National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-06-26T09:22:07.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Śmiech ma 15 milionów lat. To dzięki niemu nauczyliśmy się mówić
items: Koniec mitu o ludzkiej wyjątkowości. Te małpy potrafią przewidywać w głowie przyszłość
items: Dlaczego się starzejemy? Odkryto gen, który może wpływać na długość życia
items: Ptak czy gad? Archeopteryks to największa zagadka paleontologii
items: Oto nowy „T. rex” mórz. Naukowcy ujawniają, skąd wziął się ten gigant
items: Zagadka małych rączek tyranozaura rozwiązana. Morderczy zgryz to odpowiedź
items: Ziemniak zmienił ludzkie DNA. Niesamowita ewolucja pod Andami
items: Naukowcy odkryli nieznaną wcześniej broń skorpionów. Sekret tkwi w pancerzu
items: Neandertalskie dzieci rozwijały się szybciej niż dzieci współcześnie. Jeden czynnik miał znaczenie
items: „Gra o tron” w świecie gryzoni. Naukowcy zaobserwowali pierwszą w historii demokratyczną sukcesję u golców
items: Niezwykłe krzyżówki w świecie zwierząt. 18 gatunków, w których istnienie trudno uwierzyć
items: Nasi przodkowie zabijali i jedli słonie już 1,8 mln lat temu. To pomagało zasilać ich rosnące mózgi
items: Wielka zagadka paleontologii rozwiązana: przodek człowieka jednak znosił jaja
items: Ta roślina produkuje czarny nektar i nikt nie wie, w jakim celu to robi
items: Dlaczego źrenice zwierząt mają tak różne kształty? Poznaj fascynujące przystosowania
items: Czy ludzie są z natury agresywni? Nowe badanie rozróżnia dwa typy przemocy: „łagodną” i „śmiertelną”
items: Te roboty wymyśliły się same i nie przypominają niczego, co znamy. Działają i są niezniszczalne
items: Czy życie spadło z kosmosu? „Wielka piątka” cegiełek DNA i RNA znaleziona na kolejnej planetoidzie
items: Kameleon wśród owadów. Niesamowita metamorfoza różowego pasikonika zaskoczyła badaczy
items: Wyrostek robaczkowy jednak nie jest zbędny? Naukowcy znaleźli jego ukrytą funkcję
items: Leworęczni faktycznie dominują nad praworęcznymi. Znaleziono wytłumaczenie wieloletniej zagadki
items: Nie narzędzie, nie broń, a jednak bezcenne. Co widzieli w kryształach nasi przodkowie? Odpowiedź dały szympansy
items: Twarz „Małej Stopy” po cyfrowej rekonstrukcji. Tak wyglądał nasz przodek sprzed 3,5 mln lat
items: Oto jak powstały oczy u ludzi i innych kręgowców. To opowieść o cyklopie sprzed 600 mln lat
items: Potrafią wstrzymać oddech na kilka minut. Ten lud przystosował się do życia pod wodą

Śmiech ma 15 milionów lat. To dzięki niemu nauczyliśmy się mówić
type: item
date: 2026-06-26T09:22:01.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: ewolucja
subject: język
subject: małpy
subject: mowa
subject: śmiech
description: Czy ludzka mowa zaczęła się od łaskotek? Nowe badania sugerują, że nasz przodek śmiał się już 15 milionów lat temu. Pierwszy śmiech na świecie nie był reakcją na żart, lecz na fizyczną zabawę i łaskotki. W jaki sposób doprowadził nas do mowy?
encoded: Ta opowieść zaczyna się od poszukiwań archeologów dotyczących początków mowy. Problem z ich badaniem polega na tym, że dźwięki nie zostawiają śladów – nie są to przecież zabytki. Dlatego naukowcy nie mogą odkopać pierwszego słowa. Z tego powodu badacze szukali żywej skamieliny – zachowanego do dziś zachowania, które jest wspólne dla ludzi i wszystkich wielkich małp, a które mogłoby służyć jako model ewolucji kontroli nad głosem. I tak dotarli do… śmiechu. Coś, co łączy nas z małpami Śmiech jest wyjątkowy, bo występuje u wszystkich wielkich małp – od orangutanów, przez goryle i szympansy, aż po ludzi. Jest on uniwersalną formą ekspresji, która służy do sygnalizowania przyjaznych zamiarów podczas zabawy. To właśnie on stał się dla badaczy „żywym zapisem” ewolucji kontroli nad głosem. Wnioski z tej analizy opublikowali właśnie w „Communications Biology”. Laboratorium pełne śmiechu Zespół pod kierownictwem dr Chiary De Gregorio z Uniwersytetu w Warwick przeanalizował 140 nagrań sekwencji śmiechu u pięciu gatunków. W badaniu wzięły udział m.in. niemowlęta (ludzkie) oraz młode orangutany, goryle, szympansy i bonobo. Naukowcy mierzyli odstępy między poszczególnymi dźwiękami (tzw. tempo) oraz ich regularność. Dzięki temu mogli odtworzyć, jak zmieniał się rytm „ha-ha” na przestrzeni milionów lat i jak te zmiany korelują z rozwojem umiejętności, które ostatecznie pozwoliły nam mówić. Pierwszy śmiech na świecie? Kiedy więc rozległ się pierwszy śmiech? Badania sugerują, że wspólny przodek wszystkich hominidów śmiał się już co najmniej 15 milionów lat temu. Prawdopodobnie nie wywołał go jakiś wyrafinowany dowcip, ale raczej była to reakcja na solidną dawkę łaskotek. Ten pierwotny śmiech był izochroniczny, co oznacza, że dźwięki wydobywały się w bardzo regularnych, niemal mechanicznych odstępach czasu. Można powiedzieć, że nasi przodkowie śmiali się „pod dyktando” swojego oddechu, nie mając jeszcze dużej kontroli nad tym procesem. Ewolucja śmiechu W miarę jak linie ewolucyjne hom…

shutterstock596362733-6512423.jpg
width: 3563
height: 2625

Koniec mitu o ludzkiej wyjątkowości. Te małpy potrafią przewidywać w głowie przyszłość
type: item
date: 2026-06-16T06:50:05.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: ludzie
subject: małpy
subject: mózg
subject: zwierzęta
description: Ludzki mózg stale tworzy wirtualne symulacje przyszłości – np. gdy planujemy daleką podróż lub przygotowujemy się do ważnej rozmowy. Wyobrażamy sobie różne scenariusze i własne na nie reakcje, co pozwala uniknąć błędów. Do niedawna sądzono, że ta zaawansowana umiejętność – zakorzeniona w tzw. metapoznaniu – jest zarezerwowana wyłącznie dla ludzi. Najnowsze badania obalają ten mit i udowadniają, że nasi krewniacy również potrafią wybiegać myślami w przód.
encoded: Międzynarodowy zespół naukowców z Uniwersytetu w Oksfordzie oraz japońskiego RIKEN Center for Brain Science postanowił sprawdzić, w jaki sposób makaki podejmują przyszłe decyzje. Odkrycie, opublikowane w czasopiśmie „Nature Human Behaviour”, pozwala nam spojrzeć na ewolucję naczelnych w innych sposób. Okazuje się, że makaki również symulują swoich umysłach przyszłe stany i oceniają szanse na powodzenie, choć ich aparatura neuronowa różni się od naszej. Gra w kropki, czyli test na wyobraźnię Jak zbadać umiejętność planowania u zwierząt? Naukowcy wpadli na ciekawy pomysł – stworzyli innowacyjny test komputerowy, który wymagał od makaków oceny prawdopodobieństwa sukcesu w przyszłości. Zadanie opierało się na obserwacji chmury losowo poruszających się kropek. Zwierzęta musiały poprawnie odgadnąć główny kierunek ich ruchu, by otrzymać nagrodę. Małpy miały do wyboru dwie opcje: pierwsza była bardzo trudna (kropki poruszały się chaotycznie), ale gwarantowała nagrodę za poprawny wybór. Druga była prosta wizualnie (kropki poruszały się w jednym kierunku), jednak nagroda zależała w niej od zewnętrznego czynnika – liczby wyświetlanych elementów. Co się dzieje w mózgu małpy? Podczas wykonywania zadania skanowano aktywność całego mózgu zwierząt przy pomocy funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI). Wyniki pokazały, że makaki potrafiły trafnie porównać własne umiejętności z czynnikami zewnętrznymi i wybrać optymalną, najbardziej opłacalną strategię na przyszłość. Dr Kentaro Miyamoto – główny autor badania – tłumaczy, że to dokładnie ten sam proces, który zachodzi u człowieka kalkulującego, czy bezpieczniej pojechać do teatru własnym samochodem (pewność co do własnych umiejętności), czy wybrać autobus (ryzyko związane ze środowiskiem zewnętrznym). Planowanie kryje się w czole przedczołowej U ludzi za takie planowanie i metapoznanie (czyli monitorowanie własnych myśli) odpowiada niewielki rejon w mózgu, określany jako obszar 47 (znajduje się on w przednio-bocznej korze przedczo…

