National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-08-23T10:15:08.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Przyjaźnią się nie tylko ludzie, ale również zwierzęta. Dlaczego ta relacja jest taka ważna?
items: O zazdrości inaczej. Czy ta trudna emocja może mieć ewolucyjny sens?
items: Życie na Ziemi narodziło się... dwa razy. Nowe badanie zmienia fundamenty biologii
items: Pradawni krewni człowieka byli więksi niż sądzono. Dowodem są skamieniałe ślady
items: Trudne początki rodzicielstwa. Homo erectus też zmagał się z bezradnością dzieci
items: Naukowcy zaobserwowali ewolucję „na żywo”. To może być klucz do przetrwania zmian klimatycznych
items: Rak też podlega prawom Darwina. W guzie trwa bezlitosna ewolucja
items: Nie są pająkami i nie mają jadu. Kosarze od lat padają ofiarą jednego z największych mitów
items: Ta gigantyczna żaba mogła polować na młode dinozaury. Jej szczęki miały potężną siłę
items: Nie polowali, nie używali ognia, a przetrwali niemal milion lat. Zagadka inteligencji wymarłych „hobbitów” rozwiązana
items: Mogą zatruć morza, ale bez nich nie byłoby tlenu. Sinice zmieniły historię życia na Ziemi
items: Prawa ręka wcale nie jest lepsza od lewej. Zaskakujące badania obalają znany mit
items: Wszystkie 20 szkieletów Homo naledi znalezionych w jaskini Rising Star to kobiety. Nikt nie wie, dlaczego
items: Śmiech ma 15 milionów lat. To dzięki niemu nauczyliśmy się mówić
items: Koniec mitu o ludzkiej wyjątkowości. Te małpy potrafią przewidywać w głowie przyszłość
items: Dlaczego się starzejemy? Odkryto gen, który może wpływać na długość życia
items: Ptak czy gad? Archeopteryks to największa zagadka paleontologii
items: Oto nowy „T. rex” mórz. Naukowcy ujawniają, skąd wziął się ten gigant
items: Zagadka małych rączek tyranozaura rozwiązana. Morderczy zgryz to odpowiedź
items: Ziemniak zmienił ludzkie DNA. Niesamowita ewolucja pod Andami
items: Naukowcy odkryli nieznaną wcześniej broń skorpionów. Sekret tkwi w pancerzu
items: Neandertalskie dzieci rozwijały się szybciej niż dzieci współcześnie. Jeden czynnik miał znaczenie
items: „Gra o tron” w świecie gryzoni. Naukowcy zaobserwowali pierwszą w historii demokratyczną sukcesję u golców
items: Niezwykłe krzyżówki w świecie zwierząt. 18 gatunków, w których istnienie trudno uwierzyć
items: Nasi przodkowie zabijali i jedli słonie już 1,8 mln lat temu. To pomagało zasilać ich rosnące mózgi

Przyjaźnią się nie tylko ludzie, ale również zwierzęta. Dlaczego ta relacja jest taka ważna?
type: item
date: 2026-08-23T10:14:58.000Z
creator: Tomasz Ulanowski
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: ludzie
subject: psychologia zwierząt
subject: zwierzęta
description: Prawdopodobnie przyjaźnie zawiązują ze sobą ptaki. A na pewno zawiązują je bliższe nam ewolucyjnie konie – te żyjące dziko i przyjaźniące się ze sobą razem się pasą i śpią. Badania żyjących w Ameryce nietoperzy wampirów pokazały, że zawiązują one przyjaźnie na całe życie. Dokarmiają się nawzajem krwią, jeśli któryś z przyjaciół jest głodny (z dzióbka do dzióbka), a także wyruszają razem na nocne, krwawe łowy. Dlaczego przyjaźń jest taka ważna?
encoded: Szczególnie dobrze naukowcy przebadali przyjaźń u małp. Samice pawiana zawiązujące głębsze przyjaźnie z innymi samicami wydają na świat i odchowują więcej potomstwa – osiągają, jak mówią ewolucjoniści, większy sukces reprodukcyjny. Co więcej, same dłużej żyją. Między innymi dlatego, że są bardziej zrelaksowane – co wiadomo dzięki pomiarom poziomu hormonów stresu. Z kolei makaki królewskie pozbawione w tragicznych okolicznościach dotychczasowych przyjaciół natychmiast rzucają się w ramiona innych małp ze swojego stada i nawiązują nowe przyjaźnie. Samotność wśród makaków Co charakterystyczne także dla nas, u makaków – z którymi mieliśmy wspólnego przodka blisko 25 milionów lat temu – jedna trzecia stada jest zwykle bardzo przyjacielska i prospołeczna. Taka sama część jest przeciętnie społeczna. A kolejne 33 procent – żyje osobno, trochę jak u nas single. Przy czym tylko połowa tej ostatniej podgrupy to makaki introwertyczne. Druga połowa – czyli jedna szósta całego stada – cierpi z powodu swojej samotności. Haremowa bliskość Przyjaźnie zawiązują też żyjące w haremach samice goryla. Wśród szympansów sztamę trzymają zarówno samice, jak i samce. U szympansów zwyczajnych skomplikowane koalicje pozwalają niektórym samcom utrzymywać się u władzy, a niektórym samicom – sprawować rząd dusz. U bonobo twardą sztamę trzymają samice i dzięki swojemu siostrzeństwu (oraz swobodnemu podejściu do seksu) trzymają samców w szachu. A na starość szympansy zawężają znajomości, ograniczając je do sprawdzonych przyjaciół i przyjaciółek. Luźniejszymi związkami nie zawracają już sobie głowy. Jak ludzie, prawda? Zmienne losy przyjaźni Zgodnie z teorią socjoemocjonalnej selektywności, którą opracowała profesor Laura Carstensen, psycholożka ze Stanfordu i założycielka tamtejszego Centrum Długowieczności, kiedy jesteśmy młodzi i mamy w życiu czas, inwestujemy w więcej płytszych i instrumentalnych relacji. A gdy zostaje nam już czasu niewiele, kiedy horyzont zdarzeń nieuchronnie się skraca, dokonu…

przyjazn-6b90490.jpg
width: 6500
height: 4333

O zazdrości inaczej. Czy ta trudna emocja może mieć ewolucyjny sens?
type: item
date: 2026-08-21T05:58:43.000Z
creator: Gabriela Celińska
subject: Nauka
subject: emocje
subject: ewolucja
subject: psychologia
subject: rozmowa
description: Zazdrość budzi wiele pytań, kontrowersji, a czasem bywa przyczyną konfliktów. Psychologia ewolucyjna widzi w niej jednak coś więcej niż „toksyczną emocję”. Jest to mechanizm, który ma chronić ważne dla nas relacje. Problem zaczyna się wtedy, gdy lęk przed stratą zmienia się w kontrolę, izolację albo przemoc.
encoded: Temat zazdrości od wielu lat budzi kontrowersje i często zahacza nawet o granice tabu. Toczy się wiele społecznych dyskusji na temat tego, czy jest ona zła, czy dobra, czy można nad nią pracować, czy może jest od nas niezależna. Okazuje się, że tym tematem zainteresowali się również psychologowie ewolucyjni. Czym jest zazdrość w ujęciu psychologii ewolucyjnej? Przedmiotem zainteresowania psychologii ewolucyjnej są przede wszystkim adaptacje, czyli zachowania bądź cechy, które ukształtowały się w procesie ewolucji biologicznej w odpowiedzi na określone problemy adaptacyjne. Skoro psychologia ewolucyjna zainteresowała się właśnie zazdrością, to czy może być ona adaptacją? Aby uzyskać odpowiedź na to pytanie, warto spojrzeć na nią w trochę inny sposób. – Najpierw trzeba się zastanowić, czy zazdrość występuje lokalnie i jest zarezerwowana tylko dla niektórych kultur, czy ma jednak charakter ponadkulturowy. I kiedy przyjrzymy się badaniom prowadzonym na ten temat, okazuje się, że niezależnie od kultury, kraju, czy kontynentu, w których je prowadzono, pokazują one, że zazdrość jest uniwersalną cechą naszego gatunku – tłumaczy w rozmowie z National Geographic Polska dr Jarosław Jastrzębski z Katedry Psychologii Różnic Indywidualnych Wydziału Psychologii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. – Mamy więc już pierwszą przesłankę świadczącą o tym, że zazdrość może być adaptacją. Po drugie, jeśli coś jest adaptacją, to musi rozwiązywać konkretny problem adaptacyjny. Zazdrość rozwiązuje bardzo ważny problem adaptacyjny i jest mechanizmem psychologicznym, który ma zapobiec utracie partnera bądź innej bliskiej osoby – podkreśla ekspert. Dr Jastrzębski zaznacza, że aby mówić, że coś jest adaptacją, nie może to obciążać organizmu nadmiernymi kosztami. – Zazdrość nie obciąża nadmiernymi kosztami, ponieważ korzyści z działania tego mechanizmu przewyższają koszty jego funkcjonowania. Dlatego, odpowiadając wprost na pytanie, czym jest zazdrość dla psychologa ewolucyjn…

