To wzniesienie przez wieki strzegło Gdańska. Dziś oferuje jeden z najlepszych widoków
Góra Gradowa stanowi jeden z najbardziej wyrazistych i strategicznie położonych punktów na mapie Gdańska. To ufortyfikowane wzgórze, wznoszące się na około 50 metrów nad poziomem morza, historycznie pełniło funkcje obronne. Dziś jest dynamicznym centrum edukacyjnym i kulturowym. Należy jednak podkreślić, że obszar obejmujący ponad 20 hektarów zieleni i zabytkowej architektury militarnej oferuje nie tylko lekcje historii i nauki. To także kluczowa przestrzeń rekreacyjna w samym sercu miasta.
Spis treści: Oaza spokoju blisko centrum miasta Pierwszy gród? Redita Napoleońska Rola w XX wieku Wspaniała panorama Jak dostać się na Górę Gradową? Od domniemanego najstarszego grodu, przez kluczowy dla obrony fort Hagelsberg z unikatową Reditą Napoleońską, aż po nowoczesne centrum edukacyjne – nie ulega wątpliwości, że Góra Gradowa to miejsce o wielu warstwach. Dzięki zakrojonym na szeroką skalę pracom rewitalizacyjnym, teren ten zdołał zachować swoją historyczną esencję, jednocześnie stając się dynamicznym ośrodkiem popularyzacji wiedzy. Oaza spokoju blisko centrum miasta Góra Gradowa wyznacza północny kraniec Grodziska, północno-zachodniej części gdańskiego śródmieścia. Z pozostałymi fortami łączy się od południa, a z pozostałych stron ograniczają ją strome skarpy. Wzniesienie osiąga wysokość 46 metrów n.p.m. Mimo bliskości gwarnego śródmieścia, na szczycie gwar cichnie, a miejski zgiełk wydaje się być odległy. Należy jednak podkreślić, że w sezonie letnim bywa tam tłoczno. Pierwszy gród? Historyczna nazwa „Grodzisko” nie jest przypadkowa. Już na początku XVI wieku historycy spekulowali, że to właśnie na tych wzniesieniach znajdował się najstarszy gród gdański, z którego z czasem wyrosło miasto. Chociaż późniejsze prace fortyfikacyjne, najintensywniej prowadzone w XIX wieku, głęboko przekształciły pierwotny teren, tym samym uniemożliwiając jednoznaczną weryfikację tej hipotezy, samo wzgórze od zawsze symbolizowało strategiczną wartość. Kształtowanie obwarowań To właśnie wybitne walory obronne sprawiły, że Góra Gradowa już w odległej przeszłości była wykorzystywana jako punkt strategiczny. Już od połowy XVII wieku na wzgórzu stacjonowały różne formacje wojskowe: gdańskie, pruskie, francuskie, a w późniejszym czasie – niemieckie. Bastion zaprojektował gdański architekt Jan Strakowski. Umocnienia zaczęły powstawać w 1655 roku, a ich zadanie, była ochrona murów miasta w rejonie dzisiejszej ulicy Podwale Grodzkie. Największa rozbudowa i modernizacja nastąpiła w drugiej połowie XIX stulecia. W latach 1867–1874 fort został przebudowany zgodnie z panującymi wówczas trendami inżynierii militarnej, stając się integralnym elementem Twierdzy Gdańsk i przyjmując nazwę fort Hagelsberg. W ramach prac fortyfikacyjnych, obiekt wyposażono w zaawansowane elementy obronne, takie jak kaponiery broniące suchej fosy, liczne podziemne chodniki, stanowiska artyleryjskie i ciąg muru Carnota. Zmodernizowano również istniejące starsze obiekty. Redita Napoleońska Jednym z najbardziej rozpoznawalnych i historycznie cennych obiektów na wzgórzu jest Redita Napoleońska. Chociaż jej nazwa odwołuje się do epoki napoleońskiej, sam obiekt był później modernizowany przez wojska pruskie. Redita powstała w okresie Wolnego Miasta Gdańska. Pomysłodawcą budowli był generał François Nicolas Benoît Haxo. Specjalizujący się w fortyfikacjach inżynier wojskowy rozkazał zastąpić zniszczony Szaniec Bousmarda ziemną pięcioboczną Lunetą Senarmonra i Reditą Napoleońską, będącą kazamatową baterią artyleryjską. W czasie pokoju kazamaty pełniły rolę zwykłych pomieszczeń użytkowych, osłoniętych dodatkowym przedpiersiem ziemnym. Natomiast podczas działań zbrojnych obiekt obsypywano ziemią, a strzelnice w cienkich ścianach czołowych wyprowadzano drewnianymi tunelami. Obiekt miał kształt nieregularnego pięcioboku. Nad kazamatami znajdował się wał dla lekkiej artylerii i piechoty. Otaczającą go fosę broniły pojedyncze kazamaty połączone galerią bojową, a z samym ośrodkiem obronnym – dwoma przejściami, poprowadzonymi pod fosą. Rola w XX wieku Militarna funkcja wzgórza utrzymywała się niemal do końca II wojny światowej. W 1945 roku, podczas końcowych walk o Gdańsk, Góra Gradowa nadal pełniła funkcję centralnego punktu obrony. Na fort skierowano oddziały artylerii polowej oraz wydzielono oddział gdańskiego Grenzschutz-Ost, a także Freikorps Hagelsberg. Utrzymanie tych jednostek na wzgórzu aż do kapitulacji świadczy o niezmiennej wartości strategicznej fortu Hagelsberg. Nauka w murach obronnych Po latach funkcjonowania jako zamknięty obszar wojskowy, Góra Gradowa przeszła radykalną transformację. Od stycznia 2022 roku w Gdańsku działa Centrum Nauki Hevelianum, nazwane na cześć wybitnego gdańskiego astronoma, Jana Heweliusza. Rewitalizacja i otwarcie 20 hektarów terenu fortu na cele publiczne reprezentuje fundamentalną zmianę funkcjonalną. Historycznie obszar ten był autonomiczną częścią wojskową, ściśle odseparowaną od cywilnej części miasta. Adaptacja ta symbolizuje przejście z przestrzeni zamkniętej, służącej konfliktom, na przestrzeń otwartą, dedykowaną edukacji, relaksowi i pokojowi. Interaktywne wystawy, zlokalizowane w zabudowaniach dawnego fortu, są dedykowane zarówno dzieciom, jak i dorosłym. Adaptacja kluczowych obiektów fortu Nadrzędnym celem rewitalizacji Góry Gradowej było udostępnienie dla celów cywilnych 18 odrestaurowanych obiektów fortecznych. Architektura fortyfikacyjna stała się nie tylko eksponatem, ale także funkcjonalnym tłem dla nowoczesnych działań. Część zabudowań militarnych zyskała nowe, cywilne funkcje. W koszarach schronowych, wzniesionych w 1870 roku, znajduje się dziś recepcja i punkt informacyjny Hevelianum. W wozowni artyleryjskiej, wybudowanej w 1885 roku, w której kiedyś przechowywano lawety armatnie i sprzęt wojskowy, dziś mieszczą się sale konferencyjne i restauracja. W pozostałych zabudowaniach organizowane są wystawy naukowe i prezentowana jest historia gdańskich fortyfikacji. Zaawansowana technologia tworzy niezwykły kontrast z surową scenerią militarną. Wspaniała panorama Nie można nie wspomnieć, że Góra Gradowa to także wspaniały punkt widokowy. Widać stamtąd większość najważniejszych miejsc w mieście i niemal cały Gdańsk. W pogodny dzień uda się zobaczyć nawet Zatokę Gdańską. Tarasu widokowego nie sposób przegapić. Punkt, z którego można podziwiać Gdańsk, wyznacza charakterystyczny wysoki krzyż, będący najbardziej wyeksponowanym elementem wzniesienia. Krzyż Milenijny Mowa o Krzyżu Milenijnym, pomniku o wysokości przekraczającej 16 metrów. Krzyż, zaprojektowany przez rzeźbiarza Jacka Łuczaka, został odsłonięty 3 września 2000 roku. Lokalizacja Krzyża jest symbolicznie istotna: wzniesiono go w miejscu, gdzie podczas II wojny światowej znajdowało się działo przeciwlotnicze. Monument został ustawiony dla upamiętnienia Wielkiego Jubileuszu Roku 2000. Jak dostać się na Górę Gradową? Żeby dotrzeć na wzniesienie, należy kierować się w stronę ulicy 3 Maja, a dalej – na ulicę Generała Henryka Dąbrowskiego i Gradową. W okolicy można znaleźć kilka parkingów, które jednak w dni wolne bywają zatłoczone, zwłaszcza w sezonie letnim. Na górę prowadzi szeroka droga, która jest łatwa do pokonania, nawet dla małych dzieci czy osób starszych. Źródło: VisitGdansk.com Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zaskakujące fakty o mongolskiej części Wielkiego Muru Chińskiego. Są nowe ustalenia
Ludzie wznosili wielkie mury, fortyfikacje i umocnienia od tysięcy lat. Okazuje się, że nie zawsze miały bronić przed najazdem i pełnić funkcje militarne. Tak też jest z mało znaną częścią Wielkiego Muru Chińskiego zwaną Łukiem Mongolskim. Do czego zatem służył?
Spis treści: Łuk Mongolski pełen zagadek Fort i grób – co mówią o funkcji mongolskiego muru? Nie ma chyba osoby, która nie słyszałaby o Wielkim Murze Chińskim. Te umocnienia liczyły ponad 20 tys. km i zaczęły powstawać w VI-VIII wieku n.e. Ostatni fragment powstał w drugiej połowie XIX wieku. Uważa się, że podstawową rolą budowli była obrona chińskiego imperium przed najazdami agresorów. Tymczasem międzynarodowy zespół archeologów pod kierownictwem prof. Gideona Shelacha-Laviego z Wydziału Studiów Azjatyckich Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie postanowił przyjrzeć się mało znanemu fragmentowi tych azjatyckich fortyfikacji. Łuk Mongolski pełen zagadek Archeolodzy skupili się na badaniu fragmentów fortyfikacji określanych mianem Łuku Mongolskiego, które zbudowano w X–XIII wieku n.e. na terenie obecnej Mongolii, Chin i Rosji. – Naszym celem było nie tylko zrozumienie, w jaki sposób zbudowano te mury, ale także odkrycie, jak wyglądało życie ludzi mieszkających w ich pobliżu. Wykracza to poza historię wojskowości – chodzi o rekonstrukcję codziennych doświadczeń na obrzeżach imperium – wyjaśniła prof. Shelach-Lavi. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „Antiquity”. Są dość zaskakujące. Zdaniem badaczy przynajmniej w niektórych częściach, umocnienia nie były raczej klasycznym systemem obronnym, ale symboliczną granicą. Miały też pełnić funkcję systemu kontroli regionalnej i interakcji w okresie dynastii Jin. Co skłania naukowców do takiej koncepcji? W niektórych częściach umocnienia okazały się tak naprawdę płytkim rowem. Nie było to zatem umocnienie trudne do sforsowania. Co jakiś czas na tej linii znajdowały się jednak forty z załogą. Zatem rów ten stanowił bardziej symboliczną barierę, która dla niektórych miała być komunikatem: dalej nie przejdziesz! Taki system graniczny miał za zadanie zarządzać przemieszczającą się ludnością koczowniczą, kontrolować lokalnych niepokojów, regulować handel i kształtować interakcje regionalne – sugerują archeolodzy. Fort i grób – co mówią o funkcji mongolskiego muru? Ostatnie wykopaliska skupiły się na budowli wzniesionej przy obronnym rowie w mongolskiej prowincji Sukhbaatar. Okazało się, że posiadała ona zaawansowany system ogrzewania. Poza tym archeolodzy znaleźli szereg artefaktów, w tym kości zwierzęce, ceramikę, narzędzia żelazne i złamany żelazny pług. Jednym z najciekawszych odkryć był pochówek z połowy XV wieku, dokonany długo po opuszczeniu ufortyfikowanego założenia obok rowu. Wkopano go bezpośrednio w zawalonych pozostałościach muru umocnień. – To pokazuje nam, że nawet po upływie wieków miejsce to nadal miało znaczenie. Pozostało ono widoczne w krajobrazie i mogło być pamiętane – a nawet czczone – przez późniejsze społeczności – zauważa prof. Shelach-Lavi. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tak wyglądało jedno z najstarszych miast północnej Arabii. Otaczały je rozległe fortyfikacje
Archeolodzy odkryli w Arabii Saudyjskiej jedno z najstarszych miast w tym rejonie świata. Istniało przez prawie tysiąc lat, a powstało około 2400 lat p.n.e. Jego obecność oznaczała rewolucję w sposobie życia.
