Rosną tu nawet storczyki, a nadmorskie klify są najpiękniejsze nad Bałtykiem. Woliński Park Narodowy potrafi zachwycić
Woliński Park Narodowy jest jednym z najcenniejszych i najbardziej malowniczych obszarów chronionych w Polsce. Żyją tu foki, morświny i żubry, a roślinność jest niespotykana nigdzie indziej w kraju.
W tym artykule: Woliński Park Narodowy – podstawowe informacje Park to bogactwo ekosystemów i krajobrazów Flora Wolińskiego Parku Narodowego Fauna Wolińskiego Parku Narodowego Woliński Park Narodowy – informacje praktyczne Wyspa Wolin – historia sięgająca epoki kamienia Woliński Park Narodowy został założony 3 marca 1960 roku i obejmuje powierzchnię 10 937 hektarów. Jego głównym zadaniem jest ochrona unikatowych ekosystemów flory i fauny wyspy Wolin. To miejsce, gdzie piękno przyrody łączy się z bogatą historią i kulturą, tworząc wyjątkową atrakcję turystyczną. Woliński Park Narodowy – podstawowe informacje Woliński Park Narodowy leży w województwie zachodniopomorskim i obejmuje znaczną część wyspy Wolin. Ta ciekawa, przybrzeżna wyspa jest największą w Polsce. Od stałego lądu Wolin oddzielają ją: Cieśnina Dziwna na wschodzie i Zalew Szczeciński na południu oraz cieśnina Świny na zachodzie. Jej sąsiadką jest podobna, lecz nawet większa wyspa Uznam. Obie wyspy oddziela Cieśnina Świna. Uznam jest wyspą graniczną, leży zarówno w Polsce, jak i w Niemczech. Warunki naturalne wyspy Wolin czynią ją jednym z najatrakcyjniejszych miejsc na naszym bałtyckim wybrzeżu. Jest też jednym z najchętniej uczęszczanych kierunków i nie dotyczy to tylko terenu Parku Narodowego. Sam park obejmuje większość wybrzeża od Międzyzdrojów do Dziwnowa, około 1/3 lasów na całej wyspie, północną część Zalewu Szczecińskiego z archipelagiem wysp, siecią kanałów, pełne mielizn i zatok jezioro Wicko Wielkie oraz „kieszeniowe” Wicko Małe. Wyspa Wolin - atrakcje największej polskiej wyspy wciąż czekają na odkrycie Wyspa Wolin - jeśli szukasz spokojnego miejsca na spędzenie paru dni w kontemplacji natury, lub po prostu chcesz uciec od wszędobylskich turystów dalej jednym z nich pozostając, to miejsce jes... Park to bogactwo ekosystemów i krajobrazów Woliński Park Narodowy jest domem dla różnorodnych ekosystemów, w tym:: lasów łąk i muraw, wydm i plaż, bagien, jezior, klifów W jego granicach dodatkowo wytyczono kilka obszarów ochrony ścisłej, które zajmują blisko 1/5 jego powierzchni. Mają za zadanie ochronę szczególnie cennych stanowisk np. rzadkich roślin i grzybów lub unikalnych siedlisk np. najstarszych bukowych starodrzewów. Klify Wolińskie, sięgające miejscami 95 metrów nad poziomem morza, stanowią jedną z najbardziej imponujących formacji geologicznych w Polsce. Z punktu widokowego Gosań, na ich najwyższym szczycie, można podziwiać przepiękne widoki na Morze Bałtyckie. Nie każdy wie, że klify w Wolińskim Parku Narodowym występują nie tylko nad morzem – zobaczymy je także nad Zalewem Szczecińskim. Te są stabilniejsze, niepodmywane dynamicznymi falami (tzw. martwe), z gęstą roślinnością u podstawy i stanowią zupełnie inny krajobraz niż klify nadmorskie. W Parku znajdziemy też jeziora powstałe w wyniku działalności człowieka: Gardno i Turkusowe. To ostatnie to pozostałości po przedwojennej kopalni kredy, pozyskiwanej dla nieistniejącej już cementowni w Lubinie. Flora Wolińskiego Parku Narodowego W Parku stwierdzono występowanie ponad 1300 gatunków roślin, w tym wielu rzadkich. Wprawdzie blisko połowę Parku porasta las sosnowy, bukowy i dębowy, ale to w ekosystemach nieleśnych skupia się niezwykła bioróżnorodność. Na wyspach w delcie Świny znajdziemy skupiska halofitów, czyli roślin odpornych na wysokie zasolenie gleby. W Wolińskim Parku Narodowym występuje około 30 gatunków halofitów (np. aster solny, mlecznik nadmorski czy świbka nadmorska). Na morskim brzegu np. występują. rośliny charakterystyczne dla plaż nadmorskich i wydm, m.in.: honkenia