Przez nasze kosmiczne podwórko – Drogę Mleczną – rozchodzi się gigantyczna fala. Tylko co ją powoduje?
Chociaż faza obserwacji naukowych europejskiej misji Gaia już się zakończyła, to analizy zebranych danych nie dotarły jeszcze nawet do półmetka. Naukowcy związani z projektem właśnie poinformowali, że rozwiązali zagadkę wygiętego, kołyszącego się dysku Drogi Mlecznej.
Nic w kosmosie nie pozostaje w bezruchu. Tak naprawdę żyjemy w gigantycznym mechanizmie, w którym wszystko się kręci. Planety wokół własnej osi i wokół gwiazd, te wraz ze swoimi układami wokół centrów galaktyk. Jakby tego było mało, galaktyki łączą się w gromady i rotują wokół centrum grawitacyjnego tychże. Kosmos to niekończąca się przestrzeń obrotów i piruetów. Również nasza galaktyka, Droga Mleczna, nigdy nie jest w bezruchu: obraca się i kołysze. W dodatku, jak wykazują dane z obserwatorium kosmicznego Gaia – przez nasze kosmiczne podwórko przetacza się gigantyczna, rozchodząca się z centrum galaktyki fala. Tylko czym ona konkretnie jest i jakie są jej skutki? Droga Mleczka niczym dziecięcy bączek Już od lat 50. ubiegłego wieku wiadomo, że dysk Drogi Mlecznej jest wygięty. W 2020 roku obserwacje Gai pokazały ponadto, że dysk ten chybocze się w podobny sposób jak wirujący bączek. Ale pozostało pytanie: co wywołuje te odkształcenia? Zdaniem naukowców misji Gaia odpowiedzią jest wielka fala. To ona wprawia w ruch gwiazdy w naszej galaktyce na odległościach dziesiątek tysięcy lat świetlnych od Słońca. Niczym kamień wrzucony do stawu, który powoduje rozchodzenie się fal, ta galaktyczna fala gwiazd obejmuje znaczną część zewnętrznego dysku Drogi Mlecznej. – Tym, co czyni to odkrycie jeszcze bardziej fascynującym, jest nasza zdolność, dzięki Gai, do mierzenia ruchów gwiazd w obrębie dysku galaktycznego – mówi Eloisa Poggio, astronomka z Istituto Nazionale di Astrofisica (INAF) we Włoszech, która kierowała zespołem odkrywców fali. Obserwacje w trzech wymiarach Tylko jak to możliwe, że niewielkie, usadowione w punkcie L2 układu Ziemia – Słońce obserwatorium może mapować ruchy gwiazd w obrębie całego, mierzącego ponad 100 tysięcy lat świetlnych średnicy dysku galaktycznego Drogi Mlecznej? Wszystko dzięki wyjątkowo precyzyjnej możliwości prowadzenia obserwacji we wszystkich trzech kierunkach przestrzennych (3D) oraz w trzech prędkościach (do nas, od nas i w poprzek nieba). Właśnie to pozwala naukowcom tworzyć mapy widziane zarówno z góry, jak i z boku. Również to umożliwiło zobaczenie fali oraz tego, że rozciąga się ona na ogromną część dysku galaktycznego, wpływając na gwiazdy oddalone co najmniej o 30–65 tysięcy lat świetlnych od centrum galaktyki. Eloisa i jej współpracownicy byli w stanie wykryć ten zaskakujący ruch, badając dokładne pozycje i ruchy młodych gwiazd olbrzymów oraz gwiazd cefeid, czyli gwiazd zmiennych pulsujących, które regularnie zmieniają swoją jasność w bardzo przewidywalny sposób. Ponieważ młode gwiazdy olbrzymy i cefeidy poruszają się wraz z falą, naukowcy uważają, że również znajdujący się w dysku gaz może uczestniczyć w tym zjawisku na wielką skalę. Nowy wielki katalog Gai Zebrane obserwacje są bardzo bogate. Kłopot w tym, że widzimy wyniki opisywanej fali, ale nie znamy jej genezy. Jednym z możliwych wyjaśnień jest odległe w czasie zderzenie Drogi Mlecznej z galaktyką karłowatą. Z drugiej strony omawiana fala może wiązać się z falującym ruchem na mniejszą skalę, czyli z zaobserwowaną 500 lat świetlnych od Słońca i rozciągającą się na 9000 lat świetlnych tzw. Falą Radcliffe’a. Jest to odkryta w 2020 roku największa znana struktura gazu molekularnego w naszej galaktyce. Składa się głównie z obłoków molekularnych, czyli miejsc narodzin nowych gwiazd. Jej kształt przypomina falującą wstęgę rozciągającą się wzdłuż ramion spiralnych Drogi Mlecznej. Aby to rozstrzygnąć, konieczne są dalsze obserwacje i analizy. Być może więcej dowiemy się już w przyszłym roku, gdy zespół Gai ogłosi nowy katalog danych z misji. – Nadchodzące czwarte wydanie danych z Gai będzie zawierało jeszcze dokładniejsze pozycje i ruchy gwiazd Drogi Mlecznej, w tym gwiazd zmiennych, takich jak cefeidy. To pomoże naukowcom tworzyć jeszcze lepsze mapy i tym samym pogłębić nasze zrozumienie charakterystycznych struktur w naszej domowej galaktyce – mówi Johannes Sahlmann, naukowiec projektu Gaia w ESA. Źródło: www.esa.int Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Śpiewające sygnały z bliskiego kosmosu. Astronomowie badają tajemnicze fale
Międzynarodowy zespół astronomów wykrył tajemnicze sygnały w nieoczekiwanym regionie przestrzeni kosmicznej. Po przekonwertowaniu na format audio sygnały przypominają śpiew ptaków.
Spis treści: Wybuchy promieniowania elektromagnetycznego Fale chóralne Dziury elektronowe Kilka tysięcy kilometrów nad powierzchnią Ziemi naszą planetę otaczają dwa masywne pasy promieniowania. W ich obrębie cząstki, uwięzione w ziemskim polu magnetycznym, poruszają się z prędkościami niemal dorównującymi prędkości światła. Wśród tych cząstek znajdują się tzw. „zabójcze elektrony”, które osiągają zawrotne prędkości dzięki przyspieszeniu spowodowanemu przez niezwykłe zaburzenia ziemskiego pola magnetycznego, zwane falami chóralnymi. Ich nazwa pochodzi od dźwięku przypominającego ptasi śpiew. Przez długi czas zakładano, że te fale występują jedynie w pobliżu Ziemi i innych planet, co sugerowało, że unikanie ich może zwiększyć bezpieczeństwo podróży kosmicznych. Jednak najnowsze badania pokazują, że fale chóralne są znacznie bardziej rozpowszechnione w głębokim kosmosie, niż dotychczas przypuszczano. Wybuchy promieniowania elektromagnetycznego Niedawno misja NASA Magnetospheric Multiscale (MMS) zarejestrowała trwające ułamki sekund wybuchy promieniowania elektromagnetycznego emitowanego wysoko nad powierzchnią Ziemi. Misja ta obejmuje cztery poruszające się w formacji satelity, których celem jest prowadzenie badań ziemskiego pola magnetycznego. Do tej pory tego typu zjawiska wykrywano nie dalej niż 51 tysięcy kilometrów od Ziemi. Jest to miejsce, w którym ziemskie pole magnetyczne najbardziej przypomina magnes z wyraźnymi, przeciwnymi biegunami. Fizycy uważali, że cecha ta ma kluczowe znaczenie dla tworzenia niezbędnych niestabilności w plazmie przepływającej przez Układ Słoneczny. Ale najnowsze dane wskazały, że tego typu wybuchy mają miejsce nawet 165 tysięcy kilometrów od Ziemi. Czyli w mniej niż połowie odległości Ziemia-Księżyc. Na tej wysokości ziemskie pole magnetyczne jest znacznie bardziej zniekształcone. Wybuchy mogą więc zachodzić na skraju ziemskiej magnetosfery, znacznie dalej od obszaru, w którym wielu naukowców przypuszczało, że mogą się tworzyć. Fale chóralne Czym są te wybuchy promieniowania elektromagnetycznego zwane falami chóralnymi? Przede wszystkim są jednymi z najsilniejszych emisji elektromagnetycznych naturalnie występujących w przestrzeni kosmicznej. Mogą emitować promieniowanie niebezpieczne dla ludzi i satelitów. Chociaż fale chóralne cieszą się ogromnym zainteresowaniem i są intensywnie badane od dziesięcioleci, ich geneza i ewolucja pozostają przedmiotem dyskusji. – W przeciwieństwie do najczęstszej opinii, że fale chóralne są regulowane przez magnetyczne pola dipolowe planety, my donosimy o obserwacjach powtarzających się, wznoszących się fal chóralnych w ziemskiej warstwie neutralnej. Tam efekty dipola magnetycznego są nieobecne – napisali w przedmowie do artykułu opublikowanego w prestiżowym czasopiśmie „Nature” badacze z chińskiego Uniwersytetu Beihang. Wygląda na to, że fale chóralne nie są tak ściśle związane z dipolarnym polem magnetycznym, jak do tej pory sądzono. Ale, jak przekonują naukowcy, te podobieństwa wskazują, że ich geneza nie jest jednoznacznie zdeterminowana przez lokalne środowisko. Czyli że mogą rozwijać się w dowolnym miejscu w kosmosie. Odkrycia te podważają niektóre z obecnych założeń dotyczących fal chóralnych. Jednak po raz pierwszy zebrano dane pasujące do jednej z wcześniej postawionych hipotez: transfer energii z cząstek plazmy do fal chóralnych zachodzi w regionach zwanych dziurami elektronowymi. Czyli takich, w których elektronów jest stosunkowo mało. Dziury elektronowe – Te dziury elektronowe związane z falami chóralnymi zostały dobrze zbadane przez symulacje. Teraz zostały zaobserwowane in situ – wyjaśniają autorzy artykułu. Jest to dowód na to, że w grę wchodzi zjawisko znane jako elektronowy rezonans cyklotronowy. Napędza ono wyraźne wzorce „śpiewu” widoczne tam, gdzie częstotliwość elektronów i częstotliwość fali są dopasowane. Ponieważ fale chóralne stanowią jedne z najsilniejszych impulsów promieniowania elektromagnetycznego w kosmosie – kluczowe dla ziemskiego pasa radiacyjnego i potencjalne zagrożenie dla operacji satelitarnych – musimy wiedzieć o nich jak najwięcej, aby zrozumieć, kiedy możemy się ich spodziewać. Inne planety również mają fale chóralne. Zaobserwowano je w otoczeniu Marsa, Jowisza i Saturna. Oznacza to, że badania prowadzone w pobliżu Ziemi mogą w przyszłości pomóc zrozumieć to zjawisko również w dalszych obszarach Układu Słonecznego oraz przyczynić się do bezpieczeństwa planowanych misji robotycznych i załogowych. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Detektor fal grawitacyjnych zarejestrował coś dziwnego. To fuzja gwiazdy neutronowej i tajemniczego obiektu
W zeszłym roku do Ziemi dotarł ślad nietypowego kosmicznego zderzenia. Detektor fal grawitacyjnych zarejestrował echo kolizji dwóch obiektów, do której doszło w odległej części kosmosu. Jeden z nich to gwiazda neutronowa. Drugi jest niewiadomą.
