Czy będziemy produkować żywe ciała pozwalające nam pozyskiwać zapasowe narządy dla ludzi?
Postępy w biotechnologii wkrótce pozwolą nam tworzyć „zapasowe” ludzkie ciała, które mogą być wykorzystywane do badań lub do dostarczania narządów do transplantologii. Czy ten scenariusz rodem z thrillera science fiction „Wyspa” stanie się naszą rzeczywistością?
Spis treści: Hodowla ludzkich ciał Modyfikowane genetycznie świnie Syntetyczny embrion Laboratoryjne mózgi sferyczne Twój cyfrowy bliźniak „Ciałoidy” to żywe ciała niezdolne do myślenia ani odczuwania bólu. Wygenerowane przy pomocy naszych własnych komórek macierzystych, mają służyć jako źródło idealnie dopasowanych genetycznie przeszczepów. Tylko czy jesteśmy w stanie uwierzyć, że tego typu twory naprawdę nie będą zdolne do odczuwania bólu, lęku i posiadania samoświadomości? Czy nie skończyłoby się to jak w przywołanym już filmie „Wyspa” z 2005 roku, opisującym świat trzymanych w zamknięciu klonów traktowanych tylko jako żywy magazyn części zapasowych? Hodowla ludzkich ciał Martine Rothblatt, założycielka i przewodnicząca zarządu firmy biotechnologicznej United Therapeutics przewiduje, iż dzień, w którym wydrukowane w 3D z komórek macierzystych organy do przeszczepów będą łatwo dostępne, nadejdzie już całkiem niedługo. Twierdzi, że tego typu możliwości uratują niezliczone życia – w tym życie jej córki. Rothblatt nie ma wątpliwości, że rozwój nauki i biotechnologii przybliża nas do realizacji wizji ciałoidów. Pomysł ten już teraz wywołuje wiele debat etycznych i kontrowersji. Jednym z głównych argumentów przemawiających za rozwojem ciałoidów jest to, że mogłyby one stanowić zapasowe organy ludzkie. Istnieje ogromny niedobór narządów do przeszczepów. Ponad 100 tys. osób w USA czeka na przeszczep, a 17 osób z listy oczekujących umiera każdego dnia. Ludzkie ciałoidy mogłyby posłużyć jako nowe źródło organów – można przeczyta na łamach „MIT Technology Review”. Magazyn przyjrzał się tematowi tworzenia ciał na zamówienie. Modyfikowane genetycznie świnie Ci, którzy uważają, że tworzenie zastępczych ciał jest nieetyczne, rozwój transplantologii widzą w wykorzystaniu modyfikowanych genetycznie narządów zwierzęcych. Jednak ten trop okazał się problematycznych. Narządy zwierzęce zazwyczaj nie są w stanie przetrwać w ludzkich ciałach, ponieważ nasz układ odpornościowy odrzuca je jako obce. Jednak kilka firm tworzy świnie z zestawem edytowanych genów, co sprawia, że ich organy są bardziej akceptowalne dla ludzkich ciał. Pomysł ten przetestowano na ludziach. David Bennett był pierwszą osobą, która otrzymała zmodyfikowane genetycznie serce świni w 2022 roku. Richard Slayman jako pierwszy otrzymał nerkę na początku 2024 roku. Niestety, obaj mężczyźni zmarli około dwa miesiące po operacji. Ale Towana Looney, trzecia żyjąca osoba, która otrzymała świńską nerkę edytowaną genetycznie, ma się dobrze. Operację przeszczepu przeszła pod koniec listopada ubiegłego roku. „Jestem pełna energii. Mam apetyt, jakiego nie miałam od ośmiu lat” – powiedziała po operacji. A niedawno po raz pierwszy przeszczepiono człowiekowi wątrobę od genetycznie zmodyfikowanej świni. Syntetyczny embrion Mimo to ciałoidy wydają się lepszym rozwiązaniem. Izraelska firma biotechnologiczna Renewal Bio ma nadzieję wyhodować „embrionalne wersje ludzi”. W naturze zarodki powstają z połączenia komórki jajowej i plemnika. Naukowcy pracują jednak nad sposobami tworzenia embrionów przy użyciu komórek macierzystych. W odpowiednich warunkach komórki te mogą dzielić się na struktury, które bardzo przypominają typowy zarodek. Naukowcy nie wiedzą, jak daleko będą w stanie rozwinąć się te embrionopodobne struktury. Ale już teraz wykorzystują je do prób zajścia w ciążę u krów i małp. Nikt tak naprawdę nie wie, jak podejść do syntetycznych ludzkich embrionów. Nie istnieje nawet odpowiednia nazwa dla tego typu tworów. Przepisy stanowią, że typowe ludzkie embriony mogą być hodowane w laboratorium przez maksymalnie 14 dni. Czy te same zasady powinny mieć zastosowanie do zarodków syntetycznych? Coraz bardziej przypominają te prawdziwe – co rodzi drażliwe pytania natury etycznej. Laboratoryjne mózgi sferyczne Już samo istnienie syntetycznych embrionów stawia pod znakiem zapytania nasze rozumienie tego, czym w ogóle jest ludzki embrion. Analogiczne kwestie były podnoszone już w 2013 roku, kiedy to badacze podejmowali pierwsze próby hodowania mini-mózgów, pozwalających na testowanie leków neurologicznych. Wówczas, jak i teraz, podnoszona jest przede wszystkim kwestia ogromnego wsparcia dla rozwoju badań naukowych i medycznych. A przede wszystkim tworzenia leków celowanych, odpowiadających bardzo konkretnym parametrom choroby danego człowieka. Obecnie większość badań nad lekami musi być przeprowadzana na zwierzętach laboratoryjnych przed rozpoczęciem badań klinicznych. Jednak zwierzęta nie muszą reagować w taki sam sposób jak ludzie, a zdecydowana większość terapii, które wyglądają bardzo obiecująco u myszy, zawodzi u ludzi. Takie badania mogą wydawać się marnowaniem zarówno życia zwierząt, jak i czasu. Twój cyfrowy bliźniak Naukowcy pracują również nad rozwiązaniami tych problemów. Niektórzy tworzą „organy na chipach”. To miniaturowe zbiory komórek zorganizowane na małym kawałku polimeru, które mogą przypominać pełnowymiarowe organy i mogą być wykorzystywane do testowania działania leków. Inni tworzą cyfrowe reprezentacje ludzkich organów w tym samym celu. Takie cyfrowe bliźniaki mogą być szeroko modelowane i potencjalnie wykorzystywane do przeprowadzania badań klinicznych. Oba te podejścia wydają mi się w jakiś sposób bardziej akceptowalne niż przeprowadzanie eksperymentów na ludziach stworzonych bez zdolności myślenia lub odczuwania bólu. Z drugiej strony coś, co w danym momencie odbieramy jako nieakceptowalne, może szybko zmienić się w oczywiste. Weźmy przykład początkowo demonizowanego zapłodnienia in vitro. Gdy zostało po raz pierwszy opracowane, przeciwnicy argumentowali, że jest to „największe zagrożenie od czasu bomby atomowej”. W tej chwili szacuje się, że dzięki zapłodnieniu in vitro przyszło na świat ponad 12 milionów ludzi. Czy tak samo stanie się z ciałoidami? Czy leżące w laboratoryjnym magazynie ciało wygenerowane z naszych własnych komórek macierzystych będziemy traktować jak zapasowy garnitur? A może znajdziemy złoty środek pomiędzy możliwościami biotechnologii a ludzką etyką? Źródło: MIT Technology Review Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Las to nasz przyjaciel. Porady i etyczne wskazówki, jak prawidłowo zachować się w lesie.
Powinniśmy respektować życie dzikich zwierząt i szanować inne osoby przebywające w lesie. Dotyczy to każdego turysty – mówi leśnik i przyrodnik Adam Gełdon.
