Co łączy warszawskie metro z najpotężniejszą kobietą Egiptu? Podcast National Geographic Polska
Monumentalne tarasy, które zdają się wyrastać wprost z potężnego klifu Deir el-Bahari, od wieków budzą zachwyt architektów z całego świata. Jak powstała jedna z najbardziej awangardowych budowli starożytności? W najnowszym odcinku wideocastu redakcji „National Geographic Polska” Szymon Zdziebłowski rozmawia z dr Anastasiią Stupko-Lubczynską z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Ekspertka zdradza, jak Egipcjanie postrzegali „egzotyczny świat”, dlaczego odbudowa świątyni przypomina układanie gigantycznych puzzli i co łączy ten starożytny cud z... budową warszawskiego metra.
Gdy patrzy się na świątynię Hatszepsut z dystansu, trudno uwierzyć, że projekt ten powstał w XV wieku p.n.e. Jej proste, geometryczne linie i trójpoziomowa struktura przypominają raczej XX-wieczny modernizm niż tradycyjne, ciężkie egipskie pylonowe budowle. To architektoniczny majstersztyk, który – jak wyjaśnia dr Anastasiia Stupko-Lubczynska – stanowił spójną całość z ukrytym po drugiej stronie pasma górskiego grobowcem w Dolinie Królów. Aby połączyć sferę żywych z podziemnym światem zmarłych, starożytni budowniczowie musieli dokonać tytanicznej pracy i precyzyjnie „wycelować” osie obu tych gigantycznych kompleksów. Jednak to, co widzimy dzisiaj na powierzchni, to w dużej mierze efekt trwającej od ponad 60 lat pracy polskich specjalistów, którzy musieli zmierzyć się z potężnymi siłami natury. Inżynier od warszawskiego metra na ratunek faraonowi Odbudowa trzeciego tarasu świątyni Hatszepsut, który przez dekady był całkowicie zamknięty dla zwiedzających, oraz niedawne otwarcie najświętszego sanktuarium Amona, wymagały czegoś więcej niż tylko wiedzy egiptologicznej. Prace w Deir el-Bahari to skomplikowana gra logistyczna, w której bezpieczeństwo zależy od stabilności potężnych, skalnych masywów. Jak zdradza dr Stupko-Lubczynska, zanim konserwatorzy i archeolodzy mogą w ogóle podejść do zniszczonej ściany, do akcji musi wkroczyć sztab specjalistów o bardzo współczesnych specjalizacjach. – Konserwatorzy nie wejdą na ścianę, dopóki nie zostaną przeprowadzone wykopaliska u fundamentów, żeby sprawdzić, czy konstrukcja jest stabilna. Jest zaangażowany w to konstruktor – nasz konstruktor, który odpowiada za podziemną infrastrukturę Warszawy i budował też metro warszawskie, pracuje z nami w świątyni – wyjaśnia wiceszefowa misji. Dopiero gdy specjaliści od podziemnych tuneli dadzą zielone światło, rozpoczyna się żmudna praca dopasowywania dekorowanych bloków. Większość z nich wciąż leży w lapidariach (magazynach), czekając na swoją kolej. Wyprawa do krainy Punt. Jak starożytni Egipcjanie widzieli „egzotykę”? Świątynia Hatszepsut to nie tylko triumf inżynierii, ale też bezcenne źródło wiedzy o tym, jak Egipcjanie postrzegali świat zewnętrzny. Jednym z najważniejszych i najbardziej spektakularnych miejsc, które dr Stupko-Lubczynska gorąco poleca każdemu podróżnikowi, jest tzw. Portyk Puntu na środkowym tarasie. To właśnie tam rzeźbiarze Hatszepsut uwiecznili wielką, zamorską ekspedycję handlową do mitycznej krainy Punt, którą współcześni badacze lokalizują w okolicach dzisiejszej Erytrei i Etiopii. – To jest bardzo znany temat (...). Koniecznie trzeba zobaczyć, jak Egipcjanie postrzegali egzotyczną krainę – egzotyczną nawet dla nich samych – podkreśla dr Stupko-Lubczynska. Na reliefach odwzorowano z niesamowitą dokładnością zupełnie obcą dla mieszkańców Doliny Nilu faunę i florę – od egzotycznych drzew kadzidlanych, przez unikatowe gatunki ryb, aż po architekturę domów na palach i wygląd tamtejszych mieszkańców. Był to element potężnej propagandy sukcesu Hatszepsut, która chciała pokazać poddanym, że jej rządy przynoszą państwu niespotykany dotąd dobrobyt i bogactwo. Co Polacy będą robić w Egipcie przez kolejne dekady? Mogłoby się wydawać, że po zrekonstruowaniu trzech wielkich tarasów misja w Deir el-Bahari powoli dobiega końca. Nic bardziej mylnego. Praca archeologa w tak potężnym kompleksie przypomina reakcję łańcuchową – rozwiązanie jednej zagadki natychmiast rodzi kolejne pytania. Wpływ na to ma również fakt, że technologia oraz standardy konserwatorskie zmieniają się w błyskawicznym tempie. To, co sto lat temu uważano za poprawną odbudowę, dziś wymaga korekty. – Skończywszy to, co robimy na górze, będziemy musieli pewnie wrócić na dół i rekonstruować tę rekonstrukcję. No bo rzeczywiście, technologia się zmienia i musimy iść z duchem czasu, i robić tak, jak to się robi teraz. Będziemy tam tak długo, jak się da – na pewno do mojej emerytury i jeszcze dużo dalej – podsumowuje z uśmiechem badaczka. Posłuchaj całej rozmowy o sławnej królowej Egiptu Kim naprawdę była Hatszepsut? Jakie niezwykłe, egzotyczne krainy opisywano na ścianach portyków? Dlaczego nowoczesna cyfryzacja nie zawsze wygrywa z tradycyjnym okiem rysownika? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w fascynującej rozmowie Szymona Zdziebłowskiego z dr Anastasiią Stupko-Lubczynską. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
To nie była obca kobieta, ale „wielka rodzinka”. Zaskakujące, co łączy Hatszepsut i Tutenchamona
Gdzie na osi czasu umieścić Hatszepsut i czy królowa Egiptu mogła znać budowniczego piramidy Cheopsa? W najnowszym odcinku wideocastu redakcji National Geographic Polska dr Anastasiia Stupko-Lubczynska zabiera nas w podróż do czasów 18. dynastii. Egiptolożka z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW zdradza mało znane fakty: skąd Hatszepsut czerpała wzorce, by legalnie sięgnąć po koronę oraz jak nowoczesna technologia zmienia pracę polskich badaczy w Deir el-Bahari.
Spis treści: Sobekneferu, czyli tajemnica sprzed 300 lat, która zainspirowała Hatszepsut Od czarnego mazaka do grafiki komputerowej. Rewolucja na egipskich rusztowaniach Dlaczego oko naukowca wciąż wygrywa z cyfrowym aparatem? Posłuchaj całej rozmowy o sławnej królowej Egiptu Kiedy myślimy o starożytnym Egipcie, najczęściej przed oczami stają nam monumentalne piramidy w Gizie, złota maska Tutenchamona lub dramatyczne losy Kleopatry. Gdzie w tym panteonie znajduje się Hatszepsut? Żyła około 1500 lat przed naszą erą, co oznacza, że od legendarnego Cheopsa dzielił ją potężny dystans czasowy, ale z Tutenchamonem łączyły znacznie bliższe więzy. Jak wyjaśnia dr Anastasiia Stupko-Lubczynska, oboje należeli do tej samej 18. dynastii – Hatszepsut to jej wczesny okres, a Tutenchamon późny. Byli więc, genealogicznie rzecz ujmując, jedną wielką „rodzinką”. Sobekneferu, czyli tajemnica sprzed 300 lat, która zainspirowała Hatszepsut Hatszepsut nie była jednak odosobnionym wybrykiem natury w historii Egiptu. Sięgając po pełnię władzy faraońskiej, doskonale wiedziała, co robi – miała bowiem genialny wzorzec z przeszłości. Choć kobiety-faraonowie to zjawisko niezwykle rzadkie, Hatszepsut miała na kim się wzorować. Około trzy wieki przed nią Egiptem rządziła Sobekneferu (Sobeknofru), ostatnia władczyni z 12. dynastii. Gdy jej mąż zmarł, nie pozostawiając męskiego potomka, przejęła ster państwa i przywdziała królewski ubiór. Hatszepsut lub jej doradcy odpowiedzialni za wizerunek publiczny i marketing polityczny skierowany do mas, doskonale znali tę historię i świadomie do niej nawiązywali. Podobieństwa widać nawet w oficjalnej tytulaturze. – Jej imię królewskie [Sobekneferu] to było Sobek-Ka-Ra i zdaje się, że to nie przypadek, że w przypadku Hatszepsut imię królewskie to Maat-Ka-Ra. Słyszymy podobieństwa – zauważa dr Stupko-Lubczynska. Co więcej, Sobekneferu budowała swoją legitymację na silnym eksponowaniu więzi ze swoim ojcem, Amenemhatem III, przedstawiając się jako jego prawowita kontynuatorka. Dokładnie ten sam mechanizm propagandowy zastosowała później Hatszepsut, odsuwając w cień pamięć o zmarłym mężu na rzecz boskiego pochodzenia i kultu swojego ojca, Totmesa I. Dlaczego oko naukowca wciąż wygrywa z cyfrowym aparatem? Choć nowoczesna technologia pozwala na błyskawiczne wygenerowanie podkładów, kluczowym etapem prac pozostaje tzw. autopsja i weryfikacja rysunku bezpośrednio przed starożytnym murem. Dr Stupko-Lubczynska, mimo że docenia cyfrowe ułatwienia, pozostaje wielką zwolenniczką metod analogowych, w których bezpośredni kontakt z kamieniem decyduje o prawdzie naukowej. – Mając to zdjęcie, rysujemy jak gdyby na nim, a później i tak musimy wykonać weryfikację tego. Siadamy przed tą ścianą i kreska po kresce sprawdzamy, czy to wszystko odpowiada rzeczywistości. Tego nie da się pominąć, dlatego że jakkolwiek zdjęcie nie byłoby dokładne, zawsze pojawiają się pytania w miejscach zniszczonych. Nie bardzo widzimy, czy to jest zniszczenie, czy pozostałość reliefu, a musimy być bardzo dokładni – tłumaczy zastępczyni szefa misji. To właśnie to unikatowe połączenie nowoczesnej inżynierii (w zespole misji pracuje m.in. konstruktor budujący warszawskie metro) z tradycyjnym, detektywistycznym zacięciem egiptologów pozwala krok po kroku składać zniszczony przez historię świat Hatszepsut w spójną całość. Posłuchaj całej rozmowy o sławnej królowej Egiptu Kim naprawdę była Hatszepsut? Jakie niezwykłe, egzotyczne krainy opisywano na ścianach portyków? Dlaczego nowoczesna cyfryzacja nie zawsze wygrywa z tradycyjnym okiem rysownika? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w fascynującej rozmowie Szymona Zdziebłowskiego z dr Anastasiią Stupko-Lubczynską. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Ukradła tron dziecku? Odkryj prawdę o najpotężniejszej kobiecie starożytnego Egiptu
Jak córka i żona władców starożytnego Egiptu zdołała przejąć pełnię władzy i ogłosić się królem? W najnowszym odcinku podcastu redakcji „National Geographic Polska” Szymon Zdziebłowski rozmawia z dr Anastasiią Stupko-Lubczynską z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Wybitna archeolożka, która od ponad 20 lat bada monumentalną świątynię Hatszepsut, obala mity o „złej macosze” i zdradza, jak wyglądała praca starożytnych mistrzów dłuta oraz jakie sekrety wciąż kryją się pod posadzkami Deir el-Bahari.
Choć historia starożytnego Egiptu kojarzy nam się głównie z potężnymi władcami, historia zna przypadki kobiet, które sięgnęły po najwyższe szczyty władzy. Najsłynniejszą z nich jest bez wątpienia Hatszepsut. Przez lata narosło wokół niej wiele mitów – portretowano ją jako bezwzględną uzurpatorkę, która podstępem odebrała tron swojemu małoletniemu pasierbowi, Totmesowi III. Rzeczywistość była jednak znacznie bardziej skomplikowana i fascynująca, a kluczem do jej zrozumienia są m.in. ściany jej niezwykłej świątyni grobowej. Macocha, która ukradła tron? Droga Hatszepsut do władzy Hatszepsut nie była pierwszą kobietą na egipskim tronie, choć – jak przyznaje dr Anastasiia Stupko-Lubczyńska – takie władczynie „można policzyć na palcach jednej ręki”. Pochodząca z XVIII dynastii księżniczka została wychowana do tradycyjnej roli – żony faraona i matki kolejnego następcy. Gdy jej mąż i przyrodni brat, Totmes II, zmarł, jedynym męskim potomkiem był malutki Totmes III – syn pomniejszej żony władcy. Hatszepsut naturalnie została jego regentką. Wokół siódmego roku regencji doszło jednak do przełomu. Hatszepsut przyjęła pełną tytulaturę królewską i ogłosiła się faraonem. Co ważne, wcale nie skazała pasierba na zapomnienie. – W świątyni w Deir el-Bahari oni są przedstawiani jako dwójka władców, z tym że on zawsze jest z tyłu. Tak jest we wszystkich jej zabytkach (...). Niezupełnie go tak „wykolegowała” – podkreśla dr Stupko-Lubczyńska. Zamiast brutalnego przewrotu mieliśmy do czynienia z genialnym manewrem politycznym i utrzymaniem stabilności państwa przy poparciu wpływowych urzędników. Starożytny „plac budowy” pod lupą polskich badaczy Polskie misje archeologiczne i konserwatorskie pracują w Deir el-Bahari od 1961 roku. Choć budowa świątyni trwała około 15 lat, proces jej rekonstrukcji z tysięcy rozrzuconych bloków trwa już ponad wiek. Słynne powiedzenie tamtejszych konserwatorów głosi: „Ra egipskim bogiem słońca, rekonstrukcja trwa bez końca”. Dr Stupko-Lubczyńska przez lata badała kaplicę kultową Hatszepsut jako rysownik, kopiując starożytne reliefy w skali 1:1. Ta żmudna, analogowa praca pozwoliła jej dostrzec detale niewidoczne na pierwszy rzut oka i odtworzyć organizację pracy egipskich rzemieślników sprzed 3500 lat. – Nie da się nie zauważyć, że tutaj ktoś był – po prostu to jest majstersztyk reliefu, ktoś był najlepszym mistrzem. A obok niego siedział ktoś, komu nie wyszło, ale mimo to nie zostało to poprawione (...). Wygląda na to, że to był proces uczenia studentów czy uczniów przez osoby bardziej wprawione – opowiada badaczka. Okazuje się, że podział obowiązków na egipskim rusztowaniu przypominał ten z renesansowych warsztatów – mistrz rzeźbił twarze i skomplikowane detale, a początkujący uczeń odpowiadał za proste linie, np. nogi i kolana. Kobiece sekrety ukryte pod posadzką Deir el-Bahari Świątynia Hatszepsut wznosi się w niezwykłej, naturalnej niszy skalnej, która nie była przestrzenią dziewiczą przed rozpoczęciem prac w XV w. p.n.e. Badania pokazują, że zanim robotnicy Hatszepsut wbili tam pierwsze narzędzia, miejsce to miało już silną tradycję sakralną – i to niezwykle mocno powiązaną z kobietami. Wiele tu odniesień do mitologii egipskiej. Oprócz kultu bogini Hathor – opiekunki i matki królów – świątynia Hatszepsut dosłownie „wchłonęła” starsze struktury. Mało który turysta wie, że stojąc na drugim tarasie monumentalnej budowli, znajduje się bezpośrednio nad... grobowcem innej wielkiej władczyni, królowej Neferu, żyjącej 500 lat wcześniej. Co więcej, w pobliżu odnaleziono też grobowiec ciotki samej Hatszepsut. Deir el-Bahari jawi się więc jako mistyczna, kobieca przestrzeń na mapie Egiptu, której pełne sekrety i wcześniejszy krajobraz polscy naukowcy dopiero zamierzają w pełni zrekonstruować. Posłuchaj całej rozmowy o sławnej królowej Egiptu Kim naprawdę była Hatszepsut? Jakie niezwykłe, egzotyczne krainy opisywano na ścianach portyków? Dlaczego nowoczesna cyfryzacja nie zawsze wygrywa z tradycyjnym okiem rysownika? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w fascynującej rozmowie Szymona Zdziebłowskiego z dr Anastasiią Stupko-Lubczynską. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Delta Nilu odsłania tajemnice. Archeolodzy odkryli granitowy posąg najpotężniejszego faraona Egiptu
W Egipcie odnaleziono monumentalny posąg faraona Ramzesa II. Tego ważącego kilka ton kolosa odkopano nie wśród piachów pustyni, ale w Delcie Nilu. Był pokryty kilkoma metrami mułu. Jak się tam znalazł?