W tym artykule: O wszystkim decyduje masa Dziwna luka między masami Sygnał z bardzo odległego kosmosu Kolejna sesja obserwacyjna Niezwykły sygnał grawitacyjny dotarł do Ziemi w maju 2023 r. Wówczas znajdujący się w Luizjanie detektor LIGO zarejestrował przechodząca przez planetę falę grawitacyjną. Jej źródłem była kolizja dwóch niedużych i zwartych obiektów. Jeden z nich nie budzi wątpliwości. To gwiazda neutronowa. Jednak drugi stanowi dla astronomów zagadkę. Jego masa wynosi między 2,5 a 4,5 masy Słońca. Jest to dokładnie ten przedział mas, w którym zgodnie z obowiązującymi teoriami nic nie powinno się znajdować. O wszystkim decyduje masa Gwiazdy neutronowe i czarne dziury mogą mieć wspólne pochodzenie. Jedne i drugie stanowią często pozostałość masywnych gwiazd, w których ustały reakcje termojądrowe. Gwiazdy takie odrzucają swoje zewnętrzne warstwy. Natomiast ich jądro się zapada. W zależności od masy gwiazdy – wielkości, które decyduje o niemal wszystkim w kosmosie – w rezultacie kolapsu grawitacyjnego powstaje albo gwiazda neutronowa, albo czarna dziura. Jedne i drugie obiekty obserwowane są od wielu lat. Od wielu lat również naukowcy wyznaczają ich masy. Od 2015 r. pomagają w tym detektory fal grawitacyjnych. Wcześniej masy czarnych dziur o masie gwiazdowej (to jeden z rodzajów tych najpotężniejszych źródeł grawitacji w kosmosie) wyznaczono, mierząc promieniowanie rentgenowskie. Natomiast masy gwiazd neutronowych można było wyznaczyć, mierząc promieniowanie radiowe. Dziwna luka między masami Czym takich obserwacji przybywało, tym wyraźniej rysowała się pewna prawidłowość. Najcięższe gwiazdy neutronowe, jakie istniały miały masę 2,2–2,5 masy Słońca. Natomiast najlżejsze czarne dziury – 5 mas Słońca. Między tymi wielkościami istniała luka. Czyli – nie było dowodów istnienia ani czarnych dziur, ani gwiazd neutronowych, których masa mieściłaby się mieściłaby się między 2,4 a 5 mas Słońca. Wyglądało na to, że istnieje wyraźna granica oddzielająca od siebie te obiekty. Później kilkukrotnie pojawiły się doniesienia o odkryciu obiektów o masie mieszczącej się w opisanej wyżej luce. Jednak za każdym razem wywoływały one dyskusję wśród astrofizyków. Narodziny czarnej dziury są jak dzwonienie dzwonu? Takie wydarzenie pozostawia ślady, które da się wykryć W 2019 r. zarejestrowano fale grawitacyjne, będące efektem połączenia się dwóch czarnych dziur. W danych pochodzących z tego zdarzenia znaleziono charakterystyczne ślady – wibracje czasop... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/narodziny-czarnej-dziury-sa-jak-dzwonienie-dzwonu-takie-wydarzenie-pozostawia-slady-ktore-da-sie-wykryc-ryc-the-sxs-simulating-extreme-spacetimes-project-cabbf9a.jpg" width="938" height="528" alt="Narodziny czarnej dziury są jak dzwonienie dzwonu? Takie wydarzenie pozostawia ślady, które da się wykryć (ryc. The SXS (Simulating eXtreme Spacetimes) Project)" title="Narodziny czarnej dziury są jak dzwonienie dzwonu? Takie wydarzenie pozostawia ślady, które da się wykryć (ryc. The SXS (Simulating eXtreme Spacetimes) Project)" /> Sygnał z bardzo odległego kosmosu Dlatego właśnie tak ważny jest sygnał GW230529 zarejestrowany przez LIGO w maju zeszłego roku. W tym przypadku naukowcy nie mają wątpliwości, co było jego źródłem. 650 mln lat temu gdzieś we Wszechświecie zderzyły się ze sobą dwa nieduże obiekty. Jednym z nich była gwiazda neutronowa o masie między 1 a 2 masy Słońca. Drugi jest dwa razy cięższy. Jak oszacowali astronomowie, ten tajemniczy obiekt ma masę między 2,5 a 4,5 masy Słońca. Czyli dokładnie wpasowującą się w opisaną wyżej lukę. Nie ma możliwości rozstrzygnięcia, czy również była to gwiazda neutronowa, czy czarna dziura. Jednak badacze skłaniają się do tej drugiej hipotezy. Gdyby tak było, należałoby wyjaśnić, w jaki sposób powstaje czarna dziura o takiej masie. Według modeli raczej nie byłaby pozostałością po supernowej. Możliwe, że stanowi efekt ewolucji gwiazdy neutronowej zapadającej się w czarną dziurę. Jednak ten proces wymagałby dokładnego opisania. Kolejna sesja obserwacyjna Co ciekawe, nie wiadomo, gdzie w kosmosie doszło to tajemniczego zdarzenia. Sygnał GW230529 zarejestrował tylko jeden detektor grawitacyjny na Ziemi. Gdyby wyłapały go również inne detektory, wówczas istniałaby szansa na określenie kierunku, z którego napłynęły fale grawitacyjne. Astronomowie zrzeszeni w LIGO-Virgo-KAGRA Collaboration (LVK) poinformowali o wykryciu sygnału GW230529 5 kwietnia podczas konferencji American Physical Society. Artykuł na ten temat przechodzi proces recenzji. Naukowcy mają nadzieję, że uda im się uchwycić inne ślady istnienia obiektów z „luki masowej” w czasie kolejnej sesji obserwacyjnej LVK. Rozpoczęła się ona 10 kwietnia. Do lutego 2025 r. badacze mają nadzieję zarejestrować ok. 200 sygnałów grawitacyjnych. Źródła: EurekAlert, space.com. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Najbliższa Ziemi gwiazda neutronowa z silnym polem magnetycznym zaczęła się dziwnie zachowywać
Naukowcy zarejestrowali nietypowe sygnały radiowe docierające z uśpionej gwiazdy. To magnetar, który przez ponad dekadę był nieaktywny. Jednak w ostatnich latach ta gwiazda neutronowa znów zaczęła emitować fale radiowe.
