzę do tej pory nieznane nauce, które żyło 167 milionów lat temu, miało cechy węża i jaszczurki jednocześnie. Badacze odkryli jego szczątki na malowniczej szkockiej wyspie Skye. Stanowi dowód na to, że ewolucja nadal jest dla nas pełna zagadek.
Do odkrycia skamieniałości doszło w 2016 roku. Ale dopiero bliższa analiza ujawniła rangę tego znaleziska. Stig Walsh z National Museums Scotland, który natknął się na nieznane zwierzę sprzed milionów lat, uczestniczył w ekspedycji na wyspie Skye w Szkocji, która badała jurajskie skamieniałości. Po wydobyciu okazu naukowcy spędzili prawie 10 lat na jego preparowaniu. Zastosowali tomografię komputerową (CT) oraz wysokowydajne promienie rentgenowskie w Europejskim Ośrodku Synchrotronu w Grenoble we Francji, aby dokładnie przeanalizować skamieniałość. Wnioski przeszły oczekiwania badaczy. Odkrycie „fałszywego węża” Na łamach „Nature” ukazała się właśnie praca autorstwa badaczy z USA, Wielkiej Brytanii i Francji na temat tej skamieniałości. Okazało się, że mamy do czynienia z nieznanym nauce gatunkiem zwierzęcia łączącego cechy węża i jaszczurki – jest to jedna z najstarszych jaszczurek kopalnych, jakie kiedykolwiek znaleziono. Nazwano ją Breugnathair elgolensis, czyli „fałszywy wąż Elgola”, nawiązując do obszaru na szkockiej wyspie Skye, gdzie został odkryty. Breugnathair, mierzący prawie 40 cm długości od głowy do ogona, był jedną z największych jaszczurek w swoim ekosystemie. Prawdopodobnie polował na mniejsze jaszczurki, a nawet młode dinozaury. Wąż czy jaszczurka? Pytania o ewolucję wczesnych zwierząt Dlaczego to zwierzę jest dla naukowców dziwne? Otóż żyło około 167 milionów lat temu i charakteryzuje się zagadkowym zestawem cech obserwowanych u węży i ​​gekonów – dwóch bardzo odległych krewnych. Breugnathair miał szczęki przypominające te należące do węża i haczykowate, zakrzywione zęby, podobne do zębów współczesnych pytonów, w połączeniu z krótkim ciałem i w pełni ukształtowanymi kończynami jaszczurki. Znaczenie odkrycia wężojaszczura Jak wyjaśnia Roger Benson, główny autor badania i kustosz Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku, Breugnathair elgolensis ma wężopodobne cechy zębów i szczęk, ale pod innymi względami jest zaskakująco prymitywny. – Może to oznaczać, że wygląd przodków węży rozmijał się z naszymi oczekiwaniami lub też że drapieżne wężopodobne nawyki wyewoluowały oddzielnie w prymitywnej, wymarłej grupie – opowiada Benson. Jaszczurki i węże tworzą razem rząd w obrębie gromady gadów. Breugnathair elgolensis został umieszczony w nowej grupie wymarłych, drapieżnych łuskonośnych o nazwie Parviraptoridae, znanej wcześniej jedynie z bardziej fragmentarycznych skamieniałości. W czasie wcześniejszych badań odkrywano kości z zębami przypominającymi te należące do węży, które znaleziono w bliskim sąsiedztwie kości o cechach gekonowych. Jednak ponieważ wydawały się one tak drastycznie różne, niektórzy badacze uważali, że należały do ​​dwóch różnych zwierząt. Zidentyfikowanie breugnathaira podważa te wcześniejsze ustalenia. Okazuje się, że zarówno cechy wężopodobne, jak i gekonowe występują razem u jednego zwierzęcia. Czy jest to jaszczuropodobny przodek węży? Ze względu na tak niezwykłą mieszankę cech, a także rzadkość innych skamieniałości rzucających światło na wczesną ewolucję łuskonośnych, badacze nie pokusili się o jednoznaczną odpowiedź. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wąż Eskulapa wspina się po drzewach w Polsce – niezrozumiany olbrzym budzi podziw, ale też lęk
Jeśli udało wam się osobiście trafić na węża Eskulapa, to jesteście prawdziwymi szczęściarzami – w Polsce żyje mniej niż 200 osobników tego wielkiego gada. Ostatnio do wyjątkowego spotkania doszło w okolicach Krosna, gdzie łagodny olbrzym wywołał niemałe poruszenie. Co robił na drzewie, gdzie jeszcze można go spotkać i czy należy się bać tego rzadkiego węża? Ssssssprawdźmy.
Wąż Eskulapa to płynny cień poruszający się na granicy światów – tak określają go niektórzy. Jest wyjątkowy, bo ten olbrzymi gad może osiągać nawet 2 metry długości i lubi towarzystwo ludzi. Ostatnie wyjątkowe spotkanie z dusicielem zaprezentowali przedstawiciele Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Krośnie, co przypomniało nam wszystkim, że wielki wąż na co dzień żyje w naszym sąsiedztwie. Jak rozpoznać węża Eskulapa? Jeszcze niedawno wydawało nam się, że wąż Eskulapa zniknął z Polski na zawsze. Teraz wiemy, że Rzeczpospolita jest siedliskiem około 200 osobników tego gatunku. Kiedyś rozproszony po Roztoczu, Beskidach czy Gorcach, teraz spotykany głównie w Bieszczadach i kilku innych, niewielkich enklawach. Sto lat temu spotkanie z nim nie było niczym zaskakującym! A jest to wąż niezwykły. Przede wszystkim wyróżnia go jego rozmiar: to olbrzym dorastający nawet do 2 metrów długości, chociaż spotykane w Bieszczadach samce mają zwykle około 170 centymetrów. To największy wąż w Polsce, a także jedyny rodzimy… dusiciel. W trakcie polowania łagodny olbrzym wykorzystuje masę swojego ciała – chwyta ofiary zębami i zaciska się wokół nich. Nie ma jednak strachu: jego dietę stanowią głównie małe ssaki, ptaki, jaszczurki czy płazy, a z boa dusicielem czy anakondą ma wspólny tylko styl polowania. Tak naprawdę to krewniak zaskrońców i gniewoszy. Wąż wspinający się po drzewach Ten wielki gad to mistrz kamuflażu: nieuchwytny, cichy i świetnie stapiający się w otoczeniem. Często mijamy go bez zauważenia. A może znajdować się w naszej okolicy, bo chętnie korzysta z dobrodziejstw urbanizacji: wchodzi do budynków, szuka kryjówek, ciepła czy poluje na szczury, myszy i nornice. To jednak nie wszystko: jako jedyny z rodzimych węży z gracją wspina się na drzewa. Widok dwumetrowego gada na lokalnej roślinności może przyspieszyć bicie serca! To właśnie w takiej pozycji zaobserwowali go przedstawiciele Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Krośnie. Swoje spotkanie udokumentowali na Facebooku. Gatunki węży zamieszkujące Polskę Od niedawna Polska stała się siedliskiem nie czterech – jak było niegdyś – a pięciu gatunków węży. Grono rozszerzył zaskroniec rybołów, czyli polujący w wodzie przybysz z południowo-wschodniej Europy. Żaden z pozostałych, czy to rodzimych, czy napływowych, nie może jednak równać się z wężem Eskulapa – na pewno pod względem rozmiarów. Warto pamiętać, że to niegroźny gad. Przy kontakcie z człowiekiem najpewniej ucieknie, a jeśli nie będzie miał gdzie, to zwinie się w kłębek, prychnie czy zasyczy. Nie zaatakuje jednak pierwszy człowieka. Nie ma też co bać się jego ugryzienia, bo rozmiar zębów pozwoli mu co najwyżej zadrapać ludzki naskórek. Od wieków łączy się go z medycyną. To właśnie jego Eskulap ma owiniętego wokół swojego kostura, a olbrzymi wąż gości na logotypach aptek czy strojach ratowników medycznych. Niestety, jego przetrwanie wciąż jest zagrożone. Postępująca urbanizacja w nawet najdzikszych regionach Polski nieustannie odbiera mu siedliska, a olbrzym odchodzi po cichu – tak samo bezszelestnie, jak się porusza. Źródło: Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Krośnie, Polskie Parki Narodowe Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten niesamowity dinozaur miał najostrzejszy pancerz, jaki kiedykolwiek stworzyła natura
Żyjące ponad 165 milionów lat temu groźne ankylozaury były potężnie uzbrojone. Ale najstarszy znany uczonym ze skamieniałości egzemplarz nosił najbardziej rozbudowany pancerz, jaki kiedykolwiek odkryto. Twarde i ostre kolce wyrastały nie tylko wzdłuż ciała i na zakończonym maczugą ogonie. Gad miał także spektakularne pierścienie ogromnych kolców otaczające szyję i biodra.