piaskowa, wydmuchrzyca piaskowa, rukwiel nadmorska i solanka kolczysta. Występują tu też storczyki, które w liczbie 9 gatunków współtworzą unikalne siedlisko buczyny storczykowej, a także wyjątkowe drzewa, np. Dąb Wolinian o obwodzie 510 cm, który jednak przed kilku laty powalony został przez silne wiatry. Fauna Wolińskiego Parku Narodowego W logo Parku znajduje się bielik, który nie tylko tu występuje, ale i gniazduje. To największy z polskich ptaków drapieżnych. Stwierdzono obecność około 230 gatunków ptaków, np. wodniczki, biegusa zmiennego, muchołówki małej. Przez Wolin przebiega główny szlak przelotu ptaków wzdłuż wybrzeża Bałtyku. Wody Zalewu Szczecińskiego, Świny oraz jezior Wicko Wielkie i Małe przyciągają całe masy ptaków wodno-błotnych, także tych wędrujących. Oprócz bielika w Parku gniazdują między innymi: kulik wielki, krwawodziób, bąk, dzięcioł czarny, remiz, żuraw, wąsatka i kania ruda. W lasach Parku żyje liczna populacja dużych ssaków leśnych, m.in. jeleni, dzików, saren, lisów, kun, borsuków. Niestety jego obszar skolonizowali też „nieproszeni goście”, czyli inwazyjne gatunki: szop pracz, norka amerykańska, jenot. Do rzadkości należą gronostaje i pewne gatunki nietoperzy. Występują tu także ssaki morskie: foka szara, którą możemy spotkać od czasu do czasu na plażach parku, oraz morświn. Przed 50 laty fauna Parku wzbogaciła się o żubra. Utworzono wtedy pokazowy rezerwat z czterema osobnikami sprowadzonymi z Puszcz Boreckiej i Białowieskiej. Dzisiaj stadko liczy 10 zwierząt. Zagroda Pokazowa Żubrów usytuowana jest przy zielonym szlaku turystycznym, tylko 1,5 km od centrum Międzyzdrojów. Żubry mają do dyspozycji wybieg o powierzchni 20 ha, z czego 0,5 ha stanowi wybieg pokazowy. Woliński Park Narodowy – informacje praktyczne Dobra infrastruktura pozwala nacieszyć się wszystkimi zaletami Wolińskiego Parku Narodowego. Trzy piesze szlaki turystyczne (czerwony, zielony i niebieski) prowadzą przez najpiękniejsze zakątki parku. Na terenie WPN znajduje się też kilka punktów widokowych: Gosań, Kawcza Góra (obok znajdują się największe na wybrzeżu schody), Zielonka, Piaskowa Góra. Warto również odwiedzić Muzeum Przyrodnicze Wolińskiego Parku Narodowego w Międzyzdrojach. Miasto to jest przy okazji świetną bazą noclegową i wypadową. Wstęp do parku jest płatny. Najtańszy bilet jednoosobowy, na cały dzień, kosztuje 9 zł (ulgowy- 4,50). Można też kupić bilet weekendowy za 20 zł i różne wersje biletów łączonych ze wstępem do Muzeum Przyrodniczego i Pokazowej Zagrody Żubrów. Wszystkie można kupić przez internet. Legendarna osada wikingów w Polsce. Archeolog twierdzi, że zlokalizował Jomsborg Dr Wojciech Filipowiak przekazał, że udało mu się zlokalizować legendarną osadę wikingów Jomsborg. Badania archeologiczne na wyspie Wolin trwają już od lat 30. XX wieku. Czy to przełom w... Wyspa Wolin – historia sięgająca epoki kamienia Okolice dzisiejszego parku narodowego i reszta wyspy Wolin noszą ślady ludzkiej bytności sprzed nawet 6 tys. lat. We wczesnym średniowieczu, około X wieku naszej ery Wolin był potężnym na owe czasy miastem-państwem, utrzymującym handlowe kontakty z wieloma innymi portami, od Niemiec po Ruś. Archeolodzy od lat podejrzewają że to właśnie Wolin był legendarną osadą Wikingów - Jomsborg - znaną z XII- i XIII-wiecznych skandynawskich sag. Co roku w pierwszy weekend sierpnia na wyspie Wolińska Kępa w Wolinie odbywa się Festiwal Wikingów i Słowian. To ogromna impreza, w której uczestniczy kilka tysięcy osób. Jej głównymi atrakcjami są rekonstrukcje bitew wikingów i Słowian, przedstawienia dawnych obrzędów (na podstawie wikińskich sag) oraz prezentacje replik okrętów. Nasz ekspert Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ośmiornica ciekawostki: 7 faktów o głowonogach
Ośmiornica ciekawostki. Są szybkie, inteligentne i wyjątkowo sprawne. Ze wszystkich bezkręgowców właśnie ośmiornice najbardziej przypominają nas ludzi.