W tym artykule: Jak zachować się podczas spotkania z dzikim zwierzęciem? Jak bezpiecznie rozpalać ognisko? Na czym polega etyka outdoorowa? Jak zachować się podczas spotkania z dzikim zwierzęciem? Co zrobić w przypadku spotkania z dzikimi zwierzętami w lesie? Dzikie zwierzęta z zasady unikają spotkań z ludźmi. Jest to dla nich olbrzymi stres. Jeśli już dojdzie do spotkania, to nie należy ich prowokować, dotykać, zachodzić drogi. No i przede wszystkim – dokarmiać. W przypadku bliskiego spotkania ze zwierzęciem potencjalnie niebezpiecznym, które nie ucieka na nasz widok, nie należy w panice uciekać plecami odwróconymi do zwierzęcia. Może to spowodować instynktowne ruszenie w pogoń za człowiekiem. Dlatego najlepiej powoli oddalać się, będąc cały czas przodem skierowanym do zwierzęcia. Warto też robić hałas, np. okrzykami, machaniem rękami czy rzucaniem patyków. Jeśli jest taka możliwość, warto telefonem zrobić zdjęcie lub nagrać film takiemu niepłochliwemu osobnikowi. Zdjęcie? Film? W przypadku gatunków chronionych jak wilk, niedźwiedź czy ryś, będzie to przydatne Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska do dalszego postępowania. Ograniczy też tzw. fake newsy w mediach społecznościowych o faktycznych atakach dzikich zwierząt na ludzi. Kogo poinformować, gdy w lesie zobaczymy ranną sarnę lub dzika? Powinniśmy wezwać służby, takie jak nadleśnictwo lub ośrodek rehabilitacji dzikich zwierząt. Nigdy nie podejmujemy samodzielnej akcji ratunkowej. A jeśli spotkamy poszkodowane zwierzę na terenie zurbanizowanym, to informujemy urząd miasta, gminy lub powiatowe centrum zarządzania kryzysowego. Jeśli mamy do czynienia z gatunkiem chronionym, należy poinformować Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska. Pamiętajmy, że zwierzę chore, w stresie czy zaskoczone przez człowieka może zachować się nieprzewidywalnie. A jeśli ruszy do ataku? Najlepiej położyć się na ziemi w skulonej pozycji, ochraniając głowę i brzuch. Ucieczka nie jest najlepszym pomysłem, gdyż dzikie zwierzęta poruszają się w lesie o wiele szybciej od nas. Jak bezpiecznie rozpalać ognisko? Jakie naturalne materiały można znaleźć w lesie, które mogą być użyte do zapłonu ogniska? Najlepszym materiałem jest kora brzozy, dostępna całorocznie praktycznie w każdym lesie. Łatwo ją rozpalić, nawet gdy jest wilgotna. Pamiętajmy, aby nie pozyskiwać jej z żywych, stojących drzew tylko z tych powalonych lub ściętych. Dobrą rozpałką są również sosnowe czy świerkowe „smolne” szczapki. Znajdziemy je, odcinając suchą gałąź powalonego drzewa w miejscach uszkodzonego pnia lub nacinając korzeń. Łatwopalną żywicę można również znaleźć w stojącym świerku. Często sączy się z pnia w miejscu, w którym drzewo próbuje zabliźnić ranę, np. po ataku kornika czy uszkodzeniu mechanicznym. Suche trawy czy owocostany pałki wodnej też są dobra rozpałką. Jakie techniki ułatwiają utrzymanie ogniska, zwłaszcza w trudnych warunkach pogodowych? Przede wszystkim musimy mieć dostęp do suchego drewna. Drewno leżące bezpośrednio na ziemi i mające styczność z glebą będzie zawierało sporo wilgoci. Trzeba oczywiście zadbać o odpowiednią konstrukcję ogniska. Warto poświęcić temu trochę czasu i staranności. Są różne techniki i rodzaje przygotowania ogniska – od ułożenia drewna w kształcie piramidy, po bardziej skomplikowane typu nodia, które może dawać ciepło przez wiele godzin bez naszej ingerencji. Dobrze jest przy palącym się ognisku suszyć mokre polana, które można ułożyć w formie ścianki, dodatkowo odbijającej ciepło ogniska w naszą stronę. Są również techniki, kiedy do ogniska automatycznie zsuwają się nowe polana w momencie wypalenia starych. Jednak z takimi rozwiązaniami trzeba szczególnie uważać, gdyż nad ogniem trzeba mieć zawsze pełną kontrolę. Na czym polega etyka outdoorowa? Gdybyś miał wymienić 3 zasady etyki outdoorowej, aby minimalizować wpływ człowieka na środowisko naturalne, jakie by one były? Należy pamiętać, że etyczne zachowanie nie dotyczy jedynie środowisk bushcraftowych czy surwiwalowych, ale również każdego turysty przebywającego nie tylko w lesie, ale w ogóle w naturze. Po pierwsze: rozważne używanie otwartego ognia. A raczej minimalizowanie ognia w lesie i rozpalanie go wyłącznie w miejscach do tego wyznaczonych. Ogień jest niesamowitym darem, ale wypalona po ognisku ziemia zostawia w środowisku trwały ślad. Dlatego warto zadać sobie pytanie, czy rozpalenie ogniska jest mi niezbędne? Niestety, polskie lasy należą do czołówki najbardziej palnych lasów w Europie. Po drugie: to, co przyniesiemy do lasu, powinniśmy ze sobą zabrać. Jako certyfikowany trener etyki outdoorowej szczególnie zachęcam do stosowania międzynarodowej idei „leave no trace”. Pobyt na łonie natury warto wcześniej przemyśleć i przygotować. Zabrać odpowiednią ilość jedzenia i napojów, żeby później nie zostawiać resztek w lesie. Używać opakowań wielokrotnego użytku i nie śmiecić. Leśnicy wydają corocznie na sprzątanie lasu ok. 20 mln zł. Po trzecie: biwakowanie w odpowiedni sposób i trzymanie się wyznaczonych szlaków. Oprócz tego respektowanie życia dzikich zwierząt i szanowanie innych osób przebywających w lesie. Rozmawiała Iwona El Tanbouli-Jabłońska podczas „Leśnego spaceru” z marką Fjällräven. Adam Gełdon – leśnik i przyrodnik, pracownik Nadleśnictwa Spychowo. Tropiciel wilków, edukator leśny, kaletnik, certyfikowany trener etyki outdoorowej. Propagator leśnego obozowania i programu Lasów Państwowych pn. „Zanocuj w lesie”. Nasz ekspert Iwona El Tanbouli-Jabłońska Dyrektorka artystyczna National Geographic Polska, fotografka i współwłaścicielka studia fotograficzno-filmowego F11 STUDIO. Fotografią i fotoedycją zajmuje się od 18 lat. Absolwentka Akademii Sztuk Pięknych. Większość jej pracy koncentruje się na fotoreportażu i projektach długoterminowych. Podróżuje z aparatem po świecie podejmując trudne społecznie tematy. Prowadzi warsztaty, przeglądy portfolio, bywa jurorką w konkursach fotograficznych. Członkini stowarzyszenia RAV.A Stories. Podwójna laureatka tegorocznej edycji Grand Press Photo 2022. Jej fotoreportaż z Wysp Owczych zajął 1. Miejsce w kategorii Climate&Responsibility.
Poszukiwanie skarbów to niemal nasz sport narodowy. Tylko... czy to legalne?
Polacy mają syndrom Indiany Jonesa - w wolnych chwilach przeczesują pola i lasy w poszukiwaniu starych monet czy guzików. Czy to zgodne z prawem? I kto tak naprawdę jest właścicielem znaleziska?
Głos w słuchawce telefonu był zdenerwowany. Dzwonił właściciel pałacu w Domanicach, wiosce na Dolnym Śląsku. – Rano zobaczyłem w moim parku długi ślad, jakby ktoś ciągnął coś ciężkiego, zerwał nawet kawał trawnika. Biegł od samej ściany pałacu. Obok widać odciski opon. Sąsiedzi twierdzą, że późnym wieczorem widzieli w moim parku jakiś żółty traktor. Właściciel, niczym wytrawny śledczy, odnalazł traktor (pech, akurat w okolicy tylko jeden jest żółty), powiadomił policję i zrobiło się gorąco. Okazało się, że pod ścianą rezydencji leżała, przywalona kamieniem, szafa pancerna z XIX w. Nikt o niej nie wiedział, ale jako że pałac nie jest na stałe zamieszkały, zabytkowy sejf namierzyli „odkrywcy” z sąsiedztwa. Znalezisko było ciężkie, przyjechali więc traktorem z lawetą. Wywieźli „skarb” do swojej wsi, rzucili na podwórko, zrobili kilka zdjęć i… wystawili na Allegro. Wpadli po uszy. To jednak nie koniec tej historii. Okazało się, że nie ma za dużego zainteresowania sejfem i znalezisko, bardzo zresztą intrygujące – no bo kto i kiedy go ukrył, co było w środku? – leżało sobie na podwórku złodziei. Na dodatek wmieszała się w to szanowana w środowisku eksploratorów osoba i ex cathedra orzekła, że teren właściwie nie był prywatny, więc panowie mogli sobie sejf zabrać. Tyle że trudno znaleźć w całej Europie miejsce niczyje, każdy skrawek ziemi do kogoś należy. A polskie prawo pod tym względem jest nieugięte. Uważasz się za poszukiwacza, chcesz szukać zabytków, musisz mieć na to, przede wszystkim, zgodę właściciela terenu. Zielone ludziki W Polsce działa ponad 150 tys. eksploratorów – trudno powiedzieć, skąd biorą się statystyki. Najprawdopodobniej wiążą się z liczbą sprzedawanych wykrywaczy metalu, chociaż nie jest to miarodajne, bo detektory mają na wyposażeniu także wojsko, policja czy leśnicy. Mniej więcej od połowy lat 90. XX w. eksploracja stała się niemal sportem narodowym – dr hab. Maciej Trzciński, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, dyrektor Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu, twierdzi nawet, że Polacy mają syndrom Indiany Jonesa. W wolnych chwilach, po pracy albo w weekendy, po polach i lasach suną kordony ubranych w zielone, wojskowe uniformy osób, które przeczesują teren w poszukiwaniu m.in. monet. Niektóre łączą się w grupy pracujące nad jednym „tematem” – szukają ukrytych depozytów, składów, zapomnianych podziemi, przesiadują w archiwach. Mają na koncie większe i mniejsze sukcesy. Grzegorz Borensztajn z Głuszycy w Górach Sowich regularnie organizuje akcję Belfer. W kultowe dla eksploratorów góry, gdzie w czasie II wojny światowej Niemcy wydrążyli system podziemi o kryptonimie Riese, zjeżdżają wtedy pasjonaci z całej Polski i wspólnie oczyszczają naziemne elementy kompleksu. To ich sposób na poznawanie historii. Również Stowarzyszenie Eksploracyjne na rzecz Ratowania Zabytków „Sakwa” zawsze działa oficjalnie i ma na koncie ponad 30 udanych akcji. Odkryli m.in. katakumby Arcybractwa Dobrej Śmierci pod kościołem Franciszkanów w Krakowie, odnaleźli również radziecki samolot Pe-2 w dorzeczu Bzury. Większość poszukiwaczy trafia jednak na drobiazgi, dla nich pocisk, destrukt broni czy klamerka są wartym zachodu znaleziskiem. Mają swój kodeks, zwracają sobie wzajemnie uwagę, żeby nie zostawiać po sobie rozkopanych dołków, dbają też o to, żeby nie wchodzić w temat rozpoczęty już przez kolegę. Jeżeli ktoś jest na tropie np. zaginionego obrazu i zaczął już prace, nie wypada wpychać się ze swoją łopatą. Jak w każdym środowisku, na jednej szalce wagi są tacy, którzy uzyskują stosowne pozwolenia, zapraszają do współpracy archeologa, na drugiej tacy – którzy się prawem nie przejmują. Szukających tylko dla pieniędzy eksploratorzy nazywają hienami (najlepszy przykład to sejf z Domanic). Ale większość idzie za pasją, za cichą miłością do historii. I tu się zaczyna mały kłopot. – Nie można sobie po prostu szukać skarbów – tłumaczy prof. Trzciński. – W naszych przepisach ustawodawca dopuszcza możliwość, żeby poszukiwania ukrytych zabytków mogli prowadzić niefachowcy, muszą jednak uzyskać na to zgodę konserwatora zabytków. Trzeba pamiętać, że bez względu na to, czy zabytek został odkryty, czy znaleziony, jego jedynym właścicielem jest skarb państwa. Dla mnie jako dla archeologa najważniejszy jest tzw. kontekst, dlatego chcę, żeby przy takich pracach poszukiwaczom obowiązkowo towarzyszył archeolog. Siła kontekstu Archeolog Agata Byszewska podkreśla, że dla poszukiwaczy ważne są przedmioty, dla archeologa również to, gdzie i jak leżały, na jakiej głębokości i co było obok. Problem polega jednak na tym, że to, co ciekawe dla eksploratora, niezbyt podnieca muzealnika. Co z guzikami, łyżkami, hełmami wyciągniętymi gdzieś na polu? – Niestety w definicji zabytku nie ma cezury czasowej. Nawet wśród archeologów, podzielonych na przeciwników i tych akceptujących poszukiwaczy, nie ma więc jasności, czy np. zgnieciona manierka jest zabytkiem archeologicznym – mówi prof. Trzciński. To, że naukowcy upominają się o stary hełm, budzi wśród poszukiwaczy bunt. Tak naprawdę muzeum go nie potrzebuje, archeolodzy z wyższością patrzą na znaleziska z czasów II wojny światowej. Zdarza się jednak, i to jest tajemnica poliszynela, że archeolodzy kupują „fanty” od eksploratorów, korzystają z ich sprzętu albo sami uczestniczą w nielegalnych wyprawach, bo chcą pozyskać jakieś zabytki. – Niech pierwszy rzuci kamieniem, kto jest bez winy – narzekają eksploratorzy. Byszewska podkreśla, że najważniejsza jest uczciwość poszukiwaczy i archeologów. Liczy się też wiedza. – Kiedy byłam na pierwszych studenckich praktykach, mój profesor pokazał mi w wykopie obiekt archeologiczny. Patrzę w miejsce, które wskazywał palcem, a tam tylko jakaś plama. A to był zaczątek ziemianki, której nie rozpozna żaden amator. Poszukiwacze znajdują na polu żołnierskie guziki, zabierają je, ale zapominają, że do tych guzików może być reszta, czyli poległy w tym miejscu człowiek. Sam przedmiot bez kontekstu, w którym został znaleziony, nie jest wiele wart. Archeolog opowiada też o badaniach dr Tomasza Kołomańskiego w Krośnicach. Podczas remontu torów robotnicy znajdują szkielet 55-letniego mężczyzny, młodszej o blisko 10 lat kobiety i drugiej, 20-letniej. Na miejsce zostaje wezwany prokurator i konserwator zabytków. Podczas badań wykopaliskowych okazuje się, że mężczyzna miał na wysokości żeber XVII-wieczne monety ze śladami lnianego materiału i ślady cięć na kościach. Obok natrafiano na lej szrapnela z I wojny światowej. Gdyby ktoś zabrał tylko monety, nie udałoby się na ich podstawie odtworzyć żadnej historii, można by przypuszczać, że ci ludzie to ofiary eksplozji. Tymczasem archeolodzy ustalili, że podczas potopu szwedzka armia szła z Litwy w stronę Elbląga i wtedy kilka oddziałów dragonów zatrzymało się w okolicznych wsiach, które pustoszyli na potęgę. Te trzy osoby to zapewne rodzina, która uciekała przed wojskiem. I tak została ocalona czyjaś historia – mówi archeolog. Prof. Trzciński zaangażował się w trwające właśnie prace legislacyjne. Proponuje wprowadzenie do definicji zabytku archeologicznego cezury chronologicznej stu lat. – Nie możemy uparcie udawać, że każda skorodowana rzecz, która leżała w ziemi lub wodzie, posiada wartość historyczną lub naukową, a jej zachowanie leży w interesie społecznym – mówi naukowiec. – Kiedy znalazca powiadomi wojewódzkiego konserwatora zabytków o odkryciu takich rzeczy, a urząd nie zareaguje przez 90 dni, będzie można przyjąć, że te rzeczy nie są zabytkami i – to nowość – będą mogły zostać u znalazcy. Regulacja ta mogłaby unormować kwestie militariów z okresu II wojny światowej, które i tak są ignorowane przez archeologów, a dla eksploratorów mają wartość. Grupy chcące realizować swoje badawcze pasje będą mogły je nadal realizować w ramach pozwolenia na badania archeologiczne, co będzie oczywiście wiązało się ze stałą obecnością archeologa podczas takich prac. On będzie gwarantem zadokumentowania profesjonalnego przebiegu prac, zabezpieczenia artefaktów itd. Amatorzy historii powinni również mieć dostęp do darmowej edukacji ze strony muzealników czy konserwatorów. Odrębną kwestią jest wprowadzenie licencji na wykonywanie zawodu archeologa, co pozwoliłoby zdyscyplinować nie zawsze rzetelnych archeologów. Poglądy profesora Macieja Trzcińskiego się radykalizują. Przepisy już się zaostrzyły i eksploracja bez pozwoleń jest od 1 stycznia 2018 r. przestępstwem, a nie jak do tej pory wykroczeniem.