W tym artykule: Co to są gwiazdy neutronowe? Magnetary, nietypowe gwiazdy neutronowe Co wiemy o magnetarach Mała nierówność na powierzchni gwiazdy Magnetary to słabo zbadany rodzaj gwiazd neutronowych. Najbliższy Ziemi magnetar – oznaczony jako XTE J1810-197 – znajduje się 8 tys. lat świetlnych od nas. O jego istnieniu dowiedzieliśmy się w 2003 r. Wówczas po raz pierwszy zarejestrowano impulsy radiowe, których jest źródłem. Następnie ta tajemnicza gwiazda neutronowa wyciszyła się. Ziemskie instrumenty naukowe nie rejestrowały żadnego docierającego z niej promieniowania. Zmieniło się to w ostatnich latach, kiedy magnetar ponownie zaczął emitować fale radiowe. Naukowcy opisali ich charakterystykę w czasopiśmie „Nature Astronomy”. Co to są gwiazdy neutronowe? Magnetary to szczególny typ jednego z najbardziej niezwykłych obiektów we Wszechświecie: gwiazd neutronowych. Gwiazdy neutronowe powstają w wyniku supernowej. To wybuch umierającej gwiazdy o masie mieszczącej się w przedziale od ośmiu do około 30 mas Słońca. W czasie eksplozji jądro takiej gwiazd zapada się grawitacyjnie. Oznacza to, że tworząca je materia zostaje ściśnięta do niezwykle małych – jak na gwiazdę – rozmiarów. Promień gwiazdy neutronowej wynosi tylko kilkanaście km. Dla porównania – promień Słońca to 696 tys. km. Promień Ziemi zaś, mierzony na równiku: 6378 km. Specyfika gwiazdy neutronowej kryje się w jej gęstości. Jest ona ultragęsta: nieduży obiekt ma masę zbliżoną do masy Słońca. Gdyby pudełko od zapałek wypełnić materią gwiazdy neutronowej, ważyłoby milion ton. Magnetary, nietypowe gwiazdy neutronowe Ten nietypowy i ciągle słabo zbadany rodzaj gwiazd jest źródłem wielu interesujących dla astronomów zjawisk. Gwiazdy neutronowe mogą wirować, z niezwykłą regularnością wysyłając w kosmos wiązki fal radiowych. Taki typ gwiazd neutronowych to pulsary. Mogą również mieć niezwykle silne pola magnetyczne – miliardy razy silniejsze niż najpotężniejsze ziemskie magnesy. Wówczas przypisuje się je do innego podtypu gwiazd neutronowych: magnetarów. Australijscy astronomowie z University of Sidney oraz CSIRO – australijskiej rządowej agencji naukowej – właśnie poinformowali, że udało im się zarejestrować „przebudzenie się” magnetara. Po dekadzie milczenia magnetar XTE J1810-197 niespodziewanie powrócił do życia w 2018 r. Jak podano w informacji prasowej, ponowne uaktywnienie się obiektu wielkości ziemskiego miasta było bardzo gwałtownym zjawiskiem. Co może przeciąć gwiazdę na pół? To „ostrze relatywistyczne” – sugeruje nowa koncepcja naukowców To jedna z bardziej intrygujących teorii astronomicznych, jakie ostatnio się pojawiły. Według niej gwiazda może zostać rozcięta przez „ostrze relatywistyczne”. Czyli niezwykle silną wi.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/co-moze-przeciac-gwiazde-na-pol-to-ostrze-relatywistyczne-sugeruje-nowa-koncepcja-naukowcow-ryc-nasa-s-goddard-space-flight-center-44d1054.jpg" width="938" height="528" alt="Co może przeciąć gwiazdę na pół? To „ostrze relatywistyczne” – sugeruje nowa koncepcja naukowców (ryc. NASA’s Goddard Space Flight Center)" title="Co może przeciąć gwiazdę na pół? To „ostrze relatywistyczne” – sugeruje nowa koncepcja naukowców (ryc. NASA’s Goddard Space Flight Center)" /> Co wiemy o magnetarach Po raz pierwszy ten rodzaj gwiazd neutronowych wykryto w 1979 r. Od tego czasu astronomowie wypatrzyli zaledwie 30 magnetarów. Większość z nich emituje wyłącznie promieniowanie rentgenowskie i gamma. Znamy zaledwie kilka takich, które są również źródłem fal radiowych. Do tej grupy należy właśnie magnetar XTE J1810-197. Gdy odkryto go w 2003 r., wysyłał impulsy radiowe co 5,54 s. Później docierające z niego sygnały osłabły, aż w reszcie zupełnie zanikły. Dopiero w grudniu 2018 r. obserwacje prowadzone z użyciem trzech radioteleskopów (w Niemczech, Wielkiej Brytanii i Australii) wykazały, że XTE J1810-197 znów wysyła fale radiowe. Naukowcy zmierzyli polaryzację fal, ustalając, że były one w ogromnym stopniu spolaryzowane kołowo. To nietypowe odkrycie, prowadzące do pytania, co spowodowało właśnie taką polaryzację? – Nasze wyniki sugerują, że nad biegunem magnetycznym magnetara znajduje się superrozgrzana plazma, która działa jak filtr polaryzacyjny – powiedział dr Marcus Lower, główny autor badań. – Jak dokładnie plazma to robi, pozostaje do ustalenia. Mała nierówność na powierzchni gwiazdy Jak się okazało, „przebudzenie” magnetara wpłynęło również na jego ruch. Analiza charakterystyk polaryzacji wykazała, że coś się działo z kierunkiem obrotu magnetara. Nieznacznie się zmieniał, co wskazuje, że wraz z emisją silnie spolaryzowanych fal radiowych powierzchnia gwiazdy mogła stać się lekko nierówna. Powstał na niej „niewielki guz, zaledwie o milimetr obiegający od idealnej kuli, który stopniowo znikał w ciągu trzech miesięcy od przebudzenia XTE J1810-917” – napisano w informacji prasowej. Jak podkreślają badacze: magnetar, materia, jakiej jest zbudowany, i środowisko wokół niego są ciągle słabo zbadane. Każde nowe obserwacje dodają więc materiału niezbędnego do tworzenia teorii opisujących ten niezwykły rodzaj gwiazd. Magnetar XTE J1810-917 pozostaje aktywny do dzisiaj. I nie wiadomo, jak będzie zachowywał się w przyszłości. „Z magnetarami jest jak z kotami: nie da się przewidzieć, co zrobią następnie” – napisali badacze w informacji prasowej. Źródła: CSIRO, Nature Astronomy, EurekAlert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Kwadratowe fale to piękne, ale niebezpieczne zjawisko. Żeby je podziwiać, trzeba udać się do Francji
Fale płynące w kierunku linii brzegowej nie dziwią nikogo, kto choć raz miał okazję wypoczywać w dowolnym nadmorskim kurorcie. W niektórych miejscach zdarza się jednak, że na powierzchni falującej wody tworzą się wzory przypominające szachownicę. To tak zwane kwadratowe fale – zjawisko tak samo piękne, co niebezpieczne. Jak powstają? Gdzie można je zaobserwować i dlaczego stanowią zagrożenie dla pływaków i żeglugi? Poniżej odpowiadamy na każde z tych pytań.
W tym artykule: Jak powstają fale na morzu? Jak powstają fale kwadratowe? Co oznaczają kwadratowe fale? Gdzie można zaobserwować kwadratowe fale? Uchwycone obiektywem aparatu kwadratowe fale prezentują się fenomenalnie. Należy jednak pamiętać, że ten niesamowity spektakl matki natury jest nie tylko niezwykle widowiskowy, ale i niebezpieczny. Woda jest nieprzewidywalnym żywiołem, a gdy na jej powierzchni tworzy się charakterystyczna szachownica, trzeba zachować jeszcze większą niż zazwyczaj ostrożność. Z kwadratowymi falami może nie poradzić sobie nawet doświadczony pływak. Jak powstają fale na morzu? Zanim wyjaśnimy, jak powstają kwadratowe fale, najpierw musimy opisać warunki, w których dochodzi do wystąpienia „konwencjonalnych” fal. Zaburzenia powierzchni wody mogą powstawać na skutek działania różnych czynników. Najczęściej są jednak wywoływane przez wiatr. Fale powierzchniowe powstają na styku powierzchni wody i powietrza. Gdy powietrze porusza się względem wody, w obszarze powierzchni swobodnej cieczy dochodzi do wystąpienia zjawiska fizycznego nazywanego niestabilnością Kelvina-Helmholtza. W wyniku występowania turbulencyjnych zaburzeń, następują cykliczne zmiany ciśnienia nad wodą. W rezultacie woda lokalnie podnosi się. W tym miejscu zwiększeniu ulega prędkość ruchu powietrza, co doprowadza do dalszego spadku ciśnienia. Nierówność powiększa się, a nadana jej prędkość zaczyna kształtować grzbiet fali. Z kolei w dolinie zachodzą zjawiska odwrotne – pęd powietrza zwalnia, a ciśnienie wzrasta. Różnica ciśnień w obszarach grzbietu i doliny wywołuje ruch wirowy cząsteczek wody, który podnosi poziom fal. Oznacza to, że im szybciej wieje wiatr, tym większe jest falowanie wody. Jak powstają fale kwadratowe? O ile widok fal na morzu nikogo nie dziwi, to należy zaznaczyć, że fale kwadratowe, nazywane też krzyżowymi, są jednym z najrzadszych zjawisk naturalnych. Pod tym pojęciem kryją się regularne kwadratowe formacje na powierzchni wody, wołane zjawiskiem falowania. Kwadratowe fale zawsze powstają w specyficznych warunkach pogodowych. Tworzą się w momencie, gdy dochodzi do zderzenia dwóch systemów pogodowych. Gdy wiatr zmienia swój kierunek (np. w następstwie przejścia zimnego frontu), kierunek zmieniają też fale. Nowa nakładają się na stare, które nadal poruszają się niezależnie. W rezultacie na powierzchni wody powstaje charakterystyczny wzór. Należy podkreślić, że powstawanie kwadratowych fal nie ma związku z określonymi porami roku. Nieprzewidywalność tego zjawiska czynie je jeszcze niebezpieczniejszym. Co oznaczają kwadratowe fale? Gdy na wodzie powstają kwadratowe fale, należy potraktować to jako sygnał ostrzegawczy. To zdecydowanie kiepski moment na wodne szaleństwo, bo przy całym swoim pięknie, to niezwykłe