Przez wiele lat Delta Nilu była postrzegana przez historyków i archeologów Egiptu jako obszar leżący na obrzeżach głównych wydarzeń starożytnego Egiptu. Jednak w ostatnich dekadach dokonano tam masy ciekawych znalezisk. Na przykład badacze z Polski odkopali tam jedne z najstarszych w Egipcie browarów. Jest to znalezisko z Tell el-Farcha dokonane przez archeologów z UJ i Muzeum Archeologicznego w Poznaniu. Inne misje badają kolejne stanowiska. Najnowsze znalezisko, które właśnie ogłoszono, pochodzi z Tell El-Faraoun w prowincji Sharqiya. I jest całkiem spore. Odkrycie w Tell El-Faraoun Podczas prac prowadzonych przez egipską misję archeologiczną działającą w ramach Najwyższej Rady Starożytności, natrafiono na pozostałości monumentalnej rzeźby. Jest to najprawdopodobniej wizerunek króla Ramzesa II, słynnego władcy okresu Nowego Państwa. Statua jest niekompletna – brakuje jej dolnej części. Wielki faraon, wielki posąg Monumentalny fragment posągu wykonano z granitu – surowca wiązanego w starożytnym Egipcie z faraonami. Był trudny w obróbce i stosunkowo rzadki. Na przykład tylko w niewielkim zakresie użyto go do budowy piramid. W piramidzie Cheopsa wykonano z granitu jedynie jedną komorę, sarkofag oraz zatyczki blokujące korytarz, a resztę z miękkiego wapienia. Nowo odkryty posąg z Tell El-Faraoun mierzy około 2,2 m wysokości. Specjaliści szacują jego wagę na od 5 do 6 ton, co plasuje go wśród najbardziej znaczących obiektów wydobytych w tej części kraju w ostatnich latach. Triada, którą przeniesiono Stylistyka i cechy artystyczne ocalałych partii pozwalają domniemywać, że posąg był pierwotnie elementem triady – grupy rzeźbiarskiej przedstawiającej trzy postacie, co było powszechnym elementem dekoracyjnym w starożytnych świątyniach egipskich. Kluczowym wynikiem prowadzonych badań jest ustalenie, że posąg prawdopodobnie nie powstał w miejscu jego odnalezienia. Wstępne analizy sugerują, że monument został przetransportowany w starożytności z miasta Pi-Ramzes, będącego główną stolicą za rządów Ramzesa II. Ze względu na stosunkowo słaby stan zachowania granitu zabytek przetransportowano do magazynu muzealnego w San El-Hagar, gdzie poddany zostanie pilnej konserwacji. Zapewne zaszkodziło mu dłuższe przebywanie w wilgotnej glebie. Starożytne Imet Stanowisko archeologiczne Tell El-Faraoun, czyli starożytne miasto Imet, było ważnym centrum religijnym. Archeolodzy pojawili się tu już w 1886 r. Wówczas nestor egiptologii W. M. Flinders Petrie rozpoczął tam wykopaliska. Odkrył świątynie faraonów Ramzesa II i Amazisa II, granitową kapliczkę oraz cmentarzysko. Miejsce to służyło jako ośrodek kultu, do którego sprowadzano monumenty ze stolicy Pi-Ramzes, gdzie w XIII wieku p.n.e. rezydował Ramzes II. Zaledwie kilka kilometrów od Imet znajdowało się słynne Tanis, gdzie rozgrywała się jedna z części przygód Indiany Jonesa. Kilka miesięcy przed wydobyciem posągu Ramzesa II, archeolodzy natrafili tam na kamienną stelę z tekstem dekretu Ptolemeusza III z 238 r. p.n.e. Takie nagromadzenie artefaktów o dużej randze historycznej potwierdza, że dawne Imet było ważnym ośrodkiem na mapie starożytnego Egiptu. Źródło: Ministerstwo Turystki i Starożytności Egiptu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zaginiona barka faraona Cheopsa. Każdy może obejrzeć, jak naukowcy ją odbudowują
Naukowcy rozpoczęli rekonstrukcję statku należącego do słynnego faraona Cheopsa. Robią to na oczach setek turystów w Wielkim Muzeum Egipskim. Rozłożony na części okręt znaleziono tuż przy Wielkiej Piramidzie.
Niedawno otwarte Wielkie Muzeum Egipskie, położone niedaleko piramid w Gizie, nie schodzi z ust całego świata. Nie tylko wielkość kompleksu zachwyca, ale i zabytki, które są w nim eksponowane. Wśród nich jest niemal kompletna kolekcja z grobowca Tutanchamona. Teraz muzealnicy dodali nową atrakcję. Można zobaczyć na własne oczy, jak naukowcy pracują przy rekonstrukcji zabytku. I to nie byle jakiego! Jak statki na niebie W czasach starożytnego Egiptu Nil pełnił rolę autostrady. Transportowano nim produkty, a faraon podróżował po nim na dłuższe odległości za pomocą statków. Dwa rozłożone na części okręty archeolodzy znaleźli przy południowej ścianie Wielkiej Piramidy, czyli miejscu spoczynku Cheopsa, który panował 4500 lat temu. Pierwszą barkę – bo tak też są określane tego typu jednostki pływające – wydobyto w 1954 roku. Przez kilkanaście lat składano ją w całość. Przez wiele lat eksponowano ją w muzeum wzniesionym nad miejsce jej odkrycia. Teraz trafiła do Wielkiego Muzeum Egipskiego. Druga barka to zagadka Archeolodzy mieli świadomość, że w sąsiednim dole, tuż obok piramidy, znajduje się kolejna łódź, która również została rozłożona na części. Początkowo badacze zdecydowali, że nie będą jej przenosić, wychodząc z założenia, że skoro bezpiecznie przetrwała w tym miejscu przez kilka tysięcy lat, jest bezpieczna i odcięta od wszelkich zewnętrznych wpływów. Ich oczekiwania zostały zweryfikowane w 1987 roku, kiedy Towarzystwo National Geographic, działając we współpracy z władzami egipskimi, zorganizowało akcję polegającą na przewierceniu niewielkiego otworu w kamieniach pokrywających statek. Po wprowadzeniu kamery okazało się, że warunki w dole nie są tak stabilne, jak sądzono: drewno było wilgotne, a po fragmentach barki przemieszczały się żuki. Stan rozłożonej łodzi ewidentnie różnił się od tego, jakiego spodziewali się naukowcy. W związku z tym niezbędne stało się podjęcie interwencji. Badacze doszli do wniosku, że jedynym słusznym rozwiązaniem jest wyjęcie drewnianych elementów, aby można było je odpowiednio zakonserwować. Projekt ruszył w 1992 roku. Odbudowa na oczach świata W Wielkim Muzeum Egipskim dumnie stoi już jedna z barek. Na stanowisku obok widoczny jest szkielet ukazujący drugi okręt. Teraz naukowcy będą wypełniali go elementami drewnianymi, które poddano gruntownej konserwacji. Pierwszy trafił na swoje miejsce w grudniu 2025 roku. Wydarzyło się to w świetle fleszy dziennikarzy. – Druga łódź Cheopsa, długo zamknięta w wapiennym dole obok Wielkiej Piramidy, ucieleśnia wyrafinowane rozumienie inżynierii, rytuałów i symboliki, które wciąż zadziwia uczonych ponad cztery tysiące lat po jej zbudowaniu – skomentował Minister Turystyki i Starożytności Egiptu, Sherif Fathy. Jak wygląda drugi statek? Odbudowa statku ma potrwać cztery lata. Na jednostkę składa się około 1650 drewnianych elementów. Druga łódź mierzy 42 metry, więc jest niewiele mniejsza od tej już zrekonstruowanej. Inna też jest jej konstrukcja. Jej wiosła, elementy konstrukcyjne i materiały odzwierciedlają zaawansowaną wiedzę starożytnych Egipcjan dotyczącą żeglugi. Nie jest jasne, czy statki były używane na co dzień przez Cheopsa. Być może na jednej z nich przywieziono mumię władcy do piramidy. Tego typu barki odgrywały ważną rolę w wierzeniach Egipcjan na temat życia w zaświatach, więc określane są też mianem „barek solarnych”. Źródła: SIS, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli ćwierć tysiąca figurek w starożytnym grobowcu. Miały „pracować” w zaświatach
Blisko ćwierć tysiąca figurek odkryli archeolodzy obok zagadkowego sarkofagu sprzed prawie 3 tysięcy lat. Czy należał do zapomnianego faraona? Do znaleziska doszło w egipskim Tanis w Delcie Nilu. To tam filmowy Indiana Jones miał znaleźć Arkę Przymierza.
Starożytny Egipt uznawany jest za jedną z pierwszych zaawansowanych cywilizacji. 5 tysięcy lat temu powstało tam silnie scentralizowane państwo. Na jego czele stali potężni faraonowie, którzy władali tym krajem przez kilka tysięcy lat. Najnowsze znalezisko archeologiczne z Egiptu związane jest z jego dość późnym okresem – początkiem I tysiąclecia p.n.e. i władaniem obcych, libijskich królów. Grób pełen sług Francuska misja archeologiczna na stanowisku archeologicznym San El-Hagar, czyli w starożytnym Tanis odkryła 225 figurek uszebti. Uszebti to wyjątkowe wyposażenie grobowców. Były to niewielkie figurki wykonane w formie mumii. W języku egipskim słowo szabti oznacza „odpowiadający”. Ale na co? Wygląda, że na prośby boga śmierci Ozyrysa, by ożyć w zaświatach. I tam pracować na rzecz zmarłego, w którego grobowcu został umieszczony. W niektórych grobach uszebti były tylko pojedyncze, ale gdy zmarły był bogaty – mógł sobie pozwolić na ich większą liczbę. Nowe odkrycie w Tanis związane jest z grobowcem faraona Szeszonka III z XXII dynastii. Dlatego ich wielka liczba nie powinna dziwić – zarówno za życia, jak i w zaświatach na rzecz władcy miało pracować wiele osób. Zagadkowy sarkofag Znaleziska dokonała misja kierowana przez prof. Frédérica Payraudeau z Sorbonne Université. Figurki towarzyszyły leżącemu w warstwach mułu, nieozdobionemu granitowemu sarkofagowi. Archeolodzy głowili się, do kogo należał. Dzięki znalezieniu uszebti wyjaśniło się to, bo figurki są inskrybowane. Sprawa jest jednak dość zagmatwana, bo uszebti odkryto w północnej komorze grobowca króla Osorkona II – jednego z wcześniejszych faraonów. – Nie ma pewności, czy król [Szeszonk III – przyp. red.] został pochowany bezpośrednio w grobowcu Osorkona II, czy też jego wyposażenie grobowe zostało tam przeniesione. Wciąż mamy wiele do odkrycia – powiedział prof. Payraudeau. To tym bardziej ciekawe, bo już kilka dekad temu archeolodzy zidentyfikowali grób Szeszonka III w innym miejscu w Tanis. Kolejny etap prac obejmie szczegółowe badanie nowo odkrytych inskrypcji i dalsze odczyszczanie północnej komory grobowca, co może dostarczyć dalszych wskazówek dotyczących okoliczności pochówku Szeszonka III. Sekretarz Generalny Najwyższej Rady Starożytności (SCA), Mohamed Ismail Khaled, określił to odkrycie jako „przełomowy moment dla wykopalisk w Tanis”. W jego ocenie od połowy XX wieku nie dokonano tam żadnego równie istotnego odkrycia. Nieznane grobowce z Tanis Tanis jest obecnie słabo znanych stanowiskiem archeologicznym. Zbiorową wyobraźnię rozpalił film „Poszukiwacze zaginionej Arki” (1981), czyli jedna z części przygód słynnego archeologa Indiany Jonesa. Indy odnalazł tam Arkę Przymierza. Takiego znaleziska tam nigdy nie dokonano. Jednak Tanis jest arcyważnym miejscem na mapie Egiptu. Podczas II wojny światowej archeolodzy odkryli tam kilka niewyrabowanych faraońskich grobowców. Świat o nich nigdy nie usłyszał, w przeciwieństwie do grobowca Tutanchamona. Skarby z Tanis dorównują tym ze słynnej Doliny Królów w Tebach. Można je oglądać w Muzeum Egipskim w Kairze. Źródła: Ahram Online, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ważne odkrycie w piramidzie w Gizie. Czy to zakamuflowane wejście do grobowca?
Archeolodzy mają dowód na istnienie potencjalnego sekretnego wejścia do piramidy Menkaurego – syna słynnego faraona Cheopsa. Jego grobowiec znajduje się nieopodal Wielkiej Piramidy w Gizie.
Teren płaskowyżu Giza na obrzeżach stolicy Egiptu, Kairu jest od kilku stuleci wielką atrakcją, która ściąga rzesze ciekawskich. To tam, oprócz Wielkiej Piramidy, znajduje się legendarny kamienny Sfinks, czyli olbrzymia postać lwa z ludzką głową wykuta w ostańcu skalnym. Najbardziej zjawiskowe są trzy piramidy – Cheopsa, jego syna – Chefren i potomka tego ostatniego – Menkaurego. W tej ostatniej międzynarodowy zespół naukowców dokonał intrygującego odkrycia. A na początku listopada władze egipskie otworzyły w tej okolicy po latach oczekiwania Wielkie Muzeum Egipskie, w którym prezentowane są najcenniejsze zabytki cywilizacji faraońskiej. Dwie puste przestrzenie Piramida Menkaurego ma „zaledwie” około 60 m wysokości (Cheopsa – pierwotnie ponad 140 m). Jednak wykonano ją częściowo z bardzo cennego budulca – granitowych bloków sprowadzanych z dalekiej odległości. Taka granitowa okładzina zdobi do pewnej wysokości zewnętrzne ściany tego grobowca. Zarówno na północnej i wschodniej ścianie piramidy w jednym miejscu granitowe bloki są świetnie obrobione. Jednak jedyne znane wejście prowadzi do cielska piramidy od północy – do większości egipskich piramid tunele wiodą od tej ściany. Naukowców intrygował powód perfekcyjnego obrobienia fragmentu wschodniego lica piramidy. Postawiono hipotezę: znajduje się za nim zakamuflowane drugie wejście. Wyniki analiz, które udowodniły to przypuszczenie, opublikował właśnie międzynarodowy zespół naukowców i opublikował na łamach czasopisma „NDT & E International” w ramach projektu badawczego ScanPyramids. Wiele metod – jeden wynik Naukowcy, badając hipotezę drugiego wejścia w piramidzie Menkaurego, zastosowali zintegrowane podejście, wykorzystując trzy nieinwazyjne (nieniszczące) metody. Były to: tomografia elektrooporowa (ERT), georadar (GPR), badania ultradźwiękowe (UST). Wszystkie te narzędzia wykryły anomalie za wschodnią ścianą piramidy. Kluczowym elementem było połączenie wyników. W ten sposób uzyskano jeden, szczegółowy, kompozytowy obraz, który jest bardziej czytelny niż dane z każdej metody osobno. Czym są anomalie? Dzięki temu zintegrowanemu podejściu udało się zlokalizować dwie główne, nieznane wcześniej anomalie bezpośrednio za wypolerowanymi blokami granitowymi na wschodniej ścianie piramidy. To pierwszy przypadek wykrycia anomalii strukturalnych o wschodniej stronie tego grobowca. Naukowcy, analizując symulacje numeryczne, stwierdzili, że najprawdopodobniej anomalie reprezentują puste przestrzenie wypełnione powietrzem, które rozpoczynają się tuż za zewnętrzną okładziną piramidy. Jedna wnęka ma wymiary 1,5 m × 1,0 m a druga 0,9 m × 0,7 m (to wymiary przekroju poprzecznego), ale nie wiadomo, jak głęboko ciągną się one w głąb piramidy. Zagadką pozostaje ich długość. W ostatnich latach naukowcy namierzyli anomalie w piramidzie Cheopsa. W jednym przypadku wwiercili się i zajrzeli do środka z pomocą miniaturowej kamerki. Ich oczom ukazało się puste, przesklepione pomieszczenie. Nie było w nim jednak skarbów. Pełniło zapewne praktyczną funkcję – jego zadaniem było odciążanie tunelu wejściowego do Wielkiej Piramidy. Źródło: NDT & E International Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tak wygląda miejsce spoczynku faraona Amenhotepa III. Niewielu miało okazję je zobaczyć
Po niemal dwóch dekadach konserwacji znów można zobaczyć wnętrze grobowca faraona Amenhotepa III. Miejsce zachwyca kunsztem wykonania i wspaniałymi płaskorzeźbami ukazującymi egipskie zaświaty. Ale gdy wejdziesz do środka, nie znajdziesz tego, czego najbardziej byś się spodziewał. Gdzie podziała się mumia?