Przejażdżka na słoniu? Nie, dziękuję. Ciemna strona tajskiej turystyki
Zabawa ze słoniątkiem czy przejażdżka po dżungli na grzbiecie wielkiego słonia mogą wydawać się niezłą atrakcją. Trzeba jednak pamiętać, że za tę "przyjemność"zwierzęta płacą ogromną cenę...
Symbol Tajlandii Słonie w Tajlandii od lat uważane są za święte. To talizman szczęścia i dobrobytu. Obecnie w Kraju Uśmiechów na wolności żyje ich ok. 3 tys, z czego 2,7 tys. jest własnością prywatną lub rządową. Wykorzystywane są przede wszystkim w celach turystycznych. Broszury reklamujące wakacje w Tajlandii pełne są zdjęć radosnych turystów na grzbietach tych majestatycznych zwierząt. Nic więc dziwnego, że wielu turystów, którzy tutaj przyjeżdżają, chce doświadczyć takiej atrakcji... Biznes, wspierany jest przez biura i organizacje turystyczne, ma jednak swoją ciemną stronę.Cała sprawa wyszła światło dzienne dopiero parę lat temu. Łamanie ducha Słonie, na których uśmiechnięci turyści odbywają przejażdżki, tresowane są praktycznie od urodzenia. Podlegają specjalnemu procesowi, zwanemu phajaan, który w dowolnym tłumaczeniu oznacza ‘łamanie ducha’. Małe słoniątka zabierane są od matek pomiędzy trzecim a szóstym rokiem życia, czasami wcześniej. Phajaan zaczyna się od razu i ma na celu zmuszenie słonia do posłuszeństwa. Zwierzę zamykane jest w małej drewnianej skrzyni, w której możliwość ruchu jest znacznie ograniczona. Słoń jest bity, a jego głowa i uszy - najwrażliwsze miejsca na całym ciele - kłute i przebijane metalowymi hakami. Następnym razem, kiedy zobaczysz słonia przewożącego turystów, zwróć uwagę na jego uszy. Postrzępione, pełne blizn są bolesną pamiątką po phajaan. Zauważ też, że jego przewodnik ma zawsze przy sobie metalowy hak, którym dźga słonia po głowie, kiedy tylko ten zaczyna być choć trochę nieposłuszny. Podczas całego procesu ‘łamania ducha’ słoń nie dostaje ani jedzenia ani picia. Grube liny, którymi przywiązuje się słonia do klatki, służą do rozciągania jego kończyn i zostają one później zastąpione ciężkimi łańcuchami, z których słoń już nigdy się nie uwolni. "Wybawiciel" Po tygodniach walki wymęczone zwierzę poddaje się i przestaje stawiać opór. Wtedy do akcji wkracza jego przyszły opiekun, tzw. mahout. Tan nigdy nie bierze udziału w ‘łamaniu ducha’. Jest on pierwszą osobą, która po torturach podaje zwierzęciu jedzenie i wodę i uwalnia go z klatki. Słoń postrzega go jako wybawiciela i od tego momentu ufa mu już do końca. Na tym nie koniec, męczarnie słonia tak naprawdę dopiero się zaczynają. Te majestatyczne zwierzęta wyglądają na silne i wytrzymałe, mają jednak swoje granice. Bardzo często stoją na krótkich łańcuchach w pełnym słońcu, pozbawione wody przez całe godziny. Niedawno jeden ze słoni pod kambodżańskim Angkor Wat, doznał udaru i zawału serca w wyniku przegrzania i przepracowania. Często starsze słonie stawiają opór i mogą stać się niebezpieczne. Parę miesięcy temu angielski turysta został zrzucony z grzbietu jednego ze słoni i stratowany - dowód na to, że człowiek także płaci wysoką cenę za cierpienie zwierząt. Kolejną, do niedawna legalną praktyką, było też chodzenie z małymi słoniątkami po ulicach miast i proszenie o pieniądze. By zarobić, słoń - ku uciesze przechodniów - wykonywał sztuczki. Na pierwszy rzut oka nic złego zwierzęciu się nie działo. Naukowo dowiedziono jednak, że słoń poprzez skórę na stopach odczuwa drgania, wywołane przez przejeżdżające pojazdy. Wywołuje to u ogromny dyskomfort i ból. Trzymanie słoni w miastach jest oficjalnie zabronione. Jednak nadal zdarza się widzieć je w mniejszych miejscowościach. Jeśli kiedyś zobaczysz małe słoniątko i jego właściciela zbierających pieniądze, masz prawo powiadomić o tym policję. Na ratunek Obecnie w Tajlandii powstaje wiele sanktuariów, gdzie wykupione słonie z niewoli mogą swobodnie chodzić po parku i gdzie nie wykorzystuje się ich do celów turystycznych. Najsławniejsze miejsce to Elephant Nature Park, niedaleko Chiang Mai. Tutaj odwiedzający mogą przez cały dzień karmić słonie, kąpać się z nimi w strumieniu i dowiedzieć się o wiele więcej o pracy sanktuarium. Ta i podobne organizacje przyczyniają się do większej świadomości wśród mieszkańców Tajlandii jak i wśród turystów. Naprawdę warto zapłacić nieco więcej i przyczynić się do ratowania tych zwierząt od bólu i cierpieniu.
Czego nie robić w Tajlandii? [ETYKA PODRÓŻNIKA]
Rajska plaża, wibrujący Bangkok, przejażdżki na słoniu, odwiedziny u egzotycznych plemion, kraina uśmiechu czekają na ciebie – zachęcają turystyczne foldery o Tajlandii. Ale to wszystko, o czym czytamy, nie zawsze służy jej mieszkańcom.