Spis treści: Biała plama na archeologicznej mapie Bliskiego Wschodu Miasto w oazie otoczonej przez mur Jak wyglądało miasto sprzed tysiącleci i kto w nim mieszkał? Najstarsze miasta znane są obszaru Bliskiego Wschodu mają nawet 10 tysięcy lat. Jednak pierwsze ośrodki miejskie, które są związane z cywilizacjami egipską czy sumeryjską w tym rejonie świata, pochodzą z IV tysiąclecia p.n.e. To tam wykształciło się pismo, społeczności cechowała stratyfikacja społeczna – pojawili się władcy i zorganizowany stan kapłański. A jak sytuacja wyglądała na Półwyspie Arabskim, w jego interiorze, czyli na południowy zachód od rzek Tygrys i Eufrat, gdzie położona była Mezopotamia? Biała plama na archeologicznej mapie Bliskiego Wschodu Teren północnej Arabii, który obecnie wchodzi w granicę Arabii Saudyjskiej, przez wiele lat był niemal zupełnie nierozpoznany przez archeologów. Dopiero badania w ostatnich dwudziestu latach przyniosło mnóstwo nowych informacji na temat tego obszaru. Jedną z zagadek było to, kiedy zaczęły powstawać tam pierwsze miasta. Długo sądzono, że stało się to dopiero w II tysiącleciu p.n.e. Wcześniej mobilni nomadzi mieli wznosić tam jedynie grobowce w formie konstrukcji megalitycznych, ale mieszkać w obozowiskach. Wykopaliska prowadzone w ostatnich latach przyniosły masę nowych informacji i zweryfikowały ten pogląd. Miasto w oazie otoczonej przez mur Na początku 2024 roku zespół naukowców z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) i Komisji Królewskiej ds. Al-'Ula ogłosił ważne odkrycie archeologiczne. Były to pozostałości po fortyfikacjach, które w całości otaczały oazę Chajbar. Miejsce to położone jest około 150 km na północ do Medyny. Mury otaczały obszar o powierzchni blisko 1100 hektarów. Ta wielka konstrukcja zachowała się do dziś tylko częściowo, a jej przebieg namierzono również dzięki zdjęciom lotniczym. Teraz badacze ogłosili na łamach czasopisma „PLOS One”, że udało im się zlokalizować w rejonie al-Natah, w obrębie murów otaczających oazę, miasto sprzed 4500 lat. Jak wyglądało miasto sprzed tysiącleci i kto w nim mieszkał? Miasto zajmowało około 2,6 hektara, zatem nie było zbyt duże. Składało się z dwóch „dzielnic”: centralnej i mieszkalnej otoczonej wałami obronnymi. Ta pierwsza była nieco wyżej położona. Zachowały się tam dwa czworoboczne budynki. Pełniły zapewne ważną rolę i jak piszą autorzy, mógł to być „dominujący ośrodek strategiczny i polityczny dla całego terenu”. W części mieszkalnej znaleziono sporo fragmentów naczyń ceramicznych i kamienie żarnowe. Udało się też namierzyć nekropolię. Zdaniem archeologów z pochówków wynika, że można mówić o stratyfikacji społecznej. W południowej części fortyfikacji znajdowały się dwie wieże obronne. Miasto było zamieszkiwane przez około 500 osób. Zarówno jego wielkość i rozplanowanie są zbliżone do innych podobnych stanowisk archeologicznych w północnej Arabii. Miasto istniało prawie tysiąc lat – od ok. 2400 lat p.n.e. do 1500 roku p.n.e. Wszystkie są zdecydowanie mniejsze i mniej złożone społeczno-politycznie niż równoczasowe miasta z Lewantu i Mezopotamii. Nowością w przypadku al-Natah jest jednak to – zdaniem badaczy – że nowo zlokalizowane miasto jest połączone z rozległą siecią wałów obronnych. – A to rodzi pytania o wczesny rozwój lokalnej urbanistyki – uważają odkrywcy. Odkrycia archeologiczne wskazują, że północna Arabia była usiana małymi ufortyfikowanymi miastami we wczesnej i środkowej epoce brązu. W Arabii bardzo długo, w porównaniu do innych obszarów Bliskiego Wschodu, utrzymywał się mobilny styl życia. Odkryte przez archeologów miasto to dowód na postępującą zmianę stylu życia – z typowo pasterskiego na bardziej osiadły. Niezbyt imponująca wielkość miast z tego okresu pokazuje, że był to okres przejściowy w ich rozwoju. Mimo w dużej mierze koczowniczego trybu życia ówcześni mieszkańcy północnej Arabii aktywnie uczestniczyli w dalekosiężnym handlu. Archeolodzy uzyskali dowody na to w postaci różnych surowców znalezionych na przykład w nowo zlokalizowanym mieście. Źródło: PLOS One. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zjawiskowa rekonstrukcja 3D angielskiego zamku w Dover. „Poziom szczegółowości jest zdumiewający”
Ponad 800 godzin trwały prace nad spektakularną rekonstrukcją zamku w Dover. Pokazuje, jak wyglądała twierdza w 1216 roku, przed poważną destrukcją. Poziom szczegółowości trójwymiarowego modelu jest zdumiewający.
W tym artykule: Zamek w Dover. Rekonstrukcja, ale tylko cyfrowa Pierwsza wojna baronów i destrukcja zamku w Dover Cyfrowa rekonstrukcja zamku w Dover Zamek w Dover jest położony w południowo-wschodniej Anglii, w hrabstwie Kent nad kanałem La Manche. Była to strategiczna lokalizacja, strzegąca najkrótszej drogi morskiej prowadzącej z Wielkiej Brytanii do Europy. Zamek w Dover. Rekonstrukcja, ale tylko cyfrowa Organizacja English Heritage zarządzająca zabytkami w tym kraju ogłosiła właśnie, że przygotowała najbardziej dokładną rekonstrukcję twierdzy z czasów jej świetności w początku XIII wieku. Cyfrowy model przygotowywano ponad 800 godzin. Ukazuje wiele elementów zamku, które dawno zostały zniszczone. Są to między innymi oryginalne wejście do zamku w Dover, wiele zniszczonych wież i dawno nieistniejące mury obronne. Można ją zobaczyć na nowo oddanej dla turystów trasie zwiedzania twierdzy, którą nazwaną Dover Castle Under Siege (Zamek Dover w czasie oblężenia). Pierwsza wojna baronów i destrukcja zamku w Dover W latach 1215–1217 w Anglii szalała wojna domowa. Walczyli między sobą Jan bez Ziemi i zbuntowani baronowie, których wspierała armia przyszłego króla Francji Ludwika VIII Lwa. Dowodził nią Robert Fitzwalter. Wojna była spowodowana odmową króla wprowadzenia w życie Wielkiej Karty Swobód (Magna Carta), chociaż był to też konflikt o władzę między dynastiami. W 1216 roku załoga zamku w Dover pozostała lojalna wobec Jana. Była to wówczas potężna forteca, która została znacznie rozbudowana i wzmocniona w ciągu kilku dekad. System obrony zamku był bardzo złożony. W zasadzie jedyna droga ataku wiodła od północy, gdzie znajdowała się główna brama zamku. Taką trasę obrały też siły francuskie i rebelianckie, które ostatecznie przedarły się do zewnętrznego podzamcza. Jednak ani pierwsze oblężenie zamku w 1216, ani to w 1217 nie zakończyło się sukcesem. Obrońcy kierowani przez świetnego wojownika i lidera, Huberta de Burgh, nie dali się pokonać. Cyfrowa rekonstrukcja zamku w Dover Nowy trójwymiarowy model twierdzy pokazuje, gdzie pierwotnie znajdowało się wejście, bronione przez podwójną wieżę bramną. Drewniany most prowadził do barbakanu, czyli ufortyfikowanego punktu obronnego strzegącego podejścia do bramy. Świetnie zachowanym barbakanem z terenu Polski jest ten z Krakowa, chociaż z późniejszych czasów. Na zamku w Dover odkryto mroczne wrota. Wyryto na nich drastyczne sceny Drewniane drzwi pokryte makabrycznymi rytami przedstawiającymi egzekucje odkryto na zamku w Dover w Anglii. Powód powstania niezwykłych „zdobień” nie jest jasny. Ale naukowcy mają swoje pr... – Kiedy spojrzysz nad model, zamek w Dover niemal powstaje z popiołów oblężenia w 1216 roku. Poziom szczegółowości jest zdumiewający – przekonuje historyk Paul Pattison z English Heritage. Tak twierdza wyglądała w chwili spokoju przez krwawym oblężeniem. Pattison dodał, że stworzenie tego modelu zajęło miesiące badań, rozważań i trudnych decyzji. Wykonano go w oparciu o zapisy historyczne, plany i mapy, a także badania archeologiczne, topograficzne i skanowanie laserowe. – Zbadaliśmy teren zamku wzdłuż i wszerz, aby ten model był jak najdokładniejszy – podkreśla naukowiec. Co ciekawe, po oblężeniu zamek ponownie ufortyfikowano, gdyż zniszczenia były duże – zrobiono to naprawdę za wysoką cenę, tak aby nigdy nie udało się go zdobyć. Wiele z tych umocnień przetrwało do dziś, ale nie było do końca jasne, jak zamczysko wyglądało początkowo. – Stworzenie tego cyfrowego modelu zamku Dover było onieśmielającą perspektywą, głównie biorąc pod uwagę samą skalę twierdzy – jest największa w kraju pod względem powierzchni – komentuje Bob Marshall, ilustrator architektury w English Heritage. Przyznał, że dzięki dużej ilości danych udało mu się stworzyć rekonstrukcję o wysokim standardzie dokładności. Źródło: English Heritage. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Święte miasto wyglądało inaczej niż sądziliśmy. Nowe odkrycie archeologiczne w Jerozolimie
Archeolodzy dokonali w Jerozolimie ważnego odkrycia. Naturalna dolina skalna okazała się być monumentalną fosą. Oddzielała dwie części miasta. Odkrycie to otwiera dyskusję na temat lokalizowania miejsc znanych z Biblii.