Juliane-Sonntag-1b8f186.jpg
width: 1949
height: 1300

Życie na Ziemi narodziło się... dwa razy. Nowe badanie zmienia fundamenty biologii
type: item
date: 2026-08-13T11:25:20.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: biologia
subject: ewolucja
subject: życie
description: Nowe, rewolucyjne badanie sugeruje, że życie na Ziemi narodziło się nie raz, a dwa. Analiza ewolucji bakterii i archeonów pokazuje, że te dwie potężne linie ewolucyjne niezależnie opanowały sztukę metabolizmu, dwukrotnie przekraczając próg między materią nieożywioną a życiem.
encoded: Przez dziesięciolecia nauka przyjmowała, że całe życie na naszej planecie pochodzi od jednego wspólnego przodka, nazwanego LUCA (ang. Last Universal Common Ancestor). Najnowsze dane, opublikowane w „Science Advances”, rzucają jednak wyzwanie temu przekonaniu. Sugerują, że choć kod genetyczny jest u wszystkich organizmów uniwersalny, to sam proces przejścia od materii nieożywionej do żywej dokonał się dwukrotnie i niezależnie u bakterii i archeonów. Zrozumienie tego procesu wymaga cofnięcia się o cztery miliardy lat, do podwodnych ekosystemów, gdzie granica między chemią a biologią zacierała się. Kuźnia życia w głębinach oceanu Kluczem do rozwiązania zagadki początków życia są podwodne kominy hydrotermalne, w których gorąca, zasadowa woda wydobywająca się z dna morskiego, wchodzi w reakcje ze skałami bogatymi w metale. To środowisko to prawdziwa „zupa" złożona z mnóstwa związków i pierwiastków chemicznych. Według badaczy to właśnie tam narodziły się pierwsze oznaki metabolizmu – czyli samodzielnej produkcji związków chemicznych koniecznych do przeżycia. Początkowo był on napędzany nie przez skomplikowane enzymy, tak jak dziś, lecz przez naturalnie występujące minerały. Metale takie jak nikiel, żelazo i kobalt działały jak pierwotne katalizatory, przekształcając proste gazy – wodór i dwutlenek węgla – w organiczne cząsteczki stanowiące budulec komórek. Analiza genów wykazała, że LUCA posiadał zaledwie połowę enzymów niezbędnych do podtrzymania procesów życiowych, co oznacza, że drugą połowę musiało zapewniać środowisko geochemiczne. Na tym etapie ewolucji protokomórki były więc nierozerwalnie związane ze swoim otoczeniem i od niego zależne. Prawdziwy „skok w życie” dokonał się później, i to dwa razy. Dwa pnie drzewa życia Naukowcy z Uniwersytetu Heinricha Heinego w Düsseldorfie odkryli, że enzymy katalizujące te same kluczowe reakcje metaboliczne, u archeonów bakterii mają zupełnie inną historię ewolucyjną. Naukowcy zidentyfikowali pięć konkretnych przypadków, w który…

komin-hydrotermalny-af73ec8.jpg
width: 6144
height: 4779

Pradawni krewni człowieka byli więksi niż sądzono. Dowodem są skamieniałe ślady
type: item
date: 2026-07-31T08:30:40.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: afryka
subject: antropologia
subject: człowiek
subject: ewolucja
subject: homo sapiens
description: Naukowcy zbadali odciski stóp pozostawione 1,4 mln lat temu przez wymarłego krewnego człowieka. Wyniki sugerują, że Paranthropus boisei był znacznie większy, niż dotąd przypuszczano, a także prawdopodobnie przemieszczał się w grupach.
encoded: Przez dziesięciolecia Paranthropus boisei pozostawał jedną z najbardziej zagadkowych postaci spośród ewolucyjnych krewnych człowieka. Wiadomo, że zamieszkiwał wschodnią Afrykę ponad milion lat temu. Wyróżniał się niezwykle potężnymi szczękami oraz zębami, które sugerowały przystosowanie do spożywania twardego pokarmu. Znaleziska kopalne pozwalały jednak stosunkowo dobrze poznać jego czaszkę, podczas gdy reszta ciała oraz sposób poruszania się pozostawały znacznie większą tajemnicą. Najnowsze badania skamieniałych śladów z Kenii rzucają nowe światło na naszego krewnego. Krewni człowieka okazali się więksi niż przypuszczano Wyniki opblikowano w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Międzynarodowy zespół paleoantropologów przeanalizował serię skamieniałych odcisków stóp odkrytych na stanowisku Ileret nad jeziorem Turkana w północnej Kenii. Powstały około 1,4 mln lat temu, gdy miękkie, wilgotne podłoże zachowało ślady pozostawione przez przedstawicieli kilku gatunków wczesnych człowiekowatych. Badacze wykorzystali zależność między długością stopy a wzrostem oraz masą ciała, znaną z badań współczesnych ludzi. Następnie porównali wyniki z zachowanymi szczątkami kopalnymi Paranthropus boisei. Dzięki temu udało się po raz pierwszy z dużą dokładnością oszacować budowę ciała osobników, których szkieletów nigdy nie odnaleziono w całości. Migawka z przeszłości Analiza wykazała, że niektóre osobniki Paranthropus boisei mogły osiągać rozmiary porównywalne ze współczesnymi ludźmi. Zdaniem autorów oznacza to, że dotychczasowe rekonstrukcje budowy ciała tego gatunku, oparte głównie na fragmentarycznych szczątkach kostnych, mogły zaniżać jego rzeczywiste rozmiary. Odciski stóp dostarczyły informacji, których nie sposób odczytać z samych kości, pozwalając dokładniej oszacować zarówno wzrost, jak i masę ciała tych wymarłych człowiekowatych. – Każde stanowisko z zachowanymi śladami to wyjątkowa migawka z naszej przeszłości. Razem tworzą coraz pełniejszy obraz te…

slady-homininow-b30fc8b.jpg
width: 2160
height: 1440

Trudne początki rodzicielstwa. Homo erectus też zmagał się z bezradnością dzieci
type: item
date: 2026-07-30T09:23:58.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: dzieci
subject: ewolucja
subject: Homo erectus
subject: kości
subject: niemowlaki
subject: pradzieje
subject: rodzice
subject: rodzicielstwo
description: Dzisiejsze rodzicielstwo jest trudne? Nowe badania dowodzą, że nasi przodkowie żyjący milion lat temu mierzyli się z podobnymi wyzwaniami. Bezradne niemowlęta Homo erectus i Homo floresiensis wymagały tak samo intensywnej opieki, jak dzisiejsze dzieci. A świadczą o tym odkryte przez naukowców… płaskie głowy.
encoded: Ludzkie niemowlęta rodzą się wyjątkowo bezradne w porównaniu do innych naczelnych. Mają słabe mięśnie szyi, miękkie kości czaszki i niedojrzałe mózgi, które gwałtownie rosną po porodzie. Ta biologiczna cecha wymusza na rodzicach ogromne zaangażowanie już od pierwszej sekundy życia dziecka. Taka dziecięca bezradność związana jest z ewolucyjnym kompromisem między dwunożnością a dużym mózgiem. Jak zbadać rodzicielstwo? Zespół prof. Yousuke Kaifu z Uniwersytetu Tokijskiego skupił się na zjawisku zwanym deformacyjną plagiocefalią, czyli syndromem płaskiej głowy. Powstaje on, gdy niemowlę o miękkiej czaszce zbyt długo leży w jednej pozycji. Dziecko nie jest w stanie tego kontrolować, bo ma zbyt słabe mięśnie szyi, dlatego musi polegać na rodzicu. Ślady syndromu płaskiej głowy udało się znaleźć w zapisie kopalnym. Opisano je na łamach czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”. Nowoczesna analiza czaszek Aby znaleźć przykłady pradziejowych deformacji czaszek, naukowcy porównali skany CT ponad 100 współczesnych niemowląt, 385 historycznych czaszek z Japonii, blisko tysiąca czaszek małp oraz skamieniałości Homo erectus i Homo floresiensis. – Nasza metoda poszukuje zmian w kształcie górnej części czaszki, które wystąpiły około lub wkrótce po urodzeniu i pozostały w pewnym stopniu do dorosłości – wyjaśnił prof. Yousuke Kaifu. Pozwoliło to na obiektywne porównanie stopnia deformacji między gatunkami. Człowiek kontra małpa Analiza wykazała, że czaszki małp, które rodzą się bardziej niezależne, wykazują niewielki zakres deformacji. Tymczasem próbki ludzkie – w tym te kopalne – charakteryzują się ogromną rozpiętością zniekształceń głowy. – To było ekscytujące, ponieważ niewiele wiemy o zachowaniu Homo erectus. Jeśli rodzili fizycznie bezradne dzieci, to mówi nam coś o ich zachowaniach, ponieważ musieli opiekować się dzieckiem tak pilnie jak my – powiedział prof. Kaifu. Zagadka małego hobbita. Nie tylko duże mózgi Zaskoczeniem było odkrycie silnej plagiocefalii u Homo floresie…

dzieci-cba7053.jpg
width: 1575
height: 1050

Naukowcy zaobserwowali ewolucję „na żywo”. To może być klucz do przetrwania zmian klimatycznych
type: item
date: 2026-07-24T05:58:13.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: ewolucja
subject: rośliny
subject: warszawa
description: Zmiany klimatyczne stawiają pod znakiem zapytania przyszłość światowej bioróżnorodności. Nie wiadomo, czy powolne mechanizmy ewolucji są w stanie przyspieszyć na tyle, aby uratować gatunki przed wyginięciem. Próby odpowiedzi na to pytanie podjął się międzynarodowy zespół badawczy z udziałem dr. hab. Macieja Wódkiewicza z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Bohaterką eksperymentu była niepozorna roślina.
encoded: Trwający 5 lat eksperyment pozwolił zaobserwować procesy ewolucyjne „na żywo” w warunkach naturalnych. Wykazał, że rośliny posiadają nadzwyczajne zdolności adaptacyjne i mogą się przystosować do zmian w błyskawicznym tempie. Skala i organizacja „supereksperymentu” Prowadzenie badań nad ewolucją zwykle polega na obserwacji organizmów w warunkach laboratoryjnych. Nie oddaje to jednak złożoności środowiska naturalnego. Projekt GrENE-net, zapoczątkowany w 2015 roku, przeniósł takie badania w teren. Na niespotykaną dotąd skalę. Aby poznać zdolności ewolucyjne roślin naukowcy założyli 43 ogrody badawcze na trzech kontynentach. Poletka doświadczalne powstały w skrajnie różnych strefach klimatycznych – od alpejskiej po pustynną, m.in. w Niemczech, Francji, Hiszpanii, Holandii, Norwegii, Grecji, Estonii, USA, na pustyni Negew w Izraelu oraz na Kampusie Ochota Uniwersytetu Warszawskiego. W ramach badania pobrano ponad 74 tysiące próbek genetycznych. Dlaczego wybrano rzodkiewnik? Gatunkiem modelowym eksperymentu został rzodkiewnik pospolity. W każdym ogrodzie utworzono 12 oddzielnych rabat, na których wysiano mieszankę 231 dzikich linii rzodkiewnika (Arabidopsis thaliana) pochodzących z banku nasion ABRC. Dlaczego wybrano właśnie rzodkiewnika, niepozorną roślinę jednoroczną z rodziny kapustowatych? Był to pierwszy gatunek rośliny, u którego w pełni zsekwencjonowano genom. Naukowcy dokładnie wiedzieli zatem, za co odpowiadają poszczególne geny. Krótki cykl życiowy rośliny umożliwił szybkie śledzenie zmian zachodzących z pokolenia na pokolenie. Rodkiewnik pospolity jest spokrewniony z rzeżuchą, kalafiorem, kapustą, brokułami, brukselką, rzepakiem i gorczycą. Jak geny odpowiadają na pogodę? Kluczowym elementem eksperymentu było ciągłe monitorowanie warunków atmosferycznych i zestawianie ich z danymi genetycznymi. Zamiast sekwencjonować DNA pojedynczych roślin, zbierano je z całej rabaty. – Do sekwencjonowania została użyta metoda PoolSeq, w której nie są sekwencjonowane pojedyncz…