Po pierwsze: przygotowanie Na pierwsze wakacje w Krainie Uśmiechu dobrze się przygotowałam: przy powitaniu dłonie należy łączyć w geście wai, ustępować miejsca mnichom i mniszkom, jeść łyżką, a nie widelcem, przed wejściem do buddyjskiej świątyni – zdjąć buty i okryć ramiona. Wiedziałam, że znaczków nie wolno lizać – bo jest na nich wizerunek niedawno zmarłego króla, cieszącego się w Tajlandii ogromnym szacunkiem graniczącym z kultem. A króla się nie liże. Ani nie zagina i nie depcze. Dlatego trzeba uważać z tajlandzkimi banknotami – delikatnie wkładać je do portfela, a kiedy wiatr wyrwie je nam z dłoni na chodnik – nie przydeptywać. Stopy uważane są za nieczyste, więc dotykanie nimi rzeczy czy ludzi to faux pas. Nawet samo pokazywanie czegoś stopą jest niegrzeczne. Dlatego siedząc przed posągiem Buddy, pilnujcie, żeby nie kierować nóg w jego stronę. No i jeszcze głowa! Pod żadnym pozorem nie wolno jej dotykać, to święta część ciała. Więc po główkach nie głaszcze się nawet dzieci. Oprócz lekcji z etykiety odrobiłam też lekcję z mrocznej strony turystyki. Wykorzystywanie kobiet, mężczyzn i dzieci do seksu jest nieetyczne – niezależnie od ich narodowości. Jednak wydaje się, że w Tajlandii czasem ludziom rozluźnia się moralność. Według raportu organizacji ECPAT (END Child Prostitution, Child Pornography and Trafficking of Children for Sexual Purposes) z 2016 r. czynów zakazanych dopuszczają się ludzie, którzy wcale nie przyjechali do Tajlandii na seksturystykę. Po prostu nadarzyła się okazja, a oni ją wykorzystali. Obecnie liczba dzieci zmuszanych do prostytucji jest trudna do oszacowania, ale raport ECPAT sprzed pięciu lat mówił o 60 tys. dzieci. Wakacje nie zwalniają człowieka z bycia moralnym ani z obowiązku przestrzegania prawa. Dla wielu to są sprawy oczywiste. Myślą, że jeśli tylko szanują tabu związane z wizerunkiem króla, stosują się do tajskiej etykiety i unikają barów i klubów o wątpliwej reputacji, to są gotowi na etyczne wakacje. Tak jak i ja myślałam, że jestem gotowa. Ale Tajlandia zastawia na nas więcej etycznych pułapek, niż może się wydawać. Zwłaszcza że wiele moralnie niepewnych aktywności przedstawianych jest jako turystyczne atrakcje, bez których nie doświadczymy prawdziwej Tajlandii. Zoo XXI wieku Zwiedzanie wiosek długoszyich Karenów to jedno z najbardziej egzotycznych doświadczeń na tej planecie – reklamuje się portal Big Boy Travel. Lepiej zobaczyć na własne oczy tajemnicę i piękno tradycji używania mosiężnych pierścieni, niż czytać o tym w książce – wtóruje im Chiang Mai Tours. I dodaje: Odwiedź fascynujące plemię Karenów – ludzi z długą szyją. Plemienne wioski na północy Tajlandii są promowane jako przeciwwaga dla rajskich wysp południa. W trakcie wizyty można obejrzeć tradycyjne rytuały, porozmawiać z kobietami przez tłumacza, zrobić zdjęcie i kupić wyrabiane na miejscu pamiątki. I co z tego, że pamiątka w rzeczywistości nie jest tak bardzo tradycyjna, rytuał przeniesiony z innego plemienia, a stroje dobrane tak, żeby wyglądały jak najbardziej atrakcyjnie? Paweł Cywiński w tekście Ludzkie zoo – czyli zwiedzamy plemienną wioskę, opublikowanym na portalu post-turysta, pisze: […]by zrobić większe wrażenie na turystach lub spełnić ich oczekiwania stosuje się przeróżne metody. Na przykład miesza się różne fragmenty strojów etnicznych pochodzących z różnych plemion, […] na porządku dziennym jest używanie tradycyjnych bębnów Hmongów, podczas gdy zgodnie z rodzimymi zwyczajami dźwięk bębna oznaczał śmierć lub katastrofę i używało się go wyłącznie w czasie pogrzebu. Zanim oburzymy się na taki brak autentyczności, zastanówmy się nad naszą rolą w tym całym spektaklu. Pragniemy dotknąć czegoś prawdziwego – prawdziwość rozumiejąc jako coś dzikiego i prymitywnego. Szukamy egzotyki takiej, jak my ją rozumiemy. Chcielibyśmy widzieć tubylców w słomianych spódnicach, a nie w dżinsach i ze smartfonami. Sami współtworzymy ten oszukańczy teatr, który jest odpowiedzią na nasze – czy etyczne? – potrzeby. Ale nie to jest największym problemem ludzkich skansenów w Tajlandii. Nie jest nim nawet podle płatna praca. Karenowie są uciekinierami z Mjanmy – gdzie od ponad 60 lat toczą partyzancką wojnę z reżimem. Według strony Karen Refugees już 140 tys. ludzi uciekło przed śmiercią, torturami, gwałtem i przymusową pracą do Tajlandii. Tajlandii, która nie podpisała konwencji genewskich, nie obowiązują jej więc zapisy o traktowaniu ofiar wojny. Większość Karenów żyje w przygranicznych obozach dla uchodźców. Ale część z nich została przeniesiona do plemiennych wiosek. Ich sytuację Cywiński opisuje tak: […] stają się poniekąd więźniami swojej sytuacji politycznej. Bez statusu uchodźcy, prawa do stałego pobytu, prawa do własności, edukacji i oficjalnej pracy podlegają również zakazowi opuszczania prowincji, w której mieszkają. Jeżeli złamaliby którykolwiek z tych paragrafów – grozi im deportacja i oddanie w ręce birmańskiego rządu. Żyją w sztucznie zbudowanych skansenach i by zdobyć jakiekolwiek pieniądze, próbują sprzedawać turystom pamiątki. W zamian za bilet wstępu do wiosek właściciele opłacają im pozwolenia na przebywanie poza obozami dla uchodźców. Kiedy więc decydujecie się na wizytę w wiosce Karenów, pamiętajcie o tym, że nie są tam oni z własnej woli. Czy jest to lepsze życie niż w obozie uchodźców? Czy jest to lepsze życie niż po drugiej stronie granicy z Mjanmą? O to trzeba pytać samych Karenów. I trzeba również pamiętać, że zmuszanie człowieka do czegoś, grożąc mu deportacją – jest po prostu nieetyczne. Zabójcza przejażdżka W kwietniu 2016 r. w khmerskim Angkor słonica Sambo po 40-minutowym spacerze z turystami na grzbiecie upadła na ziemię. Atak serca. Ludzie byli zaskoczeni. Przecież to takie potężne zwierzęta. Powinny być odporne na upał i wysiłek. Ale nie są. Nie są odporne na wielogodzinną pracę w pełnym słońcu, nie są odporne na ból i zmęczenie. Nie są też stworzone do tego, by ludzie na nich jeździli. Coraz częściej potępia się warunki, w jakich słonie są trzymane, skuwanie ich łańcuchami, zmuszanie do pracy bez chwili przerwy. I trening, który muszą przejść te zwierzęta. Przypomnijmy to jeszcze raz. Słonia trzeba wytresować – póki jest mały i póki jego siłę można okiełznać. Słoniątko wsadzane jest do klatki bądź dołu, w którym nie może się ruszyć. Regularnie bije się je, dźga, pozbawia snu i jedzenia. Razi prądem. Straszy ogniem. W najdelikatniejsze części ciała – uszy i stopy – wbijane są gwoździe. Ten proces oswajania słonia nazywa się phajaan, czyli łamanie duszy. Trwa dopóty, dopóki słoń stanie się obojętny i zrezygnowany. Kiedy słoń ma już złamaną duszę, można go wytresować. Uczy się go reagować na komendy – bólem. A kiedy już je opanuje, zwierzę przyzwyczaja się do siodła na grzbiecie. I nie ma znaczenia, że według naukowców kręgosłupy słoni wcale nie są wytrzymałe. Obciążając ich szkielet, powodujemy bolesne zwyrodnienia. Przecież tresowane słonie są już do bólu przyzwyczajone. Tylko czy na pewno chcemy go im zadawać? Według Sangduen „Lek” Chailert, Tajki, która założyła Save Elephant Foundation, w Tajlandii żyje w niewoli 6,5 tys. słoni. Łatwo potępić mahoutów – opiekunów i treserów słoni – za bestialskie traktowanie zwierząt. Ale pamiętajmy, że dzisiaj robią to, bo my chcemy na słoniach jeździć. Jeśli więc chcemy obcować z tymi niezwykłymi zwierzętami, lepiej wybrać się właśnie do jednej z fundacji, która ratuje słonie z niewoli. I która nie oferuje przejażdżek na ich grzbietach przez dżunglę. Zaśmiecony raj Pamiętam, jak na Ko Phi Phi, jednej z najpiękniejszych tajlandzkich wysp (to takie miejsce, gdzie piękno aż boli, jest tak nieznośnie kiczowate), kiedy wychodziłam rano na plażę – ta pełna była potłuczonych butelek, zużytych prezerwatyw, plastikowych torebek, petów i puszek po piwie. A przecież to park narodowy! W specjalnym raporcie dla Phuket Gazette Chutharat Plerin pisze, że codziennie na Phi Phi produkuje się 25 ton śmieci. W sezonie liczba ta wzrasta nawet do 40 ton. Na wyspie, której powierzchnia wynosi 10 km²! Każdego dnia przyjeżdża tu tysiąc turystów – hotelowe kanalizacje nie są na to przygotowane. Na blogach turystów odwiedzających rajską wyspę pojawia się zaskoczenie, kiedy opisują strumienie ścieków płynących w stronę krystalicznie błękitnego morza. To, co dzieje się na Phi Phi, pokazuje, jak masowa turystyka obciąża środowisko Tajlandii. Chwilami to kwestia estetyki, a nie etyki, ale jeśli pomyśleć o tym, co z tego raju zostawiamy jego mieszkańcom i przyszłym pokoleniom (również turystów), to sprawa nabiera innego wymiaru. Zaczynając od zniszczenia krajobrazu hotelowymi molochami, przez nadmierne zużycie wody (której zwłaszcza na wyspach nie ma tak dużo – a my z Europy przywozimy nasze europejskie przyzwyczajenia co do kąpieli), po plastikowe torebki, które zaśmiecają całe wybrzeże i zatykają żołądki ptaków i żółwi. Nie wspominając o systematycznie niszczonej rafie koralowej – z której przecież Tajlandia słynie. Już w 1998 r. naukowe raporty mówiły o tym, że prawie połowa tajlandzkiej rafy koralowej jest w złym stanie. Kiedy znikną białe piaszczyste plaże, kiedy na wyspach uschną kokosowe palmy, kiedy nie będzie już żółwi składających tutaj jaja ani podwodnego świata rafy koralowej – co wtedy będzie przyciągać turystów do Tajlandii?
"Góry zawsze będą potężniejsze niż my". Warto o tym pamiętać
O podstawowej zasadzie respektu dla gór, o szacunku dla ich potęgi i bezwzględnej akceptacji, że są silniejsze i większe niż my przypomina Ludwika Włodek.