– Spędziłam całą karierę badając opancerzone dinozaury, ale nigdy nie widziałam czegoś podobnego – powiedziała paleontolożka Susannah Maidment z londyńskiego Muzeum Historii Naturalnej w rozmowie z portalem „ScienceAlert”. – Było tam tak wiele kształtów i rozmiarów kolców. Niektóre łączyły się, tworząc złożone, kolczaste struktury. Znaleźliśmy kilka żeber z przytwierdzonymi do górnych powierzchni kolcami, łezkowate płyty i całą masę elementów, których w ogóle nie potrafiłam zidentyfikować. A potem był ten kołnierzopodobny element kostny z metrowymi kolcami sterczącymi na boki. Wtedy zrozumiałam, że mamy do czynienia z czymś, czego nikt wcześniej nigdy nie znalazł – opowiada badaczka. Żywe czołgi Ankylozaury należą do najbardziej „charyzmatycznych potworów”, jakie kiedykolwiek chodziły po Ziemi. Należały do grupy roślinożernych dinozaurów znanych z grubego pancerza, składającego się z płytek kostnych osadzonych w skórze (osteoderm). Pojawiły się po raz pierwszy prawdopodobnie w północnej Afryce, w okresie środkowej jury i przetrwały do końca okresu kredy. Wiemy też, że Ankylosaurus żył w późnej kredzie, około 68–66 mln lat temu, na terenie dzisiejszej zachodniej Ameryki Północnej. Mógł mierzyć nawet ponad 10 metrów i ważyć nawet sześć ton. Grube skóry ankylozaurów były wysadzane ciężkimi, kostnymi płytami, guzkami i kolcami. Jedna z najbardziej niezwykłych skamieniałości dinozaura, jakie kiedykolwiek znaleziono, to właśnie ankylozaur – zachowany z idealnie zakonserwowanym opancerzonym grzbietem. Wczesny przedstawiciel ankylozaurów Opisywany właśnie Spicomellus jest najstarszym znanym przedstawicielem rodzaju Ankylosaurus. Wcześniej był znany jedynie z pojedynczego, fragmentarycznego żebra odkrytego w Maroku, na podstawie którego opisano gatunek w 2021 roku. Do odkrycia doszło przypadkiem. Lokalny rolnik zgłosił znalezienie kilku dziwnych kości, które udało mu się uratować przed powodzią. Naukowcy, działając na podstawie pozwolenia, udali się, by obejrzeć kości i przeprowadzić wykopaliska w miejscu ich odkrycia – licząc na kolejne znaleziska. To, co odkryli, całkowicie ich zaskoczyło. – Widok tych skamieniałości naprawdę przyprawił o ciarki na plecach. Im więcej wykopywaliśmy i odsłanialiśmy skałę otaczającą skamieniałości, tym robiło się dziwniej – powiedział w rozmowie z „ScienceAlert” paleontolog Richard Butler z Uniwersytetu w Birmingham. Spicomellus był bardziej kolczasty niż jakiekolwiek znane zwierzę. Był dosłownie naszpikowany kostnymi wypustkami, z których najdłuższe mierzyły do 87 centymetrów i wyrastały z kołnierza wokół szyi. W trakcie życia dinozaura były zapewne jeszcze dłuższe. – Wszystkie żebra, jakie pozyskaliśmy, mają trzy lub cztery duże kolce wystające na boki. Nigdy wcześniej – ani u żywego, ani u wymarłego zwierzęcia – nie znaleziono kolców tego typu na żebrach – wyjaśnia Butler. Dodaje, że to wciąż nie wszystko, bo Spicomellus miał także opancerzoną tarczę nad miednicą z wielkimi kolcami oraz kołnierz kostny wokół szyi, z kolcami długości kijów golfowych – metr lub więcej. – Ten typ uzbrojenia nie przypomina niczego, co znamy u innych ankylozaurów – twierdzi Butler. Broń czy ozdoba? Pytanie, do czego wykorzystywał te wszystkie kolce? Zwykło się uważać, że pełniły one funkcję ochronną. Ale w przypadku badanego spikomellusa wydaje się zbyt nieporęczny, by miał praktyczne zastosowanie w walce. To sugeruje, że kolce mogły pełnić inną rolę w jego życiu. – Spicomellus miał metrowe kolce wystające z kostnego kołnierza wokół szyi. Najwyraźniej było to dość uciążliwe w noszeniu i absolutnie przesadne jako ochrona przed ugryzieniem, dlatego sądzimy, że pancerz pełnił funkcję pokazową, a nie obronną – wyjaśnia Maidment. Rzadko zdarza się, by tak wczesny przedstawiciel danej grupy miał aż tak rozwinięte ozdoby. Ich utrata mogła wynikać ze zmian środowiskowych albo z ewolucji ekosystemów między jurą a kredą, kiedy pojawiły się drapieżniki takie jak Tyrannosaurus rex. Duży, ozdobny kołnierz mógł utrudniać przeżycie, natomiast prostsze, bardziej funkcjonalne płyty dawały przewagę. Lepiej znane późniejsze ankylozaury były zdecydowanie mniej ozdobne – przykładem jest Borealopelta markmitchelli. Możliwe jednak, że istniały jeszcze inne, niezwykle kolczaste ankylozaury, które nie zostały dotąd odkryte. Ich znalezienie mogłoby pomóc wypełnić luki między spikomellusem a późniejszymi przedstawicielami tej grupy. Aby to zbadać, potrzebne są dalsze badania. Źródła: Nature, ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odporne na ołów jaszczurki mogą pomóc w walce z zatruciem metalami ciężkimi
Pewien żyjący w Nowym Orleanie (USA) gatunek jaszczurki wykazuje wyjątkowo wysoką odporność na ołów. Poziom ołowiu we krwi tych gadów przekroczył wszystkie dotychczas odnotowane wartości dla ryb, płazów, ptaków, gadów i ssaków. Mimo to wydaje się, że ołów im nie szkodzi. Rozwiązanie zagadki ołowio-odpornych jaszczurek może przyczynić się do stworzenia metod radzenia sobie z zatruciem metalami ciężkimi.