GettyImages-2274866912-83f52f5.jpg
width: 4032
height: 2688

Dlaczego się starzejemy? Odkryto gen, który może wpływać na długość życia
type: item
date: 2026-06-04T11:44:31.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: biologia
subject: ewolucja
subject: starość
description: Nowe badanie ujawniło działanie genu, który zwiększa szanse na sukces we wczesnym okresie życia, ale później może przyspieszać starzenie i rozwój chorób nowotworowych. To rzadki eksperymentalny dowód na istnienie biologicznego kompromisu między młodością a długowiecznością.
encoded: Od chwili narodzin nasze ciało nieustannie się zmienia. W pierwszych latach życia organizm koncentruje się na wzroście – komórki dzielą się w zawrotnym tempie, rozwijają się narządy, układ nerwowy tworzy miliardy nowych połączeń, a kości i mięśnie szybko zwiększają swoją masę. W okresie dojrzewania proces ten jeszcze przyspiesza. Hormony uruchamiają biologiczny program, którego celem jest osiągnięcie dojrzałości płciowej i przygotowanie organizmu do przekazania genów kolejnemu pokoleniu. Gen, który zarówno wspiera rozwój, jak i przyczynia się do naszej śmierci Przez długi czas wydawało się, że dojrzewanie i starzenie to dwa odrębne etapy życia. Naukowcy coraz częściej wskazują jednak, że są one częścią tego samego procesu. Mechanizmy, które pomagają nam szybko rosnąć, regenerować tkanki i osiągać pełnię sprawności, mogą z czasem zacząć działać na naszą niekorzyść. Komórki gromadzą uszkodzenia DNA, spada skuteczność napraw organizmu, a ryzyko chorób związanych z wiekiem stopniowo rośnie. Potwierdzają to nowe badania opublikowane na łamach czasopisma „Nature Communications”. Badacze odkryli, że VGLL3 to kluczowy gen, który wspiera szybki wzrost i wczesną reprodukcję, jednocześnie zwiększając ryzyko starzenia się i nowotworów w późniejszym wieku. Gen ten występuje zarówno u ludzi, jak i u wielu gatunków zwierząt. Badacze twierdzą, że ich odkrycie dostarcza rzadkich dowodów na to, że ewolucja faworyzuje korzyści we wczesnym okresie życia, nawet kosztem długofalowego zdrowia. Badanie na afrykańskich rybach Badanie zostało przeprowadzone przez międzynarodowy zespół naukowców, którym przewodzili badacze z Uniwersytetu Hebrajskiego. Autorzy w swojej pracy twierdzą, że znaleźli potwierdzenie teorii antagonistycznego plejotropizmu. W biologii ewolucyjnej to sytuacja, w której ten sam gen ma jednocześnie korzystne i szkodliwe skutki, ale w różnych etapach życia organizmu. Naukowcy badaniom poddali Nothobranchius furzeri. To gatunek słodkowodnej ryby z rzędu karpieńcokształtnyc…

mlodosc-starosc-30e82ba.jpg
width: 1280
height: 720

Ptak czy gad? Archeopteryks to największa zagadka paleontologii
type: item
date: 2026-06-01T05:57:12.000Z
creator: Artur Białek
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: gady
subject: paleontologia
subject: ptaki
subject: skamieniałości
description: Archeopteryks od ponad 160 lat stanowi główny punkt debat nad pochodzeniem ptaków i ewolucją lotu. Ten niezwykły jurajski organizm łączył w sobie cechy gadzie i ptasie. Mimo że często zaliczany do najwcześniejszych ptaków, jego pozycja filogenetyczna pozostaje przedmiotem dyskusji. Przyjrzyjmy się nieco bliżej temu prehistorycznemu stworzeniu.
encoded: Spis treści: Od jednego pióra do szkieletów Taksonomiczny problem Rewolucja w obrazowaniu Mechanika lotu Upierzenie i barwa Czym żywił się archeopteryks? Archeopteryks zamieszkiwał Ziemię około 150 milionów lat temu, czyli w górnej jurze, w piętrze tytonu. Występował na obszarze dzisiejszych południowych Niemiec. W tamtym czasie tereny te były częścią ogromnego archipelagu wysp rozproszonych na płytkim, tropikalnym morzu Tetydy. Od jednego pióra do szkieletów Systemy osadowe, w których zachowały się szczątki archeopteryksa, znane jako wapienie litograficzne z Solnhofen, powstały w izolowanych lagunach, gdzie dno było niemal całkowicie pozbawione tlenu i cechowało się ekstremalnym zasoleniem. To właśnie te skrajnie nieprzyjazne warunki, w których nie występowały organizmy ryjące w dnie i padlinożerne, pozwoliły na niemal nienaruszone zachowanie delikatnych struktur, w tym odcisków piór i tkanek miękkich. Słynne znaleziska Pierwszym dowodem istnienia tego zwierzęcia było pojedyncze pióro, odnalezione w 1860 lub 1861 roku. Hermann von Meyer opisał je jako Archaeopteryx lithographica. Choć najnowsze badania przy użyciu obrazowania laserowego sugerują, że to konkretne pióro mogło należeć do innego, blisko spokrewnionego gatunku, to właśnie ono nadało nazwę całemu rodzajowi. Nieco później odnaleziono niemal kompletne szkielety archeopteryksa. Okaz londyński, odnaleziony w 1861 roku, stał się holotypem gatunku, mimo braku większości czaszki. To właśnie to znalezisko, opisane przez Richarda Owena zaledwie dwa lata po publikacji dzieła Karola Darwina, stało się koronnym dowodem w debacie nad teorią ewolucji. Do najcenniejszych odkryć należy zaliczyć okaz berliński, na który rolnik Jakob Niemeyer natknął się w latach 70. XIX wieku na wzgórzu Blumenberg. Odkrywca, nieświadomy naukowego znaczenia skamieniałości, sprzedał ją karczmarzowi Johannowi Dörrowi za sumę pozwalającą na zakup krowy. Dopiero dzięki interwencji Wernera von Siemens, założyciela słynnego koncernu, który wyło…

archaeopteryx-a428134.jpg
width: 1740
height: 1200

Oto nowy „T. rex” mórz. Naukowcy ujawniają, skąd wziął się ten gigant
type: item
date: 2026-05-30T11:46:58.000Z
creator: Jan Stradowski
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: gady
subject: jaszczurka
subject: NatGeoBN
subject: paleontologia
description: Tylosaurus rex, nowo opisany gatunek mozazaura, miał potężne szczęki i drobno ząbkowane zęby, a dorastał nawet do ok. 13 metrów. Badacze po latach porównań i ponownych pomiarów muzealnych okazów z USA uznali, że największe tylozaury z Teksasu to osobny gatunek sprzed 80 mln lat.
encoded: To zwierzę 80 mln lat temu siało postrach w wodach Ameryki Północnej. Zaliczany do mozazaurów tylozaur był drapieżnikiem szczytowym. Badacze uznali, że część największych okazów nie pasuje do dobrze znanego Tylosaurus proriger. Nowy gatunek nazwano Tylosaurus rex, w skrócie T. rex. Podobieństwo do tyranozaura nie jest tu przypadkowe. Mozazaury były wielkimi, drapieżnymi jaszczurkami żyjącymi w oceanach w okresie kredy. Podczas gdy na lądzie dominowały dinozaury, mozazaury były władcami mórz. Polowały skutecznie dzięki masywnym szczękom i ostrym zębom. Dokładne pomiary wykazały istnienie nowego gatunku Prace nad identyfikacją Tylosaurus rex nie zaczęły się w terenie, lecz w magazynach i salach ekspozycyjnych. Amelia Zietlow, obecnie pracująca w History Museum at the Castle w Wisconsin, wraz ze swym zespołem porównała i ponownie zmierzyła liczne okazy tylozaurów przechowywane w kilku instytucjach w USA. Kluczowe było to, że kilkanaście największych szkieletów wykazywało ten sam zestaw cech odróżniających je od T. proriger. Wśród nich znalazły się „piłkowane” zęby — cecha uznana za nietypową u mozazaurów — oraz elementy budowy czaszki i szyi sugerujące mocniejszy zgryz i masywniejsze szczęki. W praktyce oznaczało to, że giganty, które przez lata traktowano jako wyjątkowo duże osobniki znanego gatunku, stanowiły spójną, odrębną linię. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mozazaur-wielkosc-tego-morskiego-gada-robi-wrazenie-w-czasach-dinozaurow-to-mozazaury-rzadzily-morzami-fot-getty-images-0e07281.jpg" width="2205" height="1359" alt="Mozazaur – wielkość tego morskiego gada robi wrażenie! W czasach dinozaurów to mozazaury rządziły morzami (fot. Getty Images)" title="Mozazaur – wielkość tego morskiego gada robi wrażenie! W czasach dinozaurów to mozazaury rządziły morzami (fot. Getty Images)" /> Dodatkowym argumentem stał się czas. Większość znalezisk z liczących 84 mln lat skał Kansas przypisywano T. proriger. Natomiast część ogromn…

t-rex-morz-f8afdb9.png
width: 1200
height: 619

Zagadka małych rączek tyranozaura rozwiązana. Morderczy zgryz to odpowiedź
type: item
date: 2026-05-20T09:21:38.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Przyroda
subject: dinozaury
subject: ewolucja
subject: paleontologia
subject: prehistoria
description: Widok potężnego tyranozaura z miniaturowymi łapkami od lat intryguje badaczy. Nowe analizy wskazują, że te nietypowe i, zdawałoby się, zachwiane proporcje nie były dziełem przypadku, lecz efektem ewolucyjnej strategii. O co w niej chodziło?
encoded: Jest to jeden z najbardziej przerażających gatunków zwierząt, jaki kiedykolwiek chodził po powierzchni ziemi. W oryginalnym filmie „Park Jurajski” z 1993 roku samica tyranozaura ucieka z zagrody po awarii zasilania. I sieje wokół siebie spustoszenie – pożera i rani ludzi. Jednak Tyrannosaurus rex posiadał detal, który wzbudza śmiech i politowanie. Chodzi o malutkie przednie łapki. Problem ten dotyczył jednak znacznie większej liczby gatunków dinozaurów z podrzędu teropodów. – Inne gigantyczne dinozaury z grupy teropodów również wyewoluowały stosunkowo małe kończyny przednie. Karnotaur miał wręcz komicznie małe ramiona, jeszcze mniejsze niż T. rex – mówi Charlie Roger Scherer z University College London, który wraz z zespołem z Uniwersytetu w Cambridge postanowił sprawdzić, co było tego przyczyną. Wnioski opublikowali na łamach czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”. Skąd się wzięły małe rączki? Badanie naukowców objęło analizę danych 82 gatunków teropodów, w tym tyranozaurów. Kluczowym elementem analizy było opracowanie nowej metody pomiaru „solidności” czaszki, opartej na sile zgryzu, jej wymiarach oraz gęstości połączeń kostnych. Badacze odkryli, że skracanie kończyn było silniej powiązane z rozwojem potężnych głów i szczęk niż z ogólnym wzrostem masy ciała. Badacze doszli do wniosku, że ewolucja faworyzowała czaszkę jako główne narzędzie ataku na gigantyczną zdobycz, co uczyniło ramiona nieprzydatnymi. – Te przystosowania ewolucyjne często pojawiały się na obszarach, gdzie żyły gigantyczne ofiary. Próba szarpania i chwytania pazurami 30-metrowego zauropoda nie jest najlepszym rozwiązaniem. Atakowanie i przytrzymywanie ofiary za pomocą szczęk mogło być znacznie skuteczniejsze – dodaje Scherer. Zjawisko to, oparte na zasadzie „używaj albo trać”, zachodziło niezależnie w pięciu grupach dinozaurów, choć procesy skracania kości różniły się u poszczególnych gatunków. Masywna czaszka zamiast wielkich łap Badanie wykazało, że krótkie ramiona nie były jedynie efe…