Pod koniec lat 60. środowisko polskich taterników poruszył tragiczny wypadek. Grupka wspinaczy wybrała się z Morskiego Oka na Żabiego Mnicha. Nie było to zwykłe wyjście na wspinaczkę, a rodzaj happeningu. Uczestnicy eskapady mieli ze sobą parasol, część zamiast w butach górskich na wibramie szła w sandałach. Nie mieli plecaka, tylko siatkę na zakupy. Wybrali łatwą drogę. Na Żabiego Mnicha nie prowadzi szlak turystyczny, ale naprawdę nie potrzeba żadnych poważnych umiejętności wspinaczkowych, żeby na niego wejść. Wiem, bo byłam tam jako chyba dziesięcio-, może dwunastoletnia dziewczynka. Pech chciał, że pod jednym ze wspinaczy urwał się wielki blok skalny. Zginął uczestnik wycieczki – Tadeusz Gibiński, w środowisku taternickim znany jako „Teddy”. Takie rzeczy zdarzają się w górach. Kiedy spadasz w dół żlebu z powodu urwanego bloku skalnego, nie ma znaczenia, czy masz na sobie sandały, czy buty górskie, plecak czy siatkę. Nawet czekan zamiast parasola niewiele by mógł pomóc w takiej sytuacji. Poza tym to było w lecie. Jednak przez to, że do obrywu doszło w czasie wyprawy jawnie jajcarskiej, wykpiwającej w pewnym sensie nabożny stosunek środowiska do majestatu gór, zaczęły się dyskusje, czy wspinacze w ogóle mieli prawo do takiego happeningu. Znana przewodniczka tatrzańska i członkini GOPR-u, niejaka „Kwakwa”, czyli Krystyna Sałyga, potępiła wspinaczy, że zlekceważyli góry, i zasugerowała, że wypadek był za to lekceważenie karą. Z kolei taternik i redaktor górskich czasopism Józef Nyka bronił kolegów, tłumacząc, że wypadek nie miał nic wspólnego z ich happeningiem, że przytrafił się jako nieszczęśliwy zbieg okoliczności. Przypomniał nawet przekornie, że parasol też może należeć do ekwipunku górskiego, czego dowodzić miał katalog ze sprzętem niemieckiej firmy Salewa. W głębokim PRL-u takie przywiezione z Zachodu katalogi polscy wspinacze oglądali jak połączenie Biblii z Baśniami 1001 nocy. Przypomniałam tę starą historię, żeby pokazać, jak ważna w środowisku wspinaczkowym jest kwestia szacunku dla gór. To podstawowa i do dziś przestrzegana zasada. Góry traktuje się serio. Warto o tym pamiętać, także idąc w góry jako zwykły turysta albo nawet spacerowicz. Można wtedy nie tylko ochronić swoje zdrowie i życie, ale także oszczędzić kłopotu postronnym. Z tej podstawowej zasady respektu dla gór, szacunku dla ich potęgi i bezwzględnej akceptacji, że są silniejsze i większe niż my, wynika kilka pomniejszych, których także warto przestrzegać. Śpiesz się Jako dziecko nie mogłam pojąć, dlaczego w górach ciągle jesteśmy w niedoczasie. Nawet w najdłuższe letnie i pogodne dni wychodziliśmy na wycieczki o świcie, tak by na szczycie być nie później niż w południe. Nigdy nie robiliśmy sobie długich przerw. Ot tyle, żeby zjeść, napić się i chwilę odsapnąć. Mój ojciec zawsze powtarzał, że czas w górach jest bezcenny. Zrozumiałam, co miał na myśli, podczas jednej z wycieczek w okolice tatrzańskiej Hali Gąsienicowej. Koło godz. 12 piękny letni dzień zaczął się niespodziewanie psuć. Myśmy schodzili z jakiegoś szczytu, już nie pamiętam, co to było, może Kościelec, może Świnica, a tłum turystów podchodził dopiero w okolice stawu. Godzinę później lał już deszcz. Strugi wody zacinały prawie poziomo, a wysoko po graniach waliły pioruny. Myśmy sobie spokojnie siedzieli w Murowańcu i kończyli grochówkę. Tymczasem tłum przemoczonych, zziębniętych turystów szturmował coraz bardziej zapchane wejście do schroniska. Patrz, powiedział mój ojciec, to ci, co późno wstają. Później wielokrotnie przekonywałam się, że w górach dobrze mieć dużo czasu i nie warto go marnować. Nie tylko dlatego, że załamanie pogody następuje zazwyczaj niedługo po południu i warto do tego czasu być już „po trudnościach”, a lawiny raczej nie schodzą rano, a wtedy gdy słońce jest już wysoko. Także dlatego, że w górach zawsze można się zgubić. Szczególnie w takich górach, gdzie ściśle wytyczone i dokładnie opisane ścieżki nie istnieją. Na przykład w ałtajskiej dolinie Kuczerła. Zgubiliśmy tam drogę i przez kilka godzin błądziliśmy po kamiennych osuwiskach, przedzieraliśmy się nad powalonymi drzewami. Gdybyśmy tego dnia wyszli później, zmierzch zastałby nas w miejscu mało nadającym się na biwak. A tak, wreszcie udało nam się dobrnąć tam, gdzie zaplanowaliśmy. Szykuj się na najgorsze Czy macie ubezpieczony samochód? A mieszkanie od kradzieży, zalania i pożaru? A polisę na życie? Wielu przynajmniej na jedno z tych pytań odpowie „tak”. Dokładnie takim samym ubezpieczeniem jest mały plecaczek na każdej, nawet najkrótszej górskiej wycieczce. A w nim wszystko, co pozwoli wam przetrwać, gdy załamie się pogoda albo zgubicie drogę, albo stanie się cokolwiek innego, co uniemożliwi wam szybkie zejście na dół. Np. poślizgniecie się i skręcicie nogę. Pamiętam wspomnienie polskich wspinaczy z Alp. Zatrzymali się na nocleg w maleńkim schronisku. Jednym z tych blaszanych pudełek, gdzie można schronić się na noc w wysokich partiach gór. Kiedy tam przyszli, po poprzednich biwakujących został na stole stary, suchy i twardy jak kamień kawał chleba. Jeden z nich, niewiele myśląc, otworzył drzwi i ciepnął bochenek daleko, daleko w pustkę. Tej samej nocy rozpętała się prawdziwa burza śnieżna. Nie było nic widać, trzaskający mróz i śnieg non stop. Trwało to trzy dni. O wyjściu ze schroniska przez ten czas w ogóle nie było mowy. Już pierwszej doby zaczęli z rozrzewnieniem wspominać ten szybujący nad przepaścią czerstwy chleb. Dlatego nawet w najładniejszy letni dzień biorę dla wszystkich kurtki od deszczu i co najmniej drugą bluzę na zmianę. Dlatego nigdy nie wychodzę w góry bez kanapki albo czekoladowego batonika. Dlatego zawsze mam też przy sobie czołówkę, chociaż przecież nie zakładam, że za każdym razem będę z niej wysyłać alarmowe błyski 6 razy na minutę, co 10 sekund, potem minuta przerwy i znowu. Z tych samych powodów, nawet jak świetnie znam drogę, którą zamierzam iść, staram się mieć przy sobie mapę lub przynajmniej naładowaną komórkę z GPS-em. Wątpliwości zawsze warto interpretować na niekorzyść. Czyli po prostu, jak nie wiesz, czy iść dalej, nie idź. Sztuka wycofywania się w porę jest trudna. Gdyby nie była, nie mielibyśmy tragicznych wypadków w Himalajach, ale też i zabłąkanych turystów na drodze do Morskiego Oka. Nie jest przyjemnie rezygnować, gdy szczyt wydaje się na wyciągnięcie ręki. Gdy tyle się już przeszło, a od sukcesu dzieli nas co najwyżej pół godziny. A jednak warto. Żeby osiągnięcie tego celu nie okazało się naszym ostatnim wyczynem w życiu. Niby porzekadło mówi, że lepiej żałować tego, co się zrobiło, niż tego, czego się nie zrobiło. W górach to się jednak nie sprawdza. Na moją wyobraźnię działa historia Żlebu Drège’a w zachodniej ścianie Granatów. Jego nazwa pochodzi od nazwiska turysty, który w 1911 r. razem ze swoimi dwiema siostrami udał się na wycieczkę na Orlą Perć. W zejściu zabłądzili i Drège postanowił schodzić na wprost, żlebem. Wydawało mu się, że to najszybsza i najlepsza droga w dół. Nie wziął pod uwagę, że niżej żleb jest podcięty, a jego łagodne, szerokie ściany zmieniają się w stromy komin. Jan spadł i się zabił. A jego mniej odważne siostry, które nie zdecydowały się na schodzenie tą drogą, przeżyły. A ponieważ w górach wszystko się może zdarzyć, warto, żeby wiedziano, gdzie nas szukać, jeśli sami nie damy rady wrócić. Dla alpinistów są specjalne księgi wyjść w schroniskach. Zawsze, ale to zawsze trzeba się do nich wpisać. Dokładnie odnotować planowaną drogę i przewidywaną godzinę powrotu. W górach naprawdę nikt z nas nie jest u siebie. W górach wszyscy jesteśmy w górach. Ale w gościach też przecież można się dobrze bawić. Ludwika Włodek
Bogacze bardziej skłonni do zachowań nieetycznych. Nauka i Ellen DeGeneres to potwierdzają
Lewicowo-liberalna cześć obywateli USA przeżyła niedawno prawdziwy szok poznawczy. Oto jedna z ikon ruchu LGBTQ świetnie bawiła się ramię w ramię z byłym prezydentem otwarcie postulującym ograniczanie praw tych osób. Ludzie zapomnieli chyba, że multimilionerzy jak Ellen DeGeneres i George W Bush po prostu lubią swoje towarzystwo.
I, co pokazują badania naukowe, mają zasadniczy problem z empatią. View oEmbed on the source website - To niezrozumiałe, jak DeGeneres, jedna z najbardziej otwarcie lesbijskich celebrytek w USA mogłaby przymknąć oko na lata zastraszania środowiska LGBTQ przez prezydenta Busha. Nie mówiąc o niepotrzebnie rozpoczętych wojnach w Iraku i Afganistanie zakończonych śmiercią milionów ludzi i traumą dla wielu innych – zastanawia się serwis vice.com. View oEmbed on the source website Ludzie oburzeni widokiem Busha i DeGeneres z ich żonami na meczu drużyny Dallas Cowboys nie szczędzili gwieździe talk-show krytyki. Ellen odpowiedziała tłumacząc, że nie da się tak traktować na Twitterze. Dlatego w kolejnym swoim programie tematowi temu poświęciła aż 4 minuty. – Tylko dlatego, że z kimś się w niczym nie zgadzam, nie znaczy, że nie mogę się z nim przyjaźnić – wyjaśniła. View oEmbed on the source website Dość szybko pojawiły się głosy tłumaczące, dlaczego może nie mieć racji. - Dobrze mieć przyjaciół o różnych poglądach. Sęk w tym, że tu nie chodzi o poglądy a przestępstwa. Bush to zbrodniarz wojenny z krwią miliona Irakijczyków na rękach. Powinien być w więzieniu – skomentował jej wpis dziennikarz Ben Norton. View oEmbed on the source website Czyżby Ellen po prostu nie przejmowała się faktami? Badania prowadzone przez psychologów jak choćby Paul Piff i Dacher Keltner z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley zdają się to potwierdzić. Wspomniana para naukowców poświęciła ostatnią dekadę na dojście do smutnej prawdy: im bogatszym człowiek się staje, tym mniej ma współczucia dla innych. Piff i Keltner w 2012 roku opublikowali pracę dowodzącą, że ”przynależność do wyższej klasy społecznej [mierzonej bogactwem, prestiżem zawodowym lub wykształceniem – red.] zwiększa prawdopodobieństwo zachowań nieetycznych”. Doszli do tego wniosku obserwując m.in. kierowców na zakorkowanym skrzyżowaniu. Kierowcy aut luksusowych częściej zajeżdżali drogę innym zamiast czekać na swoją kolej. Podejście takie przejawiały zarówno kobiety jak i mężczyźni, niezależnie od pory dnia i natężenia ruchu. - W innym badaniu psychologowie wykazali też, że kierowcy droższych aut częściej i chętniej wymuszają pierwszeństwo wobec pieszego na przejściu. I to już po nawiązaniu kontaktu wzrokowego z próbującym przejść przez ulicę – zauważa serwis scientificamerican.com Majątek Ellen DeGeneres szacuje się na 450 mln dolarów, Georga W Busha na 39 mln. Osoby na tym poziomie zamożności, twierdzą badacze, mają problem z odczytywaniem emocji innych. Odpowiedź na pytanie ”dlaczego” ma dużo wspólnego z uczuciem wolności i niezależności dawanym przez pieniądze. Im mniej musimy polegać na innych, tym mniej musimy się nimi przejmować. Jan Sochaczewski ​
Dzieci różnic się nie boją. Dlatego podróżowanie z nimi to inny wymiar przygody
Kobieta na prawdziwych kamiennych żarnach zmełła trochę zboża na grubą kaszę, dolała do tego mleka i podała nam. Mój syn spróbował, orzekł, że niedobre, i odstawił miskę.