Spis treści: Wszechobecny ołów Małe, lecz wyjątkowe anole Ekstremofile na pomoc przyrodzie Nowe badania przeprowadzone przez naukowców z prywatnego nowoorleańskiego Uniwersytetu Tulane wykazały, że wiodące nadrzewny tryb życia jaszczurki anole brązowe mają najwyższy poziom ołowiu we krwi, jaki kiedykolwiek odnotowano u kręgowców. Mowa o ilości, która byłaby śmiertelna dla większości innych zwierząt. Jednak, co zaskakujące, poziom trującego ołowiu we krwi zdaje się kompletnie nie mieć wpływu na zdrowie tych niewielkich gadów. Wyniki badania zostały niedawno opublikowane w czasopiśmie „Environmental Research”. Wszechobecny ołów – Zaskakujące jest to, że jaszczurki te nie tylko przeżywają, ale wręcz rozwijają się pomimo obciążenia ołowiem, które dla większości innych zwierząt byłoby katastrofalne – powiedział główny autor badania Alex Gunderson, adiunkt ekologii i biologii ewolucyjnej w Szkole Nauk Ścisłych i Inżynierii Uniwersytetu Tulane. Ołów jest wszechobecnym zanieczyszczeniem środowiska, które ma poważny wpływ na zdrowie, zwłaszcza w środowisku miejskim. Poza pochodzeniem geologicznym, głównymi źródłami zanieczyszczenia środowiska ołowiem była przez wiele lat benzyna ołowiowa, obecnie zakazana w większości krajów. Poza tym przemysł hutniczy i górnictwo rud ołowiu, cynku i srebra, a także produkcja i recykling akumulatorów kwasowo-ołowiowych, przemysł metalurgiczny, farby, pigmenty, amunicja, emisje z elektrowni węglowych i spalania odpadów. Wszystkie analizy wskazują, że to właśnie działalność człowieka jest dominującym źródłem ołowiu w biosferze. Badania z Uniwersytetu Tulane podkreślają utrzymujące się skutki skażenia ołowiem w Nowym Orleanie. Właśnie dlatego ciekawość uczonych wzbudziły złożone sposoby, w jakie organizmy dostosowują się – lub nie dostosowują – do zanieczyszczonego środowiska. Małe, lecz wyjątkowe anole Badane przez naukowców anole brązowe są gatunkiem inwazyjnym pochodzącym z Karaibów. Występują w Nowym Orleanie co najmniej od lat 90. XX wieku, ale w ciągu ostatnich 20 lat ich populacja wzrosła i obecnie są one bardziej powszechne niż zielone anole, które są gatunkiem rodzimym. Doktorantka Annelise Blanchette i Gunderson przeprowadzili badania, dzięki którym odkryli, że jaszczurki mogą wytrzymać poziom ołowiu około 10 razy wyższy niż ekstremalne stężenia występujące w terenie, zanim wystąpi u nich spadek wydajności. W trakcie testów mierzono m.in. takie cechy, jak równowaga, prędkość sprintu i wytrzymałość – zdolności, które są często upośledzone przez ekspozycję na ołów. – Brązowe anole funkcjonują na pełnych obrotach pomimo rekordowego poziomu ołowiu. To czyni je jednymi z najbardziej, jeśli nie najbardziej, odpornymi na ołów zwierzętami znanymi nauce – powiedziała Blanchette. Analizy tkanki mózgowej i wątrobowej zwierząt wykazały jedynie niewielki wpływ ekspozycji na ołów. Badacze wykryli jednak kilka zmienionych genów związanych z regulacją jonów metali i transportem tlenu. To rodzi poważne pytanie o to, w jaki sposób gady przetrwały tak toksyczną ekspozycję i czy wytworzone przez nie mechanizmy mogą posłużyć w przyszłości do opracowania metod leczenia ludzi i innych dzikich zwierząt. – Musimy ponownie ocenić naszą wiedzę na temat progów toksyczności u kręgowców. Jeśli uda nam się ustalić, co je chroni, być może odkryjemy strategie, które pomogą złagodzić skutki zatrucia metalami ciężkimi u ludzi i innych gatunków – podsumowuje Gunderson. Podkreślmy, iż badanie nie sugeruje, że ludzie mogą rozwinąć taką samą odporność jak opisywane jaszczurki. Natomiast odkrycie tak ekstremalnych poziomów ołowiu u kręgowców pokazuje jego stałą obecność w środowisku i pilną potrzebę ograniczenia narażenia ludzi, szczególnie w społecznościach, w których zanieczyszczenie pozostaje powszechne. Ekstremofile na pomoc przyrodzie Opisywane jaszczurki są jedynymi znanymi kręgowcami o zdolności tak wysokiej ekspozycji na ołów, ale nie jedynymi organizmami, które mogą w takiej sytuacji przeżyć i rozwijać się. Szczepy bakterii z rodzaju Pseudomonas, Bacillus, Ralstonia, Klebsiella i Enterobacter rozwijają mechanizmy obronne przeciw wysokim stężeniom ołowiu. Natomiast archeony ekstremofilne jak np. Sulfolobus metallicus tolerują metale ciężkie w gorących, kwaśnych źródłach. Również niektóre grzyby, np. Aspergillus niger, mogą akumulować i wiązać ołów w ścianach komórkowych. Wszystkie te mikroorganizmy są badane pod kątem bioremediacji, czyli umiejętności oczyszczania środowiska z metali ciężkich. Na przykład kolonie bakterii odporne na ołów wykorzystuje się do usuwania ołowiu ze skażonych gleb i ścieków przemysłowych. Źródło: Tulane University Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ten prehistoryczny gad wyglądał jak połączenie małpy, ptaka i smoka. „Zwaliło mnie z nóg”
Mirasaura grauvogeli, osobliwy gad sprzed 247 milionów lat, wprawił badaczy w osłupienie. Ten gatunek miał małpi ogon, odnóża kameleona, ptasią głowę i grzebień przywodzący na myśl pióra. „Zwaliło mnie z nóg” – komentuje jeden z badaczy.