Egipska Dolina Królów jest miejscem owianym tajemnicą. To tutaj spoczęło w skalnych grobowcach kilkudziesięciu władców tej starożytnej cywilizacji. Pierwsze groby wykuto w połowie II tysiąclecia p.n.e. Po raz pierwszy władców Egiptu pochowano nie w piramidach, ale ich ciała ukryto wśród skalnych rozpadlin. Liczono, że w ten sposób nie padną ofiarą rabusiów. Było to jednak mylne założenie, bo większość z nich spustoszono i to już w starożytności. Perła Doliny Królów – znów dostępna Na początku października władze egipskie poinformowały o ponownym otwarciu jednego z największych grobowców Doliny Królów. Należał do faraona Amenhotepa III (1390-1352 lat p.n.e.). Przez blisko dwie dekady we wnętrzu tego zabytki pracowali konserwatorzy, których działania wspierał rząd Japonii i UNESCO. Na bezcennych malowidłach od lat pojawiają się wysięki soli, które je niszczą. Poza tym w XIX wieku wandale wycięli ze ścian część z dekoracji i kilka z nich, ukazujących twarze, znajduje się dziś w Luwrze. Dlaczego warto zobaczyć ten grobowiec? Po pierwsze, grobowiec składa się z wielu pomieszczeń, do których wiedzie korytarz zagłębiający się kilkadziesiąt metrów w głąb skał. Wejście do niego można przyrównać z eksploracją piramid i jest wymagające fizycznie. Główną dekorację w komorze grobowej stanowią sceny i teksty z Księgi Amduat („Księga tego, co jest w Zaświatach”). Opisuje ona jak wygląda świat umarłych i jak należy po nim nawigować. To najważniejsza egipska „księga” grobowa. View oEmbed on the source website W różnych częściach grobowca znajdują się przedstawienia samego Amenhotepa III w towarzystwie różnych egipskich bóstw. Te płaskorzeźby uznaje się ze ukoronowanie egipskiej sztuki. Dzieje grobowca Amenhotepa III Grobowiec po raz pierwszy zmapowali i opisali naukowcy działający w ramach napoleońskiej ekspedycji do Egiptu w 1799 roku. Od tego czasu był celem prac wielu naukowców. Wśród jego badaczy był nawet Howard Carter, który odkrył nieopodal słynny grobowiec Tutanchamona. Co ciekawe, budowę grobowca rozpoczął zapewne ojciec Amenhotepa III, Totmes IV, ale ukończył go dopiero Amenhotep III. Nie udało się znaleźć sarkofagu. Zapewne wykradziono go już w starożytności i ponownie użyto w jakimś grobowcu – takie sytuacje zdarzały się często. Szczęśliwie zachowała się mumia tego władcy. Odkryto ją pod koniec XIX wieku w skrytce w Dolinie Królów, wraz z kilkoma innymi królewskim mumiami. Przezorni strażnicy nekropolii chcieli w ten sposób uchronić mumie przed ich zniszczeniem w czasach niepokojów. Dziś mumia Amenhotepa III znajduje się w Narodowym Muzeum Egipskiej Cywilizacji w Kairze. Źródła: Deutsche Welle, Theban Mapping Project Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zbrodnia sprzed 3 tysięcy lat: czy Nefertiti wyeliminowała swoją rywalkę?
Królowa Nefertiti, żona Echnatona, przez wieki była symbolem tajemnicy i władzy. Nowe badania grobowców z czasów Amarny rzucają światło na mroczne kulisy jej życia i śmierci kobiet z otoczenia faraona.
Spis treści: Kim naprawdę była Nefertiti i dlaczego budziła postrach? Grobowiec Tutanchamona i zagadka ciał królewskich kobiet Nie Nefertiti, lecz matka Tutanchamona – kim była kobieta z grobowca? Zbrodnia w pałacu faraona – czy Nefertiti zleciła morderstwo rywalki? Królowa Nefertiti była nie tylko żoną faraona Echnatona, lecz także jedną z najbardziej intrygujących postaci starożytnego Egiptu. Jej wizerunek z maczugą w dłoni i okrutna polityka prowadzona wspólnie z mężem w Amarne ukazują kobietę bezwzględną i potężną. Przez niektórych jest uważana za najpiękniejszą kobietę swoich czasów. Tajemnice związane z jej otoczeniem – w tym zagadkowa śmierć młodej kobiety z rodziny królewskiej, odnalezionej w grobowcu Tutanchamona – do dziś wzbudzają emocje i spekulacje. Czy Kija była tylko rywalką o względy faraona, czy kluczową postacią w brutalnej grze o tron? Kim naprawdę była Nefertiti i dlaczego budziła postrach? Nefertiti była żoną Echnatona, faraona rewolucjonisty, który przeprowadził reformę religijną i wprowadził kult Atona, słonecznego dysku. Para zamieszkała w nowej stolicy Amarna (Akhetaton), gdzie rządzili żelazną ręką. Policja (madżoi) tłumiła każdy odruch niezadowolenia, a Amarna była określana mianem krwawego miasta. Badania, o których niedawno pisaliśmy, wskazują, że podczas budowy metropolii zginęły tysiące niewolników. Podobnie jak faraon Echnaton Nefertiti nie była uosobieniem łagodności. Na jednym z zachowanych wizerunków unosi maczugę, aby roztrzaskać głowę klęczącej przed nią niewolnicy. Imię „Nefertiti” oznacza „piękną, która przyszła do nas”. Przypuszcza się, że była cudzoziemką. Być może pochodziła w Azji, skąd miał ją sprowadzić Amenhotep III, ojciec Echnatona. Grobowiec Tutanchamona i zagadka ciał królewskich kobiet Egiptolodzy są raczej zgodni, że początkowo małżeństwo Nefertiti i Echnatona było udane. Jednak już wW połowie swojego 17-letniego panowania faraon zaczął darzyć względami kobietę z haremu imieniem Kija. Dziewczyna została dopuszczona do obrzędów ku czci Atona, zastrzeżonych dotąd wyłącznie dla królewskiej pary. Nagłe i tajemnicze zniknięcie Kii z Amarny wzbudziło spekulacje na temat jej śmierci. Zagadka być może znalazła rozwiązanie 3 tys. lat później. W grobowcu Tutanchamona odkryto m.in. ciała dwóch kobiet, które musiały należeć do rodziny królewskiej z Amarny. Starsza kobieta z długimi brązowymi włosami została zidentyfikowana jako królowa Teje, matka Echnatona. W grobowcu znaleziono miniaturowy sarkofag z jej imieniem i lok włosów. Egipscy radiolodzy Ashraf Selim i Hany Amer przeprowadzili badania tomograficzne mumii i potwierdzili tożsamość kobiety. Nie Nefertiti, lecz matka Tutanchamona – kim była kobieta z grobowca? Młodsza kobieta – z diademem na czole i podwójnie przekłutymi uszami – również musiała należeć do rodziny królewskiej. Prof. Joann Fletcher, egiptolożka z Univeristy of York, sugerowała, że mogą to być szczątki Nefertiti. Wskazywałby na to wiek śmierci młodszej kobiety. Badania tomograficzne wykazały, że zmarła musiała mieć w chwili śmierci między 22 a 40 lat. Ramiona kobiety zostały ułożone w królewskiej pozie, a zaciśnięta pięść wyglądała, jakby wciąż ściskała insygnium władzy. Sceptycy zakwestionowali jednak teorię prof. Fletcher. Ramiona kobiety były za długie i nie pasowały do reszty ciała. Czaszka znalezionej miała zaś osobliwą deformację przypominającą ostrogę, co odkryto wcześniej tylko u jednego przedstawiciela dynastii amarneńskiej – Tutanchamona. Dopiero badania DNA przeprowadzone w 2010 r. potwierdziły, że młodsza kobieta to matka Tutanchamona. Nie była to jednak Nefertiti, jak sądziła prof. Fletcher. Jak się okazało znaleziona w grobowcu młodsza kobieta była córką Amenhotepa III i Teje, a zatem siostrą Echnatona. Zatem tajemnicza Kija wcale nie pochodziła z haremu, a była członkiem królewskiej rodziny. Zbrodnia w pałacu faraona – czy Nefertiti zleciła morderstwo rywalki? Choć nie mamy pewności, kim była Kija, wydaje się pewne, że padła ofiarą zbrodni w pałacu. Mumia miała uszkodzoną górną szczękę Analiza obrazów tomograficznych wykazała, że ofiarę uderzono tępym narzędziem, prawdopodobnie maczugą. Fragmenty kości i zęby ofiary zostały wepchnięte do zatoki przynosowej, a rana została wypełniona żywicą przed procesem balsamowania. Ślady krwotoku wskazują, że kobieta była jeszcze żywa, kiedy została zaatakowana. Na zdjęciach tomograficznych odkryto ranę w okolicy serca. Istnieją różne teorie na temat tego, co się stało. Nefertiti, która walczyła o względy męża z Kiją, mogła nakłonić zabójców do ataku. W 14. roku panowania Echnatona Nefertiti zniknęła z dworu. Być może z powodu zarazy lub z innych powodów. Teje, matka faraona, mogła nakłonić Echnatona do pozbycia się małżonki. W 17. roku panowania Echnatona zmarł, a Tutanchamon został nowym władcą. Dwór opuścił Amarnę, a Tutanchamon przywrócił kult starych bogów i zmienił swoje imię. Horemheb, który został władcą kraju piramid, usunął wszelkie ślady po Echnatonie i jego rodzinie. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Grobowce okazały się mieszkaniami mnichów. Nowe odkrycia w mieście faraona heretyka
Achetaton – miasto założone przez faraona heretyka Echnatona – miało zniknąć z mapy na zawsze. Tymczasem nowe odkrycia pokazują, że jego historia trwała znacznie dłużej, niż sądzono.
Spis treści: Co naprawdę wydarzyło się w Achetaton? Faraon, Nefertiti i zapomniane odkrycie Czy koptyjscy mnisi zamieszkali w nekropolii faraona heretyka? Chrześcijański kościół w grobowcu kapłana Atona? Nowe odkrycia z Achetaton Faraon egipski Echnaton, który żył 3300 lat temu, postanowił zerwać z dawnymi tradycjami. Uczynił słońce, pod postacią tarczy słonecznej, jedynym obiektem kultu. Nazywano je Atonem. Innych bogów – obalił. Rewolucja dotyczyła też stolicy. Echnaton przeniósł ją do zbudowanego od podstaw miasta Achetaton (po egipsku „Horyzont Atona”). To było jedno z najbardziej niezwykłych miast starożytnego świata. Teraz grupa egipskich archeologów dokonała ciekawego ustalenia dotyczącego dziejów tej osady. Wnioski opublikowano na łamach „Minia Journal of Tourism and Hospitality Research”. Co naprawdę wydarzyło się w Achetaton? Faraon, Nefertiti i zapomniane odkrycie W Achetaton faraon rewolucjonista mieszkał wspólnie ze swoją małżonką, Nefertiti. To tutaj odkryto słynne popiersie tej królowej, które dzisiaj znajduje się w Neues Museum w Berlinie. Królewskie małżeństwo stało się przedmiotem kultu poddanych. To oni byli pośrednikami między zwykłymi ludźmi a Atonem. Po śmierci Echnatona miasto opuszczono. Władza powróciła do Teb w Górnym Egipcie. Przywrócono też kult dawnych bogów i na powrót otwarto zamknięte świątynie. Archeolodzy długo uważali, że później prawie nikt w tym miejscu nie mieszkał. Tymczasem zdaniem badaczy z Uniwersytetu w Minii w Egipcie, nie jest to prawdą. Czy koptyjscy mnisi zamieszkali w nekropolii faraona heretyka? W pierwszych wiekach naszej ery w Egipcie zaczęło rozprzestrzeniać się chrześcijaństwo. Szczególnie aktywny był ruch pustelniczy. W wielu miejscach mnisi adaptowali dawne skalne grobowce do swoich potrzeb. Egipskich chrześcijan określa się mianem Koptów. Okazuje się, że podobnie mogło być w przypadku miasta Echnatona. Tutaj też znajdowała się nekropola. Naukowcy mają dowody na jej wykorzystanie od V do IX wieku naszej ery, a więc ponad 2100 lat pod czasach faraona heretyka. Był późny okres rzymski i bizantyjski. Mnisi najchętniej korzystali ze skalnych grobowców znajdujących się na wzniesieniach na obrzeżach miasta Achetaton. Przekształcali je w mieszkania, kościoły i klasztory. Starożytne świątynie i domostwa nie spotkały się z ich zainteresowaniem. Jednak nie wszyscy wiedli pustelnicze i odizolowane od reszty świata życie. Archeolodzy namierzyli fragmenty naczyń ceramicznych, pochodzących z miejsc tak odległych jak Tunezja i Syria. Ta pustynna lokalizacja była odosobniona od współczesnych osad, więc jak najbardziej predestynowana dla ruchu monastycznego. Chrześcijański kościół w grobowcu kapłana Atona? Nowe odkrycia z Achetaton Przykładem adaptacji przez chrześcijan jest grobowiec Panahesiego w Achetaton, który pełnił ważną rolę w świątyni Atona. W pierwszych wiekach naszej ery zaadoptowano go na kościół. Ślepe wrota przez które zmarły w symboliczny sposób spozierał z zaświatów, stały się apsydą świątyni. Aby było więcej przestrzeni, zniszczono jedną z wewnętrznych ścian. Pojawiły się też malowidła, w tym takie z krzyżami i innymi chrześcijańskimi motywami. Co prawda niektóre ślady po Koptach w stolicy Echnatona znane były badaczom wcześniej, to w wyniku najnowszych analiz okazało się, że ich obecność była znacznie bardziej rozległa i trwała, niż tradycyjnie zakładano. Źródło: Minia Journal of Tourism and Hospitality Research Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Hatszepsut i rytuał „dezaktywacji”. Co naprawdę się wydarzyło z jej wizerunkami?
Wiele z posągów królowej Hatszepsut zostało uszkodzonych już w starożytności. Sądzono, że był to akt zemsty ze strony jej następcy. Jest nowa koncepcja: w ten magiczny sposób je „dezaktywowano”.
Spis treści: Masakra posągów Hatszepsut „Wyłączanie” posągów to normalna sprawa Prześladowania w starożytności Hatszepsut była jedną z niewielu kobiet faraonek, rządzących Egiptem. Pochodziła z rodu królewskiego i była wychowywana na żonę władcy. Żyła około 3500 lat temu, jeszcze przed czasami Tutanchamona. Hatszepsut poślubiła przyrodniego brata Totmesa II. Gdy umarł, sprawowała władzę w imieniu syna swojego męża, Totmesa III, gdyż był on bardzo młody. Jakiś czas po śmierci Hatszepsut część jej wizerunków została uszkodzona. Do dzisiaj badacze dyskutują, dlaczego do tego doszło. Masakra posągów Hatszepsut W latach dwudziestych XX wieku podczas wykopalisk w Deir el-Bahri w Górnym Egipcie znaleziono wiele fragmentarycznych posągów Hatszepsut. Uszkodzenia te tradycyjnie postrzegano jako akt zemsty dokonany przez jej następcę, Totmesa III. Miała być to próba wymazania jej z annałów historii ze względu na uzurpację władzy. Zagadnieniu przyjrzał się doktorant Jun Yi Wong z Uniwersytetu w Toronto. Swoje wnioski opublikował na łamach „Antiquity”. W jego ocenie wiele posągów faraonki przetrwało w stosunkowo dobrym stanie, co podważa tezę, że zniszczenie było motywowane wrogością Totmesa III wobec Hatszepsut. „Wyłączanie” posągów to normalna sprawa Wong przeanalizował niepublikowane notatki terenowe, rysunki, fotografie i korespondencję z wykopalisk z lat 1922–1928. Ponownie ocenił dowody archeologiczne na podstawie tych danych. Wniosek: nie zostały one zniszczone w ramach aktu zemsty. Wizerunki Hatszepsut po śmierci były traktowane w podobny sposób jak wcześniej panujących faraonów. Okazało się, że sprawcą zniszczeń nie był tylko Totmes III, ale późniejsi władcy. View oEmbed on the source website Posagi Hatszepsut używano jako materiał budowlany. Ale wcześniej musiały zostać „dezaktywowane”. Starożytni Egipcjanie wierzyli, że wizerunki miały moc, dlatego należało je w magiczny sposób wyłączyć. Procedura była następująca. Obtłukiwano przedstawienia faraonów w słabych punktach – w rejonie szyi, tali i kolan. – Innymi słowy, takie traktowanie niekoniecznie oznacza wrogość wobec przedstawionej osoby – wskazuje Wong. Praktyka mająca na celu zneutralizowanie wewnętrznej mocy obrazów i była stosowana względem posągów różnych królów w całej historii faraonów. Hatszepsut po śmierci została potraktowana podobnie jak jej poprzednicy. Prześladowania w starożytności Nie wyklucza to jednak możliwości, że przynajmniej część tych zniszczeń miała na celu zniszczenie dziedzictwa Hatszepsut. – W przeciwieństwie do innych władców, Hatszepsut rzeczywiście padła ofiarą prześladowań, a ich szerszych implikacji politycznych nie można przecenić – mówi Wong. – Istnieje jednak miejsce na bardziej zniuansowane zrozumienie działań Totmesa III, które były prawdopodobnie motywowane raczej rytualną koniecznością niż jawną niechęcią – zaznacza naukowiec. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ten jeden manewr młodego faraona zmienił Egipt w supermocarstwo!