W tym artykule: Wielka dziura. Wielkie odkrycie w Jerozolimie „Wielkie przedsięwzięcie”. Nieznane umocnienia Jerozolimy Zagadka fortyfikacji Jerozolimy Kto wykonał fortyfikacje? Zagadka pozostaje Archeolodzy nie przestają pracować na terenie Jerozolimy. Jest to święte miasto dla wyznawców trzech religii monoteistycznych: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Dlatego każde znalezisko elektryzuje wiele osób, bo może odnosić się do wydarzeń znanych ze świętych ksiąg. Wielka dziura. Wielkie odkrycie w Jerozolimie Eksperci z Izraelskiego Urzędu Starożytności i Uniwersytetu w Tel Awiwie poinformowali właśnie o odkryciu potężnej fosy o głębokości co najmniej dziewięciu metrów i szerokości przynajmniej 30 metrów. Dokonano go w Parku Narodowym Murów Jerozolimskich. Naukowcy zdawali sobie sprawę, że rów obronny był częścią umocnień Jerozolimy. Ale nie było jasne, gdzie się znajdował. Poszukiwania fosy starożytnego miasta trwały 150 lat. Fosa została częściowo wykuta specjalnie w tym celu. Jednak jej fragmenty są pozostałością po kamieniołomach. W ten sposób ekonomicznie uzyskano bardzo istotny element fortyfikacji. Fosa oddzielała górne miasto, w którym znajdowały się Wzgórze Świątynne i pałac od dolnego miasta (obecnie to obszar Ofel), gdzie żyli zwykli ludzie. Jest to współczesny parking Givati. „Wielkie przedsięwzięcie”. Nieznane umocnienia Jerozolimy – Nie wiadomo, kiedy fosa została wykopana. Dowody sugerują, że była używana przez wieki, kiedy Jerozolima była stolicą Królestwa Judy, prawie 3000 lat temu w czasach króla Jozjasza. W tamtych latach fosa oddzielała południową część mieszkalną miasta od Akropolu na północy – komentują odkrycie kierownicy wykopalisk prof. Yuval Gadot z Wydziału Archeologii i Starożytnych Kultur Bliskiego Wschodu na Uniwersytecie w Tel Awiwie i dr Yiftah Shalev z Izraelskiego Urzędu Starożytności. Naukowcy nie mają wątpliwości: stworzenie fosy było wielką operacją. Na dużą skalę zmodyfikowała ona naturalną topografię miasta. Celem było zademonstrowanie przez ówczesnych władców swojej siły i możliwości tym, którzy przybywają do bram Jerozolimy. Według badaczy, wykonanie fosy wymagało znacznych umiejętności inżynieryjnych i zasobów. Taka inwestycja podkreślała siłę i możliwości ówczesnych władców miasta. Zagadka fortyfikacji Jerozolimy Przez ostatnie 150 lat badacze i archeolodzy podejmowali liczne próby prześledzenia trasy północnych fortyfikacji Jerozolimy. Na ich tropie była również brytyjska archeolożka Kathleen Kenyon (1906–1978), która prowadziła wykopaliska w Jerozolimie w latach sześćdziesiątych XX wieku, na obszarze położonym nieco na wschód od dzisiejszego parkingu Givati. Kenyon zasłynęła też z wykopalisk w jednym z najstarszych miast świata – Jerychu. Badaczka uważała, że odkryta przez nią rozpadlina skalna jest naturalnego pochodzenia. Nowe badania przyniosły dowód na ingerencję ludzi. Odsłonięty fragment fosy liczy około 70 m długości i rozciąga się z zachodu na wschód. Zdaniem prof. Gadota znalezisko otwiera nową dyskusję na temat terminów z literatury biblijnej, które odnoszą się do topografii Jerozolimy, takich jak wzgórze Ofel i Millo (rodzaj ufortyfikowanego tarasu). Tego nikt się nie spodziewał. W grobie Jezusa Chrystusa dokonano zadziwiającego odkrycia W Bazylice Grobu Świętego w Jerozolimie archeolodzy odnaleźli średniowieczny ołtarz, który przez lata uważany był za zaginiony. Pochodzi z 1149 roku i został postawiony tu przez krzyżowców. Kto wykonał fortyfikacje? Zagadka pozostaje Określenie wieku wielkiej dziury – a nią była fosa – jest niezmiernie trudne. Dyrektor wykopalisk z ramienia Izraelskiego Urzędy Starożytności dr Yiftah Shalev podkreśla, że data jej wykopania nie jest znana. – Tak znaczące inwestycje i kamieniołomy w Jerozolimie są zwykle datowane na środkową epokę brązu, czyli około 3800 lat temu. Jeśli fosa została wykopana w tym okresie, to miała chronić miasto od północy – jedynego słabego punktu zbocza Miasta Dawida. Tak czy inaczej, jesteśmy pewni, że była używana w czasach Pierwszej Świątyni i Królestwa Judy (IX wiek p.n.e.), tworząc wyraźny bufor między częścią mieszkalną miasta na południu a górnym miastem na północy – wyjaśnia badacz. Starożytną Jerozolimę zbudowano na szczycie wąskiego i stromego grzbietu, rozciągającego się nad wzgórzami i dolinami, które dzieliły ją na odrębne części. Powodowało to problemy w komunikacji w ramach miasta. Dlatego przeprowadzano inwestycje, mające na celu zmianę ukształtowania terenu. Na przykład w Pierwszej Księdze Królewskiej w Biblii (11:27) wspomniane jest działanie tego typu, które wykonał król Salomon: „Salomon budował twierdzę Millo, aby wypełnić wyłom w murze wokoło Miasta Dawida, swego ojca”. Źródło: Izraelski Urząd Starożytności. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Poznaniu odkryto ważną cześć fortyfikacji sprzed 150 lat. To relikty Bramy Berlińskiej
Pozostałości Bramy Berlińskiej odkryto w czasie przebudowy dziedzińca Zamku Cesarskiego w Poznaniu. – Dla miłośników fortyfikacji to nie lada gratka – powiedziała National Geographic Polska archeolog Ewa Pawlak.
W tym artykule: Święty Marcin w Poznaniu odkrywa dawne tajemnice Brama Berlińska w dziejach Poznania Znaczenie odkrycia fragmentu fortyfikacji Prace ziemne w miastach to zawsze dobry moment dla archeologów, by zajrzeć pod powierzchnię współczesnych ulic. Zwłaszcza miejscowości o dłuższej metryce często skrywają interesujące relikty sprzed dziesiątek, a nawet setek lat. Święty Marcin w Poznaniu odkrywa dawne tajemnice – Przed Centrum Kultury Zamek odkopano pozostałości rozebranej na początku XX wieku Bramy Berlińskiej, będącej częścią poligonalnej Twierdzy Poznań! – poinformowano we wtorek na profilu facebookowym Samorządu Województwa Wielkopolskiego „Wielkopolska, tej”. Wprawdzie Brama Berlińska istniała zaledwie trochę ponad 50 lat, jednak w swoim czasie stanowiła kluczowy element poznańskich fortyfikacji. W trakcie prowadzonych w ostatnich latach w Poznaniu licznych prac ziemnych udało się odkryć także inne ciekawe pozostałości po dawnym mieście. Na przykład na Starym Mieście znaleziono średniowieczne konstrukcje. Brama Berlińska w dziejach Poznania Brama Berlińska powstała w latach 1843–1849. Jej oficjalne otwarcie nastąpiło w 1850 roku. Była to najważniejsza i główna brama komunikacyjna w XIX-wiecznym Poznaniu. Brama istniała jednak stosunkowo krótko. Ze względu na dynamiczny rozwój miasta na początku XX wieku podjęto decyzję o jej rozbiórce. Pozostałości, na które natrafiono w czasie prac budowlanych przy skrzyżowaniu ul. Święty Marcin i Kościuszki, stanowią fragment muru przyporowego, który wzmacniał konstrukcję od strony północnej. W XIX wieku Poznań znajdował się w rękach pruskich. W owym czasie Prusacy postanowili zamienić miasto w potężną twierdzę poligonalną. Brama Berlińska była jednym z elementów fortyfikacji i jednocześnie najważniejszą bramą wjazdową, jedyną otwartą przez całą dobę. Wykonano ją w stylu neoromańskim z elementami neogotyku. Twierdza poligonalna była przedsięwzięciem nowatorskim. Miała się składać z czterech części: największego w Europie fortu Winiary, umocnień prawobrzeżnych składających się z dwóch fortów, umocnień lewobrzeżnych w postaci sześciu bastionów oraz umocnień wokół Ostrowa Tumskiego. W obwałowaniach twierdzy umieszczono 13 bram. W latach 70. XIX wieku takie umocnienia były już przestarzałe i przestały spełniać swoją funkcję obronną. Dlatego na przełomie XIX i XX wieku dużą część elementów twierdzy poligonalnej rozebrano. Znaczenie odkrycia fragmentu fortyfikacji Kilka lat temu w czasie przebudowy ulicy robotnicy natknęli się na niewielki fragment Bramy Berlińskiej. Teraz odsłonięto jego sporą część. Znaczenie tego znaleziska komentuje dla National Geographic Polska archeolog Ewa Pawlak, która wspólnie z Pawłem Pawlakiem prowadzą w tym miejscu nadzór archeologiczny. Średniowieczna kuchnia na Zamku Królewskim w Poznaniu. Unikatowe odkrycie w Wielkopolsce Na Zamku Królewskim w Poznaniu archeolodzy odkryli średniowieczną kuchnię. Ta jedna z najstarszych kuchni tego typu zachowanych na terenach ziem polskich. Poznański zamek był ulubioną twierd... – To (odkrycie – przyp. red.) umożliwi precyzyjne odniesienie dawnych pruskich planów do współczesnej mapy miasta i umiejscowienie na nich fortyfikacji. Dla miłośników fortyfikacji to nie lada gratka, ponieważ nie licząc maleńkiego fragmentu Bramy Bydgoskiej na Śródce, jest to pierwsza brama rozpoznana wykopaliskowo – powiedziała Ewa Pawlak. Odkryty mur oporowy ma 8 metrów długości. Znajdował się po południowo-wschodniej stronie przejazdu, naprzeciwko dawnej intendentury pruskiej. Jak wyjaśnia archeolog, zachowała się dolna partia muru z okładziną kamienną, którą udało się odsłonić do poziomu odsadzki. Odsadzka to poziomy uskok wału w fortyfikacjach, który zabezpieczał go przed osuwaniem się ziemi. Z zachowanych reliktów widać że północna część muru (od strony wejścia do budynku) została skuta, natomiast południowa kontynuuje się w stronę ulicy. Warto wspomnieć, że gdy Polska odzyskała niepodległość, w dawnym gmachu intendentury pruskiej, położonym tuż obok Bramy Berlińskiej, działali trzej genialni matematycy: Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski. To oni złamali kod niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma. Intendentura nie przetrwała do naszych czasów, ale w budynku, który powstał w tym miejscu, obecnie znajduje się Centrum Szyfrów Enigma. Źródła: Wielkopolska, tej, Cyryl. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Śmiercionośna pułapka rzymskich obozów legionowych. Pierwsze takie odkrycie
Zaostrzone pale chroniły rzymskie obozy legionowe około 2 tysięcy lat temu. Zbierały śmiertelne żniwo w czasie prób ataków. Do tej pory znane były tylko z relacji pisanych. Wreszcie udało się je znaleźć.