rodzkiewnik-eaaa4a2.jpeg
width: 3408
height: 2272

Rak też podlega prawom Darwina. W guzie trwa bezlitosna ewolucja
type: item
date: 2026-07-20T05:57:48.000Z
creator: Nick James
subject: Nauka
subject: choroby
subject: ewolucja
subject: medycyna
subject: nowotwory
subject: Zdrowie
description: Rak nie jest nieruchomym i jednorodnym przeciwnikiem. W miarę rozwoju choroby komórki nowotworowe mutują, konkurują ze sobą i podlegają doborowi naturalnemu. Te, które najlepiej przystosują się do warunków panujących w organizmie – lub przetrwają zastosowane leczenie – mogą dać początek kolejnym, bardziej opornym liniom komórek.
encoded: Spis treści: Jak teoria ewolucji Darwina pomaga zrozumieć rozwój raka? Jak komórki nowotworowe podlegają ewolucji? Przerzuty mogą różnić się od guza pierwotnego. Tak ewoluuje rak Jak zasady opisane przez Karola Darwina pomagają zrozumieć jedną z najgroźniejszych chorób człowieka? Poniższy tekst jest fragmentem książki „Nowotwór złośliwy” Nicka Jamesa, wydanej w Polsce przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. Autor pokazuje, że rozwój raka można analizować jako proces ewolucyjny, w którym kolejne populacje komórek gromadzą mutacje, konkurują o zasoby i przystosowują się do zmieniającego się środowiska organizmu. Jak teoria ewolucji Darwina pomaga zrozumieć rozwój raka? Ludzka komórka zawiera około 21 tys. genów rozmieszczonych w 23 parach chromosomów. Obecnie technologia sekwencjonowania DNA jest tak powszechna, że pozwala na dokładne porównanie genomów komórek prawidłowych i nowotworowych, ujawniając złożony i dynamiczny obraz zmian genetycznych. Z biegiem czasu geny ulegają mutacjom w stosunkowo stałym tempie. Dzięki temu, analizując różnice między dwoma genomami, można oszacować czas, jaki upłynął od życia ich wspólnego przodka. Podobne metody stosowano od dawna w biologii ewolucyjnej, np. do określenia momentu, w którym ludzie i małpy człekokształtne mieli wspólnego przodka. Ostatnio techniki te zostały wykorzystane do badania nowotworów, pozwalając ustalić, w jaki sposób genomy komórek nowotworowych różnią się od ich macierzystych tkanek oraz które zmiany genetyczne mogą sprzyjać rozprzestrzenianiu się raka do nowych miejsc w organizmie. Teoria ewolucji Karola Darwina jest prawdopodobnie jedną z najbardziej znanych teorii naukowych. Ponad 150 lat po opublikowaniu dzieła „O powstawaniu gatunków” (ang. The Origin of Species) wciąż pozostaje niezwykle wpływowa, a w niektórych środowiskach budzi kontrowersje. Kluczowym odkryciem Darwina było to, w jaki sposób gatunki ewoluują i różnicują się pod wpływem doboru naturalnego. Zasadniczo zmiany w genach pojawiają się l…

komorka-rakowa-GettyImages-2151333984-867b04f.jpg
width: 9428
height: 5302

Nie są pająkami i nie mają jadu. Kosarze od lat padają ofiarą jednego z największych mitów
type: item
date: 2026-07-12T11:45:43.000Z
creator: Jason Bittel
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: pająki
subject: zwierzęta
description: Choć wyglądają jak pająki, kosarze należą do zupełnie innej grupy pajęczaków. Budzą powszechny strach na domowych ścianach, choć fizycznie nie są w stanie wyrządzić człowiekowi najmniejszej krzywdy.
encoded: O kosarzach krąży dość powszechny mit: to jakoby najbardziej jadowite pająki na świecie, ale ich szczeki są zbyt małe, by przebić ludzką skórę. Brzmi znajomo? Cóż, ta rzekoma mądrość ludowa jest nie tylko błędna. Spektakularnie mija się z prawdą aż w trzech kwestiach. Czy kosarze są pająkami? Kosarze to pajęczaki o maleńkich tułowiach w kształcie pigułki i wyjątkowo długich nogach. Mają parę kiepskich oczu, rurki oddechowe zwane tchawkami, układ pokarmowy i narządy rozrodcze ukryte pod swoistą klapką. Jednak w gruncie rzeczy zwierzęta te w przeważającej mierze składają się po prostu z gąszczu nóg oraz krępego elementu, z którym te nogi się łączą – niczym szprychy rowerowe z piastą. Wbrew wyglądowi kosarze wcale nie są pająkami. Podobnie jak roztocza, kleszcze i skorpiony, są oni jedynie kuzynami pająków. Innymi słowy, kosarze to pajęczaki należące do rzędu kosarzy (Opiliones), a nie pająków (Araneae). Co więcej, pająki mają zazwyczaj ośmioro oczu, podczas gdy kosarze przeważnie tylko dwoje. Każde z nich jest szczątkowe i pozwala jedynie odróżniać światło od ciemności. Kosarz prawdopodobnie nie dostrzegłby więc wyrazu twojej twarzy, gdy zauważysz go na ścianie toi-toia i uciekniesz z krzykiem. Podobnie, jeśli spojrzeć na te zwierzęta z góry, ciało pająka składa się z dwóch głównych części – głowotułowia i odwłoka, z przewężeniem pośrodku. Ciało kosarza jest zwykle ściśnięte w jedną część. – Pająki wyglądają, jakby nosiły mały gorset. Kosarze natomiast nie przejmują się talią – żartuje prof. Mercedes Burns, biolożka ewolucyjna i ekspertka w dziedzinie kosarzy z Uniwersytetu Maryland w Baltimore County. Jaki jest najprostszy sposób, by odróżnić kosarza od pająka? – Jeśli siedzi w sieci, to jest to pająk, ponieważ kosarze nie potrafią wytwarzać pajęczyny – mówi prof. Mercedes Burns. Czy ukąszenie kosarza może cię zabić? Wracając do fragmentu o „najbardziej jadowitym pająku na Ziemi” – możesz przestać martwić się ukąszeniami kosarzy, bo te pełzające stworzenia nie mają n…

kosarze-88a9bd2.jpg
width: 5245
height: 3497

Ta gigantyczna żaba mogła polować na młode dinozaury. Jej szczęki miały potężną siłę
type: item
date: 2026-07-12T07:59:47.000Z
creator: Marzena Wardyn-Kobus
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: kreda
subject: madagaskar
subject: paleontologia
subject: płazy
subject: żaby
description: Beelzebufo to jeden z najbardziej niezwykłych płazów, jakie kiedykolwiek żyły na Ziemi. Około 70 milionów lat temu ten prehistoryczny drapieżnik zamieszkiwał tereny dzisiejszego Madagaskaru, wyróżniając się masywną budową, wyjątkowo szeroką czaszką i imponującymi rozmiarami, niespotykanymi u współczesnych żab. Nie bez powodu nadano mu przydomek „frog from hell”, czyli „żaba z piekła”. Wszystko wskazuje na to, że ta diabelska żaba potrafiła polować na stosunkowo duże ofiary, a jej potężny zgryz mógł stanowić realne zagrożenie nawet dla młodych kręgowców.
encoded: Spis treści: Beelzebufo – jedna z najbardziej niezwykłych żab w historii Ziemi Środowisko życia diabelskiej żaby Wielkość i budowa Czym żywił się Beelzebufo? Co mówią nam skamieniałości Beelzebufo ampinga? Gdzie umieścić Beelzebufo na drzewie ewolucyjnym? Dlaczego Beelzebufo fascynuje naukowców? W świecie płazów bezogonowych Beelzebufo zajmuje miejsce wyjątkowe. To wymarły rodzaj dużych żab żyjących w późnej kredzie na obszarze współczesnego Madagaskaru. Do rodzaju zaliczono jeden gatunek, Beelzebufo ampinga, którego szczątki odnaleziono w formacji osadowej Maevarano. Warstwy te datowane są na około 70–65,5 miliona lat. Beelzebufo – jedna z najbardziej niezwykłych żab w historii Ziemi Nazwa powstała z połączenia imienia Belzebub, kojarzonego z diabłem, oraz łacińskiego słowa bufo, oznaczającego ropuchę. Przydomek „diabelska żaba” nie jest więc jedynie medialnym uproszczeniem, ale dobrze oddaje charakter tego zwierzęcia. Potężna czaszka, szeroki pysk i drapieżny tryb życia sprawiają, że Beelzebufo wyraźnie odbiegał od stereotypowego obrazu niewielkiej, niegroźnej żaby. Choć współcześnie żaby kojarzą się przede wszystkim z wilgotnymi środowiskami i niewielkimi owadami jako pokarmem, Beelzebufo pokazuje, jak szerokie spektrum adaptacji wykształciły płazy w toku ewolucji. Środowisko życia diabelskiej żaby Beelzebufo zamieszkiwał tereny późnokredowego Madagaskaru, który w tamtym czasie miał zupełnie inny charakter geograficzny niż obecnie. Wyspa była już oddzielona od wybrzeży Somalii, choć pozostawała związana z Indiami. Środowisko, w którym żyła diabelska żaba, charakteryzował klimat ciepły i okresowo suchy. Nie przypominało ono więc tropikalnych, stale wilgotnych lasów, które obecnie często kojarzymy z żabami. Badacze przypuszczają, że Beelzebufo prowadził przede wszystkim lądowy tryb życia. Mógł także kopać nory, co pomagało przetrwać okresy suszy. Tego typu strategia występuje również u niektórych współczesnych gatunków dużych żab. Wielkość i budowa Jednym z najbard…