Spis treści: Odkrycie, które burzy wcześniejsze założenia Kim była Mirasaura grauvogeli? Nowe światło na ewolucję drepanosaurów Co mówią grzebienie o ewolucji? Około 247 milionów lat temu niewielki gad, mierzący mniej więcej 15 centymetrów długości, zgrabnie przemieszczał się po gałęziach. Jego chwytny ogon i stopy obejmowały korę z gracją przypominającą ruchy małpy. Wąska, przypominająca ptasią, twarz skanowała otoczenie. Na grzbiecie widniał zachodzący na siebie wachlarz sztywnych struktur. Najpewniej mieniły się kolorami. Wyglądały jak pióra. W rzeczywistości były czymś innym. Zwierzę nie miało związku z ptakami, ani dinozaurami. Istniało sto milionów lat przed pierwszym latającym dinozaurem. Odkrycie, które burzy wcześniejsze założenia Przez długi czas uważano, że pióra i futro — złożone struktury wyrastające ze skóry, pełniące funkcje izolacyjne, czuciowe, ozdobne oraz umożliwiające lot — są charakterystyczne przede wszystkim dla linii ewolucyjnych prowadzących do ptaków i ssaków. Teraz zespół paleontologów opisał prehistorycznego gada z królewskim, pióropodobnym grzebieniem. To nie jest żadna ze znanych dotąd przydatków skórnych, takich jak rogi, pazury czy włosy. Skamieniałości wskazują, że przystosowania podobne do piór i futra były rozprzestrzenione szerzej, niż myśleliśmy. — Jestem oszołomiony i zdumiony. Dawno nic tak nie zwaliło mnie z nóg — mówi Steve Brusatte, paleontolog z Uniwersytetu w Edynburgu. Kim była Mirasaura grauvogeli? Odkrycie, opublikowane w „Nature”, pomaga też rozwiązać zagadkę ciągnącą się od dekad. — Zawsze rozróżniano dinozaury z piórami i „łuskowate” gady — mówi Stephan Spiekman ze Staatliches Museum für Naturkunde w Stuttgarcie, współautor pracy. — To zbyt czarno-biała opowieść. Pierwsze okazy znaleziono w maju 1939 roku. Prywatny kolekcjoner Louis Grauvogel przeszukiwał triasowe łupki w północno-wschodniej Francji. Natrafił na dziesiątki izolowanych struktur. Uznał je za skamieniałe płetwy ryb albo skrzydła owadów. Miał też niepełny szkielet gada. Gdy w 2019 roku muzeum w Stuttgarcie kupiło jego kolekcję, badaczka zauważyła u nasady jednej ze struktur niewyraźne ślady żeber. Po mozolnym odłupaniu skały ukazały się tułów, szyja i czaszka. Z górnej części pleców wystawał dwucalowy grzebień. Struktury i szkielet należały do tego samego zwierzęcia. Po analizie szkieletu i ponad 80 izolowanych grzebieni zespół nadał nazwę Mirasaura grauvogeli — „cudowny gad Grauvogla”. Zachowane szkielety to osobniki młode. Rozmiar niektórych samych grzebieni sugeruje jednak, że dorosłe sztuki przekraczały około 30 centymetrów długości. Zespół zaliczył Mirasaurę do osobliwej grupy nadrzewnych gadów zwanych drepanosaurami. Znano je z Ameryki Północnej i Europy. Bywają porównywane do kameleonów. W rzeczywistości były jeszcze dziwniejsze. Ich tułów przypominał beczkę, barki były wyraźnie zaokrąglone, a duże oczy, osadzone z przodu dziobowatej, przypominającej ptasią czaszki, nadawały im osobliwy wygląd. Wiele gatunków miało przeciwstawne „kciuki”. Często także małpi, chwytny ogon. U części na jego końcu rósł pazur. Nowe światło na ewolucję drepanosaurów Mirasaura pomaga rozwikłać triasową zagadkę. W 1970 roku rosyjski paleontolog opisał Longisquamę — gada z Kyrgyzstanu z wachlarzem długich, pióropodobnych struktur. Odkrycie Longisquamy było wykorzystywane jako dowód przeciwko hipotezie, że ptaki wywodzą się od dinozaurów. Później przybywało mocnych dowodów na ptasio-dinozaurowe pokrewieństwo. Znaleziono liczne skamieniałości. Pokazały, że pióra i podobne struktury były powszechne u dinozaurów i pterozaurów. Longisquama nie pasowała do drzewa rodowego. Wielu badaczy wolało ją ignorować. Teraz odkrycie Mirasaury pozwoliło zespołowi ze Stuttgartu przypisać Longisquamę do drepanosaurów. — Zagadkę rozwiązano — mówi Michael Buchwitz z Muzeum Historii Naturalnej w Magdeburgu, niezaangażowany w te badania. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-19-204335-Is-it-a-bird-A-monkey-No-its-a-miraculous-new-prehistoric-reptile--Nation-09822ed.png" width="688" height="851" alt="Holotyp Mirasaura (Państwowe Muzeum Historii Naturalnej w Stuttgarcie, Niemcy) ukazujący ptasią czaszkę oraz grzebień biegnący wzdłuż grzbietu." title="Holotyp Mirasaura (Państwowe Muzeum Historii Naturalnej w Stuttgarcie, Niemcy) ukazujący ptasią czaszkę oraz grzebień biegnący wzdłuż grzbietu." /> Co mówią grzebienie o ewolucji? Zachodzące na siebie pióropusze Mirasaury i grzebienie Longisquam przypominają na pierwszy rzut oka pióra. Najpewniej były z keratyny — białka budującego paznokcie, łuski, włosy i pióra. Wyrastały pionowo ponad ciałem. Były długie. W dotyku przypominałyby sztywne pióro. Badacze znaleźli w strukturach zachowane melanosomy — komórki barwnikowe. Ich struktura bardziej nawiązuje do piór niż do łusek gadów czy włosów ssaków. Zamiast typowego, rozgałęzionego wzoru włókien keratynowych jak w prawdziwych piórach, pióropusze drepanosaurów tworzyły gładką „płytkę” wokół centralnego wałka. — To niezwykły przykład ewolucji zbieżnej. Być może najbardziej zdumiewający, jaki widziałem — mówi Brusatte. — To nie one naśladowały ptaki. To raczej ptaki upodobniły się do nich. Drepanosaury pojawiły się jako jedna z pierwszych odnóg na drzewie rodowym gadów. Wcześniej niż linia prowadząca do współczesnych jaszczurek, krokodyli i ptaków. To sugeruje, że genetyczne „narzędzia” do wytwarzania takich przydatków skórnych pojawiły się bardzo wcześnie w ewolucji kręgowców. Nie wiadomo jeszcze, jak powszechne były takie pióropodobne grzebienie w rodzinie drepanosaurów. Nie wiemy też, jak dokładnie powstawały. Nie można wykluczyć, że podobne cechy zostaną odkryte także u innych gatunków gadów w materiale kopalnym. — Tacy efektowni wspinacze jak Mirasaura — z małpimi ogonami, kameleonimi stopami, ptasimi głowami i pióropodobnymi grzebieniami — zmieniają nasze wyobrażenie o gadach — podsumowuje Spiekman. Źródło: National Geographic
Zaskroniec zwyczajny – spokojny mieszkaniec podmokłych zakątków Europy
Zaskroniec zwyczajny odgrywa bardzo ważną rolę w ekosystemie. To cichy łowca płazów, ryb i gryzoni, który dzięki swojemu pokojowemu usposobieniu stosunkowo rzadko jest zauważany przez człowieka. Warto przyjrzeć się bliżej temu niejadowitemu wężowi, który potrafi zaskoczyć niezwykłymi przystosowaniami i zachowaniami. Poznaj ciekawostki o zaskrońcu zwyczajnym i dowiedz się, jak odróżnić go od jadowitej żmii zygzakowatej.