t-rex-192b47a.jpg
width: 5971
height: 4153

Ziemniak zmienił ludzkie DNA. Niesamowita ewolucja pod Andami
type: item
date: 2026-05-13T10:39:36.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: diety
subject: dna
subject: ewolucja
subject: jedzenie
subject: warzywa
description: Przez tysiące lat mieszkańcy wysokich partii Andów budowali cywilizacje w jednym z najbardziej wymagających środowisk na Ziemi. Jednak ich sukces nie opierał się wyłącznie na technologii czy strategii politycznej – najnowsze odkrycie dowodzi, że kluczem mógł być… skromny ziemniak. Niepozorne warzywo na zawsze zmieniło ich DNA.
encoded: Zgodnie z wynikami badań opublikowanych w prestiżowym czasopiśmie „Nature Communications”, rdzenni mieszkańcy Andów, zwłaszcza ludy posługujące się językiem keczua, przeszli unikalną adaptację genetyczną. Ich organizmy przystosowały się do trawienia ogromnych ilości skrobi w sposób, którego nie spotyka się u żadnej innej populacji na świecie. Niezwykły gen AMY1 Naukowcy pod kierunkiem prof. Omera Gokcumena, genetyka antropologicznego z University at Buffalo, przeanalizowali dane genomiczne od ponad 3700 osób z 85 populacji na całym świecie. Skupiono się na genie AMY1, który odpowiada za produkcję amylazy – enzymu znajdującego się w ślinie, który rozpoczyna proces rozkładu skrobi już w jamie ustnej. Większość ludzi posiada od 2 do 6 kopii tego genu. Jednak rdzenni mieszkańcy Peru mają ich średnio aż 10. To najwyższa znana liczba kopii AMY1 u jakiejkolwiek populacji na Ziemi. Ta nadwyżka pozwala na znacznie efektywniejsze pozyskiwanie energii z węglowodanów, co w warunkach wysokogórskich, gdzie tlenu jest mało, a zapotrzebowanie na kalorie ogromne, było warunkiem przetrwania. – To wspaniały przykład tego, jak kultura kształtuje biologię – komentuje wyniki dla agencji Reuters prof. Gokcumen. Przetrwają najsilniejsi (i najedzeni) Udomowienie ziemniaka w Andach nastąpiło między 6 000 a 10 000 lat temu. Analiza wykazała, że zmiany genetyczne pojawiły się niemal w tym samym czasie. Posiadanie dziesięciu lub więcej kopii genu AMY1 dawało przodkom dzisiejszych Peruwiańczyków 1,24 proc. przewagi reprodukcyjnej na pokolenie. Choć ta liczba wydaje się niewielka, w skali tysiącleci oznaczała drastyczną selekcję naturalną. Osoby lepiej trawiące skrobię były zdrowsze, silniejsze i częściej przekazywały swoje geny dalej, ostatecznie trwale zmieniając profil genetyczny całego regionu. Ziemniak ma przypadkowe pochodzenie Ziemniaki, jakie znamy, wyewoluowały około 9 milionów lat temu. Co ciekawe, są wynikiem naturalnej hybrydyzacji przodków dzisiejszych pomidorów z rośliną o nazwie Et…

GettyImages-2205000918-e688b8a.jpg
width: 6480
height: 4320

Naukowcy odkryli nieznaną wcześniej broń skorpionów. Sekret tkwi w pancerzu
type: item
date: 2026-04-30T06:50:06.000Z
creator: Olaf Kardaszewski
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: ewolucja
subject: skorpion
subject: walka
description: Nowe badania dowodzą, że broń skorpionów jest zdecydowanie bardziej zabójcza niż zakładano. Analiza mikroskopowa wykazała, jak natura rozmieściła metale w szczypcach i żądłach tych egzotycznych pajęczaków. Dzięki wzmocnionemu arsenałowi mali zabójcy są w stanie skutecznie schwytać, a później uśmiercić swoje ofiary.
encoded: Wielu popkulturowych bohaterów, których moce wzorowano na biologii skorpionów, rusza do walki w odpornych pancerzach. Najlepszym przykładem jest Scorpion – antagonista z komiksów o Spider-Manie – którego kostium pozwala na wyrównane starcia z superbohaterem. Jak się okazuje, w tych fantastycznych motywach kryje się ziarno prawdy. Najnowsze odkrycia naukowców potwierdzają, że broń tych małych zabójców jest wzmocniona jonami metali, które czynią ją niemal niezawodną. Skorpiony pod mikroskopem Wykrycie pierwiatków w organizmach skorpionów było możliwe wyłącznie dzięki zastosowaniu wysokorozdzielczej mikroskopii elektronowej oraz zaawansowanych technik rentgenowskich. Korzystając z tych narzędzi, naukowcy z Narodowego Muzeum Historii Naturalnej Smithsonian oraz Instytutu Konserwacji Muzeów Smithsonian przeanalizowali 18 gatunków, precyzyjnie mapując stężenia pierwiastków w skali mikroskopowej. Pancerze składają się głównie z białek i chityny, ale w kluczowych miejscach są one wzbogacone jonami metali. Badacze wskazali dwa główne pierwiastki pełniące tę funkcję. Cynk znajduje się zarówno w szczypcach, jak i w żądle, działając jako utwardzacz. Z kolei mangan występuje tylko w kolcu jadowym, tworząc dodatkową warstwę ochronną tuż pod samym czubkiem. Różnice w składzie metali Badania wykazały, że gatunki o cienkich szczypcach częściej wykorzystują jony cynku jako wzmocnienie. Ponieważ ich strategia polega na precyzyjnym chwytaniu ofiary, dodatek tego pierwiastka pełni funkcję ochronną – zapobiega uszkodzeniom mechanicznym i pękaniu delikatnej struktury. Sam Campbell ze Smithsonian twierdzi, że wyniki te wskazują, jak ewolucja dopasowała skład chemiczny pancerza do stylu polowania. Tam, gdzie potrzebna jest ekstremalna twardość przy zachowaniu lekkości, natura „sięga” po odpowiednie dodatki mineralne. Co dalej z badaniami nad ewolucją tkanek? Do niedawna wiedza o metalowych wzmocnieniach u skorpionów opierała się na badaniach zaledwie garstki z 3000 znanych gatunków. Dzięki …

shutterstock2312345785-49a92dc.jpg
width: 6720
height: 4480

Neandertalskie dzieci rozwijały się szybciej niż dzieci współcześnie. Jeden czynnik miał znaczenie
type: item
date: 2026-04-28T06:05:46.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: dzieci
subject: dzieciństwo
subject: ewolucja
subject: homo sapiens
subject: neandertalczycy
description: Nowe badanie wykazało, że neandertalskie niemowlaki rosły znacznie szybciej niż współczesne dzieci. Naukowcy uważają, że wynika to z czynników ewolucyjnych i adaptacji do życia w surowym i chłodnym środowisku.
encoded: Zespół badaczy z Izraela, Portugalii, Francji i Wielkiej Brytanii przeanalizował szkielet neandertalskiego niemowlęcia odkrytego w jaskini Amud w Izraelu w latach 90. XX wieku. W grocie tej żyli krewni człowieka między 51 000 a 56 000 lat temu. Wyniki wskazują, że tempo wzrostu tego dziecka było wyjątkowo szybkie, co może oznaczać, że całe życie neandertalczyków – od dzieciństwa po dorosłość – przebiegało inaczej niż u współczesnych ludzi. Badania zostały opublikowane na łamach czasopisma „Current Biology”. Jak rozwijały się neandertalskie dzieci? Autorzy twierdzą, że ich odkrycie sugeruje, że neandertalczycy i współcześni ludzie (Homo sapiens) podążali różnymi ścieżkami ewolucyjnymi po oddzieleniu się od wspólnego przodka ok. 600 tys. lat temu. „Neandertalskie niemowlęta są bardzo rzadko odnajdywane. W literaturze opisano jedynie kilka takich osobników. W związku z tym ich wzrost i rozwój pozostawały słabo poznane” – napisali we wstępie swojej pracy badacze. Badacze podkreślają, że szkielet neandertalskiego dziecka jest jednym z najbardziej kompletnych w przedziale 6–14 miesięcy. „Z tego powodu odgrywa istotną rolę w naszym rozumieniu paleobiologii neandertalczyków” – podkreślają uczeni. Kości niemowlaka wykazują wyraźne cechy Homo neanderthalensis zarówno w części czaszkowej, jak i pozaczaszkowej, a jego cechy morfologiczne dostarczają informacji na temat filogenezy, wzrostu i rozwoju neandertalczyków. Wyjątkowo szybkie tempo wzrostu w okresie niemowlęcym – Co najważniejsze, niemowlę wykazuje oznaki wyjątkowo szybkiego wzrostu somatycznego, co sugeruje, że neandertalczycy posiadali odmienną strategię rozwoju we wczesnym okresie życia. Inne rzadko zachowane neandertalskie niemowlęta pokazują podobny wzorzec przyspieszonego wczesnego wzrostu somatycznego i mózgowego, co sugeruje konsekwentną różnicę w sposobie rozwoju naszych ewolucyjnych krewnych – twierdzą naukowcy. Jednoczesne uczeni podkreślają, że wspieranie szybkiego wzrostu ciała i rozwoju mózgu wiązałoby się…