beelzebufo-4fa5cb3.jpg
width: 1795
height: 1200

Nie polowali, nie używali ognia, a przetrwali niemal milion lat. Zagadka inteligencji wymarłych „hobbitów” rozwiązana
type: item
date: 2026-07-11T07:14:02.000Z
creator: Paige Madison
subject: Historia
subject: archeologia
subject: człowiek
subject: ewolucja
subject: hobbit
subject: paleontologia
description: Hobbici z Flores przez lata uchodzili za zręcznych myśliwych, którzy posługiwali się ogniem i polowali na karłowate słonie. Nowe badanie sugeruje jednak, że mogli jedynie zbierać resztki pozostawione przez smoki z Komodo.
encoded: Spis treści: Jak rozpoznać ugryzienie smoka Coraz prostszy obraz hobbitów Sukces bez polowania i ognia Przez ponad dwadzieścia lat odkryty na indonezyjskiej wyspie Flores niewielki, wymarły gatunek człowieka intrygował naukowców swoimi zaskakująco rozwiniętymi umiejętnościami. Jak sądzono, mierzący około metra wzrostu ludzie, mimo niewielkich mózgów, wytwarzali złożone narzędzia, posługiwali się ogniem i polowali na dużą zwierzynę. Gatunek nazwano Homo floresiensis, a jego przedstawicieli – ze względu na niski wzrost – „hobbitami”. Nowe badanie opublikowane w czasopiśmie „Science Advances” podważa jednak jeden z najważniejszych argumentów przemawiających za ich rozwiniętymi zdolnościami. Krótko po odkryciu szczątków H. floresiensis w jaskini Liang Bua w 2003 roku badacze natrafili na ślady na kościach stegodona – wymarłego, karłowatego krewnego słonia. Kości znajdowały się w tych samych warstwach osadów co kamienne narzędzia przypisywane hobbitom. Uznano to za dowód, że polowali na te zwierzęta, choć wniosek opierał się przede wszystkim na współwystępowaniu kości i narzędzi. – Chciałam sprawdzić, czy rzeczywiście da się udowodnić, że H. floresiensis był myśliwym, za jakiego uchodził przez dekady – mówi nam dr Elizabeth Grace Veatch, paleoantropolożka z Uniwersytetu w Tybindze i główna autorka badania. Jak rozpoznać ugryzienie smoka Aby odróżnić ślady zębów od nacięć pozostawionych przez narzędzia, zespół przeprowadził eksperyment w ogrodzie zoologicznym w Atlancie. Waranowi o imieniu Rinca podano kozią padlinę. Zwierzę żerowało ostrożnie i metodycznie, a badacze zebrali później 72 nadgryzione kości, tworząc zbiór wzorców śladów zębów. Mikroskopowe porównanie tych kości z kośćmi stegodona wykazało wyraźne różnice. Ślady zębów warana z Komodo są płytkie i szerokie, niekiedy tworzą też charakterystyczny wachlarz prążków. Kamienne narzędzie pozostawia natomiast głębsze i bardziej regularne nacięcie. Po zmapowaniu obu typów śladów okazało się, że ślady zębów warana konce…

hobbit-smok-2d48de4.png
width: 1200
height: 797

Mogą zatruć morza, ale bez nich nie byłoby tlenu. Sinice zmieniły historię życia na Ziemi
type: item
date: 2026-07-07T13:28:01.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Przyroda
subject: biologia
subject: ewolucja
subject: sinice
subject: tlen
subject: życie
description: Sinice kojarzą nam się z zamkniętymi kąpieliskami i zielonym kożuchem na wodzie. Ale te mikroskopijne organizmy mają też drugie oblicze. Zawdzięczamy im powietrze pełne tlenu, powstanie roślin i ewolucję wielokomórkowego życia na Ziemi.
encoded: Spis treści: Sinice: architekci atmosfery i najstarsze organizmy na Ziemi Nie do końca bakterie, prawie rośliny – osobliwa budowa sinic Pływające mistrzynie łapania azotu Sinice to tysiące różnorodnych gatunków Światowy problem zakwitów wód – największe zagrożenie ze strony sinic Od suplementów po loty w kosmos. Wielki potencjał sinic Sinice (cyjanobakterie) to jedna z najbardziej fascynujących i kluczowych grup organizmów na Ziemi. Są to samożywne bakterie, które jako pierwsze organizmy w historii naszej planety wykształciły zdolność do fotosyntezy. Choć początkowo uważano je za należące do roślin glony, współczesna nauka klasyfikuje je jako prokarionty, czyli pozbawione jądra komórkowego, jednokomórkowe mikroorganizmy. Bez sinic nie byłoby na Ziemi ani tlenu, ani roślin. Mimo, że słyszymy o nich głównie w kontekście toksycznych zakwitów wód, np. Bałtyku, sinice są fascynującymi, wszechstronnymi organizmami. Trwają badania nad wykorzystaniem ich m.in. jako biopaliw, żywności, nawozów a nawet w podróżach kosmicznych. Sinice: architekci atmosfery i najstarsze organizmy na Ziemi Sinice są uznawane za najstarsze znane formy życia. Zachowały się w zapisach kopalnych w postaci tzw. stromatolitów, datowanych na ponad 3,5 miliarda lat. Ich rola w kształtowaniu ziemskiej biosfery jest absolutnie kluczowa. Około 2,4 miliarda lat temu, dzięki ciągłej produkcji tlenu jako produktu ubocznego fotosyntezy, doprowadziły do tzw. katastrofy tlenowej. Proces ten przekształcił pierwotną, beztlenową atmosferę Ziemi w powietrze, jakie znamy dzisiaj, co pchnęło ewolucję na zupełnie nowe tory i ostatecznie doprowadziło do powstania organizmów wielokomórkowych. Kolejnym fundamentalnym wkładem sinic w historię życia jest endosymbioza. Uważa się, że chloroplasty w roślinach i glonach powstały w wyniku wchłonięcia wolno żyjących sinic. Dowodzą tego liczne podobieństwa strukturalne i genetyczne, takie jak obecność własnego, kolistego DNA i rybosomów typu bakteryjnego wewnątrz chloroplastów. Cz…

sinice-8e44998.jpeg
width: 3070
height: 2068

Prawa ręka wcale nie jest lepsza od lewej. Zaskakujące badania obalają znany mit
type: item
date: 2026-07-02T09:40:51.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: ewolucja
subject: mózg
description: Przez dziesięciolecia dominowało przekonanie, że sprawność prawej lub lewej ręki jest cechą wrodzoną, wynikającą z asymetrycznej funkcji mózgu. Badacze odkryli, że choć rodzimy się z określoną preferencją, to sama zręczność dominującej dłoni jest efektem wieloletniej praktyki i po prostu doświadczenia w używaniu narzędzi.
encoded: Około 90 procent ludzi na świecie automatycznie sięga po przedmioty prawą ręką. Badacze z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa i Uniwersytetu Kalifornijskiego postanowili sprawdzić, skąd bierze się ta niesamowita dysproporcja w sprawności naszych rąk. W najnowszej publikacji na łamach magazynu „PNAS” udowodnili, że naszej precyzji nie dziedziczymy w genach i obalili znany mit. Ma to być… kwestia wyćwiczenia. Zaskakujący test z patykiem i... pisanie łokciem Aby dokładnie zbadać mechanikę naszych ruchów, zespół profesora Johna Krakauera wykorzystał trójwymiarowe przechwytywanie ruchu. Naukowcy poprosili ochotników o wykonywanie prostych zadań obiema rękami – na przykład o zwykłe sięganie po przedmiot. Wyniki były jednoznaczne: nie było żadnej różnicy w sprawności między prawą a lewą kończyną. Zręczność obu rąk pozostawała taka sama nawet po dołożeniu dodatkowego ciężaru na nadgarstki. Zdolności rąk zróżnicowały się dopiero wtedy, gdy do przedramienia uczestników przymocowano lekki patyk. Wymagał on pokonania w powietrzu dość skomplikowanej, zakrzywionej drogi. W tym zadaniu niedominująca dłoń miała wyraźne problemy z kontrolą. Aby ostatecznie potwierdzić swoje wnioski, badacze zlecili uczestnikom coś zupełnie nietypowego: pisanie za pomocą łokci, do których przymocowano długopisy. Okazało się, że po odpowiednim treningu oba łokcie nabrały identycznej wprawy, przewyższając nawet precyzję niewytrenowanej, niedominującej dłoni uczestników. Bezpośredni skutek naszej kultury To zmienia sposób, w jaki rozumiemy ludzką motorykę. Naukowcy dowiedli, że nie preferujemy naszej dominującej ręki dlatego, że jest zręczniejsza, ale staje się ona zręczniejsza, ponieważ to ją preferujemy. Profesor Krakauer tłumaczy to obrazowo – w świecie, w którym nie byłoby skomplikowanych przedmiotów, różnica w sprawności między naszymi dłońmi byłaby po prostu niezauważalna. Naukowcy uważają, że ta zależność to bezpośredni skutek naszej ewolucji. Ponieważ jako gatunek masowo tworzymy i wykorzystujemy innow…