Śmierć królowej Hatszepsut uruchomiła lawinę buntów w Lewancie. W ich centrum stanął Totmes III – młody faraon, który musiał udowodnić, że zasługuje na władzę. Jego decyzja strategiczna zmieniła bieg historii Egiptu.
Spis treści: Marsz ku Megiddo i decyzja o ryzykownej trasie Niespodziewany atak Egipcjan i chaos w obozie wroga Oblężenie Megiddo i konsekwencje zwycięstwa Polityczne i militarne skutki kampanii Totmesa III W XV wieku p.n.e. na terenie Lewantu miasta podnosiły bunt przeciwko świeżo ustanowionemu faraonowi Totmesowi III. To miała być decydująca próba jego nowej władzy — oraz tego, czy zdoła ją utrzymać. Śmierć królowej Hatszepsut otworzyła drogę do buntu w Lewancie. Po 22 latach panowania zniknęła z kart historii, a Totmes III sam objął tron Egiptu. Koalicja miast-państw kananejskich, wspierana przez imperium Mitanni i władców z Kadesz, rozpoczęła bunt przeciwko nowemu faraonowi. Konflikt osiągnął punkt kulminacyjny w obwarowanym mieście Megiddo, znajdującym się dziś na terenie Izraela. Położone na równinie Ezdrelon miasto kontrolowało dwa istotne szlaki handlowe: jeden prowadzący do wybrzeża, drugi na północ, do Kadesz. Jako że była to pierwsza kampania militarna Totmesa, ciążyła na nim ogromna presja. Według dużej inskrypcji propagandowej na murach Akh Menu (Świątyni Totmesa III w Karnaku), młody faraon zebrał swoich ludzi i wyruszył z przygranicznej twierdzy Tjaru we wschodniej delcie Nilu, by stawić czoła potężnemu wrogowi. Nie ma bezpośrednich informacji o liczbie zmobilizowanych żołnierzy, choć większość uczonych szacuje, że było ich zapewne kilka tysięcy. Nie wiadomo też, czy cała armia wyruszyła z Egiptu, czy też dołączyły do niej jednostki już stacjonujące na terytorium Azji. Marsz ku Megiddo i decyzja o ryzykownej trasie Przemarsz tzw. Drogą Horusa, na północ od Synaju, do Gazy zajął wojskom 10 dni. Dystans ten wynosi około 200 kilometrów, co wskazuje, że żołnierze maszerowali średnio 20 kilometrów dziennie. Z Gazy ruszyli dalej do enklawy Yehem, oddalonej o około 40 kilometrów od Megiddo. Tam faraon spotkał się ze swoimi oficerami, by ocenić sytuację i zdecydować, którą z trzech istniejących tras do Megiddo należy obrać. Trasa północna prowadziła przez ziemie Zefti; południowa biegła w pobliżu Taanach; centralna i najbardziej niebezpieczna droga prowadziła przez wąwóz Aruna. Roczniki Totmesa III — propagandowy zapis jego kampanii wojennych wyryty w Świątyni Amona-Re w Karnaku — opisują, jak faraon podjął decyzję. Generałowie usilnie odradzali mu wybór przełęczy Aruna. „Niech nasz zwycięski Pan maszeruje drogą, którą sam wybierze; lecz niech nas nie zmusza do pójścia najniebezpieczniejszą trasą”. Jednak Totmes postanowił rzucić wyzwanie wrogom i wybierając najbardziej ryzykowną drogę, pokazać, że się ich nie boi. Złożył przysięgę na boga słońca Amona-Re, mówiąc: „Mój Majestat będzie maszerować Drogą Aruna!”. Postanowił również, że sam poprowadzi armię przez wąwóz. „Nikt nie będzie maszerować tą drogą przede Mną” — i rzeczywiście, w odpowiednim momencie stanął na czele armii, wskazując drogę własnymi krokami. Trasa, którą wybrał, miała nieco ponad 13 kilometrów długości, a miejscami zaledwie 9 metrów szerokości. Ze stromymi ścianami po obu stronach była to idealna lokalizacja do zasadzki – nie było miejsca na manewry. Jednak przeciwnik, sądząc, że Egipcjanie nigdy nie zaryzykują takiego odsłonięcia, rozmieścił wojska jedynie na dwóch pozostałych trasach. Armii Totmesa udało się przejść przez wąwóz Aruna w jeden dzień bez problemu. Żołnierze wyłonili się w dolinie Qina, ku zaskoczeniu wrogich wojsk obozujących w pobliżu miasta Megiddo. Niespodziewany atak Egipcjan i chaos w obozie wroga O świcie następnego dnia armia egipska została zmobilizowana, dzieląc się i rozlokowując w trzech dużych jednostkach, które posuwały się naprzód w formacji półksiężyca w kierunku obozu sił azjatyckich na południe od Megiddo. Inskrypcja w Karnaku zapisuje: „Południowe skrzydło armii Jego Majestatu znajdowało się na wzgórzu na południe od [strumienia] Qina, a skrzydło północne na północny zachód od Megiddo, podczas gdy Jego Majestat znajdował się w centrum, [Amon] chronił jego osobę wśród wrzawy, a siła [Setha przenikała] jego członki”. Ten manewr wywołał panikę wśród wojowników nieprzyjaciela; wielu z nich porzuciło swoje namioty i rzuciło się do ucieczki w kierunku Megiddo. Żołnierze faraona zaczęli plądrować obóz, co pozwoliło wielu azjatyckim wojskom na ucieczkę. Niektórzy dowódcy azjatyccy zostali wciągnięci za mury Megiddo przez obrońców miasta. Inni zapewne uciekli na północ, jak najdalej od wojsk egipskich. Kroniki z pewnym rozczarowaniem podkreślają, że gdyby żołnierze Totmesa III w tamtym momencie ścigali uciekające wojska, zwycięstwo byłoby szybkie i definitywne. „Gdy ujrzeli Jego Majestat miażdżącego ich, uciekli w popłochu do Megiddo z przerażonymi twarzami, porzucając konie, rydwany ze złota i srebra, by zostać wciągnięci do miasta przez ludzi, którzy zamknęli już bramy, a teraz opuszczali szaty, aby ich podciągnąć. Gdyby żołnierze Jego Majestatu nie skupili się na grabieży dobytku wroga, mogli w tej chwili zdobyć Megiddo”. Ten etap konfliktu przypominał bardziej serię potyczek, w których Egipcjanie byli stroną atakującą. Oblężenie Megiddo i konsekwencje zwycięstwa W obliczu niemożności zdobycia miasta szturmem, Egipcjanie postanowili je oblegać, budując serię umocnień z drewna pochodzącego z wycinki drzew w okolicznych lasach. Roczniki Totmesa III podkreślają strategiczne znaczenie zdobycia Megiddo: „Każdy książę z każdego kraju północy jest w nim zamknięty, zdobycie Megiddo to zdobycie tysiąca miast!”. W końcu, po siedmiu miesiącach oblężenia, miasto się poddało. Wśród ujętych przywódców był władca Megiddo. Książę Kadesz, głównodowodzący azjatyckiej koalicji, zdołał jednak uciec. Źródła pisane zachowały długą i szczegółową listę łupów zdobytych po podboju Megiddo. Podano, że zginęło 83 wrogów, a 340 zostało wziętych do niewoli — choć liczby te mogą obejmować jedynie osoby uznane za ważne. Poza stadami zwierząt, zapasami i innymi przedmiotami, armia egipska zdobyła: 2041 koni; 924 rydwany, w tym rydwany ozdobione złotem należące do władców Kadesz i Megiddo, 200 kompletów zbroi, 502 łuki kompozytowe. Te łuki, pochodzenia mezopotamskiego, były bardzo kosztowne i wysoko cenione. Zbroje, wykonane z utwardzanej skóry lub kolczugi z brązu, były wówczas innowacyjne. Nie ma wzmianki o hełmach, choć ich użycie było powszechne za panowania Totmesa III. Dowodzi tego zarówno lista trybutów z Azji, jak i malowidła w prywatnych grobowcach tebańskich, na których cudzoziemcy składający trybuty ukazani są w hełmach. Natychmiastowym skutkiem zwycięstwa było umocnienie władzy faraona nad znaczną częścią dzisiejszego Izraela i terytoriów palestyńskich. Spektakularne zwycięstwo i rozszerzenie kontroli faraona weszły do egipskiej wyobraźni jako początek nowej ery wielkości regionalnej. Generał Djehuty, mianowany przez Totmesa zarządcą podbitych terenów, został później uwieczniony jako bohater starożytnego egipskiego opowiadania „Zdobycie Joppy”. Historia opowiada o tym, jak Djehuty użył podstępu, aby zdobyć miasto Joppa (dzisiejsza Jaffa, w pobliżu Tel Awiwu), przemycając żołnierzy ukrytych w koszach. Opowieść ta poprzedza znany z „Iliady” Homera motyw konia trojańskiego o całe stulecia. Jest również prawdopodobnym źródłem arabskiej baśni „Ali Baba i czterdziestu rozbójników”, w której rozbójnicy próbują dostać się do domu, ukrywając się w dzbanach z olejem. Polityczne i militarne skutki kampanii Totmesa III Zwycięstwo pod Megiddo zainspirowało nie tylko wielkie opowieści, ale też stworzyło nową rzeczywistość polityczną i dyplomatyczną w regionie. Nowo zdobyte terytorium Kananejskie stanowiło dogodny punkt wypadowy dla przyszłych kampanii Egiptu w Mezopotamii. Wiadomość o imponującym zwycięstwie skłoniła monarchie Bliskiego Wschodu do wysyłania posłów do Teb — stolicy Egiptu — z bogatymi darami, aby zyskać przychylność faraona. Po swoim zwycięstwie Totmes III wykorzystał sytuację, by rozszerzyć władzę Egiptu w Azji poprzez ambitny program podbojów w Syrii. Roczniki wyryte na ścianach Świątyni Amona-Re w Karnaku wspominają o 16 innych kampaniach, choć w niektórych przypadkach nie zachowały się szczegóły. Operacje wojskowe miały miejsce między 1454 a 1437 r. p.n.e. i można je podzielić na kilka etapów. Pierwsza faza obejmowała podbój ważnych miast portowych, takich jak Ullaza i Simyra, by ułatwić transport do i z Egiptu oraz zapewnić punkty magazynowania. Druga faza polegała na zajęciu znacznej części środkowej Syrii, neutralizując w ten sposób siłę miasta Kadesz. Trzecia faza obejmowała bezpośredni atak na terytoria Mitanni, a czwarta składała się z serii kampanii mających na celu stłumienie powstań w niektórych podbitych terenach. Nawet biorąc pod uwagę tendencję Totmesa do mitologizowania własnych działań oraz nieuniknione przesady, zawarte w roszczeniach i przechwałkach w Rocznikach Totmesa III, wielu badaczy uznaje szczegóły tego zapisu za wiarygodne źródło. W rzeczywistości bitwa pod Megiddo jest jednym z najlepiej udokumentowanych starożytnych starć w historii. Ten punkt zwrotny nie tylko rozszerzył terytorium Egiptu, ale również stanowił pierwsze samodzielne zwycięstwo jednego z największych wodzów militarnych starożytnego Egiptu. źródło: National Geographic
Są symbolem słynnej świątyni Hatszepsut. Zrekonstruowali je Polacy
Najsłynniejsza egipska świątynia należała do królowej Hatszepsut i powstała 3500 lat temu. Co roku odwiedzają ją miliony turystów. Jej symbolem są monumentalne rzeźby. Wiele z nich zrekonstruowali polscy eksperci.
Spis treści: Polacy w słynnej świątyni Ponad 20 zrekonstruowanych rzeźb Przyczyny zniszczenia rzeźb Świątynia Hatszepsut w Deir el-Bahari niedaleko Luksoru uważana jest za jedną z najbardziej malowniczo położonych i oryginalnych świątyń egipskich. Polacy w słynnej świątyni W XIX i na początku XX w. zrujnowaną świątynię faraonki badało wielu naukowców. W ten żmudny proces zaangażowani byli wszyscy najważniejsi badacze starożytnego Egiptu. Wśród nich znaleźli się Jean-François Champollion, czyli egiptolog, który rozszyfrował hieroglify oraz odkrywca grobowca Tutanchamona – Howard Carter. Od 1961 roku zadania rekonstrukcji podjęła się polsko-egipska ekspedycja z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego we współpracy z egipskim Ministerstwem Turystyki i Starożytności. Trwa to do dzisiaj. A co ciekawe – konstrukcja świątyni zajęła starożytnymi Egipcjanom „zaledwie” 15 lat. Ponad 20 zrekonstruowanych rzeźb Szef misji, dr Patryk Chudzik, w rozmowie z Nauką w Polsce,podsumował dotychczasowe prace związane z rekonstrukcją słynnych rzeźb zdobiących świątynię. Są to zarówno piaskowcowe sfinksy, jak i wapienne ozyriaki – ukazujące kobietę-faraona Hatszepsut jako boga Ozyrysa. Do tej pory udało się zrekonstruować ponad 20 z nich. – Są one jedną z największych atrakcji turystycznych i najczęściej fotografowanych obiektów w Egipcie – stwierdził archeolog. Rekonstrukcja jest żmudną pracą. To efekt kooperacji archeologów, egiptologów, architektów i konserwatorów. – Posągi te, zrekonstruowane przez członka naszej ekspedycji, rzeźbiarza Wojciecha Myjaka, są dzisiaj już nie tylko najbardziej rozpoznawalnym elementem świątyni Hatszepsut, ale także symbolem turystyki nad Nilem – podkreślił badacz. Jak przekazał National Geographic Polska dr Chudzik, obecnie polscy eksperci pracują nad ostatnim z ozyriaków możliwych do rekonstrukcji. Szef ekspedycji liczy na odkrycie fragmentów kolejnych rzeźb. Przyczyny zniszczenia rzeźb Wizerunki Hatszepsut zniszczono zaledwie kilka dekad po jej śmierci na polecenie króla Thotmesa III. Dzięki pieczołowitym wykopaliskom prowadzonym w Deir el-Bahari od ponad 100 lat udaje się znaleźć wiele fragmentów rzeźb i poskładać w całość. Rekonstrukcja posągu trwa około 3–4 miesięcy i odbywa się bez użycia jakiegokolwiek ciężkiego sprzętu. – Takie odkrycia trafiają się i dzisiaj, gdy prowadzimy prace wykopaliskowe w różnych częściach świątyni. Fragmenty te są następnie dokumentowane i analizowane jest ich pierwotne umiejscowienie w posągach. Gdy przygotowany zostanie już projekt rekonstrukcji, przechodzimy następnie do połączenia wytypowanych fragmentów – opisuje system pracy dr Chudzik. Źródło: Nauka w Polsce PAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
To w nim spoczywał faraon. Polscy archeolodzy odkryli fragmenty sarkofagu
W grobowcu faraona Szepseskafa polscy archeolodzy znaleźli wiele fragmentów zniszczonego królewskiego sarkofagu. Ich badania rzucają światło na postać tego mało znanego władcy z epoki, w której wznoszono największe piramidy.