Spis treści: Opis i charakterystyka zaskrońca Gdzie można spotkać zaskrońca? Czy zaskroniec zwyczajny jest jadowity? Czy zaskroniec zwyczajny jest pod ochroną? Zaskroniec zwyczajny – interesujące ciekawostki Zaskroniec zwyczajny a żmija zygzakowata – jak je odróżnić? Zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix) to najpospoliciej występujący w Polsce wąż. Należy do rodziny połozowatych (Colubridae) i – co warto podkreślić – nie wytwarza jadu. Opis i charakterystyka zaskrońca Dorosłe samce osiągają zwykle 70–90 cm długości, a masywniejsze samice 80–150 cm. Jego ciało ma owalny przekrój i pokrywają je drobne, chropowate łuski, zaś ogon kończy się wyraźnym, ostrym kolcem. Głowa zaskrońca jest spłaszczona grzbietowo i pozbawiona gruczołów jadowych, przez co wyraźnie odcina się od szyi. Barwa grzbietu tego węża może być od szaro-brunatnej, przez oliwkowozieloną, aż po jednolicie czarną w formach melanistycznych. Najłatwiej rozpoznać ten gatunek po żółto-pomarańczowych, półksiężycowatych plamach za skroniami, obwiedzionych czarnymi paskami. Właśnie od lokalizacji tego charakterystycznego ubarwienia wzięła się polska nazwa zaskrońca. Spód ciała tego węża jest kremowobiały i zdobią go nieregularne, czarne plamy. Różnice między płciami są subtelne: samice mają bardziej krępą sylwetkę i są dłuższe, a samce pozostają smukłe. Gdzie można spotkać zaskrońca? Zaskroniec zwyczajny ma bardzo rozległy zasięg: cała Europa (poza północną Skandynawią, Irlandią i Kretą), północna Afryka oraz środkowa i zachodnia Azja. W Polsce jest spotykany praktycznie wszędzie, z wyjątkiem wysokich gór powyżej 1000 m n.p.m. Jego preferowane środowiska to tereny podmokłe. Chętnie bytuje na brzegach jezior, stawów, w rzekach i bagnach. Zaskroniec zwyczajny lubi też wilgotne łąki, zarośla wzdłuż cieków wodnych, a nawet ogrody i parki miejskie z oczkami wodnymi. Niekiedy widywany jest wygrzewający się na słońcu wczesnym rankiem lub późnym popołudniem, zwłaszcza w sezonie od kwietnia do czerwca, kiedy po zimowaniu szuka ciepłych miejsc, by podnieść temperaturę ciała. Zimą zaskroniec zwyczajny zapada w hibernację w opuszczonych norkach, jamach kretów, szczelinach skał lub piwnicach, gromadząc się w grupach nawet kilkudziesięciu osobników. Czy zaskroniec zwyczajny jest jadowity? Zaskroniec zwyczajny nie jest jadowity. Nie posiada gruczołów jadowych i kłów. W obliczu zagrożenia wykorzystuje strategie obronne: udaje martwego – przewraca się na grzbiet, by wyglądać na zranionego czy nieżywego; wydziela substancję z gruczołów odbytowych – silnie cuchnący, gęsty płyn, który odstrasza napastnika; uderza głową – w sytuacji skrajnego zagrożenia, choć rzadko podejmuje tę strategię. Zaskroniec zwyczajny nie gryzie ludzi i unika konfrontacji. Jak tylko zauważy zbliżającego się człowieka, oddala się i wycofuje. Atakuje wyłącznie poruszające się zwierzęta – płazy, ryby czy małe gryzonie – które połyka żywcem. Dzięki tej łagodnej naturze zaskroniec zwyczajny jest cennym sojusznikiem w ogrodach i parkach, gdzie zwalcza m.in. myszy. Czy zaskroniec zwyczajny jest pod ochroną? Zaskroniec zwyczajny jest w Polsce pod ochroną. Od 2014 roku podlega ochronie częściowej, co oznacza zakaz chwytania, transportu, zabijania oraz niszczenia siedlisk. Główne zagrożenia dla występowania i rozpowszechniania się tego gatunku to: urbanizacja i fragmentacja korytarzy migracyjnych między mokradłami, ruch drogowy – setki osobników giną co roku pod kołami samochodów, zwłaszcza jesienią, gdy wygrzewają się na asfalcie, chemizacja środowisk – pestycydy w wodach i na łąkach zabijają płazy i gryzonie, czyli główny pokarm zaskrońca, prześladowania przez ludzi – niewiedza i lęk prowadzą do zabijania tych węży, gdyż są one nadal zbyt często mylone ze żmijami. Ochrona zaskrońca zwyczajnego wymaga zachowania terenów podmokłych, kompostowników i naturalnych kryjówek, a także edukacji społecznej. Podjęcie takich działań może pozytywnie wpłynąć na liczebność tego gatunku w Polsce. Zaskroniec zwyczajny – interesujące ciekawostki Zaskroniec zwyczajny, mimo że spędza większość czasu na lądzie, bywa nazywany „wodnym wężem” ze względu na znakomite umiejętności pływackie i umiejętność nurkowania. Zaskrońce śmiało polują pod wodą na ryby i płazy, szczególnie w okresie wiosennym, kiedy zwierzęta te odbywają gody przy brzegach zbiorników. Co ciekawe, jego bliskim krewnym jest zaskroniec rybołów, którego występowanie zostało w Polsce zostało potwierdzone licznymi obserwacjami. Kolejną interesującą ciekawostką związaną z zaskrońcem zwyczajnym jest ich ubarwienie. W wyższych partiach gór i na północy Europy można spotkać ich melanistyczne odmiany, których całkowicie czarne