dzieci-neandertalczykow-33a7242.jpg
width: 4000
height: 3000

„Gra o tron” w świecie gryzoni. Naukowcy zaobserwowali pierwszą w historii demokratyczną sukcesję u golców
type: item
date: 2026-04-20T12:18:48.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: gryzonie
subject: ssaki
subject: zwierzęta
description: Mało jest stworzeń tak fascynujących, charakterystycznych i bezwzględnych jak golce piaskowe. Nagie, pomarszczone kretoszczury żyją w podziemnych tunelach Afryki Subsaharyjskich w strukturach przypominających ule, a biolodzy do tej pory byli przekonani, że władza w tych koloniach opiera się wyłącznie na terrorze długich, pożółkłych zębów i pazurów. Do tej pory, bo golce demokratycznie wybrały nową królową.
encoded: Zazwyczaj w koloniach golców piaskowych (Heterocephalus glaber) panuje żelazna dyscyplina. Królowa jest jedyną samicą w kolonii, która ma prawo do rozrodu, a dopóki monarchini żyje, pozostałe samice są brutalnie tłamszone. Gdy jednak królowa umiera, w kolonii wybucha chaos. Dawniej uległe samice stają do krwawej walki o tron, zabijając młode rywalki i tocząc pojedynki na śmierć i życie, dopóki jedna z nich nie wyłoni się jako absolutna dominatorka. Amerykanie przeprowadzili eksperyment na demokracji Zespół naukowców z Salk Insitute w Kalifornii pod kierownictwem dr Janelle Ayres postanowił sprawdzić, czy w sztywnej hierarchii golców jest miejsce na elastyczność. Badacze obserwowali małą, stabilną rodzinę golców: królową o imieniu Teré, jednego reprodukcyjnego samca (ciekawe, czy był to Łukasz, czy Paweł?) oraz ich potomstwo. Naukowcy nie chcieli uśmiercać urzędującej królowej, więc zaczęli manipulować środowiskiem kolonii, by sprawdzić, jak wpłynie to na jej autorytet. Kluczowym momentem okazała się przeprowadzka do nowego wiwarium. Zmiana otoczenia sprawiła, że królowa Teré przestała rozmnażać się na blisko rok. Przekazanie władzy odbyło się pokojowo W tym czasie wydarzyło się coś, czego nauka nigdy wcześniej nie zarejestrowała. Dwie córki Teré zaczęły sekwencyjnie wykazywać zdolności rozrodcze, a pod koniec 2025 roku jedna z nich – Arwen – przejęła rolę jedynej królowej. Cały proces odbył się bez jednej kropli krwi i bez walki o dominację. Czy to możliwe, że golcevwybrały nową przywódczynię? Eusocjalność i cena przemocy Golce piaskowe to jedne z nielicznych eusocjalnych ssaków. Oznacza to, że dzielą się na kasty: reproduktorów oraz personel pomocniczy, który dba o tunele i szuka pożywienia. Ta strategia sprawdza się w stabilnym środowisku, ale ma swoje wady. Często obserwuje się ją u owadów, np. pszczół. Przemoc, którą królowa stosuje, by utrzymać dominację, jest kosztowna energetycznie i prowadzi do kontuzji wewnątrz grupy. Co więcej, poleganie na genach tylko je…

shutterstock1015655410-15d7881.jpg
width: 5436
height: 3549

Niezwykłe krzyżówki w świecie zwierząt. 18 gatunków, w których istnienie trudno uwierzyć
type: item
date: 2026-04-17T10:00:04.000Z
creator: Artur Białek
subject: Przyroda
subject: dzikie zwierzęta
subject: ewolucja
subject: gatunki
subject: zwierzęta
description: Świat przyrody potrafi zaskoczyć nawet najbardziej doświadczonych obserwatorów. Niektóre zwierzęta wyglądają jak efekt komputerowej manipulacji, a jednak istnieją naprawdę. Te hybrydy trudno przypisać do jakiejkolwiek kategorii.
encoded: W tym artykule: Wolphin: krzyżówka orki i delfina Narluga: krzyżówka narwala i białucha arktycznego Grolar: krzyżówka niedźwiedzia grizzly i polarnego Zebroid: krzyżówka zebry i innego koniowatego Leopon: krzyżówka lamparta i lwa Tyglew: krzyżówka tygrysa i lwa Lygrys: krzyżówka lwa i tygrysa Inne hybrydy zwierząt Legendy o dziwacznych kreaturach są przekazywane od najdawniejszych czasów. Nie ulega wątpliwości, że większość z nich jest rezultatem wybujałej wyobraźni ich autorów i strachu przed światem dzikiej przyrody. Nie można jednak nie wspomnieć, że podobno w każdej legendzie kryje się choćby drobne ziarnko prawdy i bardzo możliwe, że tak też jest w tym przypadku. Gdy sparują się spokrewnione ze sobą gatunki, powstają hybrydy, które wyglądają jak efekt pracy zdolnego grafika komputerowego. Te zwierzęta istnieją jednak naprawdę. Niektóre powstały w naturze, inne skrzyżowano w niewoli. Łączy je jedno – każde z nich wprawia obserwatorów w prawdziwe osłupienie. 1. Wolphin: krzyżówka orki i delfina Co powstanie ze skrzyżowania orki karłowatej i butlonosa zwyczajnego? Masywne stworzenie z ciałem orki i łbem delfina. Wolphin jest niezwykle rzadkim zwierzęciem. Obecnie w niewoli żyje tylko jeden przedstawiciel tego gatunku. 2. Narluga: krzyżówka narwala i białucha arktycznego Kolejna dziwaczna hybryda przedstawicieli morskiej fauny to narluga. Ten gatunek nie jest tak ekstremalnie rzadki jak poprzedni. Narlugi bywają widywane w wodach północnego Atlantyku. 3. Grolar: krzyżówka niedźwiedzia grizzly i polarnego Z morza przenosimy się na ląd. Z połączenia dwóch przedstawicieli największych drapieżnych ssaków lądowych powstał grolar, znany też jako pizzly lub nanulak (w języku Inuitów słowo „nanuk” oznacza „niedźwiedź polarny”, a „aklak” – grizzly). Większość takich okazów żyje w niewoli, ale przynajmniej jeden był widziany na wolności. Dla zwierzęcia, które zostało odłowione w 2006 roku na terytorium Kanady, spotkanie z człowiekiem nie okazało się szczęśliwe. 4. Zebroid: k…

hybydy-zwierzat-c6f8526.jpg
width: 5760
height: 3840

Nasi przodkowie zabijali i jedli słonie już 1,8 mln lat temu. To pomagało zasilać ich rosnące mózgi
type: item
date: 2026-04-14T05:55:17.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: diety
subject: ewolucja
subject: Homo erectus
subject: mięso
subject: słonie
description: Wyobraźmy sobie zwierzę niemal dwukrotnie większe od współczesnego słonia afrykańskiego, osiągające wagę ponad 10 ton i mierzace 4,5 metra. To Elephas recki – prehistoryczny tytan, który przemierzał tereny dzisiejszej Tanzanii blisko 2 mln lat temu. Teraz wyobraźmy sobie grupę naszych przodków stojących nad jego truchłem, ćwiartujących je i przygotowujących do spożycia. Choć brzmi to surrealistycznie, to najnowsze odkrycia archeologiczne dowodzą, że polowanie na giganty było codziennością homininów znacznie wcześniej, niż przypuszczaliśmy.
encoded: Przez dziesięciolecia naukowcy debatowali nad tym, kiedy nasi przodkowie zaczęli polować na megafaunę (czyli zwierzęta ważące ponad 1000 kg) lub wykorzystywać ją padlinożernie. Nowe badania w słynnym wąwozie Olduvai w Tanzanii przesunęły tę granicę. Na stanowisku EAK zidentyfikowano dowody na ćwiartowanie słonia datowane na 1,8 miliona lat temu. To o 300 tysięcy lat wcześniej, niż wskazywały poprzednie szacunki dla tego regionu. Homo erectus musieli czymś zasilić swoje mózgi. Archeologiczna detektywistyka W archeologii tradycyjnym dowodem na ćwiartowanie mięsa są nacięcia pozostawione na kościach przez kamienne narzędzia. Jednak w przypadku gigantów, takich jak słonie, dowody te są niezwykle trudne do zdobycia. Skóra słonia ma kilka centymetrów grubości, a masa mięśniowa jest tak ogromna, że kamienne narzędzie mogło nigdy nie dotknąć kości. Dodatkowo miliony lat erozji często zacierają subtelne ślady. Skąd wiemy, że nasi przodkowie jedli słonie? Zespół badawczy musiał więc spojrzeć na problem szerzej, analizując tzw. tafonomię przestrzenną, czyli wyjątkowy „odcisk palca”, jaki na miejscu zdarzenia zostawia każdy drapieżnik. Porównując układ kości z Olduvai do współczesnych padłych słoni badanych w Botswanie, naukowcy odkryli, że szczątki na stanowisku EAK nie rozsypały się naturalnie ani nie zostały rozwleczone przez hieny. Ich skupienie oraz duże zagęszczenie narzędzi kamiennych wokół konkretnych części szkieletu wskazuje na intensywną, celową obróbkę wykonaną ludzką ręką. Kluczowym dowodem okazały się jednak specyficzne uszkodzenia, znane jako „zielone złamania”. Są to pęknięcia powstałe w momencie, gdy kość była jeszcze świeża i pełna wartościowego szpiku. W ekosystemie sawanny nie ma drapieżnika poza człowiekiem, który byłby w stanie rozłupać tak masywne kości nóg dorosłego słonia. Nawet hieny cętkowane, dysponujące potężnym naciskiem szczęk, kapitulują przed kośćcem tej skali. Obecność takich pęknięć na stanowisku EAK, w połączeniu z precyzyjnym rozkładem artef…