W tym artykule: Oko w oko z ośmiornicą Podwodni kosmici Jak wygląda ośmiornica? Ośmiornice – mistrzynie kamuflażu Kamuflaż ośmiornic – Jak one to robią? O czym myślą ośmiornice? Jak inteligentna jest ośmiornica? Wyobraź sobie, że siedzisz na morskim dnie, tuż przy plaży na indonezyjskiej wyspie Lembeh. Nie jest głęboko, najwyżej 5 metrów. Jest za to bardzo jasno. Woda – jak można by oczekiwać po tropikach – przyjemnie ciepła. Wokół ciebie pofalowana powierzchnia szaro-czarnego drobnego piasku pokryta gdzieniegdzie warstwą zielonkawych glonów. Oko w oko z ośmiornicą Rozglądasz się i zauważasz muszlę. Dużą, z sześcioma grubymi, wystającymi kolcami. Może właściciel jest w środku? A może dawno już nie żyje i teraz mieszka tam krab pustelnik? Z ciekawością odwracasz znalezisko i widzisz... macki i parę oczu. Ośmiornica. Konkretnie Amphioctopus marginatus, zwana też ośmiornicą kokosową, gdyż zwykle ukrywa się we wnętrzu wyrzuconych skorup kokosa. Nosi te skorupy ze sobą, by użyć jako ochrony w razie niebezpieczeństwa. Nie muszą to jednak być kokosy – wystarczy dowolna duża muszla, taka jak ta. W mackach zwierzę trzyma dwie połówki muszli małża. Pod twoim wzrokiem upuszcza je i poprawia się w swojej kryjówce. Wygląda, jakby oceniało sytuację. Nieruchomiejesz. Po chwili ośmiorniczka wypełza z muszli. Jej płaszcz ma wielkość twojego kciuka, ramiona są pewnie ze trzy razy dłuższe. Upodabnia się kolorem do otaczającego piasku – teraz jest ciemnoszara. Odpływa? Nie. Rozpościera kilka ramion na piasku, a kilka owija wokół muszli. Jeden ruch i muszla znów jest odwrócona otworem do spodu, a głowonóg siedzi w środku. Nie chcesz denerwować zwierzątka i już odpływasz, gdy nagle widzisz niewielki ruch. To ośmiornica wyrzutem strumienia wody zrobiła dziurkę w piasku poniżej brzegu muszli. I teraz spogląda stamtąd na ciebie para oczu. Przybliżasz maskę i przez chwilę patrzycie tak na siebie. Są tajemnicze, piękne i śmiertelnie skuteczne. Zobaczcie świat ośmiornic [GALERIA] Ośmiornice są prawdziwymi mistrzami w kamuflażu. Potrafią w ciągu kilku sekund dopasować swój kolor i kształt do otoczenia tak, by stać się praktycznie niewidzialnymi. Nasze technologia z... Podwodni kosmici Bezkręgowcami określamy zwierzęta, które nie mają wewnętrznego szkieletu. O tym, jak przebiegała ich ewolucja pisaliśmy tutaj. Ze wszystkich bezkręgowców właśnie ośmiornice najbardziej przypominają nas ludzi. Po części pewnie przez to, jak odwzajemniają spojrzenie; jakby uważnie się nam przyglądały. To zresztą różni je i od wielu kręgowców: nie uważamy przecież, żeby przyglądały nam się ryby, a przynajmniej większość. Częściowo ze względu na niezwykłą sprawność manipulacyjną. Osiem ramion wyposażonych w setki przyssawek pozwala wykonywać skomplikowane ruchy. To może być otwieranie muszli małża albo pokrywki słoika, albo... rozmontowanie systemu filtracyjnego w akwarium. To właśnie odróżnia te głowonogi od ssaków, takich jak delfiny, które mimo całej inteligencji nie potrafią np. odkręcić pokrywki ze względu na ograniczenia anatomii. Z drugiej strony ośmiornice są dla nas równie obce jak najbardziej odjechany kosmita. Wystarczy wspomnieć, że mają błękitną krew i trzy serca. Zagrożone wypuszczają z ciała strumień atramentu, a same odskakują w przeciwnym kierunku. Nie mają kości. Jedyna twarda część w ich ciele to dziób podobny do papuziego i grudka chrząstki otaczająca mózg. Taka budowa sprawia, że potrafią przeciskać się przez najwęższe szczeliny. Uciekać niczym magik z każdego miejsca, które nie jest specjalnym, „ośmiornicoodpornym" akwarium. Każda przyssawka na ich mackach ma nie tylko odrębną zdolność ruchu, ale i receptory smakowe. Wyobraź sobie, jakby to było, gdyby powierzchnię twojego ciała pokrywały setki języków. Do tego w ich skórze są komórki, które potrafią wyczuwać światło. A najbardziej niesamowite... Nie, poczekajmy jeszcze chwilę. Najpierw poznajmy kolejną ośmiornicę. Mackami ośmiornice również widzą. Jak wygląda ośmiornica? Znajdujemy się w małym, pozbawionym okien pokoju w londyńskim Muzeum Historii Naturalnej. Przed nami biurko ze stertą papierów i sporym kawałkiem jasnego, drobnoziarnistego kamienia. Przy nas stoi prof. Jakob Vinther, przysadzisty Duńczyk o blond włosach i rudawej brodzie. Wskazuje na znalezisko. – To zbiornik atramentu – wyjaśnia. Wie, co mówi. W końcu to ekspert od skamieniałości bezkręgowców na University of Bristol. – Chemicznie zakonserwowana melanina – dodaje. Pochylamy się, by przypatrzeć się