ubarwienie ułatwia wygrzewanie się w chłodniejszym klimacie. Co ciekawe, samice godzą się niekiedy na kopulację jesienią. W następstwie tego zimują z już zapłodnionymi jajami, które składają dopiero na wiosnę. Młode zaskrońce zwyczajne po wykluciu mierzą zaledwie 15–20 cm, ale od pierwszych chwil są w pełni samodzielne – nie wymagają żadnej opieki rodzicielskiej. Zaskroniec zwyczajny a żmija zygzakowata – jak je odróżnić? Niestety wiele osobników zaskrońców zwyczajnych ginie wskutek pomylenia ich z jadowitą żmiją zygzakowatą (która, co chcielibyśmy podkreślić, także podlega w Polsce ochronie częściowej). Oba gatunki pomimo podobnej wielkości i zbliżonych środowisk występowania, jest stosunkowo łatwo rozróżnić po: kształcie źrenic – zaskroniec ma okrągłe, a żmija pionowe; kształcie głowy – u zaskrońca jest ona lekko spłaszczona i wyraźnie oddzielona od szyi, a głowa żmii ma kształt sercowaty; ubarwieniu – zaskroniec nosi charakterystyczne żółto-pomarańczowe plamy skroniowe, a żmija zygzakowata ma ciągły ciemny zygzak od głowy do ogona; zachowaniu – zaskroniec ucieka lub gdy poczuje się zagrożony, udaje martwego, z kolei żmija może podjąć się ataku i ugryźć. Dzięki tym cechom każda osoba może bez trudu rozpoznać zaskrońca zwyczajnego i tym samym uniknąć niepotrzebnej krzywdy zarówno dla siebie, jak i dla tych cennych dla ekosystemu węży. Warto pamiętać, że zaskroniec zwyczajny nie jest groźnym drapieżnikiem, lecz cennym elementem ekosystemu, który pomaga kontrolować populacje płazów i gryzoni. Jego ochrona oraz umiejętne rozróżnianie od żmii zygzakowatej to ważny wyraz odpowiedzialności i szacunku wobec przyrody. Obserwujmy te węże z dystansem, a w zamian zyskamy pewność, że wspieramy bioróżnorodność naszych terenów podmokłych i łąk. Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Powrót żmij zygzakowatych. „Obserwujemy systematyczny wzrost populacji”
Na łące, blisko zarośli, kolczastych jeżyn, gałęzi i gruzowisk – wszędzie tam możemy natknąć się na żmije zygzakowate. Latem, gdy spacerujemy, szansa na takie spotkanie rośnie. Co zrobić, gdy do niego dojdzie?
Żmija zygzakowata jest jedynym jadowitym wężem występującym naturalnie w naszym kraju. Nie przepada za ludzkim towarzystwem – jest to płochliwy gatunek. Ale istnieje coraz większa szansa na spotkanie z nią oko w oko. Coraz więcej żmij zygzakowatych w Polsce – W ostatnich latach obserwujemy w Polsce systematyczny wzrost jej populacji – mówi dr Tomasz Piasecki z Katedry Epizootiologii z Kliniką Ptaków i Zwierząt Egzotycznych na Uniwersytecie Przyrodniczym we Wrocławiu. Co jest tego powodem? Ekspert wskazuje na cieplejsze, a przede wszystkim dłuższe lata. Taka aura daje szansę przeżycia i przezimowania młodym wężom. – W okresie letnim żmije są bardzo aktywne i kiedy tylko nas wyczują, usłyszą kroki, uciekają. Dodatkowo głośno syczą, by odstraszyć potencjalne zagrożenie – opowiada dr Piasecki. Chęć złapania to zły pomysł – dodaje. – Bo przerażony gad będzie się bronić – tłumaczy. Jak rozpoznać żmiję zygzakowatą? Ten gatunek węży łatwo rozpoznać po charakterystycznym zygzaku na grzbiecie. Żmija jest niewielka, osiąga 80–90 centymetrów długości. Występuje w 3 odmianach barwnych: brązowej i szarej (w różnych odcieniach tych kolorów) oraz czarnej – najrzadziej. Pamiętajmy, że żmije zygzakowate są gatunkiem chronionym. Ich niepokojenie, okaleczanie i zabijanie jest traktowane jako wykroczenie. Jego popełnienie może skutkować karą aresztu lub grzywny. Prawdopodobieństwo ataku żmii Naukowcy podkreślają, że żmija ta nigdy nie zaatakuje sama. Gdy ją zobaczymy, zachowajmy spokój i nie zbliżajmy się do niej. Powinna sama się oddalić, bo to gatunek skryty. Unika człowieka. Żmija zaatakuje tylko wtedy gdy zostanie do tego zmuszona. Ukąszenie poprzedzone jest ostrzegawczym syczeniem. Ataki na ludzi są bardzo rzadkie i spowodowane najczęściej nagłym nadepnięciem. W wypadku ukąszenia żmii należy unieruchomić pokąsaną kończynę oraz wezwać pomoc medyczną. Można też zastosować opaskę uciskową powyżej miejsca ukąszenia. „Ukąszenie w przypadku dorosłego, zdrowego człowieka powinno obyć się bez komplikacji. Większą czujność należy zachować w odniesieniu do ukąszonych dzieci, osób starszych, osób z chorobami serca czy będących pod wpływem alkoholu” – podaje Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Katowicach. Źródła: UWr, RDOŚ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Te jaszczurki przetrwały zagładę dinozaurów. Ich sekret zaskakuje
Nie tylko dinozaury miały wtedy kłopoty. 66 milionów lat temu w Ziemię uderzyła asteroida, która zmiotła 75% gatunków. Ale te niepozorne jaszczurki jakoś to przetrwały – i to w samym centrum katastrofy.