GettyImages-520117604-1c18e6c.jpg
width: 4288
height: 2868

Wielka zagadka paleontologii rozwiązana: przodek człowieka jednak znosił jaja
type: item
date: 2026-04-12T11:48:57.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: jajka
subject: ssaki
subject: wymieranie gatunków
subject: zwierzęta
description: „Wielkie Wymieranie” – najpotężniejszy kataklizm, który zmiótł z powierzchni Ziemi 90 procent wszystkich gatunków – pozostawił po sobie niepozorną, ssakokształtną istotę. W tym postapokaliptycznym krajobrazie pełnym morderczych upałów i susz ta nie tylko przeżyła, ale stała się absolutnym władcą kontynentów. Dzięki małej grudce skalnej wiemy wreszcie, jak to się udało: nasi przodkowie… wykluwali się z jaj.
encoded: Lystrozaur – krępy, wyposażony w charakterystyczne ciosy przodek ssaków – zdominował ekosystemy około 252 miliony lat temu. Podczas gdy inne gatunki znikały, ten terapsyd (czyli gad ssakokształtny) radził sobie w skrajnie niestabilnym środowisku. Nowe badania opublikowane w czasopiśmie „PLOS ONE” ujawniają odkrycie, które kończy wieloletni spór naukowy. Zespół pod kierownictwem prof. Juliena Benoita i prof. Jennifer Both zidentyfikował pierwsze w historii jajo przodka ssaków, które dodatkowo zawiera doskonale zachowany embrion sprzed 250 milionów lat. To tłumaczy, czemu np. dziobaki znoszą jaja. Praca rodem z detektywistycznego serialu Historia tego odkrycia zaczęła się w 2008 roku, kiedy to preparator John Nyaphuli znalazł w RPA małą grudkę skalną z drobnymi odłamkami kości. Już wtedy podejrzewano, że to młody osobnik przodka ssaków, który zginął przed wykluciem, ale ówczesna technika nie pozwalała na zajrzenie do wnętrza skamieniałości. Dopiero zastosowanie akceleratora cząstek (synchrotronu X-ray CT) w Europejskim Centrum Promieniowania Synchrotronowego (ESRF) we Francji pozwoliło prześwietlić okaz z niespotykaną precyzją. Kluczowym dowodem okazało się spojenie żuchwy embrionu. Skany wykazały, że dwie połowy dolnej szczęki nie były jeszcze zrośnięte. Oznacza to, że zwierzę nie byłoby w stanie samodzielnie pobierać pokarmu – co jest jednoznacznym dowodem na to, że osobnik wciąż znajdował się na etapie rozwoju embrionalnego przed wykluciem. „Żyj szybko, umieraj młodo” Analiza znaleziska sugeruje, że lystrozaur stosował strategię reprodukcyjną, która była fundamentem jego sukcesu w świecie po wielkim wymieraniu. Gatunek ten składał prawdopodobnie miękkie, skórzaste jaja, które ze względu na brak mineralizacji rzadko zachowują się w zapisie kopalnym. To tłumaczy, dlaczego przez 150 lat badań nie natrafiono na podobny ślad. Jaja te były stosunkowo duże w stosunku do wielkości ciała matki, co zapewniało embrionom ogromne zapasy żółtka. Dzięki temu młode miały dostęp do…

GettyImages-1449033918-64514ae.jpg
width: 8368
height: 5584

Ta roślina produkuje czarny nektar i nikt nie wie, w jakim celu to robi
type: item
date: 2026-04-07T10:39:37.000Z
creator: Jan Stradowski
subject: Przyroda
subject: biologia
subject: ewolucja
subject: motyle
subject: NatGeoBN
subject: owady
subject: rośliny
description: Nocne zawisaki zapylają kwiaty Jasminanthes mucronata, rośliny rodzimej dla Japonii – ustalili naukowcy z University of Tokyo. Nadal jednak nie wiadomo, dlaczego wytwarza ona unikatowy, czarny nektar.
encoded: Nektar kojarzy się z napojem spożywanym przez greckich bogów. W przyrodzie to słodki płyn, którymi kwiaty przyciągają zapylaczy, takich jak pszczoły czy motyle. O ile same kwiaty często są kolorowe, to nektar najczęściej jest bezbarwny. Wystarczy jego zapach, by zwabić owady. Jest jednak fascynujący wyjątek od tej reguły. W południowej Japonii rośnie roślina Jasminanthes mucronata. Jej kwiaty są białe, natomiast nektar ma barwę czarną. Dlaczego? Naukowcy od dawna próbują to wyjaśnić. Zespół Soma Chiyody, Ko Mochizukiego i Atsushiego Kawakity z University of Tokyo właśnie ustalił, że to nocne ćmy zwane zawisakami najskuteczniej przenoszą pyłek tej rośliny. Nocne motyle piją czarny nektar Barwny nektar od lat rozpala wyobraźnię biologów, bo wyróżnia się na tle „klasycznej”, przezroczystej słodyczy kwiatów. Taka cecha aż prosi się o pytanie: do kogo roślina kieruje swój sygnał? W praktyce badania nad barwnym nektarem długo obracały się wokół dziennych zapylaczy, bo kolor najłatwiej dostrzec przy świetle. Tym razem jednak decydujące okazało się to, co dzieje się po zmroku. Badacze śledzili odwiedziny kwiatów zarówno w dzień, jak i w nocy, w wielu lokalizacjach na południu kraju. W obserwacjach nocnych regularnie pojawiały się zawisaki. To nocne motyle znane z bardzo sprawnego lotu, który przypomina umiejętności kolibrów. Sama ich obecność przy kwiatach to jednak za mało, by mówić o zapylaniu. Kluczowe jest, czy owad pobiera pyłek z jednego kwiatu i przenosi go do kolejnego. Dowód: pyłek na ssawce W terenie nauka bywa sportem wymagającym cierpliwości. Potwierdzenie roli zawisaków wymagało złapania owada i sprawdzenia, czy przenosi pyłek Jasminanthes mucronata. Początkowo próby odłowu siatką kończyły się niepowodzeniem, bo zawisaki okazały się zbyt sprawnymi lotnikami. Przełom przyniosło dopiero wabienie na światło. Gdy udało się schwytać zawisaka, na jego ssawce, czyli wydłużonym narządzie gębowym służącym do pobierania nektaru, stwierdzono obecność pyłku. To właśnie ten…

Jasminanthesmucronataczarny-nektar-dcbf2a1.jpg
width: 4921
height: 3264

Dlaczego źrenice zwierząt mają tak różne kształty? Poznaj fascynujące przystosowania
type: item
date: 2026-03-24T10:02:05.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: drapieżniki
subject: ewolucja
subject: koty
subject: kozy
subject: oczy
subject: zwierzęta
description: Gdy przyglądasz się oczom kota, widzisz pionową, nieco onieśmielającą szczelinę. Źrenice kozy są jeszcze dziwniejsze (dla niektórych przerażające) – przypominają szeroki, poziomy prostokąt. Mątwy mają z kolei oczy w kształcie litery W. To wszystko nie przypadek, ale efekt milionów lat ewolucji. Źrenice opowiadają historię lat przetrwania, polowania i sposobów unikania zagrożenia. Ale dlaczego właściwie są takie „dziwne” i różne od naszych?
encoded: Czemu wszystkie zwierzęta nie mają takich samych oczu? Dlaczego kształt źrenic jest taki ważny? W jaki sposób możemy dzielić ze sobą tę samą planetę, a jednocześnie być tak różni? Oczy są symbolem fascynującego przystosowania, które odpowiada za wyjątkowy sposób widzenia i umożliwia przetrwanie. Jakie tajemnice kryją? Pionowe, okrągłe i poziome Kot czający się w wysokiej trawie musi precyzyjnie ocenić odległość pionowymi źrenicami i zareagować błyskawicznie, gdy zbliża się jego ofiara. Koza na pastwisku nie ma luksusu nieruchomego wypatrywania jednego punktu – musi nieustannie obserwować cały horyzont. Jej pozioma źrenica „otwiera się” na szeroki krajobraz, pozwalając błyskawicznie zauważyć nadchodzącego drapieżnika. W morskich głębinach mątwa korzysta z iście kosmicznych źrenic w kształcie litery „W” – naukowcy wciąż debatują, czy pomaga jej to lepiej widzieć kolory w zmiennym, morskim środowisku, minimalizować odblaski czy lepiej kamuflować się przed wrogami. Pionowe szczeliny – drapieżnik widzi więcej, niż myślisz Pionowa kocia źrenica to narzędzie snajpera: ogranicza rozmycie w pionie i pozwala na ostre widzenie obiektu, który za chwilę stanie się obiadem. Niewielkie różnice odległości podlegające ocenie dwóch skierowanych w stronę ofiary oczu pozwalają precyzyjnie ocenić odległość: proces ten nazywa się stereopsją (ludzie także się nim wspierają). Taką pionową budowę spotykamy u kotów i niektórych węży, które muszą bardzo dokładnie wycelować podczas ataku. Zwężanie źrenic w poziomie pomaga w widzeniu stereoskopowym, natomiast poszerzanie ich w pionie ułatwia ocenę głębi na podstawie rozmycia. Co ciekawe, to rozwiązanie sprawdza się najlepiej w przypadku drapieżników żyjących blisko ziemi. Większe drapieżniki, takie jak lwy i tygrysy, mają zazwyczaj okrągłe źrenice, ponieważ patrzą na ziemię pod ostrzejszym kątem, co zmniejsza przewagę rozmycia w ocenie odległości. Poziome prostokąty – roślinożerca, który zawsze jest czujny Czas na łąkach mija powoli, ale nie zn…