W tym artykule: Niezwykłe odkrycie w zachodnich Niemczech „Mała sensacja archeologiczna” Ufortyfikowane obozy rzymskie Starożytni Rzymianie słynęli z doskonałej organizacji wojskowej. Zarówno sposób walki legionistów, jak i system obronny Cesarstwa do dzisiaj wzbudzają podziw. Niezwykłe odkrycie w zachodnich Niemczech W poprzednich latach archeolodzy z Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie nad Menem w Niemczech w czasie wykopalisk na terenie dawnego rzymskiego obozu w Bad Ems natknęli się na pozostałości po drewnianych fortyfikacji. Takie znaleziska są bardzo rzadkie. Te przetrwały dzięki temu, że znajdowały się na obszarze podmokłym. Wilgoć świetnie konserwuje stanowiska archeologiczne. Przykładów nie musimy szukać daleko. Dzięki temu do naszych czasów świetnie zachowały się relikty osady łużyckiej w Biskupinie. Tym razem fortyfikację stanowiły zaostrzone drewniane pale umieszczone wewnątrz V-kształtnego rowu. Była to śmiertelna pułapka na potencjalnych atakujących. Do tej pory informacje na temat takiego systemu znano wyłącznie z ówczesnych źródeł pisanych. O tym, jak wyglądały obozy, wspominał na przykład Juliusz Cezar, który był wybitnym strategiem i wojskowym. Pale wydobyto, zbadano i zakonserwowano w specjalistycznych laboratoriach Leibniz-Zentrums für Archäologie (LEIZA). Eksperci właśnie podzielili się efektami swoich badań, publikując pracę na temat odkrycia opatrzoną zdjęciami zabytków. „Mała sensacja archeologiczna” W sumie udało się wydobyć 23 zaostrzone paliki. Ich konserwacja trwała 2,5 roku. – Te doskonale zachowane znaleziska archeologiczne zawdzięczamy przede wszystkim mokremu podłożu o niskiej zawartości tlenu, na które składały się liczne warstwy osadów. Przez 35 lat mojej pracy nigdy nie miałem do czynienia z tak gęsto „upakowanymi” warstwami sedymentów – mówi Markus Wittköpper, ekspert w dziedzinie konserwacji mokrego drewna w LEIZA. To znalezisko jest też sporym zaskoczeniem dla dyrektorki LEIZA, prof. Alexandry W. Busch. – Te drewniane paliki z obozów wojskowych w pobliżu Bad Ems, które na pierwszy rzut oka wydają się niepozorne, są małą sensacją dla archeologii, która cieszy mnie szczególnie ze względu na moją specjalizację – dodała. Entuzjastycznie o odkryciu mówi również dyrektorka generalna ds. dziedzictwa kulturowego Nadrenii-Palatynatu, dr Heike Otto. – Rzadko kiedy możliwe jest tak dogłębne spojrzenie na czasy Cesarstwa Rzymskiego – przekonuje. Pale były częścią mniejszego z dwóch obozów w okolicy dzisiejszego Bad Ems, które istniały w I wieku naszej ery. Ich powierzchnie zajmowały kilka hektarów, większy mógł pomieścić 3 tys. żołnierzy. Ufortyfikowane obozy rzymskie Dlaczego obozy zbudowano na tym obszarze? Jest wysoce prawdopodobne, że są związane z poszukiwaniami żył srebra pod rządami rzymskiego gubernatora Curtiusa Rufusa. Wspomina je w swoich tekstach rzymski historyk Tacyt. Nieopodal znajdowała się rzymska granica, określana jako limes. Dlatego fortyfikacje nie powinny nikogo dziwić. Był to przecież obszar narażony na najazdy germańskich plemion barbarzyńskich. Naczynia do zbierania łez żałobników. Zaskakujące rzymskie odkrycie w Bułgarii sprzed 1800 lat Dwa grobowce rzymskie mające 1800 lat odkryte na bułgarskim polu miały ciekawe wyposażenie. Umieszczono w nich między innymi szklane butelki do zbierania łez żałobników. Obozy z Bad Ems jak na rzymskie standardy były stosunkowo niewielkie. Typowe obozy legionowe zajmowały 20-50 hektarów i mogły pomieścić nawet 20 tys. żołnierzy. Obwałowania miały do około 2 metrów wysokości. Na wałach znajdowała się palisada, przed nimi zaś kopano 1,5-metrową fosę. Wieże strażnicze rozmieszczone były co 10-15 metrów. Rzymskich obozów nie sposób pomylić z innymi założeniami obronnymi, bo powstawały według jednego schematu. W centralnej części rozkładano namiot wodza i sztabu. Otoczone były strażą i pierwszą kohortą. Obóz przecinały dwie ulice, które krzyżowały się w jego wnętrzu. Prowadziły do czterech bram. Co ciekawe, obozy stałe, gdzie w miejscu namiotów stawiano trwalsze konstrukcje, rozplanowywano w bardzo podobny sposób. Źródło: LEIZA. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Być może już w XV w. „podkarpacki Hollywood” otaczały mury. Nowe ustalenia archeologów
Mury otaczały Jaśliska być może już pod koniec XV wieku – ustalili archeolodzy w czasie wykopalisk. Oznacza to, że mogą być starsze, niż do tej pory sądzono. Skąd nazwa „podkarpacki Hollywood”? Otóż miejscowość często bywa planem filmowym.
W tym artykule: Pierwsze wykopaliska murów miejskich Nowe informacje o wieku murów Niezwykły zabytek Jaśliska i Podkarpacki Szlak Filmowy Może o tym nie wiecie, ale Jaśliska leżące w Beskidzie Niskim pewnie już kiedyś widzieliście. To tam zrealizowano takie filmy fabularne, jak choćby „Wino truskawkowe” (2007) w reżyserii Dariusza Jabłońskiego czy nominowane do Oscara „Boże Ciało” (2019) Jana Komasy. Jaśliska mają bardzo długą i ciekawą historię. Miejscowość ta jest dawnym obronnym miasteczkiem przygranicznym, które strzegło trasy z południa Europy. W 1366 roku król Kazimierz Wielki wydał w Opatowie Janowi z Hanselina przywilej lokacji miasta na prawie niemieckim o nazwie Hohenstath (Wysokie Miasto), czyli dzisiejszych Jaślisk. Do poł. XVII w. były one zamożnym ośrodkiem bogacącym się na handlu, zwłaszcza winem z Węgier. To tam znajdują się najwyżej położone mury miejskie w Polsce – na wysokości 457– 470 metrów n.p.m. Teraz archeolodzy postanowili bliżej im się przyjrzeć. Pierwsze wykopaliska murów miejskich – Nigdy wcześniej murów nie badano wykopaliskowo. To były pierwsze takie badania – mówi National Geographic Polska ich kierownik Michał Filipowicz z Uniwersytetu Warszawskiego. Na powierzchni do dziś zachowała się struktura o długości jedynie około 15 i wysokości do 1,5 metra. Do lat 60.–70. XX wieku widoczne były jeszcze spore partie nadziemne w południowo-wschodniej części miasta. Wykopaliska przeprowadzono na przedłużeniu zachowanych murów, w lokalizacjach, w których dziś nie są już dostrzegalne. Badania prowadzono w celu udowodnienia, że w północnej części miasta mur istniał, ale do dziś się nie zachował – na mapach austriackich z XVIII wieku już go nie naniesiono. Gmina zamierza częściowo odbudować mur. Taki plan był bezpośrednią przyczyną przeprowadzenia wykopalisk. Z kolei kierownik badań przygotowuje doktorat na temat dawnych umocnień, dlatego będzie mógł wykorzystać nowo pozyskane dane w pracy naukowej. Nowe informacje o wieku murów Michał Filipowicz przekazał „National Geographic Polska”, że do tej pory na podstawie źródeł pisanych za czas powstania murów przyjmowano drugą połowę XVI wieku, ale są przesłanki, by ich metrykę cofnąć. W czasie wykopalisk badacze natknęli się przy murze na kilkanaście fragmentów naczyń ceramicznych z końca XV wieku. Może to oznaczać, że fortyfikacje są starsze, niż do tej pory sądzono. Jednak dr Paweł Kocańda z Muzeum Ziemi Bieckiej w Bieczu i Uniwersytetu Rzeszowskiego uważa, że fragmenty ceramiki mogły tam trafić wraz z budową fortyfikacji w XVI w. – Rozstrzygnięcie przyniosą analizy pobranych próbek zaprawy – zaznacza Michał Filipowicz. Obok murów najwięcej było rozbitych naczyń z XVI i XVII wieku, ale leżał tam też fragment pradziejowej ceramiki z czasów społeczności kultury przeworskiej. Zadziwiające odkrycie w Lublinie. Odnaleziono mury nieznanej średniowiecznej wieży Archeolodzy w Lublinie odnaleźli pozostałości nieznanej średniowiecznej wieży. Znajdowała się na terenie dawnego klasztoru „pobernardyńskiego”. Szerokość muru wynosi ponad 1,6 metra. W trakcie badań odkryto dwa fragmenty muru oddzielone szczeliną dylatacyjną. Pierwszą część wykonano w technice opus emplectum, polegającej na układaniu zewnętrznej i wewnętrznej części muru z ociosanych bloków kamiennych i wypełnianiu przestrzeni między nimi kruszonym kamieniem zalanym zaprawą. Drugą część wykonano bardziej regularnie, wnętrze muru zostało równo dopasowane i ułożone względem lica. Mur powstawał głównie z lokalnego surowca, którym był piaskowiec pochodzący z koryta rzeki Jasiołki lub z pobliskich kamieniołomów. Fortyfikacje wiązane wapienną zaprawą stawiano na glinie, którą wyrównywano poziomy. Niezwykły zabytek W czasie wykopalisk w Polsce archeolodzy najczęściej odnajdują ceramikę, ale tutaj natknęli się na coś wyjątkowego. – Najciekawszym zabytkiem był kamienny klin służący do wzmocnienia muru i trzymania go oraz zapewnienia stabilizacji konstrukcji. Jest to dość rzadkie i mało spotykane znalezisko – przekonuje Michał Filipowicz. Oprócz Michała Filipowicza i dr. Pawła Kocańdy w zespole badawczym znalazł się architekt, dr inż. Marek Gransicki z Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie. Jaśliska i Podkarpacki Szlak Filmowy Jaśliska znajdują się na trasie Podkarpackiego Szlaku Filmowego i są nazywane „podkarpackim Hollywood”. Bieszczady i Beskidy od lat przyciągają filmowców, ale miejscowość ta długo umykała ich uwadze. Zmieniło się to w 1988 roku, gdy Henryk Kluba nakręcił tu kilka scen do filmu „Gwiazda Piołun”. W kolejnych latach do Jaślisk zawitały ekipy „Wołynia” Wojtka Smarzowskiego oraz czarnej komedii „Wielkie zimno”, koprodukcji polsko-francusko-belgijskiej z Jean-Pierre’em Bacrim. Film „Twarz” kręciła tutaj Małgorzata Szumowska. Wielu mieszkańców było statystami w różnych produkcjach, a czasem nawet i aktorami w epizodycznych rolach. Źródło: Podkarpacki Szlak Filmowy Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odkryli w Arabii Saudyjskiej potężne fortyfikacje sprzed 4 tysięcy lat. Ich funkcja nie jest oczywista
Blisko 15 km długości miały fortyfikacje, które 4 tysięcy lat temu otaczały całą oazę Chajbar na Półwyspie Arabskim. Jakie było ich zastosowanie?