Spis treści: Jaszczurki odporniejsze od dinozaurów Biologiczny fenomen Około 66 milionów lat temu w Ziemię uderzyła asteroida, co zapoczątkowało jedną z największych katastrof biologicznych w dziejach planety. W wyniku wymierania kredowego wyginęło około 75% wszystkich gatunków, w tym nieptasie dinozaury. Najnowsze badania wskazują, że niewielka grupa jaszczurek z rodziny Xantusiidae nie tylko przetrwała kataklizm, ale także poradziła sobie z jego długofalowymi skutkami. Jaszczurki odporniejsze od dinozaurów Gady te najprawdopodobniej przetrwały w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca uderzenia asteroidy. Żadna inna znana dziś lądowa rodzina kręgowców nie wykazuje takiej ciągłości obecności w tym rejonie od czasów kredy po współczesność. Tzw. jaszczurki nocne, znane też jako nocówkowate, zamieszkują tereny Meksyku, Ameryki Środkowej, Kuby oraz południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych. Większość życia spędzają ukryte w szczelinach skalnych i pod kamieniami. Naukowcy od dawna podejrzewali, że są potomkami bardzo starej linii ewolucyjnej. Dzięki analizom DNA udało się oszacować, że ich ostatni wspólny przodek żył ponad 92 miliony lat temu. Zgadza się, to co najmniej 26 milionów lat przed uderzeniem asteroidy. Cennym źródłem wiedzy dla badaczy okazały się kopalne szczątki jaszczurek pochodzące z różnych okresów. Zarówno sprzed, jak i po katastrofy. Co ciekawe, ich rozmieszczenie wokół krateru Chicxulub tworzy niemal geometryczny pierścień. Wygląda to tak, jakby tworzyły naturalny ślad po asteroidzie. Biologiczny fenomen Dlaczego właśnie te jaszczurki przetrwały wymieranie kredowe? Jedna z hipotez wskazuje na ich specyficzny tryb życia. Ukrywanie się w szczelinach i pod ziemią mogło uchronić je przed falami uderzeniowymi, pożarami czy gwałtownymi zmianami temperatur. Po drugie, ich wolny metabolizm pozwalał przetrwać długie okresy bez pożywienia. To również mogło być kluczowe w czasach, gdy łańcuchy pokarmowe na całej planecie niemal się załamały. Fascynujące jest też to, że przodkowie nocówkowatych mieli bardzo małe mioty (zazwyczaj jedno lub dwa młode). To nietypowe dla gatunków, które przetrwały masowe wymierania. Obecnie rodzinę Xantusiidae reprezentują trzy główne linie: Xantusia, występującą w Kalifornii i Meksyku, Lepidophyma, zasiedlającą Amerykę Środkową oraz Cricosaura, endemit z Kuby. To, że przetrwały dziesiątki milionów lat na stosunkowo niewielkim terenie czyni je prawdziwym biologicznym fenomenem. To też przypomnienie, że czasem najmniejsze, najbardziej niepozorne istoty okazują się najbardziej odporne. Wiele razy udowodniły to m.in. niesporczaki. Źródło: Biology Letters Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
To jedyny polski przedstawiciel tego rzędu. Jest ekstremalnie rzadkim gatunkiem
Żółw błotny jest jedynym przedstawicielem swojego rzędu, który występuje w Polsce w stanie naturalnym. Dawniej to wspaniałe zwierzę można było spotkać na terenie całego kraju. Dziś jest ekstremalnie rzadkie. Na szczęście, dzięki programom ochrony i reintrodukcji, polska populacja ma tendencję wzrostową. Jak wygląda żółw błotny? Czym się żywi i gdzie występuje? Przyjrzyjmy się bliżej temu wspaniałemu opancerzonemu gadowi.
Spis treści: Jak wygląda żółw błotny? Gdzie można spotkać żółwia błotnego? Jaki tryb życia wiodą żółwie błotne? Co zagraża żółwiom błotnym? Gady stanowią najmniej liczną grupę kręgowców w polskiej faunie. Na terenie naszego kraju stwierdzono występowanie jedynie dziewięciu rodzimych gatunków. Zaliczają się do nich cztery gatunki jaszczurek, tyle samo gatunków węży i tylko jeden żółw. Ten ostatni jest zwierzęciem ekstremalnie rzadkim. W „Polskiej czerwonej księdze zwierząt” ma status EN, co oznacza, że jest gatunkiem poważnie zagrożonym wyginięciem. Jak wygląda żółw błotny? Żółw błotny (Emys orbicularis) ma ciemnooliwkowy lub oliwkowobrązowy karapaks, pokryty gładkimi, regularnymi tarczkami rogowymi. Na plastronie widoczne są duże jasne plamy o nieregularnych kształtach. Cechą charakterystyczną tego gatunku są występujące na głowie szyi i odnóżach licznie nagromadzone żółte plamy. Trzeba jednak podkreślić, że niektóre osobniki są jednolicie czarne. Palce żółwia błotnego są zaopatrzone w długie, ostre pazury, które nie służą wyłącznie do kopania gniazda (o tym później). Pomiędzy nimi występuje błona pławna. Jedyny polski żółw nie jest kolosem Największy żółw świata – żółw skórzasty – może osiągać ponad 2 metry długości. W porównaniu z tym kolosem, polski przedstawiciel tego rzędu wydaje się być mikrusem. Karapaks największych samców mierzy ok. 17 cm długości. Osobniki męskie ważą do 700 g. Tylko nieliczne żółwie błotne przekraczają 18 cm i osiągają masę powyżej kilograma. Samice są większe. Duże osobniczki osiągają ok. 19 cm długości, a największe (takich jest niewiele) – ponad 20 cm. Masa ciała samic dochodzi do 1,2 kg. Łatwo odróżnić samca od samicy Dymorfizm płciowy nie przejawia się jedynie różnicami w wymiarach i masie. Cechą charakterystyczną samców jest lekko wklęsły w części środkowej plastron. W porównaniu z samicami, mają też inną tęczówkę. U samic jest brązowa lub rudopomarańczowa, natomiast u osobników męskich – żółta lub pomarańczowa z żółtymi plamkami. Gdzie można spotkać żółwia błotnego? Obszar występowania tego gatunku to zachodnia Azja, północno-zachodnia Afryka oraz południowa i środkowa Europa. Na Starym Kontynencie, swoim zasięgiem obejmują kraje takie jak: Polska, Łotwa, Francja i Niemcy. Można spotkać go także w Wielkiej Brytanii, Szwajcarii, Danii i Czechach, gdzie został przywrócony do środowiska naturalnego. Żółw błotny w Polsce Obecnie żółwie błotne są ekstremalnie rzadkie w Polsce, a ich siedliska mają charakter wyspowy. Najwięcej przedstawicieli tego gatunku występuje w Poleskim Parku Narodowym i Puszczy Kozienickiej. Oprócz tego, ich ostoje znajdują się na obszarze ziemi lubuskiej, Pomorza Zachodniego, Wielkopolski, Mazurów, Warmii, Kujaw i Dolnego Śląska. Jaki tryb życia wiodą żółwie błotne? Przez specjalistów żółw błotny jest klasyfikowany jako gatunek wodno-lądowy. Należy jednak