GettyImages-2263441514-88c82de.jpg
width: 3442
height: 2222

Czy ludzie są z natury agresywni? Nowe badanie rozróżnia dwa typy przemocy: „łagodną” i „śmiertelną”
type: item
date: 2026-03-24T08:01:13.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: ludzie
subject: małpy
subject: przemoc
description: Często słyszymy, że ludzie są z natury agresywni. Niektórzy sądzą nawet, że każdy konflikt to krok w stronę eskalującej przemocy fizycznej, a krwiożerczość jest wprost „zakorzeniona” w genach małp naczelnych: także ludzi. Naukowcy obalają ten stereotyp, wskazując dwa skrajnie różne typy przemocy w świecie zwierząt.
encoded: Badacze z Uniwersytetu w Lincoln prześledzili zachowania stu gatunków naczelnych – od szympansów po ludzi – i doszli do zaskakującego wniosku: codzienna, „łagodna” agresja (np. słowna) wcale nie prowadzi automatycznie do wzrostu występowania przemocy „śmiertelnej”. Te zachowania mają różne źródła ewolucyjne i nie powinny być wrzucane do jednego worka. A my wcale nie jesteśmy stworzeni do fizycznej przemocy. Nie każda agresja prowadzi do śmierci Badacze rozróżnili pięć typów agresji – od codziennych drobnych konfliktów po ekstremalne akty przemocy. Okazało się, że o ile różne formy przemocy śmiertelnej (np. zabijanie dorosłych czy dzieciobójstwo) rzeczywiście bywają ze sobą powiązane, to nie ma korelacji między tymi zachowaniami a codziennymi drobnymi aktami agresji, np. sprzeczkami o pożywienie. To odkrycie zadaje kłam popularnej tezie, że częste drobne konflikty automatycznie prowadzą do eskalacji i tragedii. Zespół prof. Bonaventury Majolo z Uniwersytetu w Lincoln podkreśla, że zrozumienie tej różnicy ma ogromne znaczenie zarówno dla nauk biologicznych, jak i społecznych. 100 gatunków naczelnych nie może się mylić Skłonność do zabójstw pojawia się tam, gdzie presja ewolucyjna wymaga eliminacji konkurentów – a nie tam, gdzie dominuje łagodna rywalizacja o codzienne zasoby. Co ważne, nawet gdy w określonym gatunku często dochodzi do konfliktów – tak jak np. u ludzi – nie musi on być bardziej „śmiercionośny” od innych. Naukowcy rozdzielili te dwie siły – codzienną agresję i skrajną przemoc – i pokazali, że ich ewolucja przebiegała osobno. Łagodna agresja to narzędzie porządkowania hierarchii czy obrony terytorium, podczas gdy przemoc śmiertelna bywa „ostatnią deską ratunku” w sytuacji ekstremalnej walki o przetrwanie. To tłumaczy, dlaczego w wielu społecznościach – nawet zwierzęcych – drobne kłótnie są na porządku dziennym, ale akty brutalnej przemocy są rzadkie i wywołują silną reakcję otoczenia. Czy jesteśmy zaprogramowani do przemocy? Biologia, hormony, wychowanie…

shutterstock617320871-7a224f2.jpg
width: 4358
height: 2905

Te roboty wymyśliły się same i nie przypominają niczego, co znamy. Działają i są niezniszczalne
type: item
date: 2026-03-19T14:42:11.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Technologia
subject: badania naukowe
subject: ewolucja
subject: roboty
subject: sztuczna inteligencja
description: Przecięte na pół nadal funkcjonują, a ich urwane kończyny same wracają do korpusu. To nie opis potwora, a nowej klasy robotów zaprojektowanych w całości przez sztuczną inteligencję. Algorytmy poradziły sobie lepiej od inżynierów.
encoded: Wyglądają trochę śmiesznie, trochę przerażająco, a na pewno nie znajomo. Ich niespokojne, pozornie nieskoordynowane ruchy wydają się chaotyczne i niezgrabne. A jednak te dziwne roboty potrafią się poruszać zaskakująco sprawnie. Ich „obcy” wygląd i zachowanie mają konkretne wytłumaczenie: nie zostały zaprojektowane przez ludzi. Są wynikiem komputerowej „ewolucji” przeprowadzonej całkowicie przez sztuczną inteligencję. Ludzie je tylko złożyli, według instrukcji AI. Eksperyment opisano właśnie w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences” Roboty spoza ludzkiej wyobraźni Tradycyjne podejście do robotyki opiera się na ludzkiej wyobraźni, która ma swoje ograniczenia. Projektanci i inżynierowie naśladują mechanikę, którą znają z natury. Inspiracją dla robotów są ludzie, zwierzęta czworonożne, ptaki czy np. pająki. Naukowcy z Northwestern University, pod kierownictwem profesora Sama Kriegmana, postanowili przełamać ten paradygmat. Proces projektowania powierzyli sztucznej inteligencji, programując coś w rodzaju „naturalnej selekcji”. W eksperymencie wykorzystano proste moduły: „kończyny”, silniki, akumulatory oraz cyfrowe „mózgi”. Program komputerowy mieszał te elementy w tysiącach kombinacji, tworząc zupełnie nowe typy „ciał”, w których te same moduły mogły pełnić funkcje np. nóg lub kręgosłupa. Cały proces odbywał się w symulacji. Algorytm testował wydajność każdego projektu, odrzucając te słabsze i promując najbardziej efektywne. W efekcie powstały struktury wykraczające poza granice ludzkiej wyobraźni. Te produkty cyfrowej ewolucji, choć wyglądają i poruszają się dziwacznie, radzą sobie doskonale. View oEmbed on the source website Noga, która sama wraca do tułowia Kluczową cechą powstałych „metamaszyn” jest ich niespotykana odporność na uszkodzenia oraz zdolność do regeneracji. Wykazują zdumiewający „instynkt przetrwania”: przewrócone do góry nogami, samodzielnie odzyskują właściwą pozycję. Co więcej, są w stanie przetrwać nawet duże uszkodzenia, np. p…

evolved-robots-are-bor-1-c28d376.jpg
width: 2880
height: 1920

Czy życie spadło z kosmosu? „Wielka piątka” cegiełek DNA i RNA znaleziona na kolejnej planetoidzie
type: item
date: 2026-03-18T13:38:23.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Kosmos
subject: dna
subject: ewolucja
subject: planetoidy
subject: życie
description: Czy życie na Ziemi zaczęło się od uderzenia innego ciała niebieskiego? Japońska sonda Hayabusa-2 dostarczyła na to kolejnych dowodów. W przywiezionych przez nią próbkach planetoidy Ryugu odkryto komplet zasad azotowych – fundamentalnych związków, z których zbudowany jest każdy żywy organizm.
encoded: Czarne drobinki przywiezione z Ryugu w 2020 roku przez misję Hayabusa-2 ważą zaledwie kilka gramów. Okazało się, że zawierają kompletny zestaw związków potrzebnych do powstania życia. A zatem materia organiczna, która ukształtowała ziemską biosferę, nie musiała powstać bezpośrednio na naszej planecie, lecz mogła zostać na nią dostarczona w wyniku kolizji z ciałami niebieskimi. To odkrycie nie tylko wspiera tzw. teorię panspermii, ale sugeruje, że „cegiełki życia” są powszechne w Układzie Słonecznym. Ryugu to już druga (po Bennu) planetoida, na której wykryto „wielką piątkę” cegiełek życia. „Wielka piątka” cegiełek życia W próbkach z Ryugu znaleziono wszystkie pięć zasad azotowych, które tworzą kwas deoksyrybonukleinowy (DNA) oraz rybonukleinowy (RNA). Wcześniejsze badania wykrywały tylko uracyl. Tym razem znaleziono też pozostałą czwórkę: adeninę, guaninę, cytozynę oraz tyminę. Znalezienie ich wszystkich na jednym obiekcie o szerokości zaledwie 900 metrów dowodzi, że na asteroidach przez miliardy lat mogą krążyć cząsteczki o krytycznym znaczeniu dla powstania życia. Co amoniak robi na planetoidzie? Analiza próbek z Ryugu ujawniła coś jeszcze – zaskakującą korelację między ilością „wielkiej piątki” zasad a stężeniem amoniaku. Jest to odkrycie o tyle istotne, że żaden dotychczas znany model teoretyczny nie przewidywał takiej zależności. Sugeruje to istnienie nieznanego wcześniej szlaku syntezy chemicznej, który zachodził w ekstremalnych warunkach wczesnego Układu Słonecznego. Dzięki porównaniu danych z planetoid Ryugu i Bennu oraz meteorytów znalezionych na Ziemi badacze zauważyli, że choć proporcje składników różnią się w zależności od historii danej skały, ich obecność jest niemal regułą. To pozwala sądzić, że przestrzeń kosmiczna jest bogatym magazynem „półproduktów”, które w odpowiednich warunkach mogą zapoczątkować powstanie życia. Ryugu jako analog wczesnej Ziemi Mimo że obecność zasad azotowych nie oznacza, iż na samej asteroidzie istniało życie, znalezisko to …

zycie-ryugu-475babd.jpg
width: 1688
height: 1125

Kameleon wśród owadów. Niesamowita metamorfoza różowego pasikonika zaskoczyła badaczy
type: item
date: 2026-03-18T08:21:15.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: lasy deszczowe
subject: owady
subject: panama
description: 11 dni – tyle potrzebuje samica pasikonika z Panamy, by z neonowo różowej stać się całkowicie zieloną. To przełomowe odkrycie biologów, którzy po raz pierwszy udokumentowali taką przemianę w obrębie jednego stadium życia owada. Badanie sugeruje, że ta barwna strategia pozwala owadom przetrwać w tropikalnym lesie.
encoded: Przenieśmy się na wyspę Barro Colorado w Panamie, gdzie badacze z University of St Andrews oraz innych międzynarodowych instytucji prowadzili obserwacje nocnego życia lasu deszczowego. Ich celem był pasikonik (Arota festae), który specjalnie nie rzuca się w oczy. Jego jasnozielone ciało i szerokie skrzydła idealnie imitują młodą roślinność. Jednak w marcu 2025 roku naukowcy dostrzegli coś niemożliwego: dorosłą samicę o intensywnym, wręcz neonowo różowym kolorze. Od osłupienia do analizy Biolodzy byli zdumieni. Różowe osobniki pasikoników odnotowywano w literaturze naukowej już od 1878 roku, ale niemal zawsze uznawano je za rzadkie, niekorzystne mutacje genetyczne. Uważano, że taki osobnik w zielonym lesie jest skazany na pożarcie przez pierwszego lepszego ptaka. – Znalezienie tego osobnika było prawdziwym zaskoczeniem – przyznał dr Benito Wainwright, główny autor badania. Zespół postanowił baczniej przyjrzeć się temu niezwykłemu owadowi w kontrolowanych warunkach. I na ten temat napisał artykuł, który opublikowano właśnie na łamach „Ecology”. Odblaskowa kamizelka zmienia barwy To, co wydarzyło się w ciągu kolejnych dni w klatce badawczej, wprawiło naukowców w osłupienie. Owad, zamiast pozostać różowym, zaczął powoli zmieniać swoją barwę. Już po czterech dniach intensywny róż wyblakł do pastelowego odcienia. Po jedenastu dniach samica była już całkowicie zielona, stając się nieodróżnialną od typowych przedstawicieli swojego gatunku. Jest to pierwsze w historii nauki zarejestrowane zdarzenie, w którym pasikonik dokonuje pełnej zmiany koloru w obrębie jednego stadium życia. Zazwyczaj stawonogi zmieniają kamuflaż tylko podczas linienia, zrzucając stary pancerz. Tutaj proces zachodził stopniowo. – Można by pomyśleć, że jaskraworóżowy owad w przeważnie zielonym lesie wyróżniałby się dla drapieżników, jak pracownik w kamizelce odblaskowej – zauważył dr Matt Greenwell z University of Reading. Jednak dynamika lasu deszczowego rządzi się innymi prawami. Strategia opóźnionego …