W tym artykule: Mury wokół oazy Nie tylko wykopaliska Znaczenie odkrycia i funkcja wałów Największy półwysep świata – Półwysep Arabski – kojarzony się z wielką pustynią. I słusznie, bo zajmuje ona 95 proc. tego obszaru. Mimo to od tysiącleci mieszkali tam ludzie. Archeolodzy ciągle rozpoznają ten obszar i napotykają na nieznane ślady po działalności człowieka. Mury wokół oazy Zespół naukowców z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) i Komisji Królewskiej ds. Al-'Ula ogłosił ważne odkrycie archeologiczne. Są to pozostałości po fortyfikacjach, które w całości otaczały oazę Chajbar. Oaza Chajbar znajduje się w Arabii Saudyjskiej, mniej więcej 150 km na północ do Medyny. Co ciekawe, fortyfikacje są naprawdę stare – pochodzą sprzed około 4 tysięcy lat i jest to jeden z najdłuższych takich systemów obronnych w tym regionie w epoce brązu. Zdaniem odkrywców jest to ważne odkrycie, bo rzuca nowe światło złożoność społeczności w okresie przedislamskim. Nie tylko wykopaliska W jaki sposób udało się wykryć przebieg murów? Wykopaliska byłyby zbyt czasochłonne i kosztowne. Rozkopany obszar miałby powierzchnię 8 na 7 km. Dlatego archeolodzy przyjrzeli się zdjęciom lotniczym i zobrazowaniom fotogrametrycznym. Jest to technika stosowana do precyzyjnego odtwarzania kształtów, rozmiarów i wzajemnego położenia obiektów w terenie na podstawie wykonanych fotografii oraz pomiarów geodezyjnych. Pozyskane w ten sposób dane są następnie przetwarzane do modeli trójwymiarowych. Wykopaliska przeprowadzono tylko punktowo. Poza tym część fortyfikacji znana była wcześniej. Jednak badacze nie zdawali sobie sprawy z tego, że otaczały całą oazę. Były sporych rozmiarów. Mierzyły około 5 m wysokości, a fundamenty miały od 1,7 do 2,4 m grubości. Mury otaczały terytorium o powierzchni prawie 1100 hektarów. Ta kolosalna budowla, zachowana do dziś ma nieco mniej niż połowie swojej pierwotnej długości. Wiek umocnień oszacowano na podstawie analizy radiowęglowej próbek pobranych w czasie wykopalisk. Powstały w latach 2250-1950 p.n.e. Inwestycja trwała długo. Społeczność, która zamieszkiwała oazę i licząca 500 osób, z której tylko połowa byłaby aktywnie zaangażowana w budowę wału przez sześć miesięcy w roku, mogłaby ukończyć wał w cztery lata. Takie szacunki są przybliżone, bo nie da się precyzyjnie określić pradziejowej populacji i systemu pracy. Znaczenie odkrycia i funkcja wałów Naukowcy podkreślają, że tak duży i złożony system umocnień na Półwyspie Arabskim epoki brązu jest wyjątkowy zarówno pod względem wielkości – jeden z dwóch największych w Arabii – jak i pod względem technicznym. Co było przyczyną ich wzniesienia? Otóż odpowiedź wcale nie jest bardzo oczywista. Naukowcy uważają, że fortyfikacje być może służyły nie tylko jako forma ochrony przed potencjalnym najazdem. Arabia Saudyjska to kraj budzący skrajne emocje. Jakie jest jej nowe oblicze? Do niedawna kojarzona jedynie z ogromnymi zasobami ropy naftowej i radykalnym odłamem islamu sunnickiego - Wahabizmem, dziś otwiera się na świat. Mury te mogły – jak podają badacze – być pomocne w walce z siłami przyrody: erozją czy z niszczycielskimi powodziami błyskawicznymi, w których trakcie suche koryta rzeczne gwałtownie wypełniają się wodą. Jest też trzecia potencjalna przyczyna tej inwestycji. Archeolodzy coraz częściej zwracają uwagę na pradziejowy krajobraz, który – w ich ocenie – należy traktować holistycznie. W przypadku oazy Chajbar mury miały być może w symboliczny sposób zamarkować obszar znajdujący się pod czyjąś kontrolą. Były zatem swego rodzaju „znacznikiem terytorialnym”. – W ten sposób to konkretne terytorium należało utożsamiać z lokalnym władcą, aby zrobić wrażenie na osobach przybywających do oazy i na pustynnych plemionach – wskazują badacze. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Wielkopolsce odkryto zagadkową fortecę sprzed 2700 lat. Chroniły ją potężne wały
Pochodzi z VIII wieku p.n.e. Powstała w tym samym czasie, gdy 100 km na północ istniała słynna osada w Biskupinie. Naukowcy przebadali zagadkową fortecę niedaleko Kościana w Parku Krajobrazowym im. gen. Dezyderego Chłapowskiego w Wielkopolsce.
W tym artykule: Odkrycie w komputerze Prace w terenie – masywny wał Funkcja fortecy Podobnych osad z tego okresu w tym rejonie Polski jest w sumie kilkanaście. Były wzniesione przez społeczność kultury łużyckiej. Odkrycie w komputerze Pradziejową fortecę odkrył Artur Golis. To pracownik służby Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Wielkopolskiego. Znaleziska nie dokonał jednak będąc w terenie, ale w czasie analizy zobrazować pochodzących z lotniczego skanowania laserowego wykonanego przez urządzenia typu LiDAR. Są one ogólnodostępne dla obszaru całej Polski w ramach projektu ISOK – Informatycznego Systemu Osłony Kraju przed nadzwyczajnymi zagrożeniami. Urządzenie to jest w stanie wychwycić nawet niewielkie różnice w wysokości skanowanego obszaru i na tej podstawie wskazać potencjalne dawne budowle. Na zobrazowaniu w okolicy Rogaczewa Wielkiego widać owalne założenie o długości około 150 metrów i szerokości około 50 m. Wewnątrz rysuje się trapezoidalna w planie, kilkudziesięciometrowa struktura. Prace w terenie – masywny wał Pracownicy parku krajobrazowego udali się w teren wraz z archeologami z Fundacji Relicta, by zweryfikować nowe odkrycie. Jakie było przypuszczenie co do funkcji? Przyjęto hipotezę, że są to pozostałości po osadzie obronnej. Nie było jednak jasne, z jakiego okresu. Z okolicy znane jest grodzisko średniowieczne. Pod koniec ubiegłego roku przystąpiono do wykopaliska na niewielką skalę w obrębie domniemanego wału obronnego. Z kolei we wnętrzu grodziska wykonano badania powierzchniowe z wykorzystaniem detektorów metalu. Okazało się, że grodziska strzegł wał drewniano-ziemny o szerokości w podstawie dochodzącej do nawet 14 m. Elementem fundamentów była też warstwa otoczaków. Archeolodzy odnotowali, że wał był nawet częściowo przepalony. Pobrano próbki węgli drzewnych i wykonano badania radiowęglowe, które umożliwiły oszacowanie wieku założenia na VIII wiek p.n.e. Oznacza to, że osada ta pochodzi z tego samego czasu co słynny Biskupin (odkryty jeszcze przed II wojną światową), tylko położona jest dalej na południowy-zachód Polski. – Zaskoczyło nas to, że nie udało się nam znaleźć ani jednego fragmentu naczynia ceramicznego z czasów funkcjonowania grodu – przekazał National Geographic Polska Marcin Krzepkowski, szef wykopalisk z Fundacji Relicta. Również praca z detektorem metalu nie przyniosła ciekawszych odkryć. Znaleziono o głównie przedmioty z epoki nowożytnej. Funkcja fortecy Nadal nie jest jasne, jak wyglądało w przeszłości wnętrze grodziska. Do tej pory nie przeprowadzono tam wykopalisk. Wiadomo tylko, że na zobrazowaniach laserowych widoczna jest trapezoidalna w planie konstrukcja. Czym jest? Krzepkowski rozkłada ręce. – To zagadkowa sprawa. Mam nadzieję, że dalsze badania rozwiążą tę zagadkę – dodaje. Fakt, że na powierzchni nie ma resztek po naczyniach ceramicznych, tak powszechnych na innych stanowiskach archeologicznych w Polsce, każe sądzić badaczom, że rola grodu była szczególna. Być może chroniono się w nim tylko w czasach niepokojów i najazdów. Miejsca było dość, bo powierzchnia majdanu to prawie hektar. A na co dzień mieszkano poza murami obronnymi w osadach otwartych. Krzepkowski zauważa jednak, że do tej pory wykonano tylko bardzo ograniczone wykopaliska. Dlatego może się okazać, że naczynia ceramiczne dopiero się pojawią na dalszym etapie prac. Kolejne wykopaliska zostaną zapewne poprzedzone badaniami geofizycznymi, które pomogą rozszyfrować funkcję zagadkowej konstrukcji wewnątrz grodziska. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Twierdza faraona Ramzesa III w Egipcie odsłania tajemnice. Archeolodzy odkryli ważną część fortyfikacji
Fosę, która broniła dostępu do twierdzy faraona Ramzesa III, odkryli słowaccy archeolodzy w egipskiej Delcie Nilu. Aby pokonać taką przeszkodę trzeba było użyć długich drabin. Władca ten zmagał się za swojego panowania z licznymi wrogami zewnętrznymi, jak i wewnętrznymi.