Spis treści: Enigmatyczny grobowiec Szepseskafa Polscy archeolodzy we wnętrzu grobowca Zajrzeli pod piach bez wykopalisk To prawdziwa gratka dla egiptologów. Bardzo rzadko mają możliwość badania grobowca faraonów. Szczęście uśmiechnęło się do badaczy z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych (IKŚiO) PAN, którzy rozpoczęli szeroko zakrojony projekt badawczy wspólnie z Ministerstwem Turystyki i Starożytności Arabskiej Republiki Egiptu. Cel: grobowiec faraona Szepseskafa z czasów IV dynastii. Władca ten żył blisko 4500 lat temu. Panował zaledwie kilka lat. Grobowiec kazał wznieść w Sakkarze, kilkanaście kilometrów na południe od słynnych piramid w Gizie. W jednej z nich spoczął ojciec Szepseskafa – Mykerinos. Enigmatyczny grobowiec Szepseskafa Po raz ostatni grobowiec tego faraona badano 100 lat temu. Nie udało się uzyskać odpowiedzi na wszystkie pytania. Wokół jego historii narosło wiele teorii. Dlatego polscy archeolodzy postanowili przeprowadzić szersze badania archeologiczne. Kierowniczką misji jest dr hab. prof. IKŚiO PAN Teodozja Rzeuska. Obiekt badany przez Polaków nazywany jest z arabska Mastabą el-Fara’un, czyli „mastabą faraona”. Tak też nazywa się ich projekt badawczy. Mastaba to monumentalny kamienny grobowiec wzniesiony na prostokątnym planie i mający pochyłe ściany. Przypomina silnie ściętą piramidę. Szepseskaf rządził w czasach Starego Państwa (ok. 2700–2200 p.n.e.). To okres w cywilizacji egipskiej cieszący się szczególnym zainteresowaniem badaczy. Znany jest wśród laików przede wszystkim z wielkich piramid w Gizie wybudowanych przez faraonów Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa. „Niezwykle interesującym jest fakt, że faraon Szepseskaf porzucił tradycję budowania piramidy w Gizie i postanowił wznieść w Sakkarze grobowiec w formie prostokątnej budowli zwanej mastabą (po arabsku: ława). Dlaczego podjął taką decyzję?” – zastanawiają się polscy eksperci. I szukają odpowiedzi. Polscy archeolodzy we wnętrzu grobowca W pierwszym sezonie prac badawczych w 2024 roku archeolodzy nie prowadzili wykopalisk. Był to rekonesans. Wykonano na przykład trójwymiarowy model grobowca i przeprowadzono analizy architektoniczne zewnętrznej części obiektu. Naukowcy chcieli się dowiedzieć, w jakim stanie jest zabytek. W marcu 2025 roku badacze przeprowadzili już wykopaliska. W czasie prac działali wewnątrz wielkiego kamiennego grobowca. W mediach społecznościowych opublikowano filmiki z ich wykopalisk, na których widać archeologów pracujących w silnie zapylonych korytarzach i komorach – w tym w tej, w której pochowano faraona Szepseskafa. Celem badaczy była również kaplica zlokalizowana po wschodniej stronie mastaby. W misji uczestniczą również konserwatorzy. To im udało się zebrać wiele fragmentów zniszczonego królewskiego sarkofagu i rozpocząć jego rekonstrukcję. Zajrzeli pod piach bez wykopalisk Naukowcy wykonali także badania geofizyczne. Umożliwiają one zajrzenie pod piach pustyni bez prowadzenia wykopalisk. Wyniki określili jako „obiecujące”. Ich celem była rampa procesyjna oraz jej najbliższe okolice. Tego typu instalacje przylegały do królewskich grobowców, w tym piramid. Wykonana z kamienia rampa prowadziła od kanału nilowego, gdzie znajdowała się tzw. dolna świątynia. Tam odprawiano rytuały związane z mumifikacją władcy. Następnie rampą transportowano ciało faraona do kaplicy przylegającej do grobowca, a potem – do jego wnętrza, gdzie miało spocząć na wieczność. Badania są możliwe zarówno dzięki wsparciu finansowemu resortu nauki (250 tys. zł), ale też środkom zebranym w czasie zbiórki społecznościowej (do tej pory udało się zebrać w ten sposób blisko 117 tys. zł!). Środki przeznaczono m.in. przeprowadzenie szczegółowych analiz archeologicznych i antropologicznych, konserwację unikatowych obiektów, zapewnienie badaczom niezbędnych środków do codziennego funkcjonowania na stanowisku archeologicznym. Źródła: IKŚiO PAN, PAP Nauka w Polsce Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nie tylko Tutanchamon. Te skarby z egipskich grobowców niesłusznie pozostają w cieniu
Psusennes I mógłby być dzisiaj tak sławny jak Tutanchamon. Jednak jego grobowiec odkryto w niewłaściwym czasie. Inni pechowcy – Yuya i Tuya – byli z kolei „tylko” teściami faraona.
Spis treści: Para z rydwanem Faraon w srebrnej trumnie Kwestia szczęścia Z egipskimi grobowcami, skarbami i mumiami faraonów od razu kojarzy się imię Tutanchamona. Jego grobowiec odkryto w 1922 roku w Dolinie Królów i uznano za archeologiczne znalezisko wszech czasów. Dziś związane z Tutanchamonem zabytki i wystawy przyciągają miliony turystów. Dzieje się tak nie tylko za sprawą artystycznego kunsztu grobowej maski władcy, jego sarkofagu i trumien, w które zmumifikowane ciało złożone zostało jak w matrioszce. Nie tylko za sprawą wartości odnalezionych w grobowcu Tutanchamona przedmiotów. Swoje dołożyła też legenda, jakoby nad odkrywcami pod wodzą brytyjskiego archeologa i egiptologa Howarda Cartera ciążyła klątwa – w efekcie umierali jak muchy, jeden po drugim. Nie jest to prawda: jeden z badaczy wyliczył, że z 26-osobowej ekipy biorącej udział w otwarciu grobowca przez 11 lat zmarło sześć osób, co trudno uznać za porażająca statystykę. Dziś legendę Tutanchamona podgrzewa jeszcze osoba jego ojca – faraona Echnatona, reformatora i heretyka, usiłującego wprowadzić w Egipcie religię monoteistyczną. Żoną Echnatona była zaś przepiękna Nefretete (Nefertiti), której olśniewające starożytne popiersie znajduje się w berlińskim Neues Museum-Muzeum Egipskim. Nefertiti nie była wprawdzie matką Tutanchamona, jednak dziesięć lat temu pojawiły się podejrzenia, że do jej nieodkrytego jeszcze miejsca pochówku prowadzi tajne przejście właśnie z komory grobowej Tutanchamona. Sensacja nie została potwierdzona, pochówku szuka się jeszcze gdzie indziej. Jednak wokół Tutanchamona i jego krewnych wciąż panuje szum. A co by było, gdyby jego grobowca do dziś nie odnaleziono? Jakim innym egipskim znaleziskiem byśmy się tak zachwycali? Para z rydwanem Niemal równie niesamowitego odkrycia dokonał w roku 1905 w Dolinie Królów brytyjski egiptolog James E. Quibell. Pracował pod patronatem amerykańskiego milionera Theodore’a M. Davisa (notabene znajomego Howarda Cartera i innych badaczy zaangażowanych później w poszukiwania grobowca Tutanchamona). W grobowcu znanym jako KV46 Quibell znalazł miejsce spoczynku egipskiego arystokraty imieniem Yuya i jego żony Tuyi. Pochówek nie był nienaruszony: brakowało w nim klejnotów, perfum i ozdób z cennych kruszców, skradzionych przez złodziei w starożytności. Lecz i bez tego grobowiec zawierał nieotwarte monumentalne sarkofagi z mumiami, ozdobne krzesła, pięknie wykonane łóżka, lustro, urny, skrzynki, sandały, perukę, a nawet rydwan. Yuya i Tuya żyli w XIV wieku p.n.e. Yuya nie był faraonem, lecz dworzaninem i urzędnikiem wysokiej rangi. Mieli córkę Tiye, która została żoną faraona Amenhotepa III oraz matką Echnatona. A zatem Yuya i Tuya to pradziadkowie Tutanchamona. Część egiptologów uważa, że Yuya nie był rodowitym Egipcjaninem, lecz pochodził z terenów Syrii. Ba, niektórzy marzyli nawet, że to biblijny Józef, żydowski doradca faraona! W rzeczywistości Yuya był królewskim teściem i dowódcą jego rydwanów, czołgów tamtej epoki. Z tego powodu w grobowcu znalazł się wóz bojowy. Dziś mumie obojga, jak też eksponaty z ich grobowca znajdują się w kairskim Muzeum Egipskim. Pozostają jednak w cieniu wspaniałości Tutanchamona, choć wcześniej uważano je za jedne z najdonioślejszych znalezisk w dziejach egiptologii. Faraon w srebrnej trumnie Podobnie jest ze znaleziskami z Tanis. To miejsce dobrze znają fani Indiany Jonesa z filmu „Poszukiwacze zaginionej arki”. Spektakularnych odkryć dokonał tam francuski egiptolog Pierre Montet. Sęk w tym, że do najważniejszych doszło w roku 1939 – a więc 17 lat po odkryciu grobowca Tutanchamona i u zarzewia II wojny światowej. Świat miał wtedy już swój ikoniczny egipski skarb, a w obliczu międzynarodowego konfliktu zbrojnego wszystko schodziło na dalszy plan. Tymczasem Montet znalazł trzy nietknięte grobowce faraonów z XI–IX wieku p.n.e. – Psusennesa I, Amenemope i Szeszonka II – oraz kilka wcześniej naruszonych przez złodziei. Największe wrażenie robił ten pierwszy. „Wejście do komnaty zagradzały drzwi z granitowego bloku, które przesuwały się na rolkach wykonanych z brązu. Po ich otwarciu oczom badaczy ukazało się długie, wąskie pomieszczenie, wystarczająco duże, aby zmieścić trumnę z różowego granitu z wyrzeźbioną na wieku figurą Psusennesa jako boga Ozyrysa. U stóp sarkofagu znajdowały się naczynia wypełnione złotem i srebrem oraz urny kanopskie zawierające wewnętrzne organy króla. W zewnętrznym sarkofagu znajdował się sarkofag antropoidalny z czarnego granitu, a w nim srebrna trumna i – jak w przypadku Tutanchamona – złota maska. Ciało króla było chronione ozdobnymi amuletami z cennych metali i kamieni półszlachetnych” – opisywał brytyjski egiptolog dr Steven Snape w „Dziejach archeologii”. Także te skarby można obecnie podziwiać w Muzeum Egipskim w Kairze. I zastanawiać się, czy słusznie znajdują się w cieniu Tutanchamona i jego grobowca… Kwestia szczęścia Rzuca się w oczy, że ani Psusennes I, ani Yuya i Tuya nie byli pierwszoplanowymi postaciami z historii starożytnego Egiptu. Lecz nie był nią także Tutanchamon, a nie przeszkodziło mu to stać się bohaterem w zbiorowej wyobraźni miłośników historii i turystów. Tak się składa, że mumie, skarby, grobowce i skrytki najważniejszych dla historii Egiptu faraonów – jak choćby Ramzesa II, Totmesa III czy Amenhotepa III – znajdowano najczęściej w różnych miejscach, częściowo złupione, uszkodzone. Także prezentowane są w różnych instytucjach, np. mumie ponad dwudziestu starożytnych faraonów znajdują się na specjalnej ekspozycji w otwartym w 2021 roku Narodowym Muzeum Cywilizacji Egipskiej w Kairze. Nie ma jednak wraz z nimi ich grobowych skarbów, nie ma opowieści i legend o odkryciach. Archeolodzy jednak wciąż pracują i sporo pozostało w Egipcie do odkrycia. Są nawet tacy, którzy wierzą, że mumie Cheopsa czy Chefrena – twórców gigantycznych piramid na płaskowyżu w Gizie – wcale nie przepadły, lecz wciąż można je odnaleźć. Nawet bez złotych skarbów, byłaby to historia przebijająca opowieści z Tutanchamonem. Źródła: Paul G. Bahn (red.), „Dzieje archeologii. 100 wielkich odkryć”, Videograf, Katowice 1996 Maria Sole Croce, Alessandro Bongioanni (red.), „The illustrated guide to the Egyptian Museum in Cairo”, The American University in Cairo Press, 2001 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Zaskakujące odkrycie w Egipcie. Znaleziono grobowiec nieznanego wcześniej faraona
W egipskim Abydos archeolodzy znaleźli królewski grobowiec, który pochodził sprzed 3600 lat, czyli z Drugiego Okresu Przejściowego. Naukowcy ustalili, że pochowano w nim faraona, o którym wcześniej nikt nie wiedział.
Spis treści: Odkrycie z Drugiego Okresu Przejściowego Grobowiec nieznanego władcy Egiptu Kim był tajemniczy faraon? Abydos to starożytne miasto w Górnym Egipcie, a obecnie niewielka wioska na zachodnim brzegu Nilu. W okresie Nagada II było jednym z centrów osadniczych Górnego Egiptu, a pod koniec panowania tego władcy stało się dużym ośrodkiem władzy. W pobliskim Umm el-Qaab wybudowano nekropolę, w której chowano m.in. władców I i II dynastii. Odkrycie z Drugiego Okresu Przejściowego To właśnie w tym antycznym mieście archeolodzy prowadzili ostatnie badania. Na terenie nekropolii udało im się właśnie odnaleźć kolejny grobowiec. Dokładne badania wykazały, że był to grób królewski. Problem polega na tym, że badacze nie potrafili odpowiedzieć sobie na pytanie, którego króla tam pochowano. Wiadomo natomiast, że rządził Egiptem ok. 3600 lat temu. Był to burzliwy okres Drugiego Okresu Przejściowego. To etap w historii starożytnego Egiptu pomiędzy Średnim Państwem a Nowym Państwem, który charakteryzowała ogólna destabilizacja polityczna kraju i rozbicie dzielnicowe. Kultura egipska wówczas znajdowała się w całkowitym regresie, a władcy z trudem panowali nad tym, co dzieje się w państwie. Egipt utracił wówczas Nubię, Synaj i Palestynę. Wiele jest niewiadomych o tym okresie z historii Egiptu. Po pierwsze, nie wiadomo dokładnie, kiedy się rozpoczął, a kiedy zakończył. Drugi Okres Przejściowy dzieli się zazwyczaj na dwa etapy pod względem politycznym. To czasy XIII i XIV dynastii 1786–1603 p.n.e. lub 1760–1630 p.n.e. Niewyjaśniony wciąż pozostaje okres późniejszych dynastii, a historycy wciąż nie są pewni, ilu i jacy władcy wówczas rządzili. Grobowiec nieznanego władcy Egiptu Grobowiec na terenie nekropolii w Abydos znajdował się na głębokości ok. 7 metrów pod ziemią. Składał się z wapiennej komory grobowej ze sklepieniem wykonanym z cegły mułowej. Pierwotnie miała ok. 5 m wysokości. – Imię króla pierwotnie zostało zapisane w malowanych scenach na otynkowanych cegłach, które zdobiły podziemne wejście do wapiennej komory grobowej – powiedział Josef Wegner, profesor egiptologii i archeologii na Uniwersytecie Pensylwanii, który kierował zespołem. – Jednak teksty hieroglificzne zostały uszkodzone przez starożytnych rabusiów. Nie zachowało się ich wystarczająco dużo, aby odczytać imię tego władcy – dodaje naukowiec. Złodzieje ukradli praktycznie wszystko. Wszystkie dobra i kosztowności, które znajdowały się w środku, a nawet szczątki króla i jego sarkofag. Kim był tajemniczy faraon? Uczeni chcą jednak dowiedzieć się jak najwięcej o tajemniczym władcy. Archeolodzy wciąż badają obszar, w którym znaleziono grobowiec. – Obszar ten może zawierać więcej grobowców królewskich z tej samej epoki, co może rzucić światło na tożsamość tego, który spoczął w odkrytym przez nas grobie – powiedział Wegner. Naukowcy sugerują jednak, że władca mógł być Hyksosem. W języku egipskim nazwa ta oznaczała „władcę obcego kraju”. Tak nazywano grupę ludów zachodnioazjatyckich, semickich i hyryckich, które przybyły do delty Nilu ok. 1650–1540 p.n.e., właśnie w Drugim Okresie Przejściowym. Hyksosi przejęli kontrolę nad Dolnym Egiptem, a stolicę ustanowili w Awaris (dzisiejsze Tell el-Dab’a w delcie Nilu). Rządzili jako faraonowie XV dynastii. Jak przypomina portal Live Science, jest to już drugie odkrycie grobowca królewskiego w Egipcie w tym roku. W lutym inny zespół archeologów przekazał mediom, że ​​odnalazł grobowiec Totmesa II. Naukowcy odkryli go na zachód od Doliny Królów. Był to faraon i władca starożytnego Egiptu z XVIII dynastii, z okresu Nowego Państwa, syn Totmesa I i jego żony Mutnefret. Rządził państwem w latach najprawdopodobniej 1482–1479 p.n.e. Źródło: LiveScience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Odkrycie na miarę grobowca Tutanchamona. Prawdziwa sensacja w Egipcie
Zaginiony grobowiec skalny faraona Thotmesa II odkryli archeolodzy niedaleko słynnej Doliny Królów w Egipcie. Wewnątrz znaleziono dary grobowe zdobione imieniem tego władcy.