pasikonik-a59bd26.jpg
width: 1688
height: 1125

Wyrostek robaczkowy jednak nie jest zbędny? Naukowcy znaleźli jego ukrytą funkcję
type: item
date: 2026-03-16T13:19:57.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: ewolucja
subject: karol darwin
subject: medycyna
subject: układ immunologiczny
description: Karol Darwin uważał go za zbędny i ten pogląd utrzymywał się w medycynie i biologii przez ponad sto lat. Teraz odkrywamy, że wyrostek robaczkowy może być ważnym elementem układu odpornościowego i bezpiecznym schronieniem dla mikrobioty.
encoded: Jest niepotrzebny i powoduje same problemy – tak przeważnie myślimy o wyrostku robaczkowym. Ten „nadprogramowy” fragment jelita ślepego uważany był za narząd szczątkowy, zbędną pozostałość po roślinożernych przodkach, nie pełniącą już żadnej roli w organizmie człowieka. Jednak XXI wiek przynosi nowe badania nad wyrostkiem, i to nie tylko u ludzi. Okazuje się, że występuje on u setek gatunków ssaków, a w toku ewolucji powstawał niezależnie aż... 32 razy. A zatem – musiał do czegoś służyć i na pewno nie była to rola marginalna. Zaczynamy ją poznawać. Fenomen ewolucji zbieżnej Najnowsze, intedyscyplinarne badania, rzucają zupełnie nowe światło na rolę wyrostka robaczkowego. Okazuje się, że jego ewolucyjna droga jest znacznie bardziej skomplikowana niż przypuszczano. Pełnił – i wciąż może pełnić – istotną rolę, która przez dekady wymykała się badaczom. Odkryto między innymi, że struktury przypominające wyrostek wyewoluowały niezależnie u co najmniej trzech grup ssaków: naczelnych, torbaczy i siekaczowców (to klad obejmujący gryzonie i zajęczaki). Okazało się, że organ ten pojawił się zupełnie niezależnie co najmniej 32 razy u 361 gatunków. W biologii takie zjawisko nazywamy ewolucją zbieżną. Tak powtarzalny schemat sugeruje, że wyrostek zapewniał jakąś wymierną przewagę adaptacyjną. Jego kształt i położenie w ciałach różnych ssaków mocno się różnią: od długich, cylindrycznych form u ludzi i małp człekokształtnych, przez lejkowaty kształt u koali i wombatów, aż po rozgałęzione struktury u niektórych gryzoni. Taka różnorodność świadczy o tym, że ewolucja wielokrotnie „majstrowała” przy tym organie, dostosowując go do specyficznych potrzeb ekologicznych danego gatunku. Centrum odporności i bezpieczna przystań mikrobioty Współczesna nauka ma dwie, silnie ugruntowane hipotezy na temat roli wyrostka robaczkowego. Pierwsza z nich mówi, że organ ten jest integralną częścią układu odpornościowego. Zawiera tkankę limfatyczną związaną z jelitami (GALT), która prawdopodobnie pełni …

wyrostek-robaczkowy-ca6fd6e.jpeg
width: 3003
height: 2003

Leworęczni faktycznie dominują nad praworęcznymi. Znaleziono wytłumaczenie wieloletniej zagadki
type: item
date: 2026-03-06T13:41:33.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: ewolucja
subject: ludzie
subject: psychologia
description: Choć stanowią tylko 10 procent populacji, leworęczni mogą mieć psychologiczną przewagę w walce o sukces. Nowe badania udowadniają, że ich psychika ma jedną, konkretną cechę.
encoded: Ludzie leworęczni uważani są często za wyjątkowo zdolnych. Na dowód tej tezy przywołuje się fakt, że „mańkutów” jest statystycznie dużo wśród osób wybitnych: artystów, naukowców czy celebrytów. Ale twardych dowodów na różnicę między lewo- a praworęcznymi dotychczas brakowało. Nowe badanie w końcu udowadnia, że różnica ta naprawdę istnieje. Leworęczni są silniej nastawieni na rywalizację i bardziej odporni na stres. Psychologiczny fundament leworęczności Współczesna nauka od lat próbuje odpowiedzieć na pytanie, dlaczego leworęczność utrzymuje się w ludzkiej populacji na stabilnym poziomie: około 10,6%. Choć w wielu kulturach była stygmatyzowana, a w codzienności często stanowi utrudnienie, ewolucja jej nie wyeliminowała – dlaczego? Najnowsze badanie, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Reports” przez zespół psychologów z Uniwersytetu Chieti-Pescara, sugeruje że klucz do tej zagadki wcale nie leży w biologii czy anatomii. Chodzi o specyficzną konstrukcję psychiczną. Leworęczność okazuje się być powiązana z wyższą motywacją do współzawodnictwa oraz większą odpornością na lęk związany z konfrontacją. W toku ewolucji mogło to decydować o przetrwaniu jednostki w sytuacjach kryzysowych. Jak badano leworęcznych? Zespół naukowców przeprowadził dwuetapowe testy na grupie ponad 1100 uczestników. Pierwsza faza opierała się na szczegółowych kwestionariuszach, które pozwoliły wyliczyć tzw. iloraz lateralizacji (LQ), określający stopień dominacji danej strony ciała. Z tej grupy wyłoniono osoby o najsilniej lewo- i prawostronne, a następnie poddano je testom osobowościowym. Badano skłonność do depresji, lęku oraz – co najważniejsze – dążenie do rywalizacji. Kolejny etap przeniósł eksperyment do laboratorium, gdzie 48 osób (połowa lewo- i połowa praworęcznych) wykonywało zadanie fizyczne: tzw. test 9 otworów. Polegał on na jak najszybszym umieszczaniu kołków w tablicy. Wyniki były zaskakujące – w sferze czysto mechanicznej leworęczni wcale nie dominowali. Co więcej, n…

leworeczni-maja-przewage-5eaa600.jpg
width: 1800
height: 1200

Nie narzędzie, nie broń, a jednak bezcenne. Co widzieli w kryształach nasi przodkowie? Odpowiedź dały szympansy
type: item
date: 2026-03-05T08:23:19.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: człowiek
subject: ewolucja
subject: geologia
subject: małpy
subject: szympansy
description: Gdy na wybiegu pojawił się przezroczysty kryształ kwarcu, szympansy zachowywały się tak, jakby trafiły na prawdziwy skarb. Samica Manuela oderwała go z postumentu, a inne osobniki nie chciały oddać z miejsc swojego spoczynku. Zwykły kamień nie wywołała takiej reakacji. Naukowcy sprawdzili, co tak bardzo zaintrygowało zwierzęta. Ma to związek z ewolucją człowieka.
encoded: Historia naszego zamiłowania do piękna zaczyna się zaskakująco wcześnie. Już 780 tys. lat temu nasi przodkowie, tacy jak Homo erectus, zbierali małe kryształy kwarcu i kalcytu. Znaleziska z Chin, Indii czy RPA potwierdzają, że te kamienie nie służyły jako narzędzia ani broń. Nie były zaostrzone ani przerobione na ozdoby. Przenoszono je jednak na duże odległości do jaskiń i schronień. Dlaczego to robiono? Dla wczesnych ludzi kryształy były zapewne czymś w rodzaju skarbów, również dzisiaj przypisuje się im czasem niezwykłe właściwości. Naukowcy od lat zastanawiali się, co dokładnie przyciągało wzrok naszych przodków do tych obiektów. Czy był to blask, czy może nietypowy kształt? Aby to sprawdzić, badacze postanowili przyjrzeć się naszym najbliższym żyjącym krewnym – szympansom. Na czele zespołu ekspertów stanął prof. Juan Manuel García-Ruiz, krystalograf z Międzynarodowego Centrum Fizyki Donostia w Hiszpanii. Wspólnie opublikowali na ten temat pracę w czasopiśmie „Frontiers in Psychology”. Podglądając małpy Badanie zostało przeprowadzone w ośrodku Rainfer, który jest rezerwatem dla małp położonym w Madrycie w Hiszpanii. Eksperymenty odbyły się w tym miejscu z udziałem dwóch grup uratowanych szympansów (Pan troglodytes), żyjących w środowisku półwolnym. Obserwacje prowadzono głównie z zewnątrz, korzystając z kamer monitoringu oraz specjalnej kryjówki dla badaczy. Małpy podziwiają piękno W pierwszym eksperymencie, nazwanym „Monolitem”, na wybiegu ustawiono dwa postumenty. Na jednym ustawiono duży, przezroczysty kryształ kwarcu o wadze ponad 3 kg. Na drugim umieszczono zwykły, brązowy kamień o podobnej wielkości. Reakcja szympansów była natychmiastowa i jednoznaczna. Zwierzęta poświęciły znacznie więcej czasu na badanie kryształu niż zwykłej skały. Samica alfa, Manuela, z wielkim trudem oderwała kwarc od podstawy i zabrała go na podest, by się nim bawić. Inne osobniki, jak samiec Yvan, zaniosły go nawet do swoich legowisk. Przez kolejne dwa dni małpy oglądały kryształ po…