W tym artykule: Fortyfikacje to nie tylko mury Zadanie fosy w egipskiej twierdzy Skomplikowane losy Ramzesa III Egipska cywilizacja, mimo że istniała kilka tysiącleci, przechodziła również momenty kryzysu i chaosu. Zwłaszcza w terenach pogranicznych i wysuniętych istotne było utrzymywanie twierdz. Jedną z nich była ta wzniesiona we wschodniej części Delty Nilu w obecnym Tell el-Retaba, a więc zwrócona w stronę Syropalestyny. Fortyfikacje to nie tylko mury Badacze ze Słowackiej Akademii Nauk (SAV) ogłosili właśnie, że odkryli w listopadzie br. w czasie pierwszych tygodni wykopalisk w Tell el-Retaba pozostałości po twierdzy sprzed kilku tysięcy lat, najprawdopodobniej z czasów panowania Ramzesa III (1184–1153 lat p.n.e.). Co ciekawe nie są to mury, ale resztki fosy. Takie rozwiązanie wcale nie było stosowane tylko w przypadku średniowiecznych zamków, ale znali je już nawet Egipcjanie. Jako fosę określa się głęboki rów, zwykle napełniony wodą, którym otaczano miasta w celach obronnych. Do znaleziska doszło w najbardziej na zachód wysuniętym skraju tellu, czyli sztucznego wzgórza powstałego na skutek wielusetletniego zasiedlenia. Archeolodzy ustalili, że w przeszłości ta część starożytnego miasta ucierpiała na skutek wylewów Nilu. Te ustały dopiero w XX wieku, kiedy na południe od Asuanu wzniesiono olbrzymią zaporę – Wielką Tamę Asuańską. Zadanie fosy w egipskiej twierdzy Fosa nie była zbyt głęboka – miała około 160 cm głębokości i żwirowe podłoże, ale jej ściany były bardzo strome. Raczej więc nie była w stanie zatrzymać atakujących, ale też nie taki był jej cel. – Napastnicy prawdopodobnie potrzebowali drabin, aby wydostać się z tej żwirowej pułapki. Starożytne płaskorzeźby dowodzą, że napastnicy zwykle nacierali z drabinami. Dla obrońców najważniejsze nie było to, żeby napastnicy nie wydostali się z fosy, ale to, aby zwolnili natarcie i gromadzili się w większe grupy. Wtedy można było do nich strzelać łuku lub procy – wyjaśnia egiptolog, dr Jozef Hudec z Instytutu Orientalistyki Słowackiej Akademii Nauk, który kieruje badaniami. Zagadką jest skąd pochodziła woda zasilająca fosę. Prawdopodobnie były to wody gruntowe, które utrudniają obecnie prace archeologom. – Obecny poziom wód gruntowych może nie odpowiadać temu starożytnemu, kiedy nie istniała Wielka Tama Asuańska, a poziom wody zależał od wylewów Nilu – zauważa dr Hudec. W czasie wykopalisk słowaccy archeolodzy przeszkolili egipskich badaczy m.in. w zakresie geodezji. W Tell el-Retaba od wielu lat pracują też polscy archeolodzy z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Osiągnięcia starożytnego Egiptu – co wynaleźli starożytni Egipcjanie? Cywilizacja starożytnego Egiptu przetrwała trzy tysiące lat i w tym czasie zdołała dokonać wielu osiągnięć, które imponują nawet dziś. Co wynaleźli mieszkańcy królestwa faraonów? Skomplikowane losy Ramzesa III Faraon Ramzes III miał bardzo ciekawe życie. To za jego życia miał miejsce pierwszy udokumentowany na świecie strajk. Rzemieślnicy mieszkający w Tebach w Górnym Egipcie, którzy budowali świątynie i wykuwali grobowce urządzili nawet pikietę pod Ramesseum, świątynią Ramzesa II Wielkiego. Przeciwko Ramzesowi III zawiązał się spisek haremowy. Powód? Żadna z wielu małżonek nie uzyskała tytułu Wielkiej Małżonki, co pretendowałoby jej syna do objęcia tronu po śmierci władcy. Jedna z dam postanowiła wziąć sprawy w swoje ręce. W spisek było zaangażowanych kilkanaście osób – wszystkie stracono, zmuszono do samobójstwa lub trwale okaleczono – obcięto im nosy i uszy. Źródło: Słowacka Akademia Nauk Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zrozumieć Rosję Kosmopolityczny Petersburg. Siergiej jest młody, błyskotliwy i dobrze wykształcony, stawia na rozwój osobisty. Pytam go o życie, plany, marzenia – o dziwo, wszystkie związane są z Rosją. Nie marzy mu się wielki świat, nie jest mu do niczego potrzebny. – Putin jest świetnym przywódcą! – tłumaczy mi przy kolacji w drogim lokalu. – Całemu światu potra pokazać, kto tu rządzi. Wy się zachwycaliście Michaiłem Gorbaczowem, że taki postępowy i otwarty, ale dla Rosji to nie było dobre. Przecież on tylko podlizywał się Zachodowi i skupiał na polityce zagranicznej, zamiast zająć się własnym narodem. Teraz znów jesteśmy siłą! Nie rozumiecie nas – dodaje. Większość Rosjan, z którymi rozmawiam, we Władimirze Putinie widzi silnego lidera, który sprawia, że świat znów się boi Rosji, a to podnosi samoocenę obywateli. Jak mówią – najważniejsze, że żyje się lepiej niż kiedyś. Co prawda odbywa się to kosztem ograniczenia swobód osobistych, a przejawy opozycji tłumione są w zarodku, ale przecież odchodzimy od społeczeństw socjocentrycznych do egocentrycznych. Każdego pochłania tylko jego własny interes, to co tu i teraz. Młodzi Rosjanie zachowują się tak, jakby nie byli w stanie przewidzieć, do czego prowadzi dyktatura. Nie czują, że mają wpływ na losy swojego kraju, więc koncentrują się na innych rze- czach. Chcą wygodnie żyć, móc kupować więcej. A skoro 122 tys. Rosjan należy do 1 proc. najbogatszych ludzi na świecie, a Moskwę zamieszkuje więcej miliarderów niż Londyn i Nowy Jork liczone razem, to mają się na kim wzorować. Półwysep Jamalski, trzy dni drogi na północ od Salechardu. Z daleka słyszę śmigłowiec, który ląduje pośrodku niczego – jest tylko stado reniferów i trzy czumy, które zamieszkuje w sumie pięć osób dorosłych i gromadka dzieci. Grupa urzędników przyleciała z urną do głosowania, bo przecież stąd nikt do punktu wyborczego nie dojedzie. Dopalając papierosa, Sasza wypełnia dokumenty i wrzuca swój głos do zapieczętowanej skrzynki. – Na kogo głosowałem? Nawet nie wiem do końca. My tu ani telewizji, ani radia nie mamy, a głosować przecież wypada, nie? – wzrusza ramionami.
36 | CIENIE WĄTPLIWOŚCI Techniki kryminalistyczne to bardziej rzemiosło niż nauka. Wielu niewinnych posłały za kraty lub na tamten świat. Tekst Veronique Greenwood Zdjęcia Max Aguilera-Hellweg 62 | GENERACJA PUTINA Młodzi Rosjanie, jak ci, którzy świętują koniec roku szkolnego, dorastali w czasach rządów Władimira Putina. Jacy są, jakiej Rosji chcą i dokąd zaprowadzą swój kraj? Tekst Julia Ioffe Zdjęcia Gerd Ludwig 88 | POLARNY DRYF W kolektywnym radzieckim społeczeństwie sukcesy nauki brały się z hartu i pasji wybitnych indywidualistów. Tekst Marta Panas-Goworska Zdjęcia Andrzej Goworski 96 | NA CIENKIEJ GAŁĘZI Orangutany z pierwotnych puszcz dopiero od niedawna, m.in. dzięki dronom, zaczynamy naprawdę poznawać. Tekst Mel White Zdjęcia Tim Laman 118 | ZAKONNICE Z MEKSYKU Zrytualizowane życie za klasztornym murem dla ludzi postronnych jest dość tajemnicze i budzi trudną do zaspokojenia ciekawość. Ale od czego są fotografowie? Tekst i zdjęcia Marcela Taboada
"Nie ma tego nigdzie indziej!" Ponad 100 fortyfikacji odkrytych w Sudetach
Dolny Śląsk znany jest z tajemnic i historycznych skarbów. Ostatnio polscy badacze pochwalili się kolejnymi znaleziskami: odkryto ponad 100 fortyfikacji za pomocą zdjęć lidarowych, czyli z użyciem specjalnego urządzenia.
Lidar działa na podobnej zasadzie jak radar, z tym, że zamiast fali dźwiękowej wykorzystuje światło. Urządzenie najczęściej stosowane jest w meteorologii, tym razem jednak przysłużyło się archeologom. Na zdjęciach możecie zobaczyć widoczne obrysy różnych kształtów dawnych fortyfikacji. Naukowcy przez dwa lata przeczesywali lasy odkrywając pozostałości po licznych konfliktach zbrojnych w regionie - od wojen husyckich aż po napoleońskie. - Mamy istny skansen dawnych umocnień, fortyfikacji obrazujący działania armii Husyckiej, Pruskiej, Austriackiej, Rosyjskiej, Francuskiej, Polskiej - mówi Michał Filipowicz, członek zespołu badawczego - Nie ma tego nigdzie indziej. U nas w Sudetach i w Polsce z racji na burzliwą historię posiadamy przykład wszystkich dawnych szkół fortyfikacji. Badania trwały od marca 2014 roku, zakończyły się miesiąc temu. Do tej pory zbadano między innymi okolice Barda, Kamiennej Góry, Mieroszowa, Zgorzelca oraz wzgórza Dalkowskie znajdujące się na Wale Trzebnickim. Na jesieni archeolodzy ruszą w lasy niedaleko Prudnika. - Wykonane przez nas prace sprawiły iż obiekty znalazły się, bądź znajdą się lada moment w ewidencji stanowisk archeologicznych i będą objęte ochroną konserwatorską i jakiekolwiek prace nielegalnie na nich wykonywane, będą karane - tłumaczy Filipowicz. Dodaje, że konieczna jest ochrona przed poszukiwaczami amatorami korzystającymi z detektorów metali. Tak zwany "detektorowcy" zabierają z takich miejsc przedmioty, które pomogłyby dowiedzieć się o czasach budowy fortyfikacji oraz jej przeznaczeniu. W składzie zespołu badaczy znaleźli się: Michał Filipowicz z Uniwersytetu Warszawskiego, dr hab. Grzegorz Podruczny z Collegium Polonicum w Słubicach, mgr Wojciech Grabowski z pracowni archologiczno-konserwatorskiej Argo w Jeleniej Górze, dr Jarosław Lewczuk z pracowni archeologicznej z Zielonej Góry, dr Tomasz Gralak, mgr Piotr Jochymek, Paweł Laska, Włodzimierz Bayer, Adrianna Skrzypczyńska, Sebastian Darowski, Bartosz Łuczak, Marta Markiewicz. Jeżeli chcecie dokładnie poznać terminologię dotyczącą najróżniejszych rodzajów fortyfikacji - zajrzyjcie tutaj. Może się przydać, bo jak przekonuje Filipowicz w Sudetach znajdują się wszystkie ich rodzaje. Zdjęcia wykonano z pomocą Geoportal.gov.pl
To ostatni gwizdek na to, żeby znaleźć coś ciekawego w dawnych szańcach Kotliny Kamiennogórskiej – mówi Michał Filipowicz, student archeologii z Uniwersytetu Wrocławskiego, odkrywca 18 stanowisk w tej części Dolnego Śląska.