Spis treści: Co wiemy o grobowcu Thotmesa II? Kim był Thotmes II? Odkrycie grobowca Thotmesa II – komentarz polskiego egiptologa Takie odkrycia zdarzają się w Egipcie bardzo rzadko. Co prawda archeolodzy w tym kraju dokonują co rusz ciekawych znalezisk, ale grobowce faraonów to zupełnie inna sprawa i inny kaliber. Ostatni grobowiec władcy Egiptu odkryto w rejonie Doliny Królów niedaleko Luksoru w 1922 roku. Należał do Tutanchamona, który żył w XIV wieku p.n.e. Pochówki królewskie znaleziono również w Delcie Nilu w 1939 roku. Co wiemy o grobowcu Thotmesa II? Bardzo długo sądzono, że grobowiec tego faraona znajduje się w Dolinie Królów i jest oznakowany jako KV 42. Wewnątrz odkryto niezdobioną kamienną trumnę, ale brakowało zabytków, noszących jego imię. W ostatnich latach wytypowano do badań inny grobowiec. Znajduje się w jednej z licznych dolin na zachód od Doliny Królów, określanej literą C. Był to strzał w dziesiątkę. Wspólny egipsko-brytyjski zespół archeologów ogłosił właśnie, że położony tam grobowiec skalny istotnie jest miejscem spoczynku Thotmesa II, władcy XVIII dynastii, który władał w latach ok. 1481-1479 p.n.e. Wykopaliska, prowadzone przez Najwyższą Radę Starożytności we współpracy z New Kingdom Research Foundation, rozpoczęły się w 2022 r. Wówczas zidentyfikowano wejście i główny korytarz grobowca. Mozolna praca w zasypanym i silnie zniszczonym grobowcu, w końcu przyniosła efekty. Początkowo eksperci sądzili, że grobowiec należy do jakiejś królewskiej małżonki ze względu na bliskość grobowców żon króla Thotmesa III. Jednak artefakty odkryte w grobowcu, w tym fragmenty naczyń z trawertynu (tzw. alabastru egipskiego), postawiły kropkę nad i – były zdobione kartuszami noszącymi imię królewskie. – To pierwszy raz, kiedy odkryto wyposażanie pogrzebowe należące do Thotmesa II. Nie ma takich przedmiotów w żadnym muzeum na całym świecie – powiedział sekretarz generalny Najwyższej Rady Starożytności Mohamed Ismail Khaled cytowany przez Państwowy Serwis Informacyjny (SIS). Niestety, grobowiec został zalany przez nawalne deszcze już w starożytności, zapewne na krótko po złożeniu mumii faraona. Naukowcy sądzą, że część z wyposażenia przeniesiono w inne miejsce. Na ścianach grobowca zachowały się szczątkowo zdobienia. Są to sceny ze świętej księgi Amduat, które miały pomóc zmarłemu w nawigowaniu po zaświatach. Najlepiej przetrwały malowidła na suficie. Widać pięcioramienne złote gwiazdy na błękitnym nieboskłonie. Kim był Thotmes II? Thotmes II jest jednym z tych egipskich władców, o którego losach wiemy niestety niewiele. Jego ojcem był faraona Thotmes I, a matką – Mutnofret. Nie była to jednak główna małżonka jego ojca, bo miał ich kilka. W pierwszym roku swojego panowania kazał postawić kamienną stelę w Asuanie, na której opisano jego zwycięstwo nad ludami nubijskimi. Król żył w czasach, które są dla egiptologów fascynujące. Thotmes II był przyrodnim bratem Hatszepsut, którą poślubił. Po jego śmierci przejęła tron egipski i zasłynęła z wybudowania pięknej świątyni grobowej w Deir el-Bahari. Stało się, to gdy syn Thotmesa II – ale z innej małżonki – znany później jako Thotmes III, był jeszcze dzieckiem. Jego mumia została znaleziona w XIX wieku w podziemnej skrytce niedaleko świątyni Hatszepsut, wraz z wieloma innymi królewskimi mumiami. Obecnie znajduje się w Narodowym Muzeum Cywilizacji Egipskiej w Kairze. Odkrycie grobowca Thotmesa II – komentarz polskiego egiptologa National Geographic Polska zapytało egiptologa, dr. Filipa Taterkę z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN, dlaczego to znalezisko jest tak istotne. – Przede wszystkim dlatego, że mówi nam to wiele o historii nekropoli tebańskiej, a zwłaszcza Doliny Królów, co jest pewną ironią, biorąc pod uwagę, że sam grobowiec znajduje się poza nią. Badacze od dawna spierali się o to, który władca jako pierwszy został tam pochowany. Część opowiadała się za Hatszepsut, a część twierdziła, że Thotmes I. Jeśli jednak syn tego ostatniego, Thotmes II, został pochowany poza Doliną Królów, to może świadczyć o tym, że to właśnie Hatszepsut była pierwszą osobą z rodziny królewskiej pochowaną w Dolinie Królów – wyjaśnia Dr Taterka. A czy dzięki temu znalezisku dowiemy się więcej o tym zagadkowym faraonie? Dr Taterka jest sceptyczny. – W grobowcach królewskich z czasów XVIII dynastii raczej nie znajdujemy informacji o samym panowaniu, a z informacji prasowych wynika, że dekoracja grobowca jest zachowana tylko szczątkowo. Teoretycznie mogą się trafić jakieś pozostałości wyposażenia opatrzone krótkimi tekstami z datą, co miałoby znacznie dla chronologii, ale na razie wygląda na to, że takie nadzieje mogą być płonne – uważa egiptolog. W jego ocenie grobowiec mówi nam więcej o tym, co działo się już po śmierci króla – trawertynowe naczynie z inskrypcją dedykacyjną Hatszepsut potwierdza jej szczególną pozycję po przedwczesnej śmierci Thotmesa II. Siedem lat po jego śmierci koronowała się na władczynię Egiptu. Źródła: SIS, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Znaleziono starożytne miasto sprzed 3500 lat. „Nieoczekiwane odkrycie”
Ruiny starożytnego miasta z czasów panowania największych władców Egiptu odkryli archeolodzy niedaleko Aleksandrii w północnym Egipcie. Prawdopodobnie był to ośrodek produkcji wina.
Spis treści: Sztuczne góry pełne zagadek Zabudowania z cegły z czasów wielkich faraonów Wyjątkowe miasto na mapie starożytnego Egiptu W Egipcie jest jeszcze badań na tysiąc lat – powiedział jakiś czas temu w jednym z wywiadów wybitny polskich egiptolog, prof. Karol Myśliwiec. Każdy kolejny miesiąc potwierdza ten osąd. Archeolodzy poinformowali właśnie o odkryciu nieznanego miasta. Sztuczne góry pełne zagadek Na obszarze Bliskiego Wschodu wiele osiedli istniało dokładnie w tej samej lokalizacji przez setki, a nawet tysiące lat. Sztuczne wzgórza, powstające na skutek tego długiego zasiedlenia, określa się mianem tellu lub komu. Dlatego wiele stanowisk archeologicznych ma w swoim pierwszym członie właśnie ten wyraz. Tak samo jest z Kom el-Nugus odległym o 43 km od Aleksandrii, gdzie francuscy badacze dokonali ważnego odkrycia. Co prawda miejsce znane jest badaczom od lat to nadal skrywa wiele zagadek. Wszystko właśnie ze względu na grube nawarstwienia archeologiczne. Im głębiej badacze kopią, tym bardziej cofają się w przeszłość. Do tej pory sądzono, że ludzie po raz pierwszy pojawili się w tym miejscu i założyli osadę w okresie dominacji greckiej, czyli po zdobyciu Egiptu przez wybitnego stratega i wodza, Aleksandra Wielkiego w IV wieku p.n.e. Tymczasem w starszych warstwach archeolodzy natknęli się na kolejne zabudowania. I to znacznie starsze. Zabudowania z cegły z czasów wielkich faraonów W 2022 roku badacze odsłonili zabudowania wykonane z cegły mułowej, które datują na okres Nowego Państwa (1500-1069 lat p.n.e.), czyli okres wielkiej prosperity kraju faraonów. Większość budowli wykonywano w tym kraju właśnie z takiego budulca. Nie jest on zbyt wytrzymały, dlatego do naszych czasów nie zachowało się wiele budowli mieszkalnych ze starożytnego Egiptu. Również pałace wznoszono z cegieł mułowych. O nowym ustaleniu poinformował na łamach czasopisma „Antiquity” kierownik ekspedycji, Sylvain Dhennin z francuskiej organizacji CNRS (Narodowe Centrum Badań Naukowych). Sam naukowiec pisze o „nieoczekiwanym odkryciu”, bo naukowcy sądzili, że pierwsze miasta pojawiły się na północ od jeziora Marjut dopiero w okresie hellenistycznym. Wyjątkowe miasto na mapie starożytnego Egiptu Przedzierając się przez kolejne warstwy ziemi, badacze najpierw napotkali na ruiny zabudowań z Okresu Późnego (747-332 p.n.e.), kiedy Egiptem władali m.in. okupanci z terenów dzisiejszego Sudanu i Persowie. W budowlach z późniejszych okresów znaleziono też kamienne zabytki z czasów Nowego Państwa. Jest to fragment steli z kartuszem Setiego II i kilka bloków ze świątyni Ramzesa II. Wskazuje to na to, że kiedyś w tym miejscu stał święty przybytek. Bloki z niego użyto tysiąc lat później. Wśród galimatiasu murów z późniejszych okresów archeolodzy ujrzeli też mury z czasów Nowego Państwa. To relikty dwóch budowli rozmieszczonych po obu stronach ulicy. Zachował się nawet system odprowadzania wody deszczowej przy fundamentach budowli. To był bardzo ważny element budowli z cegieł mułowych, które nie są zbyt wytrzymałe w starciu z opadami atmosferycznymi. A tych – w rejonie Aleksandrii można się było od czasu do czasu spodziewać. Na podstawie wstępnych wykopalisk naukowcy sugerują, że mogła być to sezonowa osada. Być może był to ośrodek produkcji wina. Jednak to piwo było najbardziej znanym napojem alkoholowym w Egipcie. Jedne z najstarszych na świecie browarów odkrył zespół polskich archeologów w Delcie Nilu w Tell el-Farcha. Diodor Sycylijski, który w I wieku p.n.e. wizytował Egipt, stwierdził, że ten lokalny złocisty trunek jest tylko trochę gorszy od wina. Sposób produkcji wina znany jest z przedstawień na płaskorzeźbach w grobowcach. Egipcjanie szczególnie cenili sobie wino produkowane właśnie w rejonie Aleksandrii, Delty Nilu czy w oazach. Archeolodzy przyznają, że to dopiero początek odkrywania miasta niedaleko Aleksandrii z czasów Nowego Państwa i wiele pracy przed nimi. Na przykład nie znamy jeszcze starożytnej nazwy tego miejsca. Przed francuską ekipą jeszcze wiele sezonów badań. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Egipt znów zadziwi świat. Wkrótce zobaczymy słoneczne barki faraona Cheopsa
W ciągu najbliższych miesięcy w Egipcie będzie można zobaczyć dwa statki, które należały do faraona Cheopsa, czyli twórcy największej egipskiej piramidy. Jeden z nich był dwa razy dłuższy od okrętu Krzysztofa Kolumba, którym odkrył Amerykę.
Spis treści: Statki faraona, Air Force One twórcy największej piramidy Egiptu Wielkie Muzeum Egipskie – co w nim zobaczycie? Piramidy w Gizie i ich otoczenie. Idzie nowe Nie tylko Morze Czerwone. Śródziemnomorska bryza dla turystów Egipt jest jednym z najbardziej popularnych kierunków zagranicznych podróży Polaków. Do połowy listopada 2024 roku Egipt odwiedziło 740 tys. polskich turystów. – Przewidujemy, że do końca roku ta liczba wzrośnie do około 850 tys. To stawia Polskę na piątym miejscu wśród krajów najczęściej odwiedzających Egipt – powiedział National Geographic Polska dyrektor Egipskiego Urzędu ds. Turystyki, Amr El-Kady. Magnesami przyciągającymi naszych rodaków do północno-wschodniej Afryki oprócz plaż są też wspaniałe archeologiczne skarby. Wśród nich są okręty, ale nie są one tak znane jak piramidy czy świątynie. Może się to jednak niebawem zmienić. Statki faraona, Air Force One twórcy największej piramidy Egiptu Transport wodny odgrywał w starożytnym Egipcie kluczową rolę. To Nilem przewożono liczne surowce, żywność i ludzi. Rzeka ta wraz z jej kanałami była starożytną autostradą. Nie dziwi więc, że niektórych władców pochowano ze statkami, które należy traktować jako ówczesne Air Force One, czyli odpowiedniki samolotu-fortecy amerykańskiego prezydenta. Jednocześnie barki tego typu odgrywały ważną rolę w wierzeniach Egipcjan. Dwie jednostki pływające archeolodzy odkryli przy południowej ścianie Wielkiej Piramidy. Jedną z nich zlokalizowano w 1954 roku. Była rozłożona na ponad 1200 elementów i złożona do wielkiego dołu w czasie pogrzebu Cheopsa. Jego mumia spoczęła w piramidzie. Statek złożono w 14 lat i pokazywano do ostatnich lat w muzeum wzniesionym w miejscu odkrycia. Jednostka ma 40 m długości, a więc jest dwa razy większa od Santa Marii – flagowego okrętu Kolumba, którym odkrył Amerykę. Teraz barka słoneczna, bo jednostkę określa się też w ten sposób, trafiła do Wielkiego Muzeum Egipskiego. I czeka na moment ponownej ekspozycji. Jednocześnie archeolodzy przystąpili do wydobycia drugiej barki, również rozłożonej na części przy południowym licu piramidy. Setki części przeniesiono też do Wielkiego Muzeum Egipskiego. Trwają ostatnie prace nad jej rekonstrukcją. Jak przekazał National Geographic Polska Amr El-Kady, oba statki będą udostępnione na wystawie w ciągu najbliższych dwóch miesięcy. Badacze Egiptu uważają, że jedną z tych barek przywieziono na Płaskowyż Giza ciało Cheopsa, gdzie zostało poddane mumifikacji. Ale pewnie podobny statek służył mu na co dzień. Wielkie Muzeum Egipskie jest jednym z największych muzeów na świecie. Położone jest nieopodal trzech ikonicznych piramid w Gizie, w tym piramidy Cheopsa. W końcu w październiku tego roku otwarto dużą część ekspozycji. W budynku znajduje się ponad 100 tysięcy artefaktów. Wielkie Muzeum Egipskie – co w nim zobaczycie? Niemal wszystkie ekspozycje muzeum są już otwarte. Nadal musimy poczekać na udostępnienie wystawy poświęconej Tutanchamonowi, gdzie znajdą się wszystkie zabytki z jego grobowca. – Nadal nie mamy ustalonej daty. Jest to uzależnione od sytuacji geopolitycznej – przyznał Amr El-Kady. Władzom Egiptu zależy na uroczystej oprawie otwarcia części wystawy poświęconej młodemu faraonowi. Na otwarciu mają pojawić się liderzy z różnych krajów, co wymaga szczególnej koordynacji. Niestety, nadal nie znamy nawet zbliżonej daty tego wydarzenia. Jednak Amr El-Kady już dziś zachęca do odwiedzin Wielkiego Muzeum Egipskiego. Na zwiedzających duże wrażenie robią nie tylko zabytki, ale forma ich ekspozycji w wielkich i przestronnych pomieszczeniach. Prezentowane są tam obiekty z całej historii Egiptu od czasów predynastycznych do momentu przybycia Aleksandra Wielkiego. W Wielkim Muzeum Egipskim można zobaczyć na przykład zabytki odkryte przez polskich archeologów w Tell el-Farcha. Są to m.in. najstarsze złote figury znane z Egiptu. Jeśli interesują nas czasy Aleksandra Wielkiego i kolejnych władców Egiptu, Amr El-Kady poleca Muzeum Grecko-Rzymskie w Aleksandrii, które niedawno otwarto po wieloletniej renowacji. Piramidy w Gizie i ich otoczenie. Idzie nowe Szef Egipskiego Urzędu ds. Turystyki Amr El-Kady zapowiedział w rozmowie z National Geographic Polska duże zmiany dla turystów w rejonie piramid w Gizie. Ograniczony do minimum będzie ruch samochodowy. Rewolucją będzie wprowadzenie w ciągu około miesiąca elektrycznych autobusów, kursujących w sposób wahadłowy, które będą miały przystanki przy kolejnych piramidach. Przejażdżka na koniu i wielbłądzie będzie możliwa tylko w wydzielonym miejscu z dala od piramid. Jednocześnie planowane jest zamknięcie wejść na teren Gizy na przykład od strony Sfinksa. Turyści będą mogli wejść na teren piramid tylko od północy, od strony Wielkiego Muzeum Egipskiego. Przy bramie znajdzie się centrum dla zwiedzających, w którym turyści zapoznają się w historią nekropolii. Nie tylko Morze Czerwone. Śródziemnomorska bryza dla turystów Egipt to nie tylko piramidy, pustynia czy Morze Czerwone. Kraj ten promuje teraz mniej znany kierunek dla turystów – swoje północne wybrzeże nad Morze Śródziemnym. El-Kady zauważa, że latem są tam bardzo przyjemne temperatury – maksymalne 30 st. C, a nad ranem 20–22. – A znad morza wieje przyjemna morska bryza – dodaje. Co oferuje to nieznane egipskie wybrzeże? Jak wylicza El-Kady: białe, szerokie plaże, turkusową wodę. Są też ośrodki, w których można się zatrzymać, podobnie jak nad Morzem Czerwonym. Nie brakuje miejscówek do hucznej zabawy. A poza tym El-Alamein i inne miasta nad Morzem Śródziemnym są dobrą bazą wypadową do Oazy Siwa czy do słynnej Aleksandrii (to około 1,5 godziny). Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Egipt rozważa otwarcie najpiękniejszego grobowca. Należał do królowej Nefertari
W celu uatrakcyjnienia oferty dla turystów, władze egipskie rozważają udostępnienie dla zwiedzających jednego z najpiękniej zdobionych grobowców. Należał do Nefertari – pierwszej i ukochanej małżonki słynnego faraona, Ramzesa II Wielkiego.
Spis treści: Czy grobowiec Nefertari zostanie ponownie otwarty? Grobowiec Nefertari – perła Doliny Królowych Co wiemy o Nefertari? Grobowiec królowej Nefertari znajduje się nieco na uboczu od utartych turystycznych szlaków, bo w Dolinie Królowych. Niedaleko jest Dolina Królów, gdzie znajduje się m.in. grobowiec Tutanchamona i wielu innych faraonów. Początkowo, w czasach XVIII dynastii (1550–1295 lat p.n.e.) w skalnych grobowcach w Dolinie Królowych składano ważnych urzędników. A w okresie panowania XIX dynastii (1295–1186 lat p.n.e.) – członków rodziny królewskiej, w tym właśnie Nefertari. Czy grobowiec Nefertari zostanie ponownie otwarty? W tym momencie grobowiec Nefertari jest zamknięty dla turystów. W marcu podjęto taką decyzję ze względu na stan malowideł i pilną potrzebę ich konserwacji. Wcześniej był dostępny tylko dla ograniczonej liczby turystów i za wysoką opłatą. Egipskie Ministerstwa Turystyki i Starożytności poinformowało właśnie w mediach społecznościowych, że rozważa możliwość ponownego otwarcia tego grobowca. „Dr Mohammed Ismail Khaled, sekretarz generalny Najwyższej Rady Starożytności, przeprowadził inspekcję grobowca, aby dowiedzieć się o najnowszym stanie prac [konserwatorskich – przyp. red.] i o wpływie wilgotności” – czytamy w komunikacie. To właśnie wysoka wilgotność jest głównym wrogiem pięknie dekorowanych płaskorzeźb w grobowcu. W połączeniu z wysoką temperaturą wielobarwne przedstawienia ulegają zniszczeniu. A im więcej ludzi w grobowcu, tym większa wilgotność. Dlatego informacja władz egipskich spotkała się z mieszanymi reakcjami, mimo że Najwyższa Rada Starożytności pozytywnie oceniła obecny stan zdobień ścian grobowca. Grobowiec Nefertari – perła Doliny Królowych Grobowiec Nefertari jest w pewnością najpiękniej zdobionym i największym grobowcem Doliny Królowych. Niektórzy uznają go za najpiękniejszy w ogóle w całym Egipcie. Otrzymał numer 66 w tej nekropolii i wśród egiptologów znanych jest jako QV66. Odkrywcą grobowca był w 1904 roku włoski badacz, Ernesto Schiaparelli (1856–1928). Składa się z się z siedmiu pomieszczeń, do których wiodą wykute w kamieniu schody. Przepiękne płaskorzeźby widoczne są na przykład w przedsionku grobowca. Widać Nefertari grającą w grę senet. Na lewej ścianie uwagę zwracają przedstawienia siedzącego lwa, ptaka Benu (uosabia jedną z egipskich dusz ba) i mumii królowej za którą wisi misternie wykonana tkanina. W bocznej komorze przedsionka ukazano postaci bogów egipskich i królowej, przed którymi składane są dary. Komora grobowa robi spore wrażenie. Jej powierzchnia wynosi 80 m kw. Na scenach widać Nefertari przechodzącą przez szereg bram strzeżonych przez jedno lub trzy bóstwa. Jednym z tych bóstw jest nagie dziecko płci żeńskiej, które dzierży dwa noże na piersi. Na tylnej ścianie Nefertari wita boga podziemi, Ozyrysa. Wprawne oko dostrzeże liczne symbole egipskie. Grobowiec splądrowano w starożytności. Zniszczony jest sarkofag, w którym spoczywała mumia królowej oraz dary grobowe złożone w sąsiedztwie. W momencie odkrycia na początku XX wieku gruz i piach sięgał niemal aż do sufitu pierwszej komory, bo nie zachowała się ściana odgradzająca wejście do grobowca. To dodatkowy argument, że wdarto się do niego już dawno temu. Co wiemy o Nefertari? Zdaniem egiptologów królowa ta była pierwszą i ukochaną małżonką Ramzesa II, chociaż władca ten nie stronił od bliskiego kontaktu z innymi kobietami. Przez pierwszych dwadzieścia lat rządów faraona była ukazywana u jego boku, później jej pozycja zapewne nieco zmalała. Ramzes II poświęcał zdecydowanie więcej czasu swojej nowej partnerce – hetyckiej księżniczce. O roli Nefertari świadczy fakt, że za życia została ubóstwiona. Dowodem na to jest skalna świątynia w Abu Simbel, położona tuż obok ten bardziej znanej, poświęconej jej mężowi. Ten święty przybytek poświęcony jest zarówno królowej, jak i bogini Hathor. Na skalnej fasadzie świątyni widać sześć stojących postaci mierzących 10 m wysokości. Dwie z nich ukazują królową, reszta – Ramzesa II. Wewnątrz widać scenę, która interpretowana jest jako przeobrażenie małżonki królewskiej w boginię. Nefertari zmarła zapewne w wieku około 50 lat. Ciekawostką jest to, że w 1904 roku w grobowcu znaleziono zmumifikowane kolana. W 2016 roku naukowcy opublikowali ich szczegółową analizę. Doszli do wniosku, że są to szczątki królowej. Obecnie są przechowywane w Muzeum Egipskim w Turynie we Włoszech. Źródła: Ministerstwo Turystyki i Starożytności Egiptu, Theban Mapping Project, I. Shaw, P. Nicholson, The Dictionary of Ancient Egypt, London 1995. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.[/highlight-box
Zaskoczenie w Egipcie. Takiego odkrycia nie spodziewano się w tym wielkim grobowcu
Archeolodzy odnaleźli nieznaną wcześniej komorę grobową, która znajdowała się w grobowcu wysokiego egipskiego urzędnika i bliskiego współpracownika faraona Senusereta I. Badacze twierdzą, że pochowano tam jego jedyną córkę o imieniu Idi.
Odkrycie w olbrzymim grobowcu niekrólewskim W komorze grobowej odkryto pochówek kobiety Szkielet Idi został zbezczeszczony przez złodziei Chodzi o grobowiec urzędnika zwanego Djefaihapi. Pełnił swoją funkcję za panowania faraona Senusereta I. Był to władca z XII dynastii z czasów Średniego Państwa. Prawdopodobnie panował wraz ze swym ojcem od 1956 p.n.e., a samodzielnie w latach 1947–1914 p.n.e. Djefaihapi był nomarchą 13. nomosu Górnego Egiptu, z siedzibą w mieście Asyut, a także arcykapłanem. Do obowiązków nomarchy należało składanie przed królem szczegółowych raportów o stanie zasobów państwowych. Był swoistym namiestnikiem. Odkrycie w olbrzymim grobowcu niekrólewskim Urzędnik znany jest przede wszystkim ze swojego monumentalnego grobowca, który został wykuty w skale, w mieście, w którym sprawował swój urząd. Grobowiec miał być darem od samego faraona. To właśnie z inskrypcji, które znajdują się w środku, znane są szczegóły dotyczące jego życia i pracy dla Senusereta I. Wiadomo m.in., że nakazał odbudowę lokalnej świątyni Wepwawet. W tym roku egipsko-niemiecka misja archeologiczna wróciła do grobowca nomarchy i przeprowadzono tam nowe wykopaliska archeologiczne. Podczas badań archeolodzy natrafili na nieznaną wcześniej komorę grobową. Znajdowały się w niej dwie misternie zdobione trumny. A na nich teksty opisujące podróż zmarłych w zaświaty. Analiza wykazała, że w jednej pochowano kobietę, a z epitafium wiadomo, że nazywała się „Idi”. Źródła wskazują, że była to jedyna córka Djefaihapiego. W komorze grobowej odkryto pochówek kobiety Z oświadczenia opublikowanego przez archeologów wynika, że komora grobowa, w której pochowano kobietę, znajdowała się na głębokości ponad 15 metrów. Odkryto ją w północnej części grobowca egipskiego urzędnika. – Trumny, które znajdowały się w środku, należą do najbardziej szczegółowych pod względem artystycznym i najlepiej zachowanych, jakie kiedykolwiek odkryto w tym regionie – powiedział dr Mohamed Ismail Khaled, sekretarz generalny Najwyższej Rady Starożytności Egiptu. W komorze grobowej naukowcy odnaleźli także urny kanopskie, czyli rytualne naczynia, w których umieszczano wnętrzności, wyjęte z ciała przed mumifikacją i zakonserwowane. W pomieszczeniu znajdowało się również kilka drewnianych figurek z czasów Średniego Państwa. – Chociaż znaczna część grobowca została splądrowana i zniszczona w starożytności, te artefakty nadal dostarczają cennych informacji na temat praktyk pochówku i statusu społecznego córki wpływowego człowieka egipskiej prowincji – napisali badacze. Szkielet Idi został zbezczeszczony przez złodziei – Wstępne badania sugerują, że kobieta zmarła przed ukończeniem 40. roku życia i cierpiała na wrodzoną wadę stopy – wyjaśnia dr Ismail. – Według naszych ustaleń złodzieje ukradli nie tylko część darów grobowych, ale także zbezcześcili szkielet Idi, zabierając niektóre kości – dodaje naukowiec. Zespół ma teraz w planach dalsze badania szczątków, aby poznać więcej szczegółów z życia kobiety. Być może uda im się dowiedzieć, co doprowadziło do jej śmierci. Czasy, w których żyła Idi, to okres Średniego Państwa. Trwał od ok. 2055 do 1650 roku p.n.e. Ten moment w dziejach starożytnego Egiptu charakteryzował się przede wszystkim dużym rozwojem kulturowym i gospodarczym. Faraonowie z XII dynastii doprowadzili m.in. do stabilności politycznej, która prowadziła do dobrej koniunktury. Wprowadzono wówczas szereg reform administracyjnych, które miały poprawić zarządzanie egipskimi prowincjami. Władcy Egiptu nie poprzestawali jednak tylko na pracy w granicach swojego terytorium. Prowadzili kampanie zbrojne, które miały zwiększyć potęgę kraju. Faraonowie bardzo często decydowali się na najazdy Nubii, głównie ze względu na znajdujące się tam duże zasoby złota. Źródło: Heritage Daily Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Archeolodzy znaleźli ruiny egipskich koszar. W środku był miecz z inskrypcją wybitnego faraona
W Egipcie odkryto pozostałości koszar sprzed 3200 lat. Wśród ruin badacze oprócz szeregu artefaktów odnaleźli miecz z napisem „Ramzes II”.
Spis treści: Odnaleziono starożytne egipskie koszary Kim był Ramzes II? Strategia wojskowa starożytnego Egiptu Egipscy archeolodzy prowadzą w tym roku wykopaliska w Hausz Isa, mieście znajdującym się w muhafazie Al-Buhajra, na północy Egiptu. W oświadczeniu opublikowanym w internecie badacze poinformowali o odkryciu pokaźnej konstrukcji wykonanej z cegły suszonej. Prawdopodobnie to budowla przeznaczona dla egipskiego wojska w czasach starożytnych. Odnaleziono starożytne egipskie koszary Naukowcy uważają, że na terenie koszar najprawdopodobniej znajdował się magazyn broni, a także składowisko żywności i innych produktów, w tym zboża. Odnaleziono również miejsca, w których znajdowały się piece. Budynek pochodzi z czasów Nowego Państwa i archeolodzy uważają, że ma co najmniej 3200 lat. Wśród ruin odnaleziono wiele starożytnych artefaktów, m.in. elementy uzbrojenia, a także narzędzia i osobiste przedmioty żołnierzy. Szczególnie jeden artefakt zadziwił archeologów. Był to miecz wykonany z brązu, na którym znajdowało się wyryte imię faraona Ramzesa II. Broń znajdowała się w niewielkim pomieszczeniu, niedaleko obszaru, gdzie mogło znajdować się wejście. Bardzo możliwe, że pokój ten był swego rodzaju wartownią. – Było to miejsce, przez które mógł wedrzeć się wróg. Oznacza to, że miecz ten był przeznaczony do walki, a nie był bronią ceremonialną – powiedział Ahmed El Kharadly, archeolog, który kierował wykopaliskami. Badacz twierdzi, że miecz z brązu prawdopodobnie został podarowany wysoko postawionemu oficerowi, który pełnił służbę w koszarach. – Mogła być to nagroda królewska za specjalne zasługi – twierdzi Ahmed. Kim był Ramzes II? Co więcej, badacze na terenie wojskowej budowli znaleźli również dwa bloki z wapienia. Na jednym z nich również znajdowała się inskrypcja z hieroglifami, która zawierała imię Ramzesa II. Na drugiej płycie znajdowało się imię pewnego egipskiego urzędnika, być może bliskiego współpracownika faraona. Ramzes II był jednym z najpotężniejszych i najwybitniejszych faraonów starożytnego Egiptu. Jego rządy przypadają na lata 1279–1213 p.n.e. Należał do XIX dynastii. Był uważany za symbol potęgi i chwały swojego kraju. Znany był m.in. ze swoich osiągnięć na polu walki. Prowadził skuteczne i często zwycięskie wojny z Hetytami, którzy byli wówczas potęgą na Bliskim Wschodzie. Konflikt ten ostatecznie zakończył się jednak zawarciem pokoju, który został przypieczętowany traktatem pokojowym – jednym z najstarszych znanych w dziejach. Strategia wojskowa starożytnego Egiptu Autorzy odkrycia twierdzą, że odkrycie koszar rzuca nowe światło na zrozumienie strategii militarnej starożytnych Egipcjan. Umieszczono je bowiem wzdłuż drogi wojskowej w północno-zachodniej delcie Nilu. Lokalizacja ta była więc dogodna dla wojowników w starciach z nieprzyjacielem, który wkraczał na ich terytorium. – To odkrycie o bardzo dużym znaczeniu. Podkreśla historyczne i archeologiczne znaczenie Al-Aqba’in. Stanowisko to było jednym z ważniejszych wojskowych punktów starożytnego Egiptu. Region ten był szczególnie ważny dla obronności kraju. Armia egipska miała tam za zadanie chronić północno-zachodnie granice Egiptu przed atakami plemion libijskich i Ludów Morza – podkreśla dr Mohamed Ismail Khaled, Sekretarz Generalny Najwyższej Rady Starożytności. – To odkrycie pozwala nam zrozumieć również logistykę egipskiej armii za Ramzesa II – powiedział Live Science Peter Brand, historyk z Uniwersytetu w Memphis w Tennessee. – Inne obiekty wojskowe zbudowane przez Ramzesa II, takie jak forty, zostały znalezione w północno-zachodnim Egipcie. Jednak nie są tak dobrze zachowane, jak te koszary – dodaje. Brand wyjaśnił, że obecność tak dużej ilości broni może wskazywać, iż była to nie tylko bardzo dobrze broniona lokalizacja, ale także miejsce, w którym ta broń mogła powstawać. Znaleziska w koszarach pokazują także codzienne życie ich mieszkańców. Natrafiono tam m.in. na koraliki z kości słoniowej, narzędzia myśliwskie, a nawet przedmioty do higieny osobistej czy amulety. Źródło: LiveScience. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Niezwykła faraonka Egiptu. Wszystkie zagadki królowej Hatszepsut i jej świątyni
Świątynia królowej Hatszepsut to jedna z największych atrakcji turystycznych Egiptu. Egiptolodzy i inżynierowie nieustannie pracują nad jej rekonstrukcją. W kolejnym podcaście National Geographic Polska gościmy zastępczynię kierownika ekspedycji, która działa tam od kilku dekad.