bliżej. W kamiennej płycie wyraźnie odciśnięty jest kształt ośmiornicy. Niezbyt duży: gdy żyło, zwierzę miało może 25 cm długości. Widać płaszcz – workowatą strukturę, która kryła skrzela, serca i inne ważne narządy. O! Ciemna plama pośrodku to woreczek czernidłowy. Ramiona zwisają luźno, na każdym widać rzędy okrągłych struktur. – Przyssawki – wyjaśnia prof. Vinther. Skamieniałości ośmiornic to rzadkość. Zwierzęta pozbawione szkieletu na ogół nie zostawiają po sobie śladów. Ta ma jakieś 90 mln lat, czyli jest jedną z najstarszych nam znanych. Za czasów, gdy żyła, do wymarcia dinozaurów pozostało jeszcze 25 mln lat. – Pochodzi z Libanu. Z miejsca, gdzie można znaleźć rozmaite świetnie zachowane skamieniałości takich zmiennokształtnych organizmów – mówi badacz. Minogi, wieloszczety... wszystkie zatopione wieki temu w miękkim wapiennym mule na dnie dawno wyschniętego morza. Tak jak ludzie należą do ssaków, tak ośmiornice – do głowonogów. Wzięta z greki nazwa Cephalopoda dobrze oddaje ich dziwaczną budowę, gdzie ramiona są jakby przyczepione z jednej strony głowy, a „tułów” – workowaty płaszcz – z drugiej. Gromada głowonogów to część typu mięczaki (Mollusca), który obejmuje także ślimaki, małże i ostrygi. Należące do niej zwierzęta były pierwszymi drapieżnikami polującymi w prehistorycznych morzach. Powstały w toku ewolucji jakieś 500 mln lat temu – długo przed rybami – z niewielkich organizmów o muszlach przypominających kapelusz czarownicy. Gdyby cofnąć się w czasie o 450 mln lat, można by zobaczyć, że jednymi z najgroźniejszych drapieżców tamtych czasów były posiadające muszlę głowonogi. Niektóre zaiste ogromnych rozmiarów. Muszle dawno wymarłych łodzikowców z gatunku Endoceras giganteum miały ponad 5 m długości. Kobieta "pożyczyła" do selfie ośmiornicę. To była bolesna lekcja Każdy chce mieć zdjęcie w sieci, które zdobędzie setki tysięcy odsłon i polubień. Jaką za to zapłacisz cenę? Tutaj była to bolesna rana twarzy, w którą wdało się zakażenie. Skończ... Dziś na świecie spotkać można ponad 750 gatunków głowonogów, z czego około 300 to ośmiornice. Wśród pozostałych są mątwy, kalmary (obie grupy mają po 10 ramion) i kilka gatunków łodzików – dziwacznych stworzeń, które żyją w muszlach i mają 90 macek. Współczesne ośmiornice to różnorodna grupa. Ośmiornica olbrzymia (Enteroctopus dofleini) może mieć ramiona długie nawet na 2 metry i ważyć ponad 100 kg. Inne, jak, to prawdziwe karzełki lżejsze niż śliwka (3 dag). Niektóre mają szczątkowy płaszcz, a długaśne ramiona; inne są bardziej proporcjonalne. Większość wolniutko człapie po rafach, mule czy piasku, pływając tylko, gdy chce zmienić miejsce pobytu albo uciec przed drapieżnikiem. Są i takie, które z prądem przemierzają głębiny oceanów. Ośmiornice można znaleźć we wszystkich wodach: od tropików po bieguny, od raf koralowych po szelfowe piaski, od kałuż wypełniających się tylko podczas przypływu po morskie otchłanie. Oczywiście, jeśli umie się ich szukać. Ośmiornice – mistrzynie kamuflażu Na wyspie Lembeh znów jest słoneczny poranek, a ty pływasz po płytkiej rafie. Twój przewodnik Amba pokazuje ręką, że widzi ośmiornicę. Dużą ośmiornicę. Gdzie? Rozglądasz się wokół, ale nigdzie jej nie ma. Tylko skały pokryte koralowcami i różnobarwnymi gąbkami. Amba tymczasem wciąż pokazuje „duża ośmiornica”. Spoglądasz za jego ręką: nic! Ale chwila... Patrzysz jeszcze raz. Ten aksamitny koral, tam w głębi. To nie koral! To ośmiornica Octopus cyanea. Aż dziw, że mogłeś jej nie zauważyć, przecież jest wielka jak talerz. Mątwy i ośmiornice żyjące w płytkich wodach i polujące w ciągu dnia to prawdziwi mistrzowie kamuflażu. Jasne, sam kamuflaż to nic nadzwyczajnego, wiele zwierząt w toku ewolucji zmieniało się tak, by wyglądać na to, czym nie są. Ot choćby tamta gąbka jest nią tylko z pozoru, bo w istocie to żabnica czatująca na nieświadome ofiary. Ten liść dryfujący nad morskim dnem to nie liść, tylko ryba, która upodobniła się do niego wyglądem. A tamten drepczący po dnie to naprawdę liść, i naprawdę drepcze. Krab pustelnik przyozdobił nim swoją muszlę. Maleńki ukwiał to w rzeczywistości morski ślimak, który w toku ewolucji zyskał wygląd ukwiała. Gdziekolwiek spojrzysz, fragmenty piaszczystego dna wstają i odchodzą (to maleńkie kraby o beżowych muszlach) albo odpływają (to flądry o piaskowej skórze). Ośmiornice i mątwy są inne: one potrafią zamaskować się w okamgnieniu. Raz wyglądają jak korale, innym razem – jak grudka wodorostów, a znowu innym – jak morskie