Znalezione przez niego fortyfikacje są wyjątkowe w skali kraju głównie dlatego, że jest ich tak dużo. Pochodzą z XVIII-wiecznych wojen śląskich (1740-1763) i wojny o sukcesję bawarską (tzw. kartoflanej) z lat 1778-1779. Jej nazwa wzięła się stąd, że walczące armie pruskie i austriackie unikały bezpośrednich starć. Odseparowani w obozach żołnierze mieli kłopoty z zaopatrzeniem, żywili się głównie ziemniakami z plądrowanych pól uprawnych. Jeszcze wcześniej, 23 czerwca 1760 roku doszło pod Kamienną Górą do dużej bitwy. Pruskie siły generała Heinricha Augusta de la Motte Fouqué w liczbie 12 tys. żołnierzy zostały pokonane przez 28-tysięczną armię austriacką generała Ernesta von Laudona. Szańce z widokiem na całą okolicę Ze względu na liczne działania wojenne prowadzone w okolicy, tutejsze fortyfikacje mają różną historię. Łączy je za to doskonałe wpasowanie w okolicę. – Budowniczowie w zmyślny sposób wykorzystali tutejszą rzeźbę terenu przy lokowaniu szańców, zapewniając bardzo dobre pole widzenia na całą okolicę – zauważa Filipowicz. Fortyfikacje udało się znaleźć dzięki skaningowi laserowemu i analizie map z różnych okresów przedstawiających działania wojenne pod Kamienną Górą. Pomogli też lokalni przewodnicy górscy, Włodzimierz Bayer i Piotr Jochymek. Fot. Michał Filipowicz W pracach, oprócz Filipowicza, brali udział historyk dr Grzegorz Podruczny z Polsko-Niemieckiego Instytutu Badawczego w Collegium Polonicum, dr Tomasz Gralak z Uniwersytetu Wrocławskiego, kierownik badań oraz studenci: Adrianna Skrzypczyńska, Marta Markiewicz i Sebastian Darowski. Szańce, okopy i gród Nieinwazyjne prace powierzchniowe pozwoliły stwierdzić obecność 16 szańców górskich, linii okopów oraz grodu lub zamku średniowiecznego. Ten ostatni znaleziono w okolicach Błażkowej. Szańce mają różne rozmiary, od 25 do 80 metrów długości. Najwięcej z nich wybudowano na górze Bukowina (559 m n.p.m.) – trzy na jej trzech różnych wierzchołkach. Kolejne szańce znajdują się m.in. na Anielskiej Górze (651 m n.p.m.) i Młynarzu (573 m n.p.m.). Niektóre fortyfikacje były znane archeologom przed II wojną światową, ale do tej pory ich nie zinwentaryzowano. W kilku miejscach znajdowały się pamiątkowe pomniki, dziś w rozsypce. Jednak ustalenie chronologii powstawania szańców będzie wymagało dokładniejszych badań, już inwazyjnych. Fot. Piotr Jochymek – Potrzebne są – i to szybko – badania prewencyjne, wyprzedzające eksplorowanie terenu przez nielegalnych poszukiwaczy. Teren jest zniszczony i rozkopany, to ostatni gwizdek na znalezienie czegokolwiek. Już teraz w wielu miejscach jest dziura na dziurze i raczej nic się już nie znajdzie – mówi Filipowicz. – Miejscowi poszukiwacze dzielą się swoimi odkryciami, pokazują co gdzie znaleźli, co jest bardzo pomocne przy ustalaniu chronologii czy określaniu miejsc bitwy. Natomiast znaleziska znajdywane przez przyjezdnych przepadają i tracimy je wraz z całym kontekstem na zawsze. (Czytaj więcej o kłopotach archeologów z poszukiwaczami skarbów) Szańców może być więcej – Gdyby udało się zorganizować badania w poszczególnych szańcach, można by na skutek znalezionych przedmiotów jednoznacznie potwierdzić chronologię poszczególnych obiektów i stwierdzić, czy pochodzą one z wojen śląskich, kartoflanej, czy też może z obu tych konfliktów – dodaje archeolog. W jego ocenie szańców może być zresztą dużo więcej. Kilka potencjalnych stanowisk już zidentyfikował.
Największe działa baterii artyleryjskich, jakie w ogóle zainstalowano na lądzie, stały w czasie wojny na Helu.
W sezonie na Półwyspie Helskim tysiące turystów paradują w strojach kąpielowych z ręcznikami. Ale pomiędzy nimi przemykają czasem postacie w panterkach, z saperkami i wykrywaczami metalu. Idą chwilę tym samym deptakiem, po czym nagle skręcają w las i znikają za wydmami. Odkrywają inny, mniej znany półwysep: uzbrojony po zęby, ogromny, naturalny „pancernik”, który choć nie pływał po morzu, to wychodząc daleko w jego wody, stanowił silny obiekt strategiczny Marynarki Wojennej. Instalowane na jego „pokładzie” działa mogły kontrolować ruch statków na Zatoce Gdańskiej, a pociski dosięgały wybrzeży i portów w Gdyni i Gdańsku (odległych o jakieś 20 km). Przez długi czas rzeczywistością półwyspu było odcięcie od świata i rygor wojskowy strefy przygranicznej: posterunki, rogatki, ograniczenie ruchu mieszkańców, legitymowanie turystów. Aż wreszcie wojsko ustąpiło i nadeszły czasy penetracji zakazanych miejsc po drugiej stronie ogrodzenia z drutu kolczastego. Na półwyspie są trzy rodzaje drutu: polski przedwojenny, niemiecki z czasów wojny i polski powojenny. Pierwsze przymiarki do wykorzystania półwyspu w celach militarnych były robione w latach 20. XX w. Oceniono, że odległość granicy z Niemcami od Gdyni i Oksywia jest niebezpiecznie mała i postanowiono uczynić z Helu główny punkt ochrony polskiego wybrzeża. Liczyło ono ledwie 140 km, z czego prawie połowę stanowił sam półwysep. Najważniejszy obiekt z tego czasu to 31. Bateria im. Heliodora Laskowskiego, tzw. cyplowa (znajduje się na cyplu wieńczącym helską „kosę”). Perełką militarnej historii Helu są bez wątpienia stanowiska baterii Schleswig-Holstein, zabytek na skalę światową. Po zajęciu półwyspu Niemcy prawie natychmiast przystąpili do budowy swoich umocnień i największej w swoim czasie baterii artyleryjskiej. Zamontowane na niej działa o kalibrze 406 mm miały lufy długości 21 m. Mogły wystrzeliwać pociski o wadze przeszło 1 tony na odległość ponad 40 km! Na fortyfikację składały się 3 stanowiska ogniowe, schrony dla załogi i magazyny amunicji. Bateria była praktycznie samowystarczalna. Do dziś w dobrym stanie przetrwały sale sypialne i socjalne załogi, kuchnia z olbrzymim piecem do wypiekania chleba, warsztaty i liczne magazyny. Nad wszystkim górowała 30-metrowa wieża do kierowania ogniem, teraz nazywana „mysią wieżą”. Całość połączono kolejką wąskotorową i drogami wewnętrznymi. Niedawno obiekty odrestaurowano za pieniądze Unii Europejskiej – teraz mieści się w nich Muzeum Obrony Wybrzeża. Nie tylko sama miejscowość Hel była ufortyfikowana. Bunkry i stanowiska ogniowe były rozsiane po całym półwyspie. Jedne z ciekawszych znajdują się w okolicach Jastarni. Wiele zabytków militarnych wojsko udostępniło turystom. Najciekawsze połączono szlakiem, ale część pozostała nieznana lub niedostępna – kilometry wzmacnianych betonem okopów, torpedownie sterczące z wód zatoki, ukryte w lesie magazyny min, podziemna elektrownia, zbiorniki na ropę. Prawie pod każdą wydmą można wyszukać łuski, pasy wojskowe, niewypały. Nie zawsze trzeba kopać – wiatr przesuwa piasek i historia odkrywa się sama. No to w drogę - Hel Muzeum Obrony Wybrzeża – codz. 10.00–19.00. Bilet normalny 6 zł, ulgowy 4 zł. (www.helmuzeum.pl) 27. Bateria Artylerii Stałej – w Helu, za portem rybackim (przedłużenie Bulwaru Nadmorskiego). Ośrodek Oporu Jastarnia Rejonu Umocnionego Hel – 3 km na zachód od Jastarni.
Powstająca w tajemnicy warowna linia miała chronić Berlin przed Polakami, gdyby ci chcieli ruszyć na pomoc Francji.
Bunkry majaczyły w oddali. Gdzieniegdzie było widać betonowe ścianki, w innych miejscach wieżyczki ze szlachetnej stali i pojedyncze stanowiska dla karabinów maszynowych zwane „tobrukami”. Krajobraz w całej okolicy nosił silne znamię ingerencji człowieka – dolinki ukształtowane jak od linijki, precyzyjnie poprowadzone kanały, podsypane sztucznie wzgórza. No i te bunkry wyzierające zza drzew. – Na długości 100 km Niemcy zbudowali ponad 100 obiektów bojowych: bunkrów, umocnień, gniazd artylerii – opowiada przewodnik. – A to i tak zaledwie jedna trzecia tego, co wznieść zamierzali. Planowano bunkier co 300 m, a budowa miała trwać do 1951 r.! Z grupą pasjonatów podziemi zbliżamy się do „flagowego” obiektu Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego – pancerwerku 717. To jakby samowystarczalne gniazdo obronne z własnymi wieżami strzeleckimi, podziemnymi magazynami amunicji i żywności, elektrownią, studnią... i linią kolejową łączącą je z dziesiątkami podobnych budowli wzniesionych między Odrą i Wartą. „Siedemsetsiedemnastka” jest jednym z najlepiej zachowanych bunkrów i oficjalną bramą do zwiedzania międzyrzeckich podziemi. Na przedpolu betonowych ścian spod cienkiego śniegu wystają regularne „kolce”. – To „zęby smoka” – mówi z uśmiechem przewodnik. Zbrojone, betonowe słupki miały przeszkodzić czołgom i działom samobieżnym w zdobywaniu „wschodniej linii Maginota”, natomiast zainstalowane gdzienie-gdzie potykacze (wystające pręty zbrojeniowe) – ostudzić zapał i powstrzymać tempo atakującej piechoty. A wszystko po to, by budowane w największym sekrecie hitlerowskie umocnienia nigdy nie zostały sforsowane. Los chciał jednak inaczej... U podstaw decyzji o budowie Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego legły postanowienia konferencji wersalskiej kończącej I wojnę światową. Alianci nałożyli wówczas na Niemców zakaz budowania nowoczesnej armii – ograniczyli liczebność wojsk, zakazali tworzenia floty, lotnictwa itp. Niemcy, nim zaczęli jawnie te ustalenia łamać, postawili na budowę fortyfikacji. Odgrodzenie się od Polski miało pierwszorzędne znaczenie, bo po zwycięskiej wojnie z ZSRR zyskaliśmy opinię silnego przeciwnika, który w razie wojny francusko niemieckiej bez wahania ruszy na Berlin. Linia fortyfikacji miała zatem być gwarancją bezpieczeństwa dla III Rzeszy. Niemcy nazywali ją Festungsfront Oder-Warthe Bogen, czyli Front Ufortyfikowany Łuku Odra-Warta. Nazwa MRU została później nadana przez Rosjan. Budowa ruszyła w najgłębszej tajemnicy w 1925 r. w okolicach Słońska. Alianci wykryli jednak prace fortyfikacyjne i nakazali ich przerwanie. Niemcy wstrzymali część prac, kontynuowali je jednak potajemnie jako rzekome inwestycje hydrotechniczne – specjalnie dostosowane do szybkiego zalewania poldery, kanały i śluzy były w rzeczywistości zaporami przeciwpancernymi. Uszczelnili też blokadę informacyjną: wprowadzili zakaz lotów nad całym regionem MRU i zakazali poruszania się osób postronnych bez specjalnych przepustek Naczelnego Dowództwa Niemieckich Sił Zbrojnych. W 1934 r. budowa umocnień ruszyła z kopyta. Dla zachowania tajemnicy część obiektów MRU usytuowano