podkreślić, że ten opancerzony gad wiedzie przede wszystkim wodny tryb życia. Na ląd wychodzi tylko po to, by złożyć jaja lub wygrzać się w promieniach słońca. Są zwierzętami płochliwymi. Na obecność człowieka reagują ucieczką do wody, a gdy nie ma takiej możliwości, chowają się w twardym pancerzu (tak samo reagują w chwili konfrontacji z większymi od siebie drapieżnikami). Emys orbicularis to żółw skrytoszyjny. Oznacza to, że chowając głowę, szyję wygina w płaszczyźnie pionowej, w kształt litery S. Chłodne miesiące spędza zagrzebany głęboko w mule. Żółw błotny hibernuje przez ok. 5 miesięcy. Zależnie od pogody, ze snu zimowego budzi się w kwietniu lub maju. Czym żywi się żółw błotny? Żółw błotny jest drapieżnikiem. Poluje wyłącznie w wodzie. Jadłospis tego gada składa się przede wszystkim z owadów i ich larw, kijanek i ślimaków. Należy jednak podkreślić, że dorosłe osobniki bez większego problemu mogą upolować żabę lub niewielką rybę. Co zagraża żółwiom błotnym? W Polsce żółwie błotne są zwierzętami zagrożonymi wyginięciem, podlegającymi ścisłej ochronie gatunkowej od 1935 roku. Ze względu na wyspowy charakter siedlisk i duże rozproszenie, stan populacji tych gadów jest trudny do oszacowania. Zdaniem ekspertów, w naszym kraju żyje około 1500 okazów żółwia błotnego. Wymieniając największe zagrożenia dla żółwia błotnego, należy wskazać przede wszystkim na: utratę i fragmentację siedlisk (wynikającą przede wszystkim z działań melioracyjnych oraz regulacji rzek i zalesienia), utratę miejsc lęgowych, presję drapieżników, zanieczyszczenie środowiska, zmiany klimatyczne. Nowy wróg na horyzoncie Każdy z powyższych czynników przyczynił się do zmniejszenia liczebności tych zwierząt w naszym kraju, a na horyzoncie pojawiło się kolejne zagrożenie. Jest nim żółw ozdobny – przedstawiciel rodziny żółwi błotnych. Ten krewniak naszego rodzimego gatunku jeszcze nie tak dawno temu bił rekordy popularności jako egzotyczne zwierzę domowe. Niektóre hodowane okazy zostały wypuszczone do środowiska przyrodniczego. Nieodpowiedzialne działanie opiekunów sprawiło, że w Polsce pojawił się kolejny gatunek inwazyjny. Co to oznacza dla żółwia błotnego? Żółw ozdobny nie tylko konkuruje z nim o pożywienie, miejsce do życia i rozrodu. Jest też nosicielem groźnych bakterii, które są zabójcze dla naszego rodzimego gada. Mowa o drobnoustrojach Leptospira tarrasovi. Badania dowiodły, że żółwie błotne nie mają takiego miana przeciwciał chroniących przed wywoływanymi przez nie chorobami, co ich inwazyjni konkurenci. Jaka przyszłość czeka żółwie błotne? Dobra informacja jest taka, że obecnie polska populacja żółwi błotnych utrzymuje się na stabilnym poziomie, z lekką tendencją wzrostową. Ekolodzy od lat podejmują działania zmierzające do odbudowy liczebności gatunków. Nie wszędzie akcja reintrodukcji kończy się powodzeniem, czego przykładem jest choćby Puszcza Kampinoska, gdzie w 1956 roku wypuszczono wiele młodych osobników, a gdzie dziś gatunek ten praktycznie nie występuje. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
800 razy wstrzyknął sobie jad węży. Teraz jego krew to uniwersalne antidotum
Herpetolog z San Francisco swoją fascynację gadami wzniósł na niespotykany poziom. Przez wiele lat wstrzykiwał sobie jad węży, aż w końcu uodpornił się na ich ukąszenia całkowicie. Jego krew zawiera teraz superprzeciwciała i została użyta do stworzenia uniwersalnej surowicy.
Spis treści Krew Tima Friede jako źródło uniwersalnej surowicy Jak dotychczas tworzono surowice? Mimo, że ukąszenia jadowitych węży co roku powodują śmierć tysięcy ludzi, badania nad surowicami nie posuwają się do przodu. To się może zmienić dzięki niebezpiecznemu eksperymentowi, jaki przez wiele lat przeprowadzał na sobie pewien Amerykanin – Tim Friede. Ten miłośnik jadowitych węży trzymał wiele z nich w terrariach, jako domowych pupili. Aby uodpornić się w razie przypadkowego ukąszenia, zaczął wstrzykiwać sobie ich rozcieńczony jad. Z biegiem lat udało mu się to całkowicie, a jego krew może przyspieszyć badania nad surowicami. Krew Tima Friede jako źródło uniwersalnej surowicy Tim Friede to entuzjasta węży z San Francisco i herpetolog-samouk. Przez 18 lat celowo wstrzykiwał sobie jad węży, aby zbudować odporność w razie ukąszenia. W sumie wykonał ponad 800 takich zabiegów, niektóre przypłacając poważnymi dolegliwościami. Osiągnął sukces – jego odporność na jad została potwierdzona 200 ukąszeniami. To niezwykłe poświęcenie może przyczynić się do przełomu w badaniach nad uniwersalnym antidotum. Naukowcy z Columbia University i firmy biotechnologicznej Centivax z krwi Tima Friede wyizolowali dwa przeciwciała. To LNX-D09 i SNX-B03, które skutecznie neutralizują jad różnych gatunków węży. Połączenie tych przeciwciał z lekiem o nazwie varespladib doprowadziło do stworzenia koktajlu, który w testach na myszach zapewnił ochronę przed jadem 13 z 19 najbardziej niebezpiecznych gatunków węży według WHO. Równolegle naukowcy z Scripps Research Institute opracowali syntetyczne przeciwciało 95Mat5, które skutecznie neutralizuje neurotoksyny z jadu wielu gatunków węży, takich jak czarna mamba, tajpan czy kobra indyjska. Produkowane bez udziału zwierząt, stanowi kolejny krok w kierunku stworzenia uniwersalnego antidotum. Jak dotychczas tworzono surowice? Tradycyjne antidota są produkowane z wykorzystaniem przeciwciał zwierzęcych i są specyficzne dla danego gatunku węża. Najpierw pozyskuje się jad węży – trzeba więc mieć dostęp do żywych osobników. Następnie niewielkie dawki jadu wstrzykuje się zwierzętom gospodarskim, na przykład koniom. Po pewnym czasie koń uodparnia się, a w jego krwi pojawiają się antyjadowe przeciwciała. Kolejnym krokiem jest wyizolowanie ich z krwi i dopiero wtedy powstaje surowica. To technika znana już od około stu lat. Takie surowice są zarówno bardzo kosztowne, jak i i potencjalnie niebezpieczne dla pacjentów – odzwierzęce pochodzenie może skutkować np. silnymi reakcjami alergicznymi. Krew Tima Friede to ogromny krok do przodu w produkcji antidotum na jad węży. Źródło: Cell Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.