piaszczyste dno. Używają skóry do tworzenia trójwymiarowych obrazów przedmiotów ze swojego otoczenia. Kamuflaż ośmiornic – Jak one to robią? Kamuflaż ośmiornic składa się z trzech elementów. Pierwszy to kolor. Tworzą go dzięki układowi barwników i substancji odbijających światło. Pigmenty – na ogół w tonacji żółci, czerwieni i brązów – są magazynowane w tysiącach maleńkich woreczków znajdujących się w wierzchniej warstwie skóry. Zamknięte wyglądają jak drobniutkie piegi. Gdy głowonóg kurczy otaczające woreczek mięśnie, otwierając go, ujawnia, co kryje się we wnętrzu. W zależności od tego, który zestaw woreczków otworzy lub zamknie, może tworzyć na skórze rozmaite wzory: paski, wstęgi czy plamy, i to niemal natychmiast. Ma też dwa typy komórek odbijających światło. Pierwszy odbija promienie, jakie doń docierają wprost. Skóra wydaje się więc biała w białym, czerwona w czerwonym, a niebieska w niebieskim oświetleniu. Drugi typ to coś w rodzaju żywej bańki mydlanej, która zmienia kolor w zależności od tego, pod jakim kątem się na nią spojrzy. Wspólnie komórki barwnikowe i odbijające światło dają właścicielce możliwość tworzenia na skórze niemal nieograniczonej palety kolorów i wzorów. Drugim elementem kamuflażu jest faktura. Kurcząc specjalne mięśnie, ośmiornice potrafią zmienić skórę z gładkiej na pokrytą kolcami czy brodawkami, a efekty bywają spektakularne. Abdopus aculeatus umie np. tworzyć witkowate struktury, dzięki którym wygląda jak kupka wodorostów. Z kolei ośmiornica włochata, która jeszcze czeka na swój naukowy opis, ma taki wygląd na stałe; trudno ją odróżnić od kłębka czerwonych alg. Trzecią częścią strategii maskującej jest postawa. Sposób, w jaki ośmiornica się zachowuje i porusza. Niektóre zwijają się np. w kształt kłębka lub walca i – korzystając tylko z dwóch ramion – powoli pełzną po morskim dnie, jakby mówiły: „Nie patrz na mnie, nic ciekawego, jestem tylko kawałkiem skały...”. Jak im się udało dojść do takiej perfekcji? Prosta odpowiedź brzmi: w toku ewolucji. Przez dziesiątki milionów lat osobniki, które umiały się lepiej ukrywać, dłużej umykały drapieżnikom i miały większe szanse, by pozostawić po sobie potomstwo. A w wodzie jest mnóstwo amatorów ośmiorniczek – węgorze, delfiny, ustonogi, kormorany, wiele ryb, a nawet inne ośmiornice. Ze względu na brak kości można je zjadać w całości. – Te zwierzaki to czyste mięso; coś w rodzaju żywych, pływających steków – mawia Mark Norman, ekspert od głowonogów w Museum Victoria w australijskim Melbourne. O czym myślą ośmiornice? Szczególnie fascynujący dla badaczy zwierząt jest układ nerwowy ośmiornicy. Zwyczajny ślimak ma ledwie 10 tys. komórek nerwowych, homar ok. 100 tys., skakun (rodzaj pająka) pewnie ze 600 tys. Pszczoły i karaluchy, uznawane za najbardziej unerwione (po głowonogach) bezkręgowce, mogą się poszczycić jakimś milionem na osobnika. Jak pokazują badania, ośmiornice odczuwają nie tylko ból fizyczny, ale również emocjonalny. Nic więc dziwnego, że ok. 500 mln neuronów zwyczajnej ośmiornicy Octopus vulgaris to zupełnie inna liga. Pod względem liczby komórek nerwowych głowonogi znacząco przewyższają myszy (80 mln) czy szczury (200 mln) i niemal dorównują kotom (ok. 700 mln). Tyle że podczas gdy kręgowce większość neuronów przechowują w głowie, u ośmiornic aż dwie trzecie neuronów znajduje się w mackach. Co więcej, układ nerwowy pożera mnóstwo energii, więc duży może być tylko wtedy, gdy korzyści przewyższają koszty. Skąd się zatem wziął? Zdaniem Petera Godfreya-Smitha, filozofa, który stał się specjalistą biologii ośmiornic na City University of New York i University of Sydney, mogło się na to złożyć kilka czynników. Pierwszym jest ciało. Układ nerwowy tworzy całość z ciałem, a organizmy ośmiornic w toku ewolucji stały się bardzo skomplikowane. Nie mając kości, głowonóg może wyciągnąć każde z ramion w dowolnym kierunku i pod dowolnym kątem; nie ograniczają go kości i stawy, może wyginać się nie tylko w ramieniu, łokciu czy nadgarstku. To znacznie poszerza możliwy zakres ruchów, a do tego każda z macek może robić coś zupełnie innego. Polująca ośmiornica bywa naprawdę imponującym widowiskiem. Każde z ramion wyciągnięte w innym kierunku, każde, zaglądające do najmniejszych szczelin. Gdy jedno wypłoszy np. krewetkę, dwa inne już czekają, by ją schwytać. Do tego przyssawki, z których każda może się poruszać niezależnie od pozostałych, i mechanizmy pozwalające na zmianę koloru i faktury skóry. Głowonogi wykształciły również