kks-360d004.jpg
width: 5700
height: 3391

Twarz „Małej Stopy” po cyfrowej rekonstrukcji. Tak wyglądał nasz przodek sprzed 3,5 mln lat
type: item
date: 2026-03-03T13:40:15.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: afryka
subject: ewolucja
subject: odkrycia archeologiczne
subject: pradzieje
subject: RPA
description: „Mała Stopa”, jeden z najstarszych i najbardziej kompletnych szkieletów hominina, doczekała się cyfrowej rekonstrukcji twarzy. Dzięki skanom o niezwykle wysokiej rozdzielczości naukowcy odtworzyli jej rysy po ponad 3,5 mln lat. Wyniki analiz sugerują, że historia ewolucyjna tego australopiteka może być bardziej złożona, niż dotąd zakładano. To odkrycie może zmienić sposób patrzenia na początki człowieka.
encoded: To skamieniałość jest absolutnie unikatowa. Jest to najpełniejszy szkielet wczesnego hominina, jaki kiedykolwiek znaleziono. Niestety jego twarz została zniekształcona przez miliony lat procesów geologicznych, których nie dało się skorygować metodami rekonstrukcji fizycznej. Dlatego naukowcy musieli wykorzystać w tym celu bardzo zaawansowane metody badawcze. Ich wynik przedstawili na łamach. Okoliczności odkrycia „Małej Stopy” Szkielet odkryto w jednej jaskiń Wits Sterkfontein, położonych około 40 km na północny zachód od Johannesburga w Republice Południowej Afryki, na terenie wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako „Kolebka Ludzkości”. Odkrycie tego szkieletu tak naprawdę dokonało się w momencie analizy kości w magazynie. W 1994 roku Ronald J. Clarke zidentyfikował cztery kości lewej stopy należące do hominida. P.V. Tobiasa okrzyknął znalezisko mianem „Małej Stopy” ze względu na niewielki rozmiar zidentyfikowanej... stopy. Dopiero w kolejnych latach do tych kostek dokooptowano resztę szkieletu, która należała do tej samej istoty, która otrzymała naukową nazwę Australopithecus prometheus. Skanowanie daje twarz homininowi Wykorzystując skanowanie synchrotronowe o wysokiej rozdzielczości w synchrotronie Diamond Light Source w Wielkiej Brytanii oraz zaawansowane techniki rekonstrukcji wirtualnej, międzynarodowy zespół badawczy pod kierownictwem dr Amelie Beaudet z Uniwersytetu w Cambridge oraz francuskiego CNRS i prof. Dominica Stratforda z Uniwersytetu Witwatersrand (RPA) oraz Uniwersytetu Stony Brook (USA) zrekonstruował cyfrowo kości twarzy „Małej Stopy” z rozdzielczości 21 mikronów. Praca nad tym zadaniem trwała 5 lat. Synchrotrony są używane też do analizy fizykochemicznej artefaktów archeologicznych, tak jak to miało miejsce niedawno w przypadku broni z epoki brązu. W ten sposób udało się stworzyć jedną z najpełniejszych znanych rekonstrukcji twarzy australopiteka. Eksperci wskazują, że twarz jest kluczowym obszarem anatomicznym dla zrozumienia, ja…

littlefootscan-b737b57.jpg
width: 1200
height: 828

Oto jak powstały oczy u ludzi i innych kręgowców. To opowieść o cyklopie sprzed 600 mln lat
type: item
date: 2026-03-02T11:56:45.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Przyroda
subject: biologia
subject: ewolucja
subject: oczy
description: Naukowcy odkryli, że współczesny wzrok u ludzi i innych kręgowców narodził się z „trzeciego oka”, które dziś skrywamy głęboko w mózgu. A naszym przodkiem jest niewielki organizm, którego można określić mianem „cyklopa”. Te wnioski również rewulocjonizują naszą wiedzę o mózgu.
encoded: Oczy określane są „zwierciadłami duszy” i kluczowym narządami naszego ciała, które pozwalają na postrzeganie świata. Ich budowa jest niezwykle złożona. Dlatego do dzisiaj trwają dyskusje, kiedy i dlaczego powstały w toku ewolucji. Naukowcy z Uniwersytetu w Lund i Uniwersytetu w Sussex w najnowszym badaniu postanowili zrozumieć jak powstały oczy u kręgowców i wyjaśnić, dlaczego budowa ich siatkówki oraz sposób jej rozwoju różnią się tak drastycznie od oczu innych zwierząt. Wnioski opublikowali w „Current Biology”. – Wyniki są zaskakujące. Wywracają do góry nogami nasze rozumienie ewolucji oka i mózgu – mówi Dan-E. Nilsson, emerytowany profesor biologii sensorycznej na Uniwersytecie w Lund i jeden z autorów publikacji. Pochodzimy od cyklopów, ale malutkich Co udało się ustalić? Współczesne oczy kręgowców wyewoluowały z jednego, środkowego oka (tzw. oka medianalnego), a nie z oczu bocznych naszych najdawniejszych przodków, jak wcześniej uważano. Pradawny, robakowaty organizm, żyjący 600 milionów lat temu, utracił parzyste oczy boczne z powodu osiadłego trybu życia, zachowując jedynie centralny „czujnik” światła na szczycie głowy. Kiedy nasi przodkowie ponownie zaczęli aktywnie pływać, to właśnie fragmenty tego „oka cyklopa” przesunęły się na boki. To wyjaśnia, dlaczego siatkówka kręgowców rozwija się bezpośrednio z mózgu, podczas gdy u owadów czy kałamarnic powstaje ona ze skóry. „Wędrujące” oczy. Ich losy nie są proste Coraz spokojniejszy tryb życia sprawił, że robakopodobne stworzenie nie potrzebowało już par oczu, dlatego utraciły tę funkcję w toku ewolucji. Zwierzę zachowało jednak grupę komórek światłoczułych pośrodku głowy. Komórki te rozwinęły się w małe, prymitywne oko środkowe, które mogło rozpoznawać dzień i noc oraz wyczuwać, co jest w górze, a co w dole. W ciągu kolejnych milionów lat nasz odległy przodek ponownie zaczął prowadzić aktywny, pływacki tryb życia, co zwiększyło zapotrzebowanie na parę oczu. Z części małego oka środkowego rozwinęły się nowe, par…

oczy1-256eb00.jpg
width: 4522
height: 3015

Potrafią wstrzymać oddech na kilka minut. Ten lud przystosował się do życia pod wodą
type: item
date: 2026-03-02T08:57:22.000Z
creator: Łukasz Załuski
subject: Adventure
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: azja
subject: Edukacja
subject: ewolucja
subject: fakty i mity
subject: filipiny
subject: genetyka
subject: indonezja
subject: malezja
subject: nurkowanie
subject: Sport
subject: Travel
description: Ludność Bajau od pokoleń żyje w ścisłej symbiozie z morzem. To społeczność z Azji Południowo-Wschodniej, która zasłynęła niezwykłymi zdolnościami nurkowania na jednym oddechu. Badania naukowe pokazują, że ich organizmy wykazują realne adaptacje fizjologiczne i genetyczne związane z życiem w warunkach niedotlenienia.
encoded: Spis treści: Bajau – kim są morscy nomadzi? Wyjątkowe umiejętności nurkowania Adaptacje fizjologiczne – rola śledziony Adaptacje genetyczne – co odkryli naukowcy? Mit o „ludziach ze skrzelami” Bajau jako przykład współczesnej ewolucji człowieka Żyją głównie na wodach Filipin, Malezji i Indonezji. Tradycyjnie zamieszkiwali łodzie lub domy na palach, a ich codzienność przez stulecia była nierozerwalnie związana z rybołówstwem, połowem mięczaków i polowaniem podwodnym. Współcześnie część społeczności prowadzi bardziej osiadły tryb życia, jednak kulturowa tożsamość Bajau nadal silnie związana jest z morzem. Bajau – kim są morscy nomadzi? Bajau (Sama-Bajau, Badjao, Badżawowie) to grupa etniczna określana często mianem „morskich nomadów”. Ich tradycyjny model życia opierał się na stałej mobilności – przemieszczali się między wyspami i lagunami, żyjąc na łodziach zwanych lepa-lepa. Morze było dla nich nie tylko źródłem pożywienia, lecz także przestrzenią społeczną, duchową i ekonomiczną. W przeciwieństwie do wielu społeczności lądowych Bajau przez setki lat funkcjonowali w środowisku, w którym kluczową umiejętnością było nurkowanie bez sprzętu. To właśnie ten styl życia stał się impulsem do badań nad możliwą adaptacją ewolucyjną. Wyjątkowe umiejętności nurkowania Bajau są uznawani za jednych z najlepszych freediverów (nurków wstrzymujących oddech) na świecie. Tradycyjnie nurkowali w poszukiwaniu: ryb, pereł, ogórków morskich, skorupiaków. Niektórzy członkowie społeczności osiągają głębokości kilkudziesięciu metrów, pozostając pod wodą przez kilka minut bez aparatu tlenowego. Kluczowe jest tu zrozumienie, że nie chodzi wyłącznie o trening. Oprócz praktyki istotne znaczenie mają także uwarunkowania fizjologiczne. Warto jednak zaznaczyć, że często powtarzana informacja, jakoby Bajau spędzali „60% czasu pracy pod wodą”, nie ma jednoznacznego potwierdzenia w literaturze naukowej. Nurkowanie jest integralną częścią ich zajęć, lecz dokładne proporcje zależą od regionu i trybu życ…

bajau-GettyImages-175875868-f8837b2.jpg
width: 5616
height: 3744