zjawisko okazuje się wyjątkowo niebezpieczne. Już zwykłe fale stanowią niemałe zagrożenie dla niedoświadczonych pływaków i surferów. Gdy jednak spotykają się ze sobą i nakładają na siebie różne prądy morskie, woda staje się jeszcze bardziej nieprzewidywalna. W obrębie tworzonych przez fale kwadratów powstają tak zwane prądy rozrywające (strugowe), które rozszerzają się po wyjściu ze strefy przyboju. Nawet doświadczeni pływacy i nurkowie mogą wówczas wpaść w poważne tarapaty, bo stosunkowo niskie fale niosą ze sobą ogromną energię. Nie należy wchodzić do wody, gdy na jej powierzchni powstają kwadratowe fale. Problem w tym, że z poziomu brzegu to zjawisko jest słabo widoczne (kwadratowe fale najlepiej widać ze wzniesienia). Gdy pływak znajdzie się w zasięgu ich oddziaływania, powinien płynąć równolegle do brzegu. Co warto zaznaczyć, fale kwadratowe są niebezpieczne nie tylko dla ludzi, ale także dla jednostek pływających. W pobliżu brzegu zjawisko to jest wyjątkowo niebezpieczne dla łodzi rybackich i jachtów, a im dalej w wodę, tym gorzej. Na pewnej odległości stają się zagrożeniem nawet dla dużych statków i mogą być przyczyną wystąpienia katastrofy morskiej. Dlaczego? Gdy fala zbliża się do statku, kapitan najczęściej decyduje o ustawieniu jednostki pod niewielkim kątem. Wynika to z faktu, że budowa statków i łodzi umożliwia im „przecinanie” wzburzonej wody z zachowaniem względnej stabilności. Nie działa to jednak, gdy fala uderza w bok jednostki. Kiedy fale nadchodzą z różnych kierunków, znacznie trudniej dostosować się do nich. Trudno też zachować kurs i sterowność. Gdzie można zaobserwować kwadratowe fale? Kwadratowe fale można zaobserwować wszędzie tam, gdzie spotykają się napływające z różnych stron prądy morskie. Z dużą częstotliwością występują na Morzu Północnym, gdzie często przechodzą zimne fronty. Nie są obcym zjawiskiem także na południowo-zachodnim Pacyfiku. W tamtym obszarze, to niezwykle spektakularne zjawisko można regularnie obserwować u wybrzeży Nowej Zelandii. Największe tsunami w historii – 6 kataklizmów na ogromną skalę. Co je spowodowało? Ofiary takich kataklizmów liczone są w setkach lub tysiącach zabitych. Największe tsunami mogą pochłonąć dziesiątki, czasami nawet setki tysięcy istnień ludzkich. Fale kwadratowe powstają też na niektórych obszarach jeziora Bajkał i na morzach Krymu: Czarnym i Azowskim. Najpewniejszym miejscem do podziwiania wspaniałego spektaklu matki natury pozostaje jednak Ocean Atlantycki, a dokładnie – obszar przy zachodnim wybrzeżu Francji. Po północnej stronie cieśniny Pertuis d'Antioche, w pobliżu miasta La Rochelle, leży niewielka, bo mierząca 30 km długości i 5 km szerokości, Île de Ré. To znana turystyczna destynacja. Regularnie wypoczywał tam między innymi Lionel Jospin, premier Francji (od 1997 do 2002 roku). Turystów przyciągają przede wszystkim piaszczyste plaże i wspaniały klimat, ale nie tylko. Wyspa nazywana perłą Atlantyku oferuje także nastrojową architekturę i wyśmienitą kuchnię. Jedną z największych atrakcji tego miejsca pozostają także kwadratowe fale. Île de Ré jest położona w obszarze, w którym spotykają się napływające z różnych stron prądy morskie, a każdy z nich jest związany z innym systemem pogodowym. Gdy prądy krzyżują się u brzegów wyspy, płynące w różnych kierunkach fale nakładają się i tworzą na powierzchni wody niesamowite widowisko. Charakterystyczna szachownica kwadratowych fal jest niemal niewidoczna z poziomu brzegu. Jednak wystarczy wspiąć się na wzgórze lub schodami na szczyt tamtejszej latarni morskiej, by móc dokładnie zobaczyć to niezwykłe zjawisko. O tym, jak niebezpieczne jest zjawisko kwadratowych fal, najlepiej świadczy fakt, że w pobliżu francuskiej wyspy Re dno morskie dosłownie usiane jest wrakami statków. Oddziały straży przybrzeżnej działają tam we wzmocnionym składzie, a i tak pracy im nie brakuje. Wiele nieświadomych zagrożenia osób igra z siłami natury. Najczęściej trzeba wyławiać ich z wody helikopterem. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Globalne ocieplenie „kołysze” naszą planetą. Łączy się to ze wzrostem liczby morskich sztormów
Oplatające całą Ziemię sieci sejsmograficzne znane są przede wszystkim z monitorowania i badania trzęsień ziemi. Nieustannie rejestrują naturalne i wywołane przez człowieka zjawiska sejsmiczne, w tym erupcje wulkanów, eksplozje jądrowe itp. Jednak najbardziej rozpowszechnionym na całym świecie sejsmicznym sygnałem tła jest nieustanny huk wytwarzany przez sztormowe fale oceaniczne.
W tym artykule: Coraz wyższe fale oceaniczne Fale oceaniczne i sejsmiczne Wzrost na przestrzeni dekad Rekordowe sztormy Zapobiec katastrofie Gdy fale oceaniczne wznoszą się i opadają, wywierają nacisk zarówno na dno morskie, jak i struktury poniżej. Tym samym generują fale sejsmiczne. Są tak potężne i rozległe, że sejsmografy odbierają je jako jednostajne dudnienie. W ostatnich dziesięcioleciach sygnał ten staje się coraz bardziej intensywny. Naukowcy łączą to z coraz bardziej burzliwymi morzami, a co za tym idzie z wyższymi falami oceanicznymi. Coraz wyższe fale oceaniczne W opublikowanym na łamach czasopisma „Nature Communications” badaniu profesor geofizyki Uniwersytetu Stanowego w Kolorado Richard Aster oraz jego grupa badawcza, prześledzili ten wzrost na przestrzeni ostatnich czterech dekad. Analizowane przez naukowców globalne dane, wraz z innymi oceanicznymi, satelitarnymi i regionalnymi badaniami sejsmicznymi, pokazują trwający od dziesięcioleci wzrost energii fal, który zbiega się z rosnącymi sztormami przypisywanymi również rosnącym globalnym temperaturom. Tylko co wspólnego mogą mieć globalne sieci sejsmograficzne oraz ocieplenie klimatu? Sejsmografy kojarzymy głównie z urządzeniami rejestrującymi wstrząsy w skorupie planety oraz pozwalającymi dzięki temu tworzyć obrazy wnętrza danego ciała niebieskiego. Ale te wyjątkowo czułe instrumenty rejestrują również inne zjawiska sejsmiczne. W tym te generowane przez działalność człowieka, oraz zjawiska naturalne: erupcje wulkanów, uderzenia meteorytów czy trzęsienia lodowców. Wychwytują również te wywołane działaniem wiatru i wody. Fale oceaniczne i sejsmiczne Okazuje się, że najbardziej powszechnym sejsmicznym sygnałem tła jest huk wytwarzany przez sztormowe fale oceaniczne. Fale oceaniczne generują sygnały mikrosejsmiczne na dwa sposoby: Pierwszym jest tzw. mikrosejsm wtórny, który pulsuje w okresie od około 8 do 14 sekund. Gdy grupy fal przemieszczają się po oceanach w różnych kierunkach, interferują ze sobą, powodując zmiany ciśnienia na dnie morskim. Drugi sposób, w jaki fale oceaniczne generują globalne sygnały sejsmiczne, nazywa się pierwotnym procesem mikrosejsmicznym. Sygnały te są wywołane przez przemieszczające się fale oceaniczne bezpośrednio popychające i ciągnące dno morskie. Ponieważ ruchy wody w falach gwałtownie spadają wraz z głębokością, dzieje się tak w regionach, w których głębokość wody jest mniejsza niż ok. 300 metrów. Pierwotny sygnał mikrosejsmiczny jest widoczny w danych sejsmicznych jako jednostajny szum z okresem od 14 do 20 sekund. Wzrost na przestrzeni dekad W opublikowanym w „Nature Communications” badaniu naukowcy poddali analizie historyczną intensywność mikrosejsmu pierwotnego do późnych lat 1980., zebraną z 52 lokalizacji sejsmografów na całym świecie. – Stwierdziliśmy, że 41 z tych stacji wykazało bardzo znaczący i postępujący wzrost energii na przestrzeni dziesięcioleci – wyjaśnia prof. Richard Aster. – Wyniki wskazują, że uśredniona globalnie energia fal oceanicznych do końca XX wieku rosła w średnim tempie 0,27% rocznie. Jednak od początku naszego wieku ten uśredniony globalnie wzrost stawki doszedł już do 0,35% rocznie – dodaje naukowiec. Co to znaczy „sejsmologia” i czym zajmują się sejsmolodzy? Trzęsienia ziemi pod lupą naukowców Otaczający nas świat skrywa wiele tajemnic. Naukowcy robią co mogą, by poznać wszystkie odpowiedzi na ziemskie zagadki, ale do ich rozwikłania potrzebna jest szeroka wiedza, nie tylko na tema... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/co-to-znaczy-sejsmologia-i-czym-zajmuja-sie-sejsmolodzy-trzesienia-ziemi-pod-lupa-naukowcow-fot-adhitya-hendra-pacific-press-lightrocket-via-getty-images-cbc6431.jpeg" width="938" height="623" alt="Co to znaczy „sejsmologia” i czym zajmują się sejsmolodzy? Trzęsienia ziemi pod lupą naukowców (fot. Adhitya Hendra/Pacific Press/LightRocket via Getty Images)" title="Co to znaczy „sejsmologia” i czym zajmują się sejsmolodzy? Trzęsienia ziemi pod lupą naukowców (fot. Adhitya Hendra/Pacific Press/LightRocket via Getty Images)" /> Naukowcy podkreślają, iż największą ogólną energię mikrosejsmiczną zarejestrowano w bardzo burzliwych regionach Oceanu Południowego w pobliżu Półwyspu Antarktyda. Rekordowe sztormy – Wyniki pokazują jednak, że fale na Północnym Atlantyku nasiliły się najszybciej w ostatnich dziesięcioleciach w porównaniu z poziomami historycznymi. Jest to zgodne z ostatnimi badaniami sugerującymi, że intensywność sztormów na północnym Atlantyku i zagrożenia przybrzeżne rosną. Sztorm Ciarán, który w listopadzie 2023 r. uderzył w Europę potężnymi falami i wiatrami o sile huraganu, był tylko jednym z rekordowych przykładów – twierdzi Aster. Trwające od dziesięcioleci zapisy mikrosejsmu pokazują również sezonową huśtawkę silnych zimowych burz między półkulą północną i południową. Uchwycono w nim tłumiące fale skutki wzrostu i kurczenia się lodu morskiego na Antarktydzie, a także wieloletnie wzloty i upadki związane z cyklami El Niño i La Niña oraz ich długoterminowy wpływ na fale oceaniczne i sztormy. Zapobiec katastrofie Te i inne niedawne badania sejsmiczne uzupełniają wyniki badań klimatu i oceanów, które pokazują, że sztormy i fale nasilają się wraz z ocieplaniem się klimatu. Dodajmy, że oceany pochłonęły około 90% nadmiaru ciepła będącego pokłosiem rosnącej w ostatnich dziesięcioleciach emisji gazów, spowodowanej działalnością człowieka. Ta nadwyżka energii może przełożyć się na bardziej niszczycielskie fale i potężniejsze burze. – Nasza analiza jest kolejnym ostrzeżenie dla ludności zamieszkującej nabrzeża. Pokazujemy rosnące zagrożenie coraz potężniejszymi falami oceanicznymi, które uderzając w linie brzegowe mogą uszkadzać infrastrukturę i wywoływać erozję lądu – wyjaśnia naukowiec – Skutki rosnącej energii fal są dodatkowo potęgowane przez ciągły wzrost poziomu mórz, napędzany przez zmianę klimatu i osiadanie. To sprawia, iż musimy poważnie traktować konieczność łagodzenia zmian klimatycznych. Konieczne jest też zweryfikowanie naszego podejścia do infrastruktury nabrzeżnej oraz strategii ochrony środowiska – podsumowuje. Źródło: Nature Communications, The Conversation Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy LIGO można wykorzystać do wykrycia wielkiego statku obcej cywilizacji? Grupa fizyków twierdzi, że tak
Naukowcy są zdania, że do szukania kosmicznych cywilizacji powinniśmy zacząć używać najnowocześniejszych instrumentów naukowych. Takich jak detektor fal grawitacyjnych, który rejestruje odkształcenia czasoprzestrzeni.
W tym artykule: Detektor fal grawitacyjnych będzie szukać kosmitów? Jak duży statki mogliby budować kosmici? Jak duży musi być statek kosmiczny, by wykryło go LIGO? Inne detektory do szukania kosmitów Czy jesteśmy sami we Wszechświecie? To pytanie, które coraz bardziej intryguje naukowców. Zdaniem części z nich jest zupełnie niezrozumiałe, dlaczego życie miałoby rozwinąć się tylko na jednej z miliardów planet istniejących w kosmosie. Ta zagadka to tzw. paradoks Fermiego. Jej rozwiązaniem jest szukanie różnych przyczyn, z powodu których nie natrafiliśmy jeszcze na żaden ślad życia pozaziemskiego. Możliwe, że nie szukamy tego, co trzeba? A może nie szukamy tam, gdzie trzeba? Albo życie powstaje bardzo rzadko i w tak ogromnych odległościach od siebie, że szansa trafienia na nie jest minimalna? A może – wypatrując obcych cywilizacji – powinniśmy zacząć korzystać z zupełnie innych urządzeń niż te, które stosowaliśmy do tej pory? Detektor fal grawitacyjnych będzie szukać kosmitów? Do takiego wniosku doszła grupa fizyków z kilku czołowych światowych uniwersytetów (m.in. Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, Uniwersytetu Carnegie Melon i Uniwersytetu Lund). Na serwisie preprintów naukowych arxiv.org opublikowali pracę, w której twierdzą, że do wykrywania pozaziemskich statków kosmicznych można użyć detektorów fal grawitacyjnych. Takich jak LIGO, czyli dwie działające w USA instalacje oddalone od siebie o 3 tys. km. – Zdolność LIGO do rejestrowania fal grawitacyjnych, generowanych przez przyspieszające źródła astrofizyczne takie jak układy podwójne czarnych dziur, oznacza, że istnieje również potencjał wykrycia pozaziemskich megatechnologii – napisali badacze w swojej pracy. Odkryto prawdziwe wodne światy. To odległe planety nawet w połowie złożone z wody, ale nie takiej, jak nasza Astronomowie odkryli wodne światy. Czyli egzoplanety pokryte grubą warstwą wody. Ich oceany mogą mieć nawet 2 tys. km głębokości! <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/odkryto-prawdziwe-wodne-swiaty-to-odlegle-planety-nawet-w-polowie-zlozone-z-wody-ale-nie-takiej-jak-nasza-fot-benoit-gougeon-universite-de-montreal-493a925.jpg" width="938" height="554" alt="Odkryto prawdziwe wodne światy. To odległe planety nawet w połowie złożone z wody, ale nie takiej, jak nasza (fot. Benoit Gougeon, Université de Montréal)" title="Odkryto prawdziwe wodne światy. To odległe planety nawet w połowie złożone z wody, ale nie takiej, jak nasza (fot. Benoit Gougeon, Université de Montréal)" /> Jak duży statki mogliby budować kosmici? Myśląc o obcych statkach kosmicznych, zazwyczaj wyobrażamy sobie obiekty wielkości ziemskich pojazdów latających. Lub ewentualnie potężnych statków, które – jak w filmie „Armageddon” – zakryją pół nieboskłonu. Jednak wytwory pozaziemskiej cywilizacji technologicznej mogą być zupełnie innej skali. Kosmici być może są w stanie budować obiekty wielkości planet lub gwiazd – takie jak np. sfery Dysona. Tak nazywa się hipotetyczną megastrukturę na tyle dużą, że mogłaby otoczyć całą gwiazdę. Po co? Po to, by pozyskiwać całą jej energię. Konstrukcja tego rodzaju przepotężnych budowli jest daleko poza zasięgiem naszych możliwości. Jednak ich wykrywanie – już nie. Fizycy policzyli, że urządzenie takie jak LIGO byłoby w stanie wykryć falę grawitacyjną wywołaną poruszaniem się potężnego statku kosmicznego. Jak duży musi być statek kosmiczny, by wykryło go LIGO? Musiałby jednak być naprawdę olbrzymi. By odpowiednio mocno odkształcić czasoprzestrzeń, powinien mieć wielkość Jowisza i poruszać się z prędkością odpowiadającą 1/10 prędkości światła. Co istotne, przy takich parametrach LIGO zarejestrowałby jego ruch z odległości nawet 326 tys. lat świetlnych. Naukowcy zwracają również uwagę, że LIGO i inne detektory byłyby w stanie zarejestrować falę grawitacyjną wygenerowaną przez napęd typu wrap. To hipotetyczny silnik mający zdolność kompresowania czasoprzestrzeni przed dziobem statku i rozciągania jej za pojazdem kosmicznym. W ten sposób możliwe byłoby pokonywanie gigantycznych odległości bez łamania zasady przekraczania prędkości światła. Mirosław Hermaszewski jako pierwszy Polak poleciał w kosmos. Jego rekordy do dziś nie zostały pobite Generał Mirosław Hermaszewski nie ukrywał, że dawał sobie 50 proc. szans na przetrwanie tej „przygody”. Przeszedł do historii jako pierwszy i na razie jedyny Polak w kosmosie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/miroslaw-hermaszewski-jako-pierwszy-polak-polecial-w-kosmos-jego-rekordy-do-dzis-nie-zostaly-pobite-fot-keystone-getty-images-ff592f4.jpg" width="938" height="634" alt="Mirosław Hermaszewski jako pierwszy Polak poleciał w kosmos. Jego rekordy do dziś nie zostały pobite (fot. Keystone/Getty Images)" title="Mirosław Hermaszewski jako pierwszy Polak poleciał w kosmos. Jego rekordy do dziś nie zostały pobite (fot. Keystone/Getty Images)" /> Inne detektory do szukania kosmitów Dlaczego detektory takie jak LIGO mogą być dobrym pomysłem na przeczesywanie kosmosu w poszukiwaniu śladów obcych cywilizacji? Badacze zwracają uwagę, że z pomocą SETI bada się tysiące do maksymalnie dziesiątków tysięcy gwiazd. – LIGO natomiast może wysondować 10 gwiazd w Drodze Mlecznej – napisali naukowcy. To nie koniec zalet detektorów. Fale grawitacyjne podróżują przez kosmos praktycznie niezatrzymywane, natomiast – dla porównania – promieniowanie elektrostatyczne może zostać pochłonięte np. przez znajdujące się na jego drodze obłoki pyłu. Urządzenia rejestrujące promieniowanie elektromagnetyczne należy wycelować w konkrety punkt na niebie. Detektory natomiast mogą skanować znacznie większe fragmentu kosmosu. Badacze zwracają też uwagę, że wraz z pojawieniem się nowych, budowanych właśnie detektorów, możliwości poszukiwań życia pozaziemskiego znacznie wzrosną. Szczególne nadzieje wiążą z japońskim DECIGO (ma zacząć działać w 2027 r.) oraz Big Bang Observer. Ten drugi to proponowany następca interferometru LISA – obserwatorium astronomicznego składającego się z trzech satelitów umieszczonych na orbicie okołosłonecznej. LISA ma zacząć działać w następnej dekadzie. Źródło: Phys.org, arxiv.org Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Asteroida, która unicestwiła dinozaury spowodowała gigantyczną falę tsunami, która przemierzyła pół globu
Asteroida, która doprowadziła do zagłady dinozaurów spowodowała liczne kataklizmy, w tym olbrzymie tsunami. Do tej pory naukowcy zastanawiali się, jak wysoka mogła być fala. Okazuje się, że gigantyczna!