zdolność do odbierania i przetwarzania ogromnych ilości danych zmysłowych: smak i dotyk z przyssawek, orientacja w przestrzeni dzięki statocystom, wrażenia wzrokowe odbierane przez zaawansowane oczy. Jakby tego było mało, wiele ośmiornic żyje w przestrzennie złożonym otoczeniu – muszą umieć poruszać się po, w i wokół rafy. Nie mając ochronnej zbroi, cały czas muszą wypatrywać drapieżników, a gdy zawiedzie kamuflaż – wiedzieć, gdzie szukać schronienia. I wreszcie: to szybcy, zwinni drapieżcy o bardzo różnorodnej diecie. Łapią i zjadają ostrygi, kraby i ryby. Dlaczego samica ośmiornicy popełnia samobójstwo przed narodzeniem młodych? Naukowcy wyjaśniają Tuż przed wykluciem jaj, samica ośmiornicy popada w szaleńczą autodestrukcję. Co stoi za tym niezwykle dziwnym zachowaniem? Jak inteligentna jest ośmiornica? Pozbawione szkieletu ciało, złożone otoczenie, zróżnicowana dieta, unikanie drapieżników – to wszystko czynniki, które zdaniem Petera Godfreya-Smitha mogą napędzać ewolucję rozumu. Lecz choć ośmiornice z pewnością mają złożony układ nerwowy, to czy rzeczywiście są mądre? Ocena inteligencji zwierząt jest w najlepszym razie trudna. Wyznaczniki inteligencji ptaków i ssaków, takie jak umiejętność posługiwania się narzędziami, nie mają zastosowania do ośmiornic, bo u nich całe ciało to jedno wielkie elastyczne narzędzie. Nie potrzebuje ich, by sięgnąć w głąb szczeliny czy rozewrzeć muszlę małża. Badania rozpoczęte jeszcze w latach 50. i 60. XX w. wykazały, że głowonogi dobrze radzą sobie w zadaniach wymagających uczenia się i zapamiętywania – dwóch zdolności, które wiążemy z inteligencją. I rzeczywiście, pewien obszar – tzw. płat pionowy – w mózgu tych mięczaków zajmuje się właśnie takimi zadaniami. Chodzi jednak przede wszystkim o ośmiornice zwyczajne, bo te badano najczęściej. Gatunki w obrębie rodzaju różnią się nieco organizacją mózgu, lecz do tej pory zbadano ich niewiele. Nie wiadomo więc, czy wszystkie są podobnie uzdolnione. Roy Caldwell z University of California w Berkeley twierdzi, że niektóre z osobników, które badał, są głupie jak but. A konkretnie? – Weźmy maleńką Octopus bocki. Jest głupia, bo po prostu niewiele robi. Ale może to, czy są mądre, czy niezbyt lotne, nie ma aż takiego znaczenia w obliczu faktu, że są po prostu zadziwiające same w sobie. Więcej o tym, jak inteligentne są ośmiornice, pisaliśmy wcześniej tu. Zanurkujmy zatem ostatni raz. Na Lembeh zmierzcha. Klęczysz przy skalistym zboczu. Przed tobą parka niewielkich ryb składa ikrę. W jamce zwinął się węgorz. Obok przemyka duży krab pustelnik w pożyczonej muszli, a tu na kamieniu siedzi mała włochata ośmiorniczka wyglądająca jak kupka glonów. Patrzysz, a ona zaczyna się poruszać. W jednej chwili unosi się w wodzie niczym lewitujący ośmionogi jogin, za chwilę szybuje w toni, by zacząć pełzać po rafie. W trakcie podróży jedno z ramion trafia na maleńką dziurkę i zwierzątko powoli, macka po macce, wciska się w nią. Znikło. Nie, nie całkiem. Koniec macki sonduje otoczenie, chwyta kilka drobnych kamyków i zatyka nimi wejście. Zrobione. Nocny postój zabezpieczony. [ośmiornica ciekawostki]
Cisza strumieni: Jak ratować mieszkańców bagien, strumieni i jezior?
Słodkowodne zwierzęta znikają szybciej niż lądowe czy morskie. Czasem jedynym ratunkiem dla nich są hodowle zachowawcze.
Jeziora, bagna i rzeki to niespełna 0,3 proc. słodkiej wody na Ziemi i mniej niż 0,01 proc. wody ogółem. A jednak żyje tu 126 tys. gatunków rozmaitych stworzeń: ślimaków, małży, krokodyli, żółwi, płazów i ryb. Połowa spośród opisanych dotychczas gatunków ryb to właśnie mieszkanki płynących i stojących wód słodkich, a od 18 lat co roku naukowcy odkrywają ponad 300 nowych. Dla wszystkich innych istot zbiorniki śródlądowe są źródłem wody niezbędnej do życia, a także miejscem, gdzie znajdują pożywienie i wychowują potomstwo. Fauna słodkowodna ubożeje jednak kilkakrotnie szybciej niż lądowa czy morska. Przez ostatnie 100 lat do 1996 r. wyginęło 91 gatunków ryb, a kolejnych 11 uznano za wymarłe w środowisku naturalnym. Z danych International Union for Conservation of Nature (IUCN) wynika, że spośród znanych dziś 3120 gatunków ryb wód słodkich (510 dopisano do listy tylko w ub. roku) aż 1147 jest zagrożonych wyginięciem. Zagładzie mogło też ulec 25 gatunków słodkowodnych jeżowców, gromady, która żyje na Ziemi od 300 mln lat. W USA blisko połowa spośród 573 gatunków uznanych za zagrożone lub bliskie wyginięcia to właśnie mieszkańcy wód słodkich. Z rzek płynących