Mamo, a czemu u Babuszek tak śmierdzi? – pyta mnie mniej więcej raz w miesiącu mój starszy syn Witek. U Babuszek byliśmy prawie cztery lata temu. Rzeczywiście śmierdziało, ale myślę, że nie to najbardziej nurtuje Witka. Dla niego pytanie o Babuszki to sposób na wywołanie wspomnień, namówienie mnie do rozmowy o podróży, którą odbyliśmy w 2009 r. Zajęła nam cztery miesiące. Cztery miesiące przygód, niechodzenia do przedszkola (Witek miał wtedy pięć lat, pamiętam, że urodziny świętował w Ałma-Acie w Kazachstanie) i ciągłego przebywania razem. Babuszki poznaliśmy nad Bajkałem, we wsi Ust-Barguzin, na wschodnim wybrzeżu jeziora. Właściwie były to dwie różne kobiety, ale do naszego rodzinnego języka przeszły pod zbiorczym hasłem Babuszki. Mieszkaliśmy w namiocie, przy samej plaży. Kiedy obudziliśmy się drugiego dnia i ciągle lało, popatrzyliśmy z ojcem Witka na nasze ubłocone i wilgotne ciuchy, na ostatnie suche spodnie naszego syna, które trzymał w śpiworze w charakterze poduszki. Postanowiliśmy nie liczyć na poprawę pogody i jechać dalej. Ruszyliśmy lasem do wsi, skąd mieliśmy nadzieję złapać okazję do najbliższego większego miasta, oddalonego o kilka godzin jazdy Ułan Ude. Nie udało się. Jedyny dziennie autobus odjechał jeszcze o szóstej rano, nikt z miejscowych nie wybierał się dalej niż do pobliskiego tartaku. Wizja, że mielibyśmy wrócić na plażę i tam, w deszczu, rozbijać przemoknięty namiot, napawała nas obrzydzeniem. I wtedy trafiliśmy na Babuszki. Pukaliśmy do różnych obejść, właściwie nie wiedząc, czy chcemy pytać o nocleg, czy raczej o samochód do Ułan Ude, ale i tak na ogół nikt nam nie otwierał. Raz wyszedł do nas pijany mużyk, z którym nie było kontaktu, raz matka z dwójką dzieci uwieszoną spódnicy i trzecim w drodze, która nawet niepytana powiedziała, że męża nie ma i ona nic nie może dla nas zrobić. Babuszki nie dość, że nam otworzyły, to jeszcze zaprosiły do izby w tak zwanej letniej kuchni, czyli niskim domku na podwórku, posadziły za stołem i dały herbaty. Pierwsza Babuszka była gospodynią, właścicielką całego gospodarstwa, w którym żył jeszcze jej syn z rodziną. Druga Babuszka była letniczką, u tej pierwszej w gościach. Na co dzień mieszkała chyba w Ułan Ude albo w Irkucku, ale ponieważ przyjeżdżała do Ust-Barguzina co roku od 20 lat, znały się dobrze i traktowały raczej jak stare znajome. Deszcz dudnił o szyby, a my siedzieliśmy sobie w ciemnej i – o tak! – śmierdzącej – ale ciepłej i suchej izdebce, odpowiadając na nieskończone pytania Babuszek: a kim jesteśmy, a po co nad Bajkał, a ile Witek ma lat, a czemu tylko jedno dziecko, a ile się w Polsce zarabia, czy lekarstwa są takie drogie jak tutaj, czy prawda, że Polacy nie lubią Rosjan, mimo że ci ich przecież od Hitlera wyzwolili, i tym podobne. Oczywiście, jak Babuszka numer jeden zaproponowała, żebyśmy zostali na noc, przytaknęliśmy skwapliwie. Jak przyniosły gorące mleko – żeby mały się rozgrzał – kazaliśmy mu je do dna wypić, mimo że w środku pływały kożuchy wielkości dwudziestogroszówek, a Witkowi na samą myśl o kożuchach (dokładnie tak samo jak mi) zbiera się na wymioty. Dopiero kiedy zagroził, że zarzyga i tak już nie najczystszą podłogę, zgodziliśmy się dyskretnie wylać mleko za okno. Skorzystaliśmy z okazji, bo Babuszki poszły akurat do głównego domu po koce, z których mieliśmy sobie zrobić posłanie na noc. W ogóle dobre i serdeczne kobiety z tych Babuszek. Głupio mi, że mój syn zapamiętał jej jako brudaski. To oczywiście nasza wina. Mogliśmy sobie darować przy nim komentarze, że fuj, podłoga u Babuszek lepi się od brudu, że śmierdzi, że koce zakurzone, a kubki czarne od nalotu z herbaty. To nie jest oczywiście tak, że dziecko samo wielu rzeczy nie zauważa. Wręcz przeciwnie, zaskakująco szybko orientuje się, że coś jest inne niż w jego domu. Samo z siebie jednak w ogóle nie wartościuje, nie ocenia, czy to lepiej, czy gorzej. Inaczej. I tyle. Dopiero kąśliwe uwagi dorosłych albo ich rzucane ukradkiem spojrzenia uczą dzieci, że chodzenie w chuście na głowie jest idiotyczne, jedzenie palcami prymitywne, a obsypywanie posągów bóstwa kwiatami i malowanie sobie kropek na czole bardziej bez sensu niż żegnanie się znakiem krzyża czy ubieranie choinki. Dlatego podróżując z dziećmi, trzeba bardzo uważać na to, co mówi się między sobą, nawet jeśli wydaje nam się, że one akurat nie słuchają, bo zajęte są czym innym. Nie warto też przesadzać w drugą stronę. Nie ma co dzieci zmuszać, żeby na siłę brały udział w rytuałach, których się boją, albo próbowały potraw, które im nie smakują. Dzieci odmawiają z takim wdziękiem i prostotą, że nikt się o to nie obrazi. Pamiętam, jak w Tuwie poszliśmy na spacer, w stronę jurt, które od kilku dni widzieliśmy na horyzoncie. Mieszkali w nich pasterze pilnujący kóz i owiec pasących się na okolicznych łąkach. Zaprosili nas do środka. Kobieta na prawdziwych kamiennych żarnach zmełła trochę zboża na grubą kaszę, dolała do tego mleka i podała nam. Witek spróbował, orzekł, że niedobre, i odstawił miskę. Ja z jego ojcem siedzieliśmy potem nad nią z pół godziny, próbując coś przełknąć, ale chyba wyszlibyśmy na mniejszych idiotów, gdybyśmy równie szczerze jak on od razu powiedzieli, że nam nie smakuje. Największy błąd podróżujących dorosłych – wiem, co mówię, wielokrotnie zdarzyło mi się go popełnić i niestety zdarza mi się nadal – to traktowanie napotykanych po drodze ludzi inaczej niż przedstawicieli naszej własnej kultury. Odnoszenie się do nich jak do dużych dzieci, które i tak niewiele rozumieją. Jednym słowem infantylizowanie, orientalizowanie, przyprawianie gęby, upupianie. Bo czy można bardziej dać do zrozumienia drugiemu człowiekowi, że się go nie szanuje, niż traktując go protekcjonalnie? Potakując mu, jeśli w głębi duszy się z nim się zgadzamy, uśmiechając się słodko, zamiast szczerze powiedzieć, o co nam chodzi? Dzieci, póki my, dorośli, ich tego nie nauczymy, nigdy tak nie robią. Zauważają różnice, nie ukrywają tego, ale ponieważ różnice nie są dla nich źródłem hierarchii, nie widzą też powodu, żeby udawać, że nie istnieją. Ich prostota i bezpośredniość w tej dziedzinie często ośmieszają naszą dorosłą hipokryzję i niezręczność w traktowaniu inności. Kilka dni temu jechałam podmiejskim pociągiem z Lizbony do Sintry. Tym razem był ze mną mój młodszy syn Mikołaj. Jest właściwie dwujęzyczny, więc wiele pytań zadaje po rosyjsku, w języku, w jakim rozmawia ze swoją nianią. Naprzeciwko nas usiadło dwóch nastolatków. – Mama, a szto eto? – zapytał i zaraz sam sobie odpowiedział – Eto cziornyj cziełowiek. Bo nastolatkowe rzeczywiście byli czarni. Musieli być dziećmi emigrantów, najpewniej z Angoli. Ja jednak zamarłam. Przez chwilę nawet zastanawiałam się, jak opowiedzieć o nich Mikołajowi, żeby nie popaść w jakiś straszny, dyskryminujący język i jednocześnie nie używać słów uważanych za poprawne, ale za to dla wszystkich zrozumiałych, jak Afrykanie, bo wtedy wydawało mi się, że chłopcy na pewno domyślą się, że o nich mówimy. Że mówimy, że mają ciemną skórę, inaczej niż ja i Mikołaj, i zrobi im się przykro. Fakt, że mogło mi w ogóle przyjść do głowy, że dwóch zajętych sobą i swoimi iPadami szesnastolatków będzie się zastanawiało, o czym obcojęzyczna turystka rozprawia z dwuipółletnim dzieckiem, pokazuje, jaki problem my, dorośli, a może lepiej powiedzieć my, Polacy, a może po prostu ja, Ludwika Włodek, mam z innością. To także powód, dlaczego warto się z innością od najmłodszych lat oswajać, czytaj: podróżować z dziećmi. Wierzę, że dziecko, które od zawsze będzie wiedziało, że na świecie żyją różni ludzie, którzy różnie wyglądają i różne rzeczy jedzą czy różnie chodzą ubrani, będzie lepszym, mądrzejszym i bardziej tolerancyjnym dorosłym. Oczywiście nie da się uniknąć działania stereotypów i kalek. Równolegle z rodzicami wychowują także szkoła, telewizja i koledzy. Świat oddziałuje na nasze dzieci nie tylko tak, jakbyśmy chcieli. Także w takich wypadkach doświadczenia z podróży mogą się przydać. Ostatnio oglądałam z Witkiem dziennik. To było w dniu wyboru nowego papieża. Obszerna relacja z Rzymu, opowieść o tym, jak działa konklawe, tłumy na placu Świętego Piotra i wreszcie biały dym z watykańskiego dachu. – Katolicy to najbardziej cywilizowani ludzie na świecie – wypalił mój ośmioletni syn. – Mają wszystko tak zorganizowane. Są te wybory, jest papież. Ktoś nimi rządzi, jest jakiś porządek, a nie tak jak u tych muzułmanów. Zamurowało mnie. Na szczęście Witek na własne oczy widział owoce cywilizacji islamu. Czym prędzej mu to przypomniałam. Pogadaliśmy o pięknych perskich miniaturach z muzeum w Bejrucie, o pierwszym na świecie muzułmańskim uniwersytecie w Fezie, o medresach z Samarkandy. Wydawało mi się, że zrozumiał. Po piętnastu minutach, tak kompletnie z głupia frant, zapytał: – Mamo, a czemu te Babuszki były takie brudaski? Jak oswajać dzieci z innością? Najlepiej z nimi podróżując. (Rys. Bogna Sroka-Mucha)
Wydobywają "diabelskie złoto" w oparach gazu. Turyści płacą, żeby na to popatrzeć
Przepiękne widoki góry Ijen urzekają podróżnych od stuleci, ale w ostatnich latach jej kopalnia siarki stała się kontrowersyjną atrakcją turystyczną. [FOTOREPORTAŻ]