W tym artykule: Jakie były skutki uderzenia asteroidy, która spowodowała masowe wymieranie? Symulacja komputerowa wykazała, jak silne było tsunami sprzed 66 mln lat Po 10 minutach fala znajdowała się już 220 km od miejsca uderzenia asteroidy Około 66 mln lat temu w Ziemię, w miejsce, w którym znajduje się dzisiejszy półwysep Jukatan w Meksyku, uderzyła asteroida o średnicy 10 km i masie biliona ton. Zdarzenie spowodowało serię kataklizmów, m.in. tsunami, trzęsienia ziemi oraz wyrzucenie pyłu, który przez lata unosił się w powietrzu, doprowadzając do poważnych zmian klimatycznych. Jakie były skutki uderzenia asteroidy, która spowodowała masowe wymieranie? W tym roku naukowcy odkryli, że uderzenie planetoidy wyrzuciło do stratostrefy dużo większą ilość siarki, niż dotychczas przypuszczano. Uczeni stwierdzili, że dużych rozmiarów chmura przez kilkaset lat powodowała ograniczenie promieniowania słonecznego. Taki stan rzeczy miał spowodować jeszcze większe ochłodzenie klimatu. Rodzaje dinozaurów - ciekawostki i opisy gatunków. Co wiemy o tych pradawnych gadach? Jakie rozróżniamy gatunki dinozaurów? Zapraszamy na wycieczkę do prehistorycznego świata, którym władały olbrzymie potwory. Najnowsze badania rzucają nowe światło na skalę zniszczeń, które wywołało uderzenie planetoidy. Naukowcy z Uniwersytetu w Michigan twierdzą, że tsunami, które powstało zaraz po zderzeniu, miało aż 4,5 km wysokości. Co więcej, fala przetoczyła się niemalże przez połowę naszej planety, powodując katastrofalne szkody i zabijając miliony zwierząt. Odkrycie zostało opublikowane na łamach czasopisma naukowego „AGU Advances”. Symulacja komputerowa wykazała, jak silne było tsunami sprzed 66 mln lat Naukowcy przeprowadzili pierwszą w historii globalną symulację siły tsunami, które wywołało uderzenie asteroidy. Krok po kroku stworzyli model rozchodzenia się fali w ciągu pierwszych dwóch dni od upadku planetoidy. Autorzy napisali w swojej pracy, że siła tsunami była nawet o 30 000 razy większa od tego na Oceanie Indyjskim z 26 grudnia 2004 roku, które wywołało silne trzęsienie ziemi o magnitudzie 9,1. Trzęsienie ziemi na Alasce wywoła tsunami w Japonii? Są ostrzeżenia Jak wiemy, fale tsunami są związane z ruchami płyt tektonicznych. Ostatnie trzęsienia na Alasce zaniepokoiły Japończyków. Warto przypomnieć, że wówczas sięgające „zaledwie” 15 m fale zniszczyły nadmorskie wsie i miasteczka, a także kąpieliska odwiedzane przez turystów. Kataklizm dotknął Indonezję, Sri Lankę, Indie, Tajlandię, Malediwy, Somalię, Birmę oraz Malezję. Zginęło łącznie ok. 230 tys. osób. Po 10 minutach fala znajdowała się już 220 km od miejsca uderzenia asteroidy Naukowcy w swojej pracy wykorzystali wieloetapową analizę metodą modelowania komputerowego geologii Ziemi oraz wód i osadów morskich, która poparta była danymi formowania się krateru uderzeniowego. Uczeni ustalili, że 2,5 minuty po uderzeniu woda wzbiła się na wysokość 4,5 kilometra. Po 10 minutach fala zmniejszyła swoją wysokość do 1,5 km, ale znajdowała się już 220 km od miejsca uderzenia asteroidy. Badacze twierdzą, że już po godzinie od upadku niebezpiecznego ciała niebieskiego tsunami opuściło Zatokę Meksykańską i przedzierało się przez Północny Atlantyk. Cztery godziny po zderzeniu tsunami przetoczyło się przez zbiornik, który 66 mln lat temu oddzielał Amerykę Północną od Ameryki Południowej. Z kolei 24 godziny po uderzeniu fala przeszła przez większą część Pacyfiku i Atlantyku i dostała się do Oceanu Indyjskiego. W dwa dni tsunami uszkodziło większość wybrzeży naszej planety. Symulacja naukowców wykazała, że regiony, które najmniej ucierpiały to południowy Atlantyk, Północny Pacyfik i obszar dzisiejszego Morza Śródziemnego. Co ciekawe, zespół badaczy odkrył, że ślady prehistorycznych zniszczeń widać nawet na wschodnich wyspach Nowej Zelandii, czyli obszarze oddalonym od krateru Chicxulub o ok. 12 000 km. Źródło: AGU Advances. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Banalne zdjęcia fal? Nic podobnego! Ten fotograf dostrzega w australijskich falach to, czego nie widzi nikt inny
​To coś więcej niż oceaniczne pejzaże Australii. Zaskakujące zdjecia!
Zobacz GALERIĘ >>> Na fali Czy fale oceanu są banalnym tematem fotograficznym? Warren Keelan udowadnia, że nie. Ich dynamicznie zmieniające się formy awansuje na swoich zdjęciach do rangi sztuki. Czy może inaczej - najpiękniejsze dzieła sztuki tworzy sama natura, ale to wprawne oko fotografa i jego niezwykła wyobraźnia otwierają przed nami nowe światy wyobrażeń. Keelan dostrzega w falach to, czego nie widzą inni. Ich faktura, przypadkowe kształty, woda wdzierająca się w wybrzeże, tańczące krople stały się tematem jego zdjęć. Jak ryba w wodzie Fotograf z wodą związany jest od zawsze. Mieszka w Australii na wybrzeżu Nowej Południowej Walii. - Większość czasu spędzam w towarzystwie oceanu, a to, co widzę interpretuję za pomocą aparatu - opowiada. Jak mówi, natura fascynowała go od zawsze. Zwłaszcza ocean i jego wciąż zmieniająca się uroda. Nauczył się chwytać jej unikatowe momenty. - Kocham nieprzewidywalną naturę wody, jej ruch, sposób w jaki światło rozświetla to, co na powierzchni wody i pod nią – opowiada. - Moim celem i największym wyzwaniem jest stworzenie obrazu, który opowie historię lub chociaż zrobi wrażanie na oglądającym. Skutecznie zaskakujący Tego fotografowi odmówić nie można. Swoje zadanie wykonuje na szóstkę. Nie tylko my daliśmy się ponieść tej fali. Warren wielokrotnie zdobywał międzynarodowe nagrody fotograficzne, m.in. International Photo Awards, Epson International Pano & International Loupe Awards W 2013 otworzył swoją pierwszą galerię w Wollongon. Więcej: FB / Instagram / www / 500px
Wystające z oceanu szczyty najwyższych (bezwzględnie!) gór świata kojarzą się ze słońcem, drinkiem z parasolka, rozgrzana do czerwoności lawa i surfowaniem po wysokich jak nigdzie indziej falach. Ale to także kraina wierzeń i przesadów, w której większym szacunkiem niż urodzony w Honolulu Barack Obama cieszy się mitologiczna bogini Pele.