AdobeStock173449399-731d4a9.jpeg
width: 4608
height: 3456

Wszystkie 20 szkieletów Homo naledi znalezionych w jaskini Rising Star to kobiety. Nikt nie wie, dlaczego
type: item
date: 2026-06-28T10:18:20.000Z
creator: Helen Thompson
subject: Historia
subject: badania naukowe
subject: człowiek
subject: dna
subject: ewolucja
subject: paleontologia
description: W jaskini Rising Star w Republice Południowej Afryki w 2013 roku znaleziono 20 szkieletów należących do jednego z wczesnych przodków człowieka - Homo naledi. Nowa, przełomowa analiza ich zębów wykazała, że wszystkie należą wyłącznie do osobników płci żeńskiej. Naukowcy nie potrafią tego wyjaśnić.
encoded: Spis treści: Sekret ukryty w szkliwie zęba Nawet „Neo” okazał się kobietą Szansa jedna na milion: przypadek czy pradawna kultura? Jeden ząb może zmienić historię ewolucji Około 300 tys. lat temu jaskinia w Afryce Południowej stała się miejscem wiecznego spoczynku co najmniej 20 osobników pradawnego gatunku Homo naledi. Dziś naukowcy ustalili, że u wszystkich tych osobników prawdopodobnie brakuje chromosomu Y – wszystkie są najpewniej płci żeńskiej. Dzięki nowej metodzie pobierania próbek zębów zespół był w stanie zebrać wskazówki chemiczne dotyczące płci każdego szkieletu bez jego niszczenia. – Technika ta może zmienić paleontologię – mówi prof. Lee Berger, paleoantropolog na Uniwersytecie Wits w Południowej Afryce. Wraz z zespołem po raz pierwszy odkrył kości Homo naledi w systemie jaskiń Rising Star w 2013 roku. Badacze odnaleźli około 1500 skamieniałości w komorze głęboko pod ziemią, dostępnej jedynie przez wąski żleb na końcu krętego, 30-metrowego przejścia. Prace sfinansowało m.in. Towarzystwo National Geographic. Wówczas zakładano, że część większych szkieletów należała do samców, a gatunek charakteryzował się mniej więcej równą liczbą osobników obu płci. To, że były to jednak tylko szczątki kobiet jest niemal niespotykane w paleoantropologii. – To bardzo ekscytujące wyniki, wskazujące na kulturowe, a być może nawet symboliczne znaczenie stanowiska Rising Star – ocenia dr Katerina Douka, archeolożka z Uniwersytetu Wiedeńskiego. Sekret ukryty w szkliwie zęba DNA to najpewniejszy sposób określenia płci szkieletu, ale z czasem ulega degradacji, szczególnie w cieplejszym klimacie. Gdy DNA nie wchodzi w grę, naukowcy badają kości – kształt miednicy, czaszki czy rozmiar zębów. – Te cechy morfologiczne są dość wiarygodne. Jednak rzadko można mieć co do nich stuprocentową pewność – mówi prof. Paul Constantino, biolog z Saint Michael’s College w Vermont. Coraz częściej uczeni sięgają więc po białka wchodzące w skład zębów. To w szkliwie zębów zwane amelogeniną wygląda …

homo-naledi-1-bcd8b3c.png
width: 1555
height: 752

Śmiech ma 15 milionów lat. To dzięki niemu nauczyliśmy się mówić
type: item
date: 2026-06-26T09:22:01.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: ewolucja
subject: język
subject: małpy
subject: mowa
subject: śmiech
description: Czy ludzka mowa zaczęła się od łaskotek? Nowe badania sugerują, że nasz przodek śmiał się już 15 milionów lat temu. Pierwszy śmiech na świecie nie był reakcją na żart, lecz na fizyczną zabawę i łaskotki. W jaki sposób doprowadził nas do mowy?
encoded: Ta opowieść zaczyna się od poszukiwań archeologów dotyczących początków mowy. Problem z ich badaniem polega na tym, że dźwięki nie zostawiają śladów – nie są to przecież zabytki. Dlatego naukowcy nie mogą odkopać pierwszego słowa. Z tego powodu badacze szukali żywej skamieliny – zachowanego do dziś zachowania, które jest wspólne dla ludzi i wszystkich wielkich małp, a które mogłoby służyć jako model ewolucji kontroli nad głosem. I tak dotarli do… śmiechu. Coś, co łączy nas z małpami Śmiech jest wyjątkowy, bo występuje u wszystkich wielkich małp – od orangutanów, przez goryle i szympansy, aż po ludzi. Jest on uniwersalną formą ekspresji, która służy do sygnalizowania przyjaznych zamiarów podczas zabawy. To właśnie on stał się dla badaczy „żywym zapisem” ewolucji kontroli nad głosem. Wnioski z tej analizy opublikowali właśnie w „Communications Biology”. Laboratorium pełne śmiechu Zespół pod kierownictwem dr Chiary De Gregorio z Uniwersytetu w Warwick przeanalizował 140 nagrań sekwencji śmiechu u pięciu gatunków. W badaniu wzięły udział m.in. niemowlęta (ludzkie) oraz młode orangutany, goryle, szympansy i bonobo. Naukowcy mierzyli odstępy między poszczególnymi dźwiękami (tzw. tempo) oraz ich regularność. Dzięki temu mogli odtworzyć, jak zmieniał się rytm „ha-ha” na przestrzeni milionów lat i jak te zmiany korelują z rozwojem umiejętności, które ostatecznie pozwoliły nam mówić. Pierwszy śmiech na świecie? Kiedy więc rozległ się pierwszy śmiech? Badania sugerują, że wspólny przodek wszystkich hominidów śmiał się już co najmniej 15 milionów lat temu. Prawdopodobnie nie wywołał go jakiś wyrafinowany dowcip, ale raczej była to reakcja na solidną dawkę łaskotek. Ten pierwotny śmiech był izochroniczny, co oznacza, że dźwięki wydobywały się w bardzo regularnych, niemal mechanicznych odstępach czasu. Można powiedzieć, że nasi przodkowie śmiali się „pod dyktando” swojego oddechu, nie mając jeszcze dużej kontroli nad tym procesem. Ewolucja śmiechu W miarę jak linie ewolucyjne hom…

shutterstock596362733-6512423.jpg
width: 3563
height: 2625

Koniec mitu o ludzkiej wyjątkowości. Te małpy potrafią przewidywać w głowie przyszłość
type: item
date: 2026-06-16T06:50:05.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: ludzie
subject: małpy
subject: mózg
subject: zwierzęta
description: Ludzki mózg stale tworzy wirtualne symulacje przyszłości – np. gdy planujemy daleką podróż lub przygotowujemy się do ważnej rozmowy. Wyobrażamy sobie różne scenariusze i własne na nie reakcje, co pozwala uniknąć błędów. Do niedawna sądzono, że ta zaawansowana umiejętność – zakorzeniona w tzw. metapoznaniu – jest zarezerwowana wyłącznie dla ludzi. Najnowsze badania obalają ten mit i udowadniają, że nasi krewniacy również potrafią wybiegać myślami w przód.
encoded: Międzynarodowy zespół naukowców z Uniwersytetu w Oksfordzie oraz japońskiego RIKEN Center for Brain Science postanowił sprawdzić, w jaki sposób makaki podejmują przyszłe decyzje. Odkrycie, opublikowane w czasopiśmie „Nature Human Behaviour”, pozwala nam spojrzeć na ewolucję naczelnych w innych sposób. Okazuje się, że makaki również symulują swoich umysłach przyszłe stany i oceniają szanse na powodzenie, choć ich aparatura neuronowa różni się od naszej. Gra w kropki, czyli test na wyobraźnię Jak zbadać umiejętność planowania u zwierząt? Naukowcy wpadli na ciekawy pomysł – stworzyli innowacyjny test komputerowy, który wymagał od makaków oceny prawdopodobieństwa sukcesu w przyszłości. Zadanie opierało się na obserwacji chmury losowo poruszających się kropek. Zwierzęta musiały poprawnie odgadnąć główny kierunek ich ruchu, by otrzymać nagrodę. Małpy miały do wyboru dwie opcje: pierwsza była bardzo trudna (kropki poruszały się chaotycznie), ale gwarantowała nagrodę za poprawny wybór. Druga była prosta wizualnie (kropki poruszały się w jednym kierunku), jednak nagroda zależała w niej od zewnętrznego czynnika – liczby wyświetlanych elementów. Co się dzieje w mózgu małpy? Podczas wykonywania zadania skanowano aktywność całego mózgu zwierząt przy pomocy funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI). Wyniki pokazały, że makaki potrafiły trafnie porównać własne umiejętności z czynnikami zewnętrznymi i wybrać optymalną, najbardziej opłacalną strategię na przyszłość. Dr Kentaro Miyamoto – główny autor badania – tłumaczy, że to dokładnie ten sam proces, który zachodzi u człowieka kalkulującego, czy bezpieczniej pojechać do teatru własnym samochodem (pewność co do własnych umiejętności), czy wybrać autobus (ryzyko związane ze środowiskiem zewnętrznym). Planowanie kryje się w czole przedczołowej U ludzi za takie planowanie i metapoznanie (czyli monitorowanie własnych myśli) odpowiada niewielki rejon w mózgu, określany jako obszar 47 (znajduje się on w przednio-bocznej korze przedczo…

GettyImages-2274866912-83f52f5.jpg
width: 4032
height: 2688

Dlaczego się starzejemy? Odkryto gen, który może wpływać na długość życia
type: item
date: 2026-06-04T11:44:31.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: biologia
subject: ewolucja
subject: starość
description: Nowe badanie ujawniło działanie genu, który zwiększa szanse na sukces we wczesnym okresie życia, ale później może przyspieszać starzenie i rozwój chorób nowotworowych. To rzadki eksperymentalny dowód na istnienie biologicznego kompromisu między młodością a długowiecznością.
encoded: Od chwili narodzin nasze ciało nieustannie się zmienia. W pierwszych latach życia organizm koncentruje się na wzroście – komórki dzielą się w zawrotnym tempie, rozwijają się narządy, układ nerwowy tworzy miliardy nowych połączeń, a kości i mięśnie szybko zwiększają swoją masę. W okresie dojrzewania proces ten jeszcze przyspiesza. Hormony uruchamiają biologiczny program, którego celem jest osiągnięcie dojrzałości płciowej i przygotowanie organizmu do przekazania genów kolejnemu pokoleniu. Gen, który zarówno wspiera rozwój, jak i przyczynia się do naszej śmierci Przez długi czas wydawało się, że dojrzewanie i starzenie to dwa odrębne etapy życia. Naukowcy coraz częściej wskazują jednak, że są one częścią tego samego procesu. Mechanizmy, które pomagają nam szybko rosnąć, regenerować tkanki i osiągać pełnię sprawności, mogą z czasem zacząć działać na naszą niekorzyść. Komórki gromadzą uszkodzenia DNA, spada skuteczność napraw organizmu, a ryzyko chorób związanych z wiekiem stopniowo rośnie. Potwierdzają to nowe badania opublikowane na łamach czasopisma „Nature Communications”. Badacze odkryli, że VGLL3 to kluczowy gen, który wspiera szybki wzrost i wczesną reprodukcję, jednocześnie zwiększając ryzyko starzenia się i nowotworów w późniejszym wieku. Gen ten występuje zarówno u ludzi, jak i u wielu gatunków zwierząt. Badacze twierdzą, że ich odkrycie dostarcza rzadkich dowodów na to, że ewolucja faworyzuje korzyści we wczesnym okresie życia, nawet kosztem długofalowego zdrowia. Badanie na afrykańskich rybach Badanie zostało przeprowadzone przez międzynarodowy zespół naukowców, którym przewodzili badacze z Uniwersytetu Hebrajskiego. Autorzy w swojej pracy twierdzą, że znaleźli potwierdzenie teorii antagonistycznego plejotropizmu. W biologii ewolucyjnej to sytuacja, w której ten sam gen ma jednocześnie korzystne i szkodliwe skutki, ale w różnych etapach życia organizmu. Naukowcy badaniom poddali Nothobranchius furzeri. To gatunek słodkowodnej ryby z rzędu karpieńcokształtnyc…

mlodosc-starosc-30e82ba.jpg
width: 1280
height: 720

Ptak czy gad? Archeopteryks to największa zagadka paleontologii
type: item
date: 2026-06-01T05:57:12.000Z
creator: Artur Białek
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: gady
subject: paleontologia
subject: ptaki
subject: skamieniałości
description: Archeopteryks od ponad 160 lat stanowi główny punkt debat nad pochodzeniem ptaków i ewolucją lotu. Ten niezwykły jurajski organizm łączył w sobie cechy gadzie i ptasie. Mimo że często zaliczany do najwcześniejszych ptaków, jego pozycja filogenetyczna pozostaje przedmiotem dyskusji. Przyjrzyjmy się nieco bliżej temu prehistorycznemu stworzeniu.
encoded: Spis treści: Od jednego pióra do szkieletów Taksonomiczny problem Rewolucja w obrazowaniu Mechanika lotu Upierzenie i barwa Czym żywił się archeopteryks? Archeopteryks zamieszkiwał Ziemię około 150 milionów lat temu, czyli w górnej jurze, w piętrze tytonu. Występował na obszarze dzisiejszych południowych Niemiec. W tamtym czasie tereny te były częścią ogromnego archipelagu wysp rozproszonych na płytkim, tropikalnym morzu Tetydy. Od jednego pióra do szkieletów Systemy osadowe, w których zachowały się szczątki archeopteryksa, znane jako wapienie litograficzne z Solnhofen, powstały w izolowanych lagunach, gdzie dno było niemal całkowicie pozbawione tlenu i cechowało się ekstremalnym zasoleniem. To właśnie te skrajnie nieprzyjazne warunki, w których nie występowały organizmy ryjące w dnie i padlinożerne, pozwoliły na niemal nienaruszone zachowanie delikatnych struktur, w tym odcisków piór i tkanek miękkich. Słynne znaleziska Pierwszym dowodem istnienia tego zwierzęcia było pojedyncze pióro, odnalezione w 1860 lub 1861 roku. Hermann von Meyer opisał je jako Archaeopteryx lithographica. Choć najnowsze badania przy użyciu obrazowania laserowego sugerują, że to konkretne pióro mogło należeć do innego, blisko spokrewnionego gatunku, to właśnie ono nadało nazwę całemu rodzajowi. Nieco później odnaleziono niemal kompletne szkielety archeopteryksa. Okaz londyński, odnaleziony w 1861 roku, stał się holotypem gatunku, mimo braku większości czaszki. To właśnie to znalezisko, opisane przez Richarda Owena zaledwie dwa lata po publikacji dzieła Karola Darwina, stało się koronnym dowodem w debacie nad teorią ewolucji. Do najcenniejszych odkryć należy zaliczyć okaz berliński, na który rolnik Jakob Niemeyer natknął się w latach 70. XIX wieku na wzgórzu Blumenberg. Odkrywca, nieświadomy naukowego znaczenia skamieniałości, sprzedał ją karczmarzowi Johannowi Dörrowi za sumę pozwalającą na zakup krowy. Dopiero dzięki interwencji Wernera von Siemens, założyciela słynnego koncernu, który wyło…

archaeopteryx-a428134.jpg
width: 1740
height: 1200

Oto nowy „T. rex” mórz. Naukowcy ujawniają, skąd wziął się ten gigant
type: item
date: 2026-05-30T11:46:58.000Z
creator: Jan Stradowski
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: gady
subject: jaszczurka
subject: NatGeoBN
subject: paleontologia
description: Tylosaurus rex, nowo opisany gatunek mozazaura, miał potężne szczęki i drobno ząbkowane zęby, a dorastał nawet do ok. 13 metrów. Badacze po latach porównań i ponownych pomiarów muzealnych okazów z USA uznali, że największe tylozaury z Teksasu to osobny gatunek sprzed 80 mln lat.
encoded: To zwierzę 80 mln lat temu siało postrach w wodach Ameryki Północnej. Zaliczany do mozazaurów tylozaur był drapieżnikiem szczytowym. Badacze uznali, że część największych okazów nie pasuje do dobrze znanego Tylosaurus proriger. Nowy gatunek nazwano Tylosaurus rex, w skrócie T. rex. Podobieństwo do tyranozaura nie jest tu przypadkowe. Mozazaury były wielkimi, drapieżnymi jaszczurkami żyjącymi w oceanach w okresie kredy. Podczas gdy na lądzie dominowały dinozaury, mozazaury były władcami mórz. Polowały skutecznie dzięki masywnym szczękom i ostrym zębom. Dokładne pomiary wykazały istnienie nowego gatunku Prace nad identyfikacją Tylosaurus rex nie zaczęły się w terenie, lecz w magazynach i salach ekspozycyjnych. Amelia Zietlow, obecnie pracująca w History Museum at the Castle w Wisconsin, wraz ze swym zespołem porównała i ponownie zmierzyła liczne okazy tylozaurów przechowywane w kilku instytucjach w USA. Kluczowe było to, że kilkanaście największych szkieletów wykazywało ten sam zestaw cech odróżniających je od T. proriger. Wśród nich znalazły się „piłkowane” zęby — cecha uznana za nietypową u mozazaurów — oraz elementy budowy czaszki i szyi sugerujące mocniejszy zgryz i masywniejsze szczęki. W praktyce oznaczało to, że giganty, które przez lata traktowano jako wyjątkowo duże osobniki znanego gatunku, stanowiły spójną, odrębną linię. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mozazaur-wielkosc-tego-morskiego-gada-robi-wrazenie-w-czasach-dinozaurow-to-mozazaury-rzadzily-morzami-fot-getty-images-0e07281.jpg" width="2205" height="1359" alt="Mozazaur – wielkość tego morskiego gada robi wrażenie! W czasach dinozaurów to mozazaury rządziły morzami (fot. Getty Images)" title="Mozazaur – wielkość tego morskiego gada robi wrażenie! W czasach dinozaurów to mozazaury rządziły morzami (fot. Getty Images)" /> Dodatkowym argumentem stał się czas. Większość znalezisk z liczących 84 mln lat skał Kansas przypisywano T. proriger. Natomiast część ogromn…

t-rex-morz-f8afdb9.png
width: 1200
height: 619

Zagadka małych rączek tyranozaura rozwiązana. Morderczy zgryz to odpowiedź
type: item
date: 2026-05-20T09:21:38.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Przyroda
subject: dinozaury
subject: ewolucja
subject: paleontologia
subject: prehistoria
description: Widok potężnego tyranozaura z miniaturowymi łapkami od lat intryguje badaczy. Nowe analizy wskazują, że te nietypowe i, zdawałoby się, zachwiane proporcje nie były dziełem przypadku, lecz efektem ewolucyjnej strategii. O co w niej chodziło?
encoded: Jest to jeden z najbardziej przerażających gatunków zwierząt, jaki kiedykolwiek chodził po powierzchni ziemi. W oryginalnym filmie „Park Jurajski” z 1993 roku samica tyranozaura ucieka z zagrody po awarii zasilania. I sieje wokół siebie spustoszenie – pożera i rani ludzi. Jednak Tyrannosaurus rex posiadał detal, który wzbudza śmiech i politowanie. Chodzi o malutkie przednie łapki. Problem ten dotyczył jednak znacznie większej liczby gatunków dinozaurów z podrzędu teropodów. – Inne gigantyczne dinozaury z grupy teropodów również wyewoluowały stosunkowo małe kończyny przednie. Karnotaur miał wręcz komicznie małe ramiona, jeszcze mniejsze niż T. rex – mówi Charlie Roger Scherer z University College London, który wraz z zespołem z Uniwersytetu w Cambridge postanowił sprawdzić, co było tego przyczyną. Wnioski opublikowali na łamach czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”. Skąd się wzięły małe rączki? Badanie naukowców objęło analizę danych 82 gatunków teropodów, w tym tyranozaurów. Kluczowym elementem analizy było opracowanie nowej metody pomiaru „solidności” czaszki, opartej na sile zgryzu, jej wymiarach oraz gęstości połączeń kostnych. Badacze odkryli, że skracanie kończyn było silniej powiązane z rozwojem potężnych głów i szczęk niż z ogólnym wzrostem masy ciała. Badacze doszli do wniosku, że ewolucja faworyzowała czaszkę jako główne narzędzie ataku na gigantyczną zdobycz, co uczyniło ramiona nieprzydatnymi. – Te przystosowania ewolucyjne często pojawiały się na obszarach, gdzie żyły gigantyczne ofiary. Próba szarpania i chwytania pazurami 30-metrowego zauropoda nie jest najlepszym rozwiązaniem. Atakowanie i przytrzymywanie ofiary za pomocą szczęk mogło być znacznie skuteczniejsze – dodaje Scherer. Zjawisko to, oparte na zasadzie „używaj albo trać”, zachodziło niezależnie w pięciu grupach dinozaurów, choć procesy skracania kości różniły się u poszczególnych gatunków. Masywna czaszka zamiast wielkich łap Badanie wykazało, że krótkie ramiona nie były jedynie efe…

t-rex-192b47a.jpg
width: 5971
height: 4153

Ziemniak zmienił ludzkie DNA. Niesamowita ewolucja pod Andami
type: item
date: 2026-05-13T10:39:36.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: diety
subject: dna
subject: ewolucja
subject: jedzenie
subject: warzywa
description: Przez tysiące lat mieszkańcy wysokich partii Andów budowali cywilizacje w jednym z najbardziej wymagających środowisk na Ziemi. Jednak ich sukces nie opierał się wyłącznie na technologii czy strategii politycznej – najnowsze odkrycie dowodzi, że kluczem mógł być… skromny ziemniak. Niepozorne warzywo na zawsze zmieniło ich DNA.
encoded: Zgodnie z wynikami badań opublikowanych w prestiżowym czasopiśmie „Nature Communications”, rdzenni mieszkańcy Andów, zwłaszcza ludy posługujące się językiem keczua, przeszli unikalną adaptację genetyczną. Ich organizmy przystosowały się do trawienia ogromnych ilości skrobi w sposób, którego nie spotyka się u żadnej innej populacji na świecie. Niezwykły gen AMY1 Naukowcy pod kierunkiem prof. Omera Gokcumena, genetyka antropologicznego z University at Buffalo, przeanalizowali dane genomiczne od ponad 3700 osób z 85 populacji na całym świecie. Skupiono się na genie AMY1, który odpowiada za produkcję amylazy – enzymu znajdującego się w ślinie, który rozpoczyna proces rozkładu skrobi już w jamie ustnej. Większość ludzi posiada od 2 do 6 kopii tego genu. Jednak rdzenni mieszkańcy Peru mają ich średnio aż 10. To najwyższa znana liczba kopii AMY1 u jakiejkolwiek populacji na Ziemi. Ta nadwyżka pozwala na znacznie efektywniejsze pozyskiwanie energii z węglowodanów, co w warunkach wysokogórskich, gdzie tlenu jest mało, a zapotrzebowanie na kalorie ogromne, było warunkiem przetrwania. – To wspaniały przykład tego, jak kultura kształtuje biologię – komentuje wyniki dla agencji Reuters prof. Gokcumen. Przetrwają najsilniejsi (i najedzeni) Udomowienie ziemniaka w Andach nastąpiło między 6 000 a 10 000 lat temu. Analiza wykazała, że zmiany genetyczne pojawiły się niemal w tym samym czasie. Posiadanie dziesięciu lub więcej kopii genu AMY1 dawało przodkom dzisiejszych Peruwiańczyków 1,24 proc. przewagi reprodukcyjnej na pokolenie. Choć ta liczba wydaje się niewielka, w skali tysiącleci oznaczała drastyczną selekcję naturalną. Osoby lepiej trawiące skrobię były zdrowsze, silniejsze i częściej przekazywały swoje geny dalej, ostatecznie trwale zmieniając profil genetyczny całego regionu. Ziemniak ma przypadkowe pochodzenie Ziemniaki, jakie znamy, wyewoluowały około 9 milionów lat temu. Co ciekawe, są wynikiem naturalnej hybrydyzacji przodków dzisiejszych pomidorów z rośliną o nazwie Et…

GettyImages-2205000918-e688b8a.jpg
width: 6480
height: 4320

Naukowcy odkryli nieznaną wcześniej broń skorpionów. Sekret tkwi w pancerzu
type: item
date: 2026-04-30T06:50:06.000Z
creator: Olaf Kardaszewski
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: ewolucja
subject: skorpion
subject: walka
description: Nowe badania dowodzą, że broń skorpionów jest zdecydowanie bardziej zabójcza niż zakładano. Analiza mikroskopowa wykazała, jak natura rozmieściła metale w szczypcach i żądłach tych egzotycznych pajęczaków. Dzięki wzmocnionemu arsenałowi mali zabójcy są w stanie skutecznie schwytać, a później uśmiercić swoje ofiary.
encoded: Wielu popkulturowych bohaterów, których moce wzorowano na biologii skorpionów, rusza do walki w odpornych pancerzach. Najlepszym przykładem jest Scorpion – antagonista z komiksów o Spider-Manie – którego kostium pozwala na wyrównane starcia z superbohaterem. Jak się okazuje, w tych fantastycznych motywach kryje się ziarno prawdy. Najnowsze odkrycia naukowców potwierdzają, że broń tych małych zabójców jest wzmocniona jonami metali, które czynią ją niemal niezawodną. Skorpiony pod mikroskopem Wykrycie pierwiatków w organizmach skorpionów było możliwe wyłącznie dzięki zastosowaniu wysokorozdzielczej mikroskopii elektronowej oraz zaawansowanych technik rentgenowskich. Korzystając z tych narzędzi, naukowcy z Narodowego Muzeum Historii Naturalnej Smithsonian oraz Instytutu Konserwacji Muzeów Smithsonian przeanalizowali 18 gatunków, precyzyjnie mapując stężenia pierwiastków w skali mikroskopowej. Pancerze składają się głównie z białek i chityny, ale w kluczowych miejscach są one wzbogacone jonami metali. Badacze wskazali dwa główne pierwiastki pełniące tę funkcję. Cynk znajduje się zarówno w szczypcach, jak i w żądle, działając jako utwardzacz. Z kolei mangan występuje tylko w kolcu jadowym, tworząc dodatkową warstwę ochronną tuż pod samym czubkiem. Różnice w składzie metali Badania wykazały, że gatunki o cienkich szczypcach częściej wykorzystują jony cynku jako wzmocnienie. Ponieważ ich strategia polega na precyzyjnym chwytaniu ofiary, dodatek tego pierwiastka pełni funkcję ochronną – zapobiega uszkodzeniom mechanicznym i pękaniu delikatnej struktury. Sam Campbell ze Smithsonian twierdzi, że wyniki te wskazują, jak ewolucja dopasowała skład chemiczny pancerza do stylu polowania. Tam, gdzie potrzebna jest ekstremalna twardość przy zachowaniu lekkości, natura „sięga” po odpowiednie dodatki mineralne. Co dalej z badaniami nad ewolucją tkanek? Do niedawna wiedza o metalowych wzmocnieniach u skorpionów opierała się na badaniach zaledwie garstki z 3000 znanych gatunków. Dzięki …

shutterstock2312345785-49a92dc.jpg
width: 6720
height: 4480

Neandertalskie dzieci rozwijały się szybciej niż dzieci współcześnie. Jeden czynnik miał znaczenie
type: item
date: 2026-04-28T06:05:46.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: dzieci
subject: dzieciństwo
subject: ewolucja
subject: homo sapiens
subject: neandertalczycy
description: Nowe badanie wykazało, że neandertalskie niemowlaki rosły znacznie szybciej niż współczesne dzieci. Naukowcy uważają, że wynika to z czynników ewolucyjnych i adaptacji do życia w surowym i chłodnym środowisku.
encoded: Zespół badaczy z Izraela, Portugalii, Francji i Wielkiej Brytanii przeanalizował szkielet neandertalskiego niemowlęcia odkrytego w jaskini Amud w Izraelu w latach 90. XX wieku. W grocie tej żyli krewni człowieka między 51 000 a 56 000 lat temu. Wyniki wskazują, że tempo wzrostu tego dziecka było wyjątkowo szybkie, co może oznaczać, że całe życie neandertalczyków – od dzieciństwa po dorosłość – przebiegało inaczej niż u współczesnych ludzi. Badania zostały opublikowane na łamach czasopisma „Current Biology”. Jak rozwijały się neandertalskie dzieci? Autorzy twierdzą, że ich odkrycie sugeruje, że neandertalczycy i współcześni ludzie (Homo sapiens) podążali różnymi ścieżkami ewolucyjnymi po oddzieleniu się od wspólnego przodka ok. 600 tys. lat temu. „Neandertalskie niemowlęta są bardzo rzadko odnajdywane. W literaturze opisano jedynie kilka takich osobników. W związku z tym ich wzrost i rozwój pozostawały słabo poznane” – napisali we wstępie swojej pracy badacze. Badacze podkreślają, że szkielet neandertalskiego dziecka jest jednym z najbardziej kompletnych w przedziale 6–14 miesięcy. „Z tego powodu odgrywa istotną rolę w naszym rozumieniu paleobiologii neandertalczyków” – podkreślają uczeni. Kości niemowlaka wykazują wyraźne cechy Homo neanderthalensis zarówno w części czaszkowej, jak i pozaczaszkowej, a jego cechy morfologiczne dostarczają informacji na temat filogenezy, wzrostu i rozwoju neandertalczyków. Wyjątkowo szybkie tempo wzrostu w okresie niemowlęcym – Co najważniejsze, niemowlę wykazuje oznaki wyjątkowo szybkiego wzrostu somatycznego, co sugeruje, że neandertalczycy posiadali odmienną strategię rozwoju we wczesnym okresie życia. Inne rzadko zachowane neandertalskie niemowlęta pokazują podobny wzorzec przyspieszonego wczesnego wzrostu somatycznego i mózgowego, co sugeruje konsekwentną różnicę w sposobie rozwoju naszych ewolucyjnych krewnych – twierdzą naukowcy. Jednoczesne uczeni podkreślają, że wspieranie szybkiego wzrostu ciała i rozwoju mózgu wiązałoby się…

dzieci-neandertalczykow-33a7242.jpg
width: 4000
height: 3000

„Gra o tron” w świecie gryzoni. Naukowcy zaobserwowali pierwszą w historii demokratyczną sukcesję u golców
type: item
date: 2026-04-20T12:18:48.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: gryzonie
subject: ssaki
subject: zwierzęta
description: Mało jest stworzeń tak fascynujących, charakterystycznych i bezwzględnych jak golce piaskowe. Nagie, pomarszczone kretoszczury żyją w podziemnych tunelach Afryki Subsaharyjskich w strukturach przypominających ule, a biolodzy do tej pory byli przekonani, że władza w tych koloniach opiera się wyłącznie na terrorze długich, pożółkłych zębów i pazurów. Do tej pory, bo golce demokratycznie wybrały nową królową.
encoded: Zazwyczaj w koloniach golców piaskowych (Heterocephalus glaber) panuje żelazna dyscyplina. Królowa jest jedyną samicą w kolonii, która ma prawo do rozrodu, a dopóki monarchini żyje, pozostałe samice są brutalnie tłamszone. Gdy jednak królowa umiera, w kolonii wybucha chaos. Dawniej uległe samice stają do krwawej walki o tron, zabijając młode rywalki i tocząc pojedynki na śmierć i życie, dopóki jedna z nich nie wyłoni się jako absolutna dominatorka. Amerykanie przeprowadzili eksperyment na demokracji Zespół naukowców z Salk Insitute w Kalifornii pod kierownictwem dr Janelle Ayres postanowił sprawdzić, czy w sztywnej hierarchii golców jest miejsce na elastyczność. Badacze obserwowali małą, stabilną rodzinę golców: królową o imieniu Teré, jednego reprodukcyjnego samca (ciekawe, czy był to Łukasz, czy Paweł?) oraz ich potomstwo. Naukowcy nie chcieli uśmiercać urzędującej królowej, więc zaczęli manipulować środowiskiem kolonii, by sprawdzić, jak wpłynie to na jej autorytet. Kluczowym momentem okazała się przeprowadzka do nowego wiwarium. Zmiana otoczenia sprawiła, że królowa Teré przestała rozmnażać się na blisko rok. Przekazanie władzy odbyło się pokojowo W tym czasie wydarzyło się coś, czego nauka nigdy wcześniej nie zarejestrowała. Dwie córki Teré zaczęły sekwencyjnie wykazywać zdolności rozrodcze, a pod koniec 2025 roku jedna z nich – Arwen – przejęła rolę jedynej królowej. Cały proces odbył się bez jednej kropli krwi i bez walki o dominację. Czy to możliwe, że golcevwybrały nową przywódczynię? Eusocjalność i cena przemocy Golce piaskowe to jedne z nielicznych eusocjalnych ssaków. Oznacza to, że dzielą się na kasty: reproduktorów oraz personel pomocniczy, który dba o tunele i szuka pożywienia. Ta strategia sprawdza się w stabilnym środowisku, ale ma swoje wady. Często obserwuje się ją u owadów, np. pszczół. Przemoc, którą królowa stosuje, by utrzymać dominację, jest kosztowna energetycznie i prowadzi do kontuzji wewnątrz grupy. Co więcej, poleganie na genach tylko je…

shutterstock1015655410-15d7881.jpg
width: 5436
height: 3549

Niezwykłe krzyżówki w świecie zwierząt. 18 gatunków, w których istnienie trudno uwierzyć
type: item
date: 2026-04-17T10:00:04.000Z
creator: Artur Białek
subject: Przyroda
subject: dzikie zwierzęta
subject: ewolucja
subject: gatunki
subject: zwierzęta
description: Świat przyrody potrafi zaskoczyć nawet najbardziej doświadczonych obserwatorów. Niektóre zwierzęta wyglądają jak efekt komputerowej manipulacji, a jednak istnieją naprawdę. Te hybrydy trudno przypisać do jakiejkolwiek kategorii.
encoded: W tym artykule: Wolphin: krzyżówka orki i delfina Narluga: krzyżówka narwala i białucha arktycznego Grolar: krzyżówka niedźwiedzia grizzly i polarnego Zebroid: krzyżówka zebry i innego koniowatego Leopon: krzyżówka lamparta i lwa Tyglew: krzyżówka tygrysa i lwa Lygrys: krzyżówka lwa i tygrysa Inne hybrydy zwierząt Legendy o dziwacznych kreaturach są przekazywane od najdawniejszych czasów. Nie ulega wątpliwości, że większość z nich jest rezultatem wybujałej wyobraźni ich autorów i strachu przed światem dzikiej przyrody. Nie można jednak nie wspomnieć, że podobno w każdej legendzie kryje się choćby drobne ziarnko prawdy i bardzo możliwe, że tak też jest w tym przypadku. Gdy sparują się spokrewnione ze sobą gatunki, powstają hybrydy, które wyglądają jak efekt pracy zdolnego grafika komputerowego. Te zwierzęta istnieją jednak naprawdę. Niektóre powstały w naturze, inne skrzyżowano w niewoli. Łączy je jedno – każde z nich wprawia obserwatorów w prawdziwe osłupienie. 1. Wolphin: krzyżówka orki i delfina Co powstanie ze skrzyżowania orki karłowatej i butlonosa zwyczajnego? Masywne stworzenie z ciałem orki i łbem delfina. Wolphin jest niezwykle rzadkim zwierzęciem. Obecnie w niewoli żyje tylko jeden przedstawiciel tego gatunku. 2. Narluga: krzyżówka narwala i białucha arktycznego Kolejna dziwaczna hybryda przedstawicieli morskiej fauny to narluga. Ten gatunek nie jest tak ekstremalnie rzadki jak poprzedni. Narlugi bywają widywane w wodach północnego Atlantyku. 3. Grolar: krzyżówka niedźwiedzia grizzly i polarnego Z morza przenosimy się na ląd. Z połączenia dwóch przedstawicieli największych drapieżnych ssaków lądowych powstał grolar, znany też jako pizzly lub nanulak (w języku Inuitów słowo „nanuk” oznacza „niedźwiedź polarny”, a „aklak” – grizzly). Większość takich okazów żyje w niewoli, ale przynajmniej jeden był widziany na wolności. Dla zwierzęcia, które zostało odłowione w 2006 roku na terytorium Kanady, spotkanie z człowiekiem nie okazało się szczęśliwe. 4. Zebroid: k…

hybydy-zwierzat-c6f8526.jpg
width: 5760
height: 3840

Nasi przodkowie zabijali i jedli słonie już 1,8 mln lat temu. To pomagało zasilać ich rosnące mózgi
type: item
date: 2026-04-14T05:55:17.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: diety
subject: ewolucja
subject: Homo erectus
subject: mięso
subject: słonie
description: Wyobraźmy sobie zwierzę niemal dwukrotnie większe od współczesnego słonia afrykańskiego, osiągające wagę ponad 10 ton i mierzace 4,5 metra. To Elephas recki – prehistoryczny tytan, który przemierzał tereny dzisiejszej Tanzanii blisko 2 mln lat temu. Teraz wyobraźmy sobie grupę naszych przodków stojących nad jego truchłem, ćwiartujących je i przygotowujących do spożycia. Choć brzmi to surrealistycznie, to najnowsze odkrycia archeologiczne dowodzą, że polowanie na giganty było codziennością homininów znacznie wcześniej, niż przypuszczaliśmy.
encoded: Przez dziesięciolecia naukowcy debatowali nad tym, kiedy nasi przodkowie zaczęli polować na megafaunę (czyli zwierzęta ważące ponad 1000 kg) lub wykorzystywać ją padlinożernie. Nowe badania w słynnym wąwozie Olduvai w Tanzanii przesunęły tę granicę. Na stanowisku EAK zidentyfikowano dowody na ćwiartowanie słonia datowane na 1,8 miliona lat temu. To o 300 tysięcy lat wcześniej, niż wskazywały poprzednie szacunki dla tego regionu. Homo erectus musieli czymś zasilić swoje mózgi. Archeologiczna detektywistyka W archeologii tradycyjnym dowodem na ćwiartowanie mięsa są nacięcia pozostawione na kościach przez kamienne narzędzia. Jednak w przypadku gigantów, takich jak słonie, dowody te są niezwykle trudne do zdobycia. Skóra słonia ma kilka centymetrów grubości, a masa mięśniowa jest tak ogromna, że kamienne narzędzie mogło nigdy nie dotknąć kości. Dodatkowo miliony lat erozji często zacierają subtelne ślady. Skąd wiemy, że nasi przodkowie jedli słonie? Zespół badawczy musiał więc spojrzeć na problem szerzej, analizując tzw. tafonomię przestrzenną, czyli wyjątkowy „odcisk palca”, jaki na miejscu zdarzenia zostawia każdy drapieżnik. Porównując układ kości z Olduvai do współczesnych padłych słoni badanych w Botswanie, naukowcy odkryli, że szczątki na stanowisku EAK nie rozsypały się naturalnie ani nie zostały rozwleczone przez hieny. Ich skupienie oraz duże zagęszczenie narzędzi kamiennych wokół konkretnych części szkieletu wskazuje na intensywną, celową obróbkę wykonaną ludzką ręką. Kluczowym dowodem okazały się jednak specyficzne uszkodzenia, znane jako „zielone złamania”. Są to pęknięcia powstałe w momencie, gdy kość była jeszcze świeża i pełna wartościowego szpiku. W ekosystemie sawanny nie ma drapieżnika poza człowiekiem, który byłby w stanie rozłupać tak masywne kości nóg dorosłego słonia. Nawet hieny cętkowane, dysponujące potężnym naciskiem szczęk, kapitulują przed kośćcem tej skali. Obecność takich pęknięć na stanowisku EAK, w połączeniu z precyzyjnym rozkładem artef…

GettyImages-520117604-1c18e6c.jpg
width: 4288
height: 2868