Zobacz zdjęcia>>> Gruba zasłona dymu zasłania niebo nad górą Ijen, a zapach siarki nasyca powietrze. Trujący wyziewy, które przedostają się z aktywnego wulkanu we wschodniej Jawie, nie służą mieszkańcom - palą w płucach i szkodzą skórze skórze. Ale od 1968 roku górnicy z Góry Ijen wchodzą w ten labirynt chmur gazu, by wydobyć "diabelskie złoto" i znieść je po zboczu góry. Na Górze Ijen znajduje się jedna z ostatnich aktywnych kopalni siarki na świecie. Od dwustu lat nieziemskie widoki przyciągają naukowców i podróżników, a w ostatnich dziesięcioleciach górnicy stali się kontrowersyjną atrakcją turystyczną. Diabelskie złoto Każdego dnia górnicy odbywają uciążliwe wędrówki na dziewięciometrowych stokach Ijen pod osłoną ciemności, po czym schodzą kolejne 3000 stóp do krateru, gdzie zainstalowano sieć sztucznych rur ceramicznych, które odprowadzają opary siarki. W tak niesprzyjającym otoczeniu, wydobywają stwardniałe bloki ważące nawet do 70 kg i własnymi siłami sprowadzają je na dół. Dziennie robią zazwyczaj po dwa takie kursy, za które dostają równowartość pięciu dolarów. Około 2 rano, kiedy pierwsi górnicy rozpoczynają wspinaczkę, setki turystów wchodzą już po bokach Ijen, aby zobaczyć słynne niebieskie płomienie, które można dostrzec tylko w nocy. Góra słynie również z turkusowego jeziora, które przybiera niesamowity blask w ciemności. Oszałamiająco piękny, ma pH niższe niż kwas akumulatorowy – to największe kwaśne jezioro na Ziemi, tak żrące, że jest w stanie rozpuścić metal. (Nie) etyczna turystyka Uważane za formę turystycznego dziedzictwa, kopalniane wycieczki można odbyć na całym świecie od Afryki po Australię. W przeciwieństwie do góry Ijen, niewiele z kopalń nadal działa, a mnóstwo z nich zostało przekształconych na muzea. Niektórzy badacze sugerują, że rzesze turystów przyjeżdżają w te strony, ponieważ przyciąga ich uczucie wzniosłości wywołane przyjemnością z oglądania niebezpiecznego, ale budzącego podziw obiektu lub zjawiska, takiego jak gwałtowny akt natury. Victor Hugo określił to jako "połączenie groteski i piękna w opozycji do klasycznego ideału doskonałości". W szczycie sezonu górę odwiedza ponad tysiąc turystów dziennie. Często proszą górników o pozowanie do zdjęć w zamian za drobne napiwki, które według krytyków są formą "turystyki ubóstwa". Innymi słowy to utowarowienie ludzkiego cierpienia. - Turyści wydają się rozkoszować opowieściami o przetrwaniu w pozornie niebezpiecznych sytuacjach. To postawy podobne do tych, które można spotkać w innych potencjalnie groźnych sytuacjach i sportach ekstremalnych - wyjaśnia profesor geografii Uniwersytetu Północnej Alabamy Michael Pretes. Z drugiej strony turystyka może być także potężnym narzędziem rozwoju gospodarczego i wywołać debatę o niekorzystnych warunkach pracy, niezależnie od motywacji do zwiedzania. Branża turystyczna we Wschodniej Jawie zatrudnia około 200 000 osób. Górnictwo jest jedną z najlepiej płatnych profesji w regionie, a pracownicy są szanowanymi członkami swoich społeczności. Wielu górników jest dumnych z tego, że dzięki swojej pracy przyciągają turystów. - Turyści są postrzegani jako nowa ruda, która ma być wydobywana, i, podobnie jak metale, mają potencjał, by zapewnić ekonomiczny boom - powiedział Pretes. Twierdzi, że turystyka górnicza może napędzać gospodarkę, przynosząc dochody lokalnym hotelom, restauracjom, sklepom i transportowi. Pomimo potencjalnych korzyści, ryzyko pozostaje wysokie. Wielu górników nie stać na sprzęt ochronny, taki jak rękawiczki i maski, albo rezygnują z nich, ponieważ utrudniają im pracę. Krótkotrwałe narażenie na wysoce stężony poziom dwutlenku siarki może być śmiertelne, a długotrwała ekspozycja na nie może prowadzić do trudności z oddychaniem, uszkodzenia dróg oddechowych i zaburzeń czynności płuc. Pierścień Ognia Przyszłość Góry Ijen jako miejsca turystycznego i górniczego jest jednak niejasna. Indonezja znajduje się w Pierścieniu Ognia pasie wulkanów i granic płyt tektonicznych o długości 25 000 mil , które obejmują obszar Pacyfiku. Szacuje się, że 75 procent wszystkich aktywnych wulkanów i 90 procent trzęsień ziemi na świecie występuje w tym regionie. Około pięciu milionów Indonezyjczyków mieszka i pracuje w pobliżu aktywnych wulkanów, gdzie gleba jest najbardziej żyzna. Jawa jest domem dla 141 milionów ludzi - jednej z najgęściej zaludnionych wysp na Ziemi. Największa odnotowana erupcja Ijen nastąpiła w 1817 roku, kiedy seria gwałtownych eksplozji trwała kilka tygodni. Według relacji świadków, popiół był wystarczająco gęsty, aby zasłonić słońce. Obecnie indonezyjscy i międzynarodowi naukowcy stale monitorują aktywność wulkaniczną i próbują znaleźć sposoby na złagodzenie przyszłych zagrożeń. Mieszkańcom nie zagrażają tylko trzęsienia ziemi i erupcje wulkanów, ale również kwaśne jezioro, które w wyniku trzęsień ziemi i wybuchu Ijen może spłynąć na tereny zamieszkane przez ludzi. W marcu 2018 r. setki ludzi mieszkających u podnóża Ijen zostały zmuszone do opuszczenia swoich domów, a 30 trafiło do szpitala po tym, jak wulkan wyrzucił toksyczne gazy. Zamknięto wtedy szlaki dla turystów i górników. To nie pierwszy raz, kiedy wulkan został zamknięty dla gości, a raczej nie ostatni. Ale nawet z daleka, tlący się krater Góry Ijen – toksyczny i piękny - to niezwykły widok.
Etyka Podróżnika: Sztuka nie-dawania. Czy dając naprawdę pomagasz żebrzącym?
Dawać czy nie dawać? Z tym pytaniem musi się zmierzyć każdy podróżnik, który w biednych krajach spotyka na swej drodze żebraków. Traveler podpowiada, jak się w takich sytuacjach zachować, by swoim ewentualnym datkiem nie wyrządzać krzywdy
One rupee – brzęczało mi w uszach jeszcze kilka tygodni po powrocie z Indii. Zwrot ten słyszałam tak często, że w końcu zaczęłam się zastanawiać, czy nie jest to rodzaj powitania. Oczywiście chodziło o to, żebym podarowała żebrakowi jedną rupię, która w przeliczeniu na złotówki wynosi sześć groszy. To suma tak niewielka, że trudno, by spędzała komuś sen z powiek. A jednak za każdym razem, gdy widziałam wyciągniętą w swoim kierunku rękę, miałam z tym problem. Wiem, że nie jestem w tym odczuciu osamotniona, że wielu podróżników, odkrywając odległe zakątki świata, zadaje sobie te same pytania. Dawać czy nie dawać żebrzącym na ulicach? Jeśli tak, to co: pieniądze, jedzenie, przybory szkolne, a może pamiątki? Jeżeli nie, to co zrobić w zamian? Czy moje one rupee coś zmieni? Jak odróżnić kogoś w potrzebie od naciągacza? Jak nie dać się zaszantażować moralnie, ale też nie pozostać obojętnym wobec ludzkiego cierpienia? Im więcej podróżuję, tym więcej mam wątpliwości, a konkretnych odpowiedzi – mniej. Uspokajamy sumienie Poradniki etycznego podróżowania i przewodniki po krajach rozwijających się podkreślają, by pod żadnym pozorem nie dawać pieniędzy, bo tym samym wspieramy spiralę żebrania. Polega ona na tym, że oferując pieniądze, uspokajamy swoje sumienie. Czujemy, że pomogliśmy, a tak naprawdę – zachęciliśmy jedynie do dalszego wymuszania jałmużny. Przy czym działamy jedynie doraźnie, nie rozwiązując realnych problemów biednych ludzi. Ten mechanizm jest jak zaklęte koło, z którego trudno wyjść. Gdy jednak te bardzo logicznie brzmiącą teorię skonfrontować z realnym nieszczęściem konkretnych ludzi na ulicy, ciężko po prostu odwrócić wzrok. Przecież każda ludzka historia jest inna, nie da się do wszystkich zastosować uniwersalnej reguły zachowania. Poza tym czy podarowanie cukierka lub kanapki zamiast pieniędzy naprawdę cos zmieni i zrobi z nas odpowiedzialnych podróżników? W całej tej zagadce jedno jest pewne: nie da się udawać, że problem nas nie dotyczy. Znacie anegdotę o rabinie, którego lokalne władze prosiły, by pobłogosławił stworzenie kasy, z której raz na tydzień będą rozdzielane pieniądze dla najbardziej potrzebujących? Żydowski nauczyciel nie chciał się zgodzić. Zapytany, dlaczego jest przeciwny tak szczytnej inicjatywie, odpowiedział: „W ten sposób nie będziecie musieli patrzeć żebrakowi w oczy, kiedy mu dajecie jałmużnę”. Gorzki smak czekolady To właśnie wielkie smutne oczy patrzę na mnie znad wyciągniętej ręki podczas pobytu w stolicy Zambii, Lusace. Nie proszą już jednak o pieniądze, tylko o długopis. W pierwszej chwili wydaje mi się, ze nie zrozumiałam, ale dzieci, które mnie otoczyły, dość konsekwentnie powtarzają angielskie słowo pen. – Jakie mądre! – myślę sobie i w pierwszym odruchu chce pognać do sklepu, który znajduje się naprzeciwko, i wykupić dla nich cały dział papierniczy. Nie dam im pieniędzy, zrobię dobry uczynek, one będą mogły rozwijać się w szkole. Wszyscy na tym skorzystamy. Moja koleżanka Zambijka szybko jednak sprowadza mnie na ziemię. – Nie myśl, że któreś z nich zamierza wykorzystać ten długopis do pisania. One dogadują się ze sklepikarzami i zaraz potem, jak im wręczysz szkolne przybory, odsprzedają je. Przecież te dzieciaki nawet nie Pojdą do szkoły – dodaje. Czuje się oszukana, bo nie na tym miał polegać mój dobry uczynek. Moje poczucie bezradności wzrasta, gdy jadę do wioski położonej