przez półsuche obszary Meksyku znikło 68 proc. endemicznych gatunków ryb. Drastycznie zmalała populacja jesiotra w Morzu Kaspijskim. Pod koniec lat 70. z tego akwenu rocznie pozyskiwano 22 tys. ton najbardziej cenionego w świecie kawioru. U progu XXI w. ilość ta spadła do zaledwie 1,1 tys. ton. Dzieje się tak dlatego, że ekosystemy słodkowodne są najbliżej związane z działalnością człowieka. Co więcej, są to z reguły środowiska niewielkich rozmiarów, oddzielone od siebie barierami nie do pokonania dla większości ich mieszkańców. O ile wodne ptaki czy ssaki mogą w obliczu zagrożenia przenieść się do innych, bardziej im odpowiadających siedlisk, o tyle ryby, małże czy ślimaki wyemigrować nie zdołają. Jeśli nie przystosują się do zmian – giną. Człowiek potrzebuje coraz więcej wody – nie tylko do picia i mycia, ale przede wszystkim do nawadniania pól czy produkcji przemysłowej. Szacuje się, że ludzkość zużywa obecnie ponad połowę dostępnych zasobów słodkiej wody. Nieprzemyślane nawadnianie upraw w rejonie Jeziora Aralskiego doprowadziło praktycznie do zniszczenia życia w tym ogromnym niegdyś zbiorniku (jego powierzchnia od lat 60. XX w. zmniejszyła się 10-krotnie). Wody płynące zatruwamy ściekami. W rzekach Azji średnie miano chorobotwórczych bakterii E. coli przekracza zalecenia WHO 50-krotnie. Około połowa z nich niesie zbyt dużo nawozów sztucznych i środków ochrony roślin. Poziom zamulenia tylko w ciągu ostatnich 30 lat XX w. wzrósł czterokrotnie. Kolejny problem to tamy. Stawiamy je, gdzie się da, tworząc zagrożenie dla śródlądowych ekosystemów wodno-bagiennych. Rzeki całego świata przegrodziliśmy już ponad 45 tys. zapór, i to licząc tylko te wyższe niż 15 m lub zatrzymujące więcej niż 3 mln m3 wody. I wreszcie – nadmierne połowy. Łowimy w sposób nieprzemyślany i rabunkowy. Przenosimy gatunki z jednego zbiornika do innego, czasem nawet na inny kontynent. W Afryce wprowadzenie okonia nilowego (Lates niloticus) doprowadziło na skraj zagłady izolowane populacje pielęgnic z przebogatych w nie niegdyś jezior ryftowych, takich jak Niasa czy Wiktorii. Dziś ponad 50 gatunków pielęgnic zaniknęło, a pozostałe są tak nieliczne, że nie można ich nawet odłowić do hodowli. W Stanach Zjednoczonych większość zagrożonych obecnie wyginięciem słodkowodnych gatunków ryb jeszcze pół wieku temu bezwzględnie tępiono, gdyż „nie miały znaczenia gospodarczego”. Takiej hekatomby dokonano np. w potoku Abrams Creek w amerykańskim stanie Tennessee. Niegdyś szczycił się 70 gatunkami ichtiofauny (dla porównania – w rzekach Kolumbii i Kolorado, które zbierają wody z ogromnych terenów zachodniej części Ameryki Północnej, żyją tylko 54 gatunki). W ramach przeprowadzonej w latach 50. XX w. – notabene przez władze tamtejszego parku narodowego (sic!) – akcji zarybiania strumienia pstrągami wytruto większość rodzimej drobnicy. Nie chciano, by konkurowała z pstrągiem o pokarm. Dzisiaj wszyscy pragną odtworzenia bogactwa owej rybnej menażerii, ale dla niektórych jej przedstawicieli może już być za późno. Wzdłuż rzek i strumieni „od zawsze” skupia się przemysł i rolnictwo, lokalizowane są miasta i prędzej czy później odpady lądują w najbliższym potoku. Pod warunkiem oczywiście, że przedtem go całkiem nie osuszono. Na południowym wschodzie USA, który pod względem liczby słodkowodnych gatunków jest jednym z najbogatszych rejonów świata, tak jak i gdzie indziej przyroda musi konkurować o wodę z rozrastającą się ludzką populacją. Rzeki znikają pod taflami zbiorników zaporowych. Ścieki przemysłowe i spłukiwane z pól sztuczne nawozy odbierają wodzie tlen, doprowadzając na skraj zagłady wiele gatunków ryb, zanim zdążyliśmy je poznać. Z naszej strony Atlantyku rozrost ludzkich siedzib sprawił, że dziś ponad połowa spośród 252 endemicznych gatunków roślin i zwierząt w basenie Morza Śródziemnego jest zagrożona wyginięciem i jest to najwyższy wskaźnik z dotychczas przebadanych regionów świata. Siedem gatunków, w tym krewni naszego karpia: Alburnus akili z Turcji i Telestes ukliva z Chorwacji, na zawsze znikło już z tutejszych wód. Dane opublikowane w najnowszym Handbook of European Freshwater Fishes wskazują, że w całej Europie 200 spośród 522 poznanych gatunków ryb słodkowodnych jest zagrożonych wyginięciem, a 12 zostało doszczętnie wytępionych. Nigdy już nie zobaczymy siei ostronosej (Coregonus oxyrinchus), żywych osobników nie widziano od lat 40. ubiegłego wieku. Gatunki sprowadzone przez rozwój cywilizacji na skraj zagłady to m.in.: węgorz europejski (Anguilla anguilla), karpiowaty gobio (Gobio delyamurei), należący do podrodziny siejowatych coregonus (Coregonus bavaricus) czy jesiotr (Acipenser sturio). Nadmierne połowy, zanieczyszczenie rzek, przerywanie szlaków wędrówek na tarło tamami oraz wprowadzanie do wód obcych pasożytów obniżających zdrowotność populacji sprawiły, że na początku naszego stulecia liczba młodych węgorzy przy europejskich brzegach spadła do ledwie 1–5 proc. tego, co obserwowano przed 1980 r. Podobnie rzecz się ma z jesiotrami, spotykanymi obecnie tylko w basenie Girondy-Garonny-Dordogne oraz w rzekach Gruzji. Siejowate z jeziora Ammersee w Niemczech od początku naszego stulecia widziano tylko trzykrotnie. Gobio to tylko jeden z wielu krymskich endemitów zagrożonych wyginięciem. Te niewielkie rybki można dziś znaleźć wyłącznie na zaledwie kilometrowym odcinku jednego ze strumieni przepływających przez Krym. Główne zagrożenie stanowi dla nich spadek przepływu wody w wyniku jej „zasysania” przez rolnictwo. Ale globalny kryzys wodny dotyka nie tylko ryby. Zagrożonych wymarciem jest (według różnych szacunków) od 35 do ponad 60 proc. spośród ok. 150 gatunków słodkowodnych żółwi i 261 spośród 1989 znanych gatunków ważek, które są swoistym papierkiem lakmusowym stanu wód. Podobny los jest udziałem słodkowodnych krabów i raków. Choć to zwierzęta kosmopolityczne i mało wybredne pod względem jadłospisu, bardzo źle reagują na pogorszenie jakości wody. Spadek liczby mieszkańców rzek i jezior oznacza kurczenie się zasobów pokarmowych dla co najmniej równie licznej grupy zwierząt związanych z wodą. Znikają wodne ptaki, np. tracz brazylijski (Mergus octosetaceus) – mieszkaniec płytkich, wartkich rzek wschodniej części Ameryki Południowej czy perkoz Taczanowskiego (Podiceps taczanowskii), znany tylko z jednego jeziora w Peru, gdzie obecnie żyje nie więcej niż 200 osobników. Wzrost ludzkiej populacji najbardziej widoczny jest w Azji. Słodkowodne żółwie uznawane są tam za delikates i lekarstwo i masowo odławiane. Zagrożonych jest 100 proc. (czyli 8) gatunków azjatyckich krokodyli, w tym aligatory chińskie (Alligator sinensis), których już tylko nieco ponad 100 uchowało się w prowincji Anhui. Nie inaczej rzecz się ma ze ślimakami. Wszystkie siedem gatunków tych mięczaków odkrytych niedawno w jeziorze Dian Chi w prowincji Junnan zagrożonych jest wyginięciem, podobnie jak 12 z 13 tamtejszych gatunków ryb. Z Mekongu nieomal znikły osiągające do 300 kg pangazy (Pangasianodon gigas). W 2003 r. objęto je programem ochrony delty Mekongu. Nie wiadomo jednak, czy uda się zachować te ryby w ich naturalnym środowisku. Ofiarą gospodarczego rozwoju wywołującego zanieczyszczenie środowiska padł chiński delfin rzeczny (Lipotes vexillifer) zwany baiji. Jeszcze w latach 50. XX w. w rzece żyło ok. 6 tys. sztuk tych wodnych ssaków. Od 2007 r. w Jangcy nie spotkano już ani jednego baiji. Utrzymanie i przywracanie naturalnych ekosystemów wód śródlądowych okazuje się nie tylko ekologiczne, ale i ekonomicznie opłacalne. Obliczono np., że 1000 m3 wody krążącej w tropikalnym bagnie przynosi zyski z działalności rolniczej, pozyskiwania drewna na opał i rybołówstwa na poziomie 32 dol. Użycie tej samej ilości wody do nawadniania pola w tym samym regionie pozwala uzyskać zboże o wartości... 15 centów. Gdy analogiczną kalkulację przeprowadzono dla czterech tam postawionych na rzece Snake w USA, okazało się, że zburzenie zapór, restauracja koryta i reintrodukcja łososia zaoszczędzą podatnikom ponad 86 mln dol. rocznie. Podobnie było z istniejącą od ponad 160 lat tamą Edwardsa na rzece Kennebec. Już w następnym roku po jej likwidacji w górę rzeki powróciły łososie szlachetne (Salmo salar) i kuzynki śledzi – alozy tęczowe (Alosa pseudoharengus). Poprawa jakości wody zwiększyła rzeczną bioróżnorodność i walory turystyczne. – Słodkowodne stworzenia długo były zaniedbywane – mówi Jean-Christophe Vie, wicedyrektor programu badania gatunków w IUCN. – Tym ważniejsze są wysiłki na rzecz opisania stanu obecnego, a jeszcze bardziej – spożytkowania uzyskanych informacji do stworzenia lepszego systemu gospodarowania zasobami słodkiej wody – dodaje. Trzeba się spieszyć, by działania na rzecz zachowania poszczególnych gatunków nie okazały się spóźnione. W Europie na odbudowanie populacji węgorza będziemy musieli czekać jeszcze bardzo długo. Zwłaszcza biorąc pod uwagę, że ryby te rozmnażają się tylko raz w życiu, średnio w wieku 20 lat. Małgorzata T. Załoga, 2010