w szybach dawnej kopalni węgla brunatnego, a wydobywany podczas prac ziemnych urobek zasypywał pokopalniane, XIX-wieczne wyrobiska. System był perfekcyjny i alianci długo nie zdawali sobie sprawy z tego, jaki jest rozmach i prawdziwy cel niemieckich prac w rejonie Warty i Odry. Zadowolenia z postępów nie krył Hitler, który odwiedził budowę w 1935 r. i dał rozkaz jej kontynuowanie. Przez kolejne lata na odcinku od Skwierzyny przez okolice Międzyrzecza aż do Odry powstały imponujące umocnienia połączone jednym z największych na świecie systemem podziemi fortyfikacyjnych. Podczas kolejnej wizyty w MRU Hitler nakazał... wstrzymanie wszelkich prac. Decyzja ta wynikała ze zmiany doktryny wojennej III Rzeszy: zamiast walki pozycyjnej nowa strategia zakładała błyskawiczne uderzenia wojsk pancernych – a w takim scenariuszu dla MRU i jemu podobnych umocnień miejsca już nie było. Mimo tej degradacji łańcuch przydał się w czasie wojny. Kiedy alianckie lotnictwo zaczęło nękać niemieckie fabryki zbrojeniowe, Hitler polecił w 1943 r. przenieść całą produkcję wojskową pod ziemię. W sztabie szybko przypomniano sobie o ciągnących się kilometrami podziemnych korytarzach i na terenie MRU więźniowe zaczęli produkować części do niemieckich samolotów i samochodów wojskowych. Dziś fortyfikacje Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego stanowią prawdziwą gratkę dla 30 tys. miłośników historii, podziemi i techniki wojskowej. Każdego roku przyjeżdżają z całego świata, by oglądać „wschodnią linie Maginota”. Wśród nich zna-lazła się też nasza mała grupa idąca w stronę pancerwerku 717. Im bliżej, tym bastion robi większe wrażenie. Nad powierzchnię ziemi wystają trzy kopuły z grubej stali. Jedna to kopuła obserwacyjna, dwie strzelnicze. Ostatnie ważą, bagatela, po 42 tony i mają ściany ze stali chromowo-molibdenowej grubości 30 cm. Mieściły się w nich co najmniej dwa karabiny maszynowe. Ze szczytu kopuły obserwacyjnej wysuwano peryskop do oglądania pola walki lub antenę radiostacji. Twierdza wyposażona była także w miotacz ognia (wystawiany przez osobną stalową osłonę), który potrafił postawić w płomieniach cały teren w promieniu 50 m, i granatnik automatyczny (z własną kopułą) o zasięgu do 750 m. Wejścia do pancerwerku strzegą potężne stalowe drzwi – ważą podobno pół tony! No i, rzecz jasna, gniazdo karabinu maszynowego. Tuż za nimi... zapadnia! – Na wszelki wypadek – żar-tuje sobie przewodnik. Za kolejnymi załomami korytarza następne karabiny maszynowe. Budowla, zdawałoby się, nie do zdobycia – zwłaszcza że ściany bunkra z porządnego niemieckiego żelbetu mają 1,5 m grubości. Poza stanowiskami strzeleckimi w jej wnętrzu jest jeszcze kilka pomieszczeń dowodzenia i łączności oraz toalety. Wszystkie wyposażone w wygody niezbędne podczas długiego oblężenia – ogrzewanie, wentylację, ciepłą wodę i kanalizację. Schodzimy kilka metrów niżej, gdzie znajdowały się podręczne magazyny amunicji i pomieszczenia dla załogi. Prowadzi stamtąd droga schodami w dół do podziemnej części Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. Po zejściu 30 m w głąb ziemi żołnierze mogli zapomnieć, że na górze rozgrywało się piekło wojny – nie dochodziły tam ponoć odgłosy nawet potężniejszych detonacji. Poza koszarami twórcy MRU umieścili na tym samym poziomie dwa magazyny amunicji (by w razie eksplozji nie stracić całego zapasu), agregaty i ujęcie wody. Zapalamy latarki i ruszamy w drogę do nieoświetlonej części podziemi. Przechodzimy węższymi korytarzami do głównej podziemnej drogi ruchu. Przewodnik pokazuje w betonowych ścianach tuneli dziwne zakrętki. – Zasłaniają specjalne nisze przygotowane do założenia ładunków wybuchowych – wyjaśnia. Gdyby nieprzyjaciel zdobył jeden pancerwerk, to dzięki systemowi korytarzy mógłby przejmować kontrolę nad kolejnymi umocnieniami. Szybkie wysadzenie przejścia odcinało dostęp do pozostałej części umocnień. Korytarze rozwidlają się, łączą, kluczą. Po dwóch godzinach mam wrażenie, że spędziłem w nich cały dzień. Mijamy podziemny dworzec kolejki wąskotorowej i drezynę. Po kolejnej półgodzinie z ulgą wychodzę na powierzchnię. Dla chętnych pozostaje jeszcze całodzienna wycieczka po podziemiach MRU z oglądaniem baterii pancernych, dworców i całej gamy pomieszczeń i instalacji, których przeznaczenie dawno już zostało zapomniane. MRU miał być nie do zdobycia – podobnie jak francuska Linia Maginota. „Maginot” padł bez wystrzału – Niemcy ominęli umocnienia przez Belgię i Holandię. MRU padł po trzech dniach symbolicznego ostrzału. Kiedy 29 stycznia 1945 r. Rosjanie stanęli przed liniami „zębów smoka” i zapór przeciwczołgowych z zespawanych szyn, postanowili rozebrać je pod osłoną nocy. Niemcy byli tak zaskoczeni, że... wzięli ich za własne wycofujące się oddziały! Rosjanie wdarli się za linie MRU, odbyli kilka potyczek i przeprowadzili rozpoznanie. Gdy dwa dni później czołgi Armii Czerwonej stanęły naprzeciw umocnień na całej długości MRU, Niemcy rzucili się do ucieczki. Zdobyte bunkry czerwonoarmiści szybko pozbawili zdolności bojowej, część obiektów wysadzili, ze wszystkich usunęli uzbrojenie. Odnaleźli przy okazji schowane w podziemiach dzieła sztuki zrabowane z pięciu polskich muzeów. W latach 50. XX w. Międzyrzecki Rejon Umocniony w czasie akcji pozyskiwania cennych metali dla hut stracił sporo kopuł i innych metalowych elementów – które trafiły na złom. Potem bunkry w swe władanie objęły nietoperze. Gigantyczne podziemia ze stałą temperaturą 10oC stały się zimowym domem dla 12 gatunków latających ssaków. Badający je każdej zimy naukowcy oszacowali liczebność tej „zbunkrowanej” populacji na 32 tys. sztuk! To największa w Europie Środkowej zimowa kolonia nietoperzy. No to w drogę - MRU Można zwiedzać cały rok, zimą wyłączone są rejony, w których śpią nietoperze. Bilety – trasa krótka (1,5 godz.) 10 zł ulgowy, 12 zł normalny; trasa długa (2,5 godz.) 2 zł ulgowy, 15 zł normalny. www.bunkry.pl www.fortress.hg.pl www.mru-bunkry.republika.pl
Wprawdzie wciśnięty między większe wyspy wydaje się leżeć na uboczu, lecz niegdyś był tu ważny port przeładunkowy imperium holenderskiego. Statkami płynęły stąd na Zachód korzenie i inne cenne towary kolonialne. Dzisiaj gwarny port, targ owocowy i rybny, meczety, stare fortyfikacje, pałac sułtański i schludne murowane domy układają się wzdłuż brzegu niczym paciorki nanizane na jedyną biegnącą wokół wybrzeża drogę na wyspie. Strome zbocza są zalesione i niemal bezludne. Jeśli ktoś ma trochę szczęścia, w lesie dostrzeże olśniewającego rajskiego ptaka o szmaragdowej piersi, z dwoma długimi, białymi piórami zwisającymi z ramion niczym peleryna. Nazwa naukowa ptaka, Semioptera wallacii, upamiętnia tego, który go po raz pierwszy opisał – Alfreda Russela Wallace’a. Ten młody brytyjski przyrodnik na przełomie lat 50. i 60. XIX w. prowadził na Malajach badania terenowe. Nie pozostała po nim na Ternate żadna tablica ani pomnik. A przecież to właśnie stąd 9 marca 1858 r. Wallace wysłał pocztowym parowcem list, który miał znaczne konsekwencje dla teorii ewolucji. Adresatem listu był W.P. Karol Darwin. Do przesyłki Wallace dołączył rozprawę O tendencji różnych odmian do ciągłego oddalania się od typu pierwotnego. Był to efekt dwóch nocy pośpiesznej twórczości wywołanej iluminacją doznaną podczas gorączki oraz 10 lat badań i przemyśleń. Opisywał w nim teorię ewolucji (choć jej tak nie nazywał) dokonującej się przez dobór naturalny (tego wyrażenia też nie użył), niezwykle zbliżoną do hipotezy, którą sam Darwin, uznany przyrodnik, postawił już wcześniej, ale jeszcze nie zdecydował się ogłosić. W nauce takie zbiegi okoliczności zdarzają się często. Oto teorię, którą znamy jako darwinizm, sformułowali niemal równocześnie Darwin i młody badacz Alfred Russel Wallace. Może i historię tę wspomina się w podręcznikach o biologii ewolucyjnej, ale wiele osób nie ma o niej pojęcia. Wallace, za życia cieszący się sławą młodszego współodkrywcy teorii ewolucji oraz przyrodnika i socjologa, po śmierci w 1913 r. został zapomniany. Ostatnio autorzy publikacji popularnych oraz naukowcy, zwłaszcza biografowie Darwina, znowu zajęli się jego badaniami. Nagrobek Wallace’a w wiosce Broadstone nie jest już zarośnięty i zaniedbany. Niedawno jego podobizna dołączyła do portretu Darwina wiszącego od dawna w sali konferencyjnej Towarzystwa Linneuszowskiego w Londynie. To właśnie na posiedzeniu tego stowarzyszenia naukowego 150 lat temu, 1 lipca 1858 r. wieczorem, ogłoszono wspólne odkrycie Darwina i Wallace’a. Jego dzieła teraz zaczynają ukazywać się drukiem lub są umieszczane w internecie. Historycy nauki przyznają mu pozycję twórcy biogeografii ewolucyjnej (nauki o tym, gdzie żyją jakie gatunki żywych istot i dlaczego właśnie tam). Jako pierwszy przedstawił hipotezę mimikry adaptacyjnej (upodabnianie się zwierząt bezbronnych do zwierząt zdolnych do obrony) oraz zauważył konieczność ochrony różnorodności biologicznej. Mimo to większość osób, które w ogóle słyszały o Alfredzie Russelu Wallasie, uważa go za mniej znanego partnera Karola Darwina. Takiego, co miał pecha, bo był drugi. Wallace, jeden z największych badaczy terenowych XIX w., był wielkim indywidualistą. Drażliwy i efemeryczny, wierzył w okultyzm, seanse spirytystyczne i frenologię (związek między ukształtowaniem czaszki a cechami psychicznymi). Wypowiadał się przeciw szczepieniom na ospę i popierał upaństwowienie majątków ziemskich. Biografowie mają problem z wyjaśnieniem, jak w jednym człowieku, wybitnym empiryku i skrupulatnym naturaliście mogły współistnieć błyskotliwe zdolności naukowe, radykalne przekonania społeczne i irracjonalne fanatyzmy. W naszym artykule pokazujemy człowieka, którego barwne życie było wielką przygodą – podróżniczą i naukową. Tekst: David Quammen
|Spis treści - grudzień 2008 Wallace. Rzecz o człowieku, który omal nie został Darwinem. Herod. Złoczyńca mniejszy niż się sądzi, za to wielki budowniczy. Dinozaury. Błotna pułapka przechowała dla nas dramatyczną scenę. Mars. Czerwona Planeta fascynuje nas nie mniej niż naszych przodków. Stocznia. Kolebka „Solidarności” znów przeżywa trudne chwile. Tylko dla prenumeratorów Benoy Behl. Oświecenie w mroku indyjskich grot.