W tym artykule: Królowych było wiele, kobiet faraonów – nie Świątynia grobowa Hatszepsut – a gdzie mumia? „Ra egipskim bogiem słońca, rekonstrukcja trwa bez końca” Kim była Hatszepsut? Jak to możliwe, że przejęła władzę w Egipcie? Kto i w jaki sposób wzniósł jej wspaniała świątynię grobową w Tebach? Jak wyglądają realia pracy archeologów – na te i wiele innych pytań odpowiada w nowym podcaście dr Anastasiia Stupko-Lubczynska. Ekspertka jest pracownikiem Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW i jednocześnie zastępcą kierownika Polsko-Egipskiej Ekspedycji Archeologiczno-Konserwatorskiej w Świątyni Hatszepsut w Deir el-Bahari. Królowych było wiele, kobiet faraonów – nie – Kobiet, które przyjęły tytulaturę królewską i które zostały faraonem było bardzo mało, Hatszepsut było jedną z takich osób – mówi dr Stupko-Lubczynska. Kobiet faraonów było zaledwie kilka. Wiemy, że ta wyjątkowa postać pochodziła z rodu królewskiego i była wychowywana na żonę władcy. Żyła około 3500 lat temu, jeszcze przed czasami Tutanchamona. Hatszepsut jako księżniczka poślubiła przyrodniego brata. Jej mężem był Totmes II. Gdy umarł, została regentką, co oznacza, że sprawowała władzę w imieniu syna swoje męża, Totmesa III. Jej pasierb był po prostu za młody, by samodzielnie przejąć stery państwa. Świątynia grobowa Hatszepsut – a gdzie mumia? Egiptolog wyjaśnia, dlaczego w Deir el-Bahari nigdy nie złożono ciała Hatszepsut, mimo że zlokalizowaną tam świątynię określa się „świątynią grobową”. I jaki jest związek tej świątyni ze słynną Doliną Królów. Dr Stupko-Lubczynska spędziła mnóstwo czasu w świątyni. Przerysowywała starożytne płaskorzeźby, a następnie je analizowała. Co wynika z tych badań? I dlaczego wiele z tych wniosków było możliwe tylko dzięki temu, że dokumentowała płaskorzeźby w sposób manualny, a nie cyfrowy? – odpowiedź na to pytanie znajdziecie też w podcaście. Za artykuł na ten temat nagrodziło ją prestiżowe czasopismo „Antiquity”. Dotyczył organizacji pracy starożytnych egipskich artystów, którzy wykonali reliefy ścienne w kaplicy Hatszepsut w Deir el-Bahari. Ostatni faraon Egiptu. Kto nim był? To skomplikowane Cywilizacja faraońska istniała przez 3 tysiące lat. Jednak przestała istnieć na przełomie er, czyli 2 tysiące lat temu. Wówczas rządził ostatni faraon. Kto nim był? Sprawa nie jest taka ... „Ra egipskim bogiem słońca, rekonstrukcja trwa bez końca” Od 1961 misja polsko-egipska rekonstruuje świątynię Hatszepsut. Ale prace w tym miejscu trwały już ponad 100 lat temu. Sama budowa tego świętego przybytku trwała zaledwie 15 lat. Dlaczego praca współczesnych rekonstruktorów zabiera tyle czasu? – To wymaga poskładania (ścian świątyni – przyp. red.) z pozostałości bloków dekorowanych, przypasowania ich do odpowiedniego miejsca, gdy nie ma 80% ściany – opisuje badaczka. Praca ta wymaga wertowania literatury w poszukiwaniu analogii. Co to oznacza? Czasem wśród gruzów znajdują się tylko niewielkie fragmenty scen. Pomocne są zatem podobne, znane i kompletne przedstawienia z innych świątyń, by dokonać ich rekonstrukcji. Należy też pamiętać, że w pierwszych stuleciach naszej ery w miejscu świątyni koptyjscy mnisi wznieśli swój klasztor (stąd nazwa Deir el-Bahari – klasztor północny). Wówczas świątynia poważnie ucierpiała. To poważnie utrudnia jej odbudowę. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Specjalne wydanie National Geographic „Atlas starożytnego Egiptu” można zakupić w salonach prasowych i w sklepie kultowy.pl. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Naukowcy zidentyfikowali sarkofag faraona. To jeden z najwybitniejszych władców Egiptu
Francuscy archeolodzy odkryli, do kogo należał starożytny egipski sarkofag. Okazało się, że pochowano w nim Ramzesa II, trzeciego faraona z XIX dynastii. Udało się to ustalić dzięki hieroglifom, które wcześniej zostały przeoczone.
W tym artykule: Zaginiony sarkofag Ramzesa II Co się stało z mumią egipskiego faraona? Rabunki egipskich trumien Kim był Ramzes II? Sarkofag faraona Ramzesa II zidentyfikowano po ponownym zbadaniu zdobionej trumny odnalezionej w 2009 roku w starożytnym Abydos w Górnym Egipcie. Odkrycia dokonali wówczas archeolodzy Aymana Damarani i Kevin Cahail. Przez lata nie było jasne, do kogo należała ta trumna, aż do czasu, gdy badań podjął się naukowiec z Uniwersytetu Paryskiego, Frédéric Payraudeau. Zaginiony sarkofag Ramzesa II Był to właściwie fragment dawnego sarkofagu. Ukryty został pod podłogą koptyjskiego budynku. Znajdowały się w nim dwie osoby, ale datowanie wykazało, że zostały pochowane w różnym czasie. Naukowcom udało im się jednak zidentyfikować tylko tego ostatniego. To Mencheperre, wielki kapłan XXI dynastii, który sprawował władzę w latach 1045–992 p.n.e. Był nazywany Boskim Ojcem Pierwszym Prorokiem Amona. To syn wielkiego kapłana Pinodżema I i Duathathor Henuttaui II. Jego żoną została bratanica, Isetemchabit III, córka Psusennesa I. W końcowych latach swego panowania w Tebach przyjął tytuły królewskie, panując jako król Górnego i Dolnego Egiptu, ale w rzeczywistości jego panowanie rozciągało się tylko na obszary Górnego Egiptu. Jednak pierwszy właściciel sarkofagu wciąż pozostawał tajemnicą. – Wiedzieliśmy, że należał on do bardzo wysokiej rangi osobistości egipskiego Nowego Państwa – podkreślił Payraudeau. Zespół archeologa od kilku lat prowadził poszukiwania, które miały doprowadzić do odpowiedzi. W pewnym momencie badacze natknęli się na rycinę, której nikt wcześniej nie zauważył. Co się stało z mumią egipskiego faraona? Znajdowała się na ozdobnym elemencie, który był mocno podniszczony. Naukowcy zidentyfikowali tam owalną inskrypcję, która zawierała imię Ramzesa II. – To odkrycie jest nowym dowodem na to, że w tamtym czasie Dolina Królów była przedmiotem nie tylko grabieży, ale także ponownego wykorzystania obiektów grobowych przez kolejnych władców – napisali badacze w oświadczeniu. Faraonowie Egiptu. Poznaj władców wielkiej cywilizacji Wznosili niebosiężne piramidy i wspaniałe świątynie. Podbili dużą część Bliskiego Wschodu i Nubię, czyli dzisiejszy Sudan. Kim byli faraonowie Egiptu - królowie kraju położonego nad N... Grobowiec Ramzesa znajduje się nieopodal wejścia do Doliny Królów, w jej głównej części, po jej zachodniej stronie. Po śmierci faraona ostatniego rytuału Otwarcia Ust dokonał kapłan Merenptah. Po ceremonii kamienny sarkofag wniesiono do jednej z komór grobowych, którą nazywano Domem Złota. Grobowiec wówczas zapieczętowano. Rabunki egipskich trumien Problem polega na tym, że już w początkach XXI dynastii władze Egiptu obawiały się profanacji i rabunków królewskich grobów. To prawdopodobnie Pinodżem I nakazał potajemnie przenieść mumie Ramzesa II i innych faraonów w bezpieczne miejsce. Wtedy po raz pierwszy mumia Ramzesa została poddana zabiegom konserwacyjnym. Ponownie owinięto ją bandażami i nasączono środkami zabezpieczającymi. Najpierw złożono ją w grobowcu Setiego I, a później, w wyniku dalszych obaw, w tajemnym grobowcu królowej Inhapi. Gdy został odkryty w 1881 roku, wszystkie znajdujące się w niej królewskie mumie zostały przewiezione do Muzeum Egipskiego w Kairze. Jednak losy pierwotnego sarkofagu Ramzesa II pozostawały niejasne. Kim był Ramzes II? Ramzes II nazywany był również Wielkim. Był trzecim faraonem z XIX dynastii oraz synem i następcą Setiego I. To jeden z najwybitniejszych i najdłużej żyjących władców starożytnego Egiptu okresu Nowego Państwa. Kontynuował dzieło ojca i dążył do umocnienia i rozbudowy Imperium. Naukowcy są zgodni, że czasy jego panowania były okresem dobrobytu i stabilizacji w Egipcie. Panował aż ponad 66 lat i uważa się, że zmarł w wieku ponad 91 lat. Miał mieć nawet 100 synów i 50 córek. Był współtwórcą pierwszego w historii traktatu pokojowego, zawartego pomiędzy Egiptem i Hetytami. Źródło: <a data-analytics-id="inline-link" data-component-tracked="1" data-custom-tracking-id="1291186929299540253" data-google-interstitial="false" data-hawk-tracked="hawklinks" data-hl-processed="none" data-label="Revue D'Égyptologie" data-url="https://poj.peeters-leuven.be/content.php?url=article&id=3292985&journal_code=RE" href="https://poj.peeters-leuven.be/content.php?url=article&id=3292985&journal_code=RE" referrerpolicy="no-referrer-when-downgrade" rel="nofollow noopener" target="_blank">Revue D'Égyptologie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Co dalej z renowacją piramidy Mykerinosa? Naukowcy podjęli decyzję
W styczniu 2024 roku rozpoczęto projekt renowacji piramidy Mykerinosa w Gizie. Wzbudził jednak sporo kontrowersji wśród egiptologów. Naukowcy podjęli decyzję w sprawie dalszych losów grobowca.
W tym artykule: Wielki remont piramidy Mykerinosa Interwencja ministerstwa w sprawie piramidy Werdykt. Co dalej z piramidą? Trzy wielkie piramidy na Płaskowyżu Giza w Egipcie to najsłynniejsze grobowce na świecie. Są to: piramida Cheopsa (Wielka Piramida), piramida Chefrena oraz piramida Mykerinosa. Ta ostatnia rzadko trafia na pierwsze strony gazet. W styczniu 2024 roku to się zmieniło. Wielki remont piramidy Mykerinosa Wówczas szef Najwyższej Rady Starożytności Egiptu, Mostafa Waziri, poinformował, że rozpoczyna projekt renowacji piramidy Mykerinosa wspólnie z japońskim Waseda University. W górnolotnych słowach stwierdził, że będzie to „projekt stulecia” i „dar Egiptu dla świata w XXI wieku”. Remont grobowca miał polegać na przywróceniu piramidzie jej zewnętrznej warstwy kamieni. Rdzeń wykonano z lokalnego wapienia, a oblicowanie składało się z warstwy granitu sprowadzonego z Asuanu w Górnym Egipcie. Do naszych czasów zachowało się niewiele tych bloków na ścianach piramidy. W ramach projektu głazy, które się zsunęły, miały trafić na swoje pierwotne miejsca. Taki projekt spotkał się jednak z dużą krytyką archeologów i konserwatorów. Zwrócono uwagę, że wszelkie zasady dotyczące renowacji zabytków zabraniają takich interwencji. Popularna jest doktryna, wedle której konserwatorzy wykonują tylko niezbędne prace. Takie, które mają zabezpieczyć budowlę przed degradacją, a nie wyraźnie zmieniać ich wygląd. Unika się odbudowywania starożytnych konstrukcji. Interwencja ministerstwa w sprawie piramidy Egipskie Ministerstwo Turystyki i Starożytności na początku lutego zareagowało na protesty. Zadecydowało o utworzeniu specjalnego komitetu naukowego, na którego czele stanął archeolog i były minister starożytności dr Zahi Hawass. Celem międzynarodowego zespołu pod jego kierunkiem była ocena sensowności renowacji piramidy. W zespole znaleźli się wybitni eksperci zajmujący się piramidami. Wśród nich są dr Mark Lehner – prezes Ancient Egypt Research Associates, dr Dietrich Raue – szef Niemieckiego Instytutu Archeologicznego w Kairze oraz Miroslav Bárta – i dyrektor Czeskiego Instytutu Egiptologii na Wydziale Sztuki Uniwersytetu Karola. Werdykt. Co dalej z piramidą? Jak czytamy w depeszy Państwowej Agencji Informacyjnej Egiptu (SIS), zespół ekspertów jednogłośnie odrzucił plan przywrócenia granitowych bloków na budowlę znajdujących się u podstawy piramidy, „aby zachować uniwersalną i archeologiczną wartość tego miejsca”. – Niemożliwe byłoby ustalenie dokładnej pierwotnej pozycji któregokolwiek z bloków. W związku z tym niemożliwe jest przywrócenie żadnego z nich do pierwotnej lokalizacji na piramidzie – czytamy w raporcie. Zdaniem ekspertów nowo położone bloki, przysłoniłyby owoc pracy kamieniarzy i architektów sprzed tysiącleci. Być może to jednak nie koniec prac naukowców związanych z piramidą. Naukowcy wsparli ideę inwentaryzacji bloków, które zsunęły się z piramidy, a także przeprowadzenia prac wykopaliskowych w celu odsłonięcia pozostałych bloków. W Egipcie odkryto grobowiec faraońskiego skryby. Przez siedzącą pracę miał problemy z kręgosłupem Zmarł w wieku zaledwie 25 lat. Cierpiał na artretyzm, a jego kręgosłup był zniszczony przez siedzący tryb życia. Czescy archeolodzy odkryli w Egipcie grobowiec faraońskiego skryby sprzed 25... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-egipcie-odkryto-grobowiec-faraonskiego-skryby-przez-siedzaca-prace-mial-problemy-z-kregoslupem-701b1cb.jpg" width="938" height="625" alt="W Egipcie odkryto grobowiec faraońskiego skryby. Przez siedzącą pracę miał problemy z kręgosłupem" title="W Egipcie odkryto grobowiec faraońskiego skryby. Przez siedzącą pracę miał problemy z kręgosłupem" /> Zgodnie z raportem, zespół udzielił wstępnej zgody na przeprowadzenie wykopalisk archeologicznych w celu odnalezienia starożytnych dołów na łodzie przy piramidzie Mykerinosa. Do tej pory są one nieznane. Tymczasem na przykład przy piramidzie Cheopsa jest ich kilka. W dwóch znaleziono tzw. barki słoneczne, które złożono do ziemi tuż o pogrzebie faraona. Miały one służyć władcy po śmierci, w zaświatach – zgodnie z egipskimi wierzeniami. Poszukiwanie tych dołów na łodzie nie powinno być priorytetem ani powodem do wykopalisk u podstawy piramidy Mykerinosa. Przedsięwzięcie to powinno mieć szerszy zakres – zastrzegli eksperci. Wygląda na to, że żadne prace terenowe nie rozpoczną się szybko. Ich kierownik zobowiązany byłby do przedstawiania kompleksowej propozycji projektu. Taki dokument musi trafić do Ministerstwa Turystyki i Starożytności w celu koordynacji działań z UNESCO. Należy pamiętać, że piramidy w Gizie znajdują się na liście Światowego Dziedzictwa, dlatego podlegają szczególnej ochronie. Źródła: Ministerstwo Turystyki i Starożytności Egiptu, SIS. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.