Tak, pojedziesz do Honolulu! – to zdanie było przedszkolną złośliwością wypowiadaną podczas słownych przepychanek. „Honolulu” brzmiało śmiesznie, jak bardziej wymyślne „tralalala”. Pamiętam moje zdziwienie, gdy się dowiedziałam, że Honolulu istnieje. Na lekcjach geografii „tralalala” stało się punktem na mapie – prawdziwym miastem. Myślę o przedszkolnym powiedzeniu i uśmiecham się do siebie, bo oto po prawie trzydziestu godzinach podróży ląduję w... HONOLULU! Wokół rozbrzmiewa radosne Aloha! Hawajczycy używają tego słowa na powitanie lub pożegnanie oraz by wyrazić szczęście i miłość. Alo znaczy poczuć, ha – tchnienie życia. Dane mi to będzie dopiero następnego dnia, bo na razie czuję tylko, że doleciałam na koniec świata. Budzę się w jednym z najbardziej kultowych miejsc na ziemi – Waikiki, turystycznej dzielnicy Honolulu. Na niewielkiej powierzchni stoi ponad 700 hoteli, z których większość to szkaradne szklano-betonowe wieżowce. Przedpołudnie na plaży Waikiki (usypanej z kalifornijskiego piasku przetransportowanego statkami na tutejsze mokradła) jest stałym punktem programu nie tylko turystów, ale i mieszkańców Honolulu. Kilka ślizgów na desce surfingowej zamiast porannego joggingu, kolejne ślizgi w przerwie między spotkaniem służbowym a lunchem, dzieci ujarzmiające fale w ramach lekcji wuefu – wszystko to w prawdziwie wakacyjnej atmosferze. Ślizganie się na falach zajmowało ważne miejsce w dawnej kulturze hawajskiej. Wodzowie mieli zarezerwowane najlepsze rejony surfingowe, a złamanie zakazu korzystania z fal karano śmiercią. Pierwsze deski wyrabiano z pni endemicznych hawajskich drzew koa i wiliwili. Największe miały prawie 7 m długości i ważyły do 70 kg. Do czasu ostatnich wyborów prezydenta USA najsławniejszym mieszkańcem Hawajów był Duke Kahanamoku – urodzony w Honolulu w 1890 r. pływak, mistrz olimpijski i ojciec nowoczesnego surfingu. Między zawodami podróżował sporo po świecie i popularyzował nieznany poza Hawajami surfing. W 1925 r., pływając na desce u wybrzeży Kalifornii, zdołał uratować osiem tonących osób. Jego posąg stoi teraz przy plaży Waikiki, łamie jednak żelazną zasadę surferów – aby nigdy nie stawać plecami do oceanu. Być może był jedynym zawodnikiem, który mógł sobie na to pozwolić. Na wschód od Waikiki wznosi się krater wygasłego wulkanu zwanego Diamentową Głową. To wizytówka miasta. Szlak na jego szczyt prowadzi przez ciąg tuneli wybudowanych podczas II wojny światowej. Z krawędzi krateru roztacza się najładniejszy widok na Honolulu (hono znaczy zatoka, lulu – miejsce pod ochroną). Miasto leży na O’ahu, trzeciej pod względem wielkości wyspie archipelagu. Jest największą metropolią pomiędzy Azją a Amerykami – zamieszkuje je prawie milion osób. To trzy czwarte wszystkich Hawajczyków! W centrum Honolulu podziwiam Iolani Palace, jedyny pałac królewski na ziemi amerykańskiej, oraz domy misyjne – najstarsze budynki w stylu zachodnim na Hawajach. Zabytkowe budowle sąsiadują ze szklanymi wieżowcami. Stolica, jak cały archipelag, jest barwnym tyglem kultury amerykańskiej, azjatyckiej i polinezyjskiej. Kolory i egzotykę nowoczesnego placu targowego, który rozciąga się wśród starej zabudowy, utrwalam na fotografi ach. Przez chwilę się zastanawiam, w jakim ja właściwie miejscu wylądowałam. Po zachodniej stronie miasta znajduje się Pearl Harbor – słynna baza Marynarki Wojennej USA. Zwiedzam tam USS Arizona Memorial, czyli mauzoleum zbudowane nad wrakiem pancernika, który spoczywa 14 m pod powierzchnią wody. Jest cmentarzem dla ponad tysiąca marynarzy. Zatonął w dziewięć minut po tym, gdy 7 grudnia 1941 r. japońska bomba trafiła w skład amunicji na jego pokładzie. Następnego dnia jadę na północ wyspy O’ahu. Po drodze w pobliżu miejscowości WAHIAWA, przy polanie uważanej przez rdzennych mieszkańców za świętą, oglądam Kukaniloko – kamienie porodowe, na których żony największych wodzów, otoczone przez kapłanów i medyków, rodziły dzieci. Po nadaniu noworodkowi imienia odcinano pępowinę i umieszczano ją w zagłębieniu wydrążonym w skale. Wokół niego rzeźbiono wizerunek 'aumakua – osobistego opiekuna, odpowiednika Anioła Stróża. Północna część O’ahu w przeciwieństwie do południowej ożywa zimą, gdy na tutejsze plaże zwalają się potężne, nawet 10-metrowej wysokości fale wywołane przez arktyczne sztormy. Najsłynniejszą plażą jest Waimea w zatoce o tej samej nazwie, ale popularne są też Sunset Beach, Rocky Point czy Avalanche. Poza sezonem surfingowym nie ma jednak czego szukać na tych przydrożnych pasach piasku. Kieruję się teraz na północny wschód, do La'ie, gdzie działa Centrum Kultury Polinezyjskiej. Mormońscy studenci pobliskiego uniwersytetu – pochodzący z Fidżi, Samoa, Tahiti, Tonga, Hawajów i innych wysp Pacyfiku – przedstawiają w nim historię i kulturę najważniejszych ludów Polinezji. Dzięki ich bezpośredniości i serdeczności nie czuję się tu jak w typowym amerykańskim „plastikowym” parku tematycznym. Spędzony z nimi dzień uważam za dobry wstęp do podróży na inne wyspy archipelagu. W drodze powrotnej do Honolulu zatrzymuję się w Dolinie Świątyń. Stoi tam m.in. replika Byodo-In Temple – niemal tysiącletniej buddyjskiej świątyni w Kyoto. Na O’ahu 17 proc. mieszkańców stanowią Japończycy. Hawajskie wybrzeże wyobrażałam sobie jako kilometry rajskich plaż, tymczasem ani skomercjalizowana Waikiki, ani mekki surfingowców nie dają poczucia wakacji w raju. Zmęczona wszędobylskim tłumem turystów docieram do Waimanalo na wschodnim wybrzeżu. I oto jest! Pierwsza bajeczna, spokojna, z białym piaskiem, po prostu idealna! Już wiem, po co przyjechałam na Hawaje: w żadnym innym miejscu na świecie ocean nie ma takiego koloru! Pierwsze połączenie lotnicze między wyspami uruchomiono 80 lat temu i przez ten czas hawajski przewoźnik nie odnotował żadnego wypadku. Ląduję na Hawai’i, zwanej The Big Island, największej spośród ośmiu głównych wysp archipelagu. Tu rozpoczynam przygodę z wulkanami. W Parku Narodowym Hawajskich Wulkanów najpiękniejsze widoki zapewnia 30-kilometrowa droga biegnąca wzdłuż łańcucha kraterów w stronę oceanu. Podziwiam z niej słynący z potężnych erupcji wulkan Mauna-ulu, malownicze formacje zastygłej lawy oraz dymiące kratery. Schodząc ze szlaku, trzeba uważać, bo pozornie nieruchoma skorupa może się okazać plastyczna. Proces tworzenia lądu, po którym stąpamy, wciąż tu trwa! Według miejscowej mitologii boginią ognia i zniszczenia jest nieprzewidywalna i nieposkromiona Pele. Jedna z legend mówi, że przybyła z Tahiti w pirodze podarowanej jej przez króla rekinów. Długo pływała wokół wysp, szukając miejsca do życia. W końcu wybrała Kilauea, najbardziej aktywny wulkan świata, od kilkudziesięciu lat nie zaprzestający erupcji. Dzięki zastygającym w oceanie potokom lawy powierzchnia Wielkiej Wyspy stale się powiększa. Jej mieszkańcy twierdzą, że Pele zamieszkuje krater Halema'umau, i wrzucają do niego pieniądze, zaś na krawędzi składają ofiary z kwietnych girland i kamieni owiniętych liśćmi ti. Wszystko po to, by obłaskawić boginię. Na zboczach Kilauea rosną lasy deszczowe, a w nich gigantyczne paprocie drzewiaste, których widok przywodzi na myśl pralasy sprzed milionów lat. Nie dziwi więc fakt, że tu kręcono sceny do Parku Jurajskiego. Na północ od parku narodowego wznosi się najwyższy szczyt archipelagu – uśpiony wulkan Mauna Kea (4205 m n.p.m.). Hawajczycy twierdzą, że jest najwyższą górą na ziemi, bo ma ponad 9100 m wysokości bezwzględnej. Mieszka na niej Poli'ahu – bogini śniegu, odwieczny wróg Pele. Jej siedzibę można obejrzeć tylko podczas wycieczki zorganizowanej przez lokalne biuro podróży. Rezygnuję i jadę na kawę do regionu Kona na zachodnim wybrzeżu. Arabica sprowadzona tu w XIX w. z Brazylii, uprawiana na wulkanicznych zboczach Mauna Loa, należy do najbardziej wykwintnych kaw na świecie. W pijalni w Holual oa upajam się jej delikatnym orzechowym aromatem. Na każdej z hawajskich wysp do wykonywania lei – kolorowych naszyjników – służą inne kwiaty. Wręcza się je na powitanie, jako wyraz szacunku i pozytywnych uczuć. Kiedyś składano je w ofierze bogom, teraz przyozdabia się nimi także portrety i pomniki królów oraz innych ważnych osób. Gdy wylądowałam w Honolulu, włożono mi naszyjnik z pomarańczowych kwiatków ilima. Na Maui królują różowe lokelani. Nazwa tej wyspy pochodzi od imienia najsławniejszego herosa mitologii polinezyjskiej – Maui. To on przyniósł ludziom ogień i walczył o ich nieśmiertelność. Na wakacyjnej beztroskiej Maui króluje sport. W wypożyczalni aut dostaję dziwny wehikuł, zwany surf-cruiserem, którym mam dotrzeć na plażę – mimo że nie ruszam kierownicą, jadę zygzakiem. Jak każda hawajska wyspa Maui dzieli się na stronę nawietrzną i zawietrzną. W pierwszej, smaganej wiatrem, znajdują się wspaniałe miejsca do uprawiania surfingu i windsurfingu. Z plaż zawietrznych od listopada do maja można obserwować humbaki – kilkaset sztuk tych stworzeń regularnie spędza zimę w tutejszych ciepłych wodach. Nad Maui króluje wygasły wulkan Haleakala (3055 m), w którego kalderze można jeździć konno. Ja jednak wybieram inną atrakcję – wraz z grupą przypadkowo poznanych osób jadę na jego szczyt w środku nocy. Mark Twain w listach z Hawajów pisał, że wschód słońca oglądany z wierzchołka tego wulkanu to najbardziej uroczy spektakl, jaki w życiu widział. To prawda, zjawisko zachwyca feerią barw i promieniami rozświetlającymi zbocza. Niestety, o tej „nieludzkiej” porze (jest 5.00 rano) trzeba się nim dzielić z tłumem turystów. Ale gdy tylko słońce wznosi się wyżej, zostawiamy tłum przed autokarami i wsiadamy na rowery. Czeka nas 60-kilometrowy zjazd aż do miejscowości PAIA leżącej na poziomie morza. Wiatr we włosach, łzy w oczach, pełnia szczęścia! Aloha, przygodo! Oddalona o 14 km od Maui „wyspa ananasowa” – Lana’i – zawdzięcza swój przydomek rozległym plantacjom tych owoców, założonym przez amerykańskiego przemysłowca Jamesa Dole'a, który kupił ten skrawek lądu w 1922 r. Z promu (rejs z Maui trwał trzy kwadranse) przesiadam się na wypożyczony rower. Mimo że w miejscu niektórych plantacji wyrosły dziś luksusowe hotele i pojawiły się pola golfowe, szybko trafi am na uprawę ananasów. Mam szczęście, bo spotykam człowieka, który ją pielęgnuje. Częstuje mnie winem ananasowym! W ostrym hawajskim słońcu smakuje wybornie. Po chwili mój rower jedzie do portu zygzakiem, tak jak wcześniej surf-cruiser. Między Maui a O’ahu leży rzadko odwiedzana wyspa Moloka'i, której klify oceaniczne są uważane za najwyższe na świecie. Od 1866 r. przez ponad sto lat władze Hawajów izolowały tu ofi ary trądu – chorzy byli dowożeni w pobliże wyspy i wrzucani do wody. Na niewielkim skrawku ziemi mieszkało nawet 8 tys. ludzi, obecnie pozostało ich około setki. Dziś w dawnym leprozorium działa ośrodek pamięci, który można zwiedzić po otrzymaniu specjalnego pozwolenia (wstęp mają tylko osoby mające powyżej 16 lat). Mimo że Hawaje żyją z turystów, jest tam miejsce, gdzie mają oni zakaz wstępu. Mowa o Ni'ihau – spośród wszystkich zamieszkanych wysp archipelagu ta jest wysunięta najbardziej na północny zachód. W 1864 r. została kupiona razem z 300 żyjącymi na niej wówczas Hawajczykami. Teraz mieszka tu zaledwie ok. 200 osób, a czas jakby się zatrzymał w XIX w. To jedyna wyspa, na której można dziś usłyszeć czysty język hawajski. Obecnie zarządzają nią spadkobiercy pierwszej właścicielki, państwo Robinsonowie, którzy pilnie strzegą swojej prywatności. Za przelot helikopterem nad tą nietypową oazą trzeba słono zapłacić. Po dwudziestu dniach znów jestem na lotnisku w Honolulu – leżę pod palmą i utrwalam opaleniznę! To chyba jedyny port lotniczy na świecie, gdzie pasażerowie spędzają czas dzielący ich do odlotu w pięknym lotniskowym ogrodzie. Z hawajskiego słońca korzystam więc do samego końca!
Porady dla odwiedzających rajskie Hawaje.
Powierzchnia: archipelag składa się ze 137 wysp i wysepek, których łączna powierzchnia wynosi 16,7 tys. km2. Ludność: 1,2 mln, z czego rdzenni Hawajczycy stanowią ok. 7 proc. mieszkańców, 33 proc. to biali, a 41 proc. – Azjaci (głównie Japończycy, Filipińczycy, Chińczycy, Koreańczycy). Języki: angielski i hawajski. Religie: chrześcijanie stanowią ok. 60 proc. (są to głównie protestanci i katolicy), buddyści 9 proc., mormoni 4 proc. Waluta: dolar amerykański (USD); 1 USD = ok. 3 zł. Temperatury od kwietnia do października wynoszą 23–31°C, od listopada do marca, które są miesiącami bardziej wilgotnymi, wahają się między 18 a 28°C. Na Hawaje warto przyjechać zimą, bo wtedy są najlepsze fale do surfowania, można obserwować zimujące w przybrzeżnych wodach Maui humbaki oraz podziwiać pokryty śniegiem najwyższy szczyt archipelagu – Mauna Kea. Hawaje są 50. amerykańskim stanem, Polaków obowiązują więc przepisy wizowe USA. Otrzymanie wizy amerykańskiej nie jest jeszcze jednoznaczne z pozwoleniem na wjazd na terytorium Stanów. Ostateczną decyzję podejmuje urzędnik imigracyjny w pierwszym amerykańskim porcie, w którym wylądujemy. Samolotem: nie ma bezpośredniego połączenia z Europy. Do Honolulu doleci się liniami amerykańskimi z przesiadką na konty-nencie. Najtańszy bilet kosztuje ok. 3500 zł. Na wyspach lądują także linie australijskie, nowozelandzkie i japońskie. Pomiędzy wyspami najlepiej przemieszczać się samolotem: albo Hawaiian Airlines (największy i najbardziej renomowany lokalny przewoźnik), albo Mokulele Airlines. Samoloty latają nawet co pół godziny, bilet często można kupić w ostatniej chwili. Na O'ahu istnieje linia autobusowa (TheBus), którą można objechać wyspę (5 USD). Bilet na jeden przejazd kosztuje 2,5 USD, 4-dniowy turystyczny (nieograniczona liczba przejazdów) 25 USD. Najlepiej wynająć auto w jednej z sieciowych wypożyczalni od razu na wszystkie wyspy (koszt za dzień: od 25 USD, za tydzień: od 130 USD). Auto można zarezerwować przez internet i odebrać je po przylocie na lotnisku lub w hotelu albo skorzystać z tańszych wypożyczalni lokalnych (znajdują się przy wielu spotach surfingowych). Za surf-cruisera najmniej zapłacimy w spocie surfingowym – od 70 USD/tydzień. Wypożyczenie roweru – od 9 USD za dzień. Do wszystkich najważniejszych miejsc na wyspach dojedziemy z wycieczką z lokalnego biura podróży. Wycieczki w języku polskim organizuje biuro Hawaii Polonia Tours, prowadzone przez Konsula Honorowego RP w Honolulu; www.hawaiipolonia.com. Na Maui i mniejszych wyspach popularne są pensjonaty B&B (od 30 USD za noc, przy dłuższych pobytach, przede wszystkim przy plażach „surfingowych", cenę można wytargować nawet do 15 USD za noc). Znajdzie się również proste zakwaterowanie w domkach wakacyjnych przy plaży (ok. 60 USD). Do popularnych miejsc noclegowych należą kempingi zlokalizowane w parkach narodowych i stanowych, ale pierwszeństwo mają tam miejscowi. Na niektórych kempingach rezerwacje trzeba zrobić kilka miesięcy przed przyjazdem – są one potwierdzane metodą loteryjną. W większości parków nie ma opłat za biwakowanie, ale trzeba od władz parkowych otrzymać pozwolenie na rozstawienie namiotu. Kuchnia hawajska odzwierciedla zróżnicowanie etniczne mieszkańców archipelagu. Ryby przyrządza się na sposób chiński, japoński (liczne bary sushi) i koreański (zapiekane z dużą ilością czosnku). W potrawach mięsnych uwidaczniają się wpływy portugalskie i filipińskie. Do kupienia są: ananasy, mango, banany, papaje, marakuje, gujawy. Na deser warto spróbować lodowego waniliowego rożka w syropie kokosowym, serwowanego ze słodką fasolką azuki. Obiad kosztuje od 10 USD, kawa 2,5–4 USD, woda (1,5 litra) od 1,30 USD. Do wszystkich cen (w hotelach, restauracjach, sklepach) trzeba doliczyć podatek – ok. 12 proc. wartości towaru czy usługi. Napięcie w gniazdkach wynosi 110–120 V. Najlepiej przed wyjazdem z Polski kupić adapter napięcia i przejściówkę. O ile adapter nie jest niezbędny (sprzęt będzie działał na niższym napięciu, tylko że np. baterie będą potrzebowały dwa razy więcej czasu, by się naładować), o tyle przejściówka jest konieczna, bo gniazdka elektryczne mają inny kształt niż u nas. Konsulat RP w Honolulu, Konsul Honorowy Bożena Jarnot 2825 South King St., suite 2701, Honolulu, HI 96826, USA, tel. (001-808) 955-4567, faks (001-808) 942-57-26; bozena@aloha.net, konsulatpl@hawaii.rr.com. www.mojehawaje.pl www.hawaii.com www.gohawaii.com