w okolicach Livingstone, w której dzieci przyzwyczajone są do tego, że turyści przywożą im słodycze. Obcokrajowcy juz wiedza, że nie powinni dawać pieniędzy, obdarowują więc wszystkich czekoladkami. Efekt? Większość z maluchów nie ma już zębów. – Niektóre lepiej znają smak snickersa niż kanapki – opowiada lokalny przewodnik, dodając złośliwie, że turyści powinni przywozić słodycze wraz z bonem na dentystę. Jeff Greenwald, założyciel organizacji Ethical Traveler, zauważa, że ciężko winic za taka sytuacje żebrzących. Oni zostali nauczeni, ze obcokrajowcy nie chcą dawać pieniędzy, za to chętnie dzielą się jedzeniem czy właśnie przyborami do pisania. Próbują się więc odnaleźć w sytuacji, której sami nie wykreowali. Bo trudno uwierzyć, że ktoś sam z siebie prosił o cos, czego nigdy wcześniej nie używał. Najwyraźniej zachowania te podsycają sami turyści, którzy, chcąc uspokoić swoje sumienie, rozdają takie „przydatne” rzeczy. „Bardziej świadomi” próbują swoim sprytem zapobiec takiej sytuacji. Przykład? Kupując tabliczkę czekolady, przełamują ja na pół, by nie dało się jej odsprzedać. Pozornie to świetny pomysł. Jednak siostra Małgorzata Chmielewska, przełożona charytatywnej wspólnoty katolickiej Chleb Życia, zauważa, że często w ten sposób nasza pomoc staje się zupełnie bezsensowna. – Nie widzę nic złego w tym, że oni odsprzedają darowane im rzeczy. Zazwyczaj jesteśmy gdzieś za krótko, by rozpoznać, co jest tak naprawdę potrzebne. Pozwólmy im zdecydować, na co przeznaczą pieniądze – komentuje. Strach ma wielkie oczy Gorzej, jeśli nasze pieniądze czy inne podarunki trafiają nie do danego biedaka, ale do jego „opiekuna”. W wielu miejscach działa mafia wysyłająca ludzi, głównie dzieci, na ulice. Zdarza się, że mali żebracy, by skuteczniej wzbudzać litość, są celowo okaleczani, niekiedy nawet przez rodziców. W zeszłym roku świat obiegła historia siedmiolatka ze stolicy Bangladeszu, Dhaki. Jego ojciec pokłócił się o rachunek że sprzedawca herbaty, który należał do lokalnego gangu. Handlarz postanowił sprawę załatwić kategorycznie. Porwał syna swojego klienta i dołączył go do grupki dzieci, które miały zarabiać na ulicy. Wcześniej jednak przez parę tygodni głodził malucha, nie wypuszczał z ciemnej klatki, a gdy ten odmówił zebrania, pociął mu brzuch i gardło nożem. Okaleczył go tak bardzo, ze gdy dziecko pewnego dnia spotkało swa matkę, ta go w pierwszej chwili nie rozpoznała. A ojciec na widok jego pociętej skóry zemdlał. Rodzina postanowiła dochodzić swoich praw w sadzie, co okazało się trudne. Policja bała się zajmować ta sprawa, a kolejni prawnicy odmawiali współpracy. Na szczęście, dzięki uporowi rodziców, sprawa znalazła się na pierwszych stronach gazet, a część gangsterów trafiła do wiezienia. Chłopiec zapytany, jakiej kary oczekiwałby dla swoich oprawców, powiedział bez zawahania: „chce, żeby ich powieszono”. Te słowa w ustach siedmiolatka najlepiej chyba obrazują okrucieństwo, z jakim traktowane są dzieci ulicy, które żebrząc, zbierają dziennie równowartość ok. 30–40 zł. – Nie zapominajmy jednak, że jeżeli dziecko nie przyniesie tych pieniędzy, często zostanie pobite, a w skrajnych sytuacjach nawet zabite – mówi siostra Małgorzata Chmielewska. Dlatego, według niej, dawanie takim dzieciom pieniędzy nie jest jednoznacznie złe. Czasem wręcz może uratować im życie. Niektóre rządy, szukając rozwiązania tego problemu, odwołują się do radykalnych rozwiązań. Władze Bangladeszu od 2009 r. prawnie zakazały zebrania, grożąc kara trzech miesięcy wiezienia. Jednak nikt nie traktuje tego poważnie. Szacuje się, że w samej 12-milionowej stolicy Bangladeszu na ulicach żebrze ponad 40 tys. osób. Nie starczyłoby dla nich miejsca w aresztach. Poza tym nie można zapomnieć, że w krajach muzułmańskich i hinduskich, dawanie jałmużny to ważny element kultury. Dzięki dawaniu każdy wierzący oczyszcza swoją duszę i spełnia moralny obowiązek. Skoro więc jest tylu dających, trudno się dziwić, że są również tacy, którzy chcą z tego skorzystać. Jeden problem, wiele punktów widzenia Przechodzi mi przez myśl, że żebranie to dla wielu po prostu pójście na łatwiznę. Nie trzeba pisać CV ani mieć stałych godzin pracy. – Tak? To proszę spróbować samej! – ripostuje siostra Chmielewska. I zapewniam, że zebranie to harówa, na która nikt o zdrowych zmysłach by się nie zdecydował. Jej zdaniem jedynym wyjściem z sytuacji jest działanie dwutorowe. Po pierwsze trzeba umożliwić żebrzącym przeżycie, dać im jeść czy rzucić pieniądze na to, by przetrwali kolejna dobę. A po drugie równolegle myśleć nad pomocą strukturalną, gdzie rozwiązania nie są krótkoterminowe, tylko wpływają na ogólną poprawę jakości życia żebrzących. – Jeżeli nie damy nic żebrakowi, z myślą, że wesprzemy kiedyś organizację, która mu pomoże, prawdopodobne jest, że on tego dnia nie dożyje – dodaje Chmielewska. Takie dwutorowe pomaganie stosuje artysta malarz Pascal Pingault, założyciel charytatywnej wspólnoty Chleb Życia. Gdy dowiedział się o obozie dla trędowatych kobiet w Nigrze, które żyły z żebrania, pojechał do nich. Dawał datki, a równolegle uczył ich malowania na tkaninach. Teraz nie muszą już żebrać, mogą sprzedawać swoje wyroby. Niestety nie zawsze takie działanie jest łatwe do zrealizowania. Sama siostra Chmielewska przypomina sobie historię swojego sąsiada Roma, którego dzieci żebrały na ulicy. Zaprotestowała, sugerując mu, że jego podopieczni powinni się uczyć. „Daj mi pracę, to wyślę je do szkoły” – odpowiedział wtedy. – Pomyślałam, że ma dużo racji, ale roboty mu znaleźć nie umiałam. Krakowskim targiem stanęło na tym, że dzieci prosiły o jałmużnę do południa, a po południu miały prywatnego nauczyciela, za którego zresztą zapłaciłam – tłumaczy siostra Chmielewska. – Właściwie dla mnie sprawa dawania jest bardzo prosta – podsumowuje. – To kwestia przyzwoitości i sumienia każdego z nas. Jeżeli mamy potrzebę dać złotówkę żebrzącemu dziecku, powinniśmy to zrobić. To chyba jedyna rzecz, w jakiej zawsze różnimy się z Janką – śmieje się. Chodzi o Janinę Ochojską z Polskiej Akcji Humanitarnej, kategoryczną przeciwniczkę dawania żebrakom jałmużny. Według niej trzeba raczej stawiać na pomoc strukturalną, która ma na celu rozwiązanie społecznych problemów, a nie bardziej czy mniej szczere akty miłosierdzia w stosunku do pojedynczych osób. W rozmowie z Travelerem Ochojska stwierdziła, że żebranie nie rozwiązuje niczyich problemów. Według niej czasami, pomagając jednostce, szkodzimy wręcz reszcie. Nie znamy przecież szerszego kontekstu położenia danej osoby, nasza pomoc nie jest więc świadoma ani odpowiednio przemyślana. Radzi więc, by pieniądze te przeznaczyć na organizację charytatywną, która zajmuje się problemami danej społeczności. Zgadzają się z nią działacze organizacji ChildSafe International, która zapoczątkowała kampanię Think before giving (czyli „pomyśl, zanim dasz”). Ma ona na celu uświadomienie ludziom, że pomaganie polega czasem także na mówieniu „nie”. Zachęca za to, by kupować produkty od lokalnych rzemieślników. Najlepiej z plakietką child safe, która wskazuje, że zostały zrobione w etycznych warunkach, a część pieniędzy z ich sprzedaży przeznaczana jest na edukację. I wspierać godne zaufania instytucje charytatywne. Jeff Greenwald ma jeszcze inną zasadę, którą stosuje podczas swych podróży. Pieniądze daje tylko w przypadkach, gdy widzi, że są one niezbędne tu i teraz. I nigdy nie daje ich bezpośrednio dzieciom, tylko rodzicom. Chętniej rozdaje za to pocztówki ze swojego rodzimego Nowego Jorku. – Dzięki temu nawiązuję kontakt z żebrakami, bo oni przecież też są ciekawi ludzi i świata – tłumaczy. W przekonaniu, że w sprawie żebrania nie ma łatwych odpowiedzi, ostatecznie utwierdziła mnie rozmowa z noblistą z Bangladeszu Muhammadem Yunusem. Ten ekonomista całe życie poświęcił idei skierowanych do biednych ludzi mikropożyczek. Dzięki kilkudolarowej pomocy mogą oni założyć własny biznes i stanąć na nogi. Podczas wywiadu tylko jedno moje pytanie wprawiło go w zakłopotanie: czy daje pieniądze żebrzącym dzieciom? Zmieszany, odpowiedział oględnie, że oczywiście należy pomagać, dając wędkę, a nie rybę. W końcu jednak przyznał, że zdarza się mu dać takę czy dwie małym żebrakom. Po czym szybko zmienił temat. Jego zakłopotanie powiedziało mi więcej niż niejedno słowo. Skoro dla noblisty i autorytetu w tych sprawach odpowiedź była niejasna, zrozumiałam, że w tym względzie nic nie jest czarno-białe. Ostateczną odpowiedź każdy musi dać sobie sam. Po intymnej rozmowie ze swoim rozumem i sumieniem. Tekst: Julia Lachowicz
Miliard – miej więcej tyle osób rocznie wyjeżdża na wakacje. Czy nie byłoby lepiej na świecie, gdyby każda z nich wcieliła w życie choć jeden dobry podróżniczy nawyk?
1. Noclegi. Śpij u miejscowych Już nie wystarczy napis w łazience, by wycierać się ręcznikiem więcej niż raz. Aby hotel został uznany za ekologiczny, musi się postarać. Materiały z odzysku, własne źródła energii i oczyszczalnie ścieków… Niektórzy hotelarze idą krok dalej i wspierają lokalne projekty, zakładają fundacje, organizują szkolenia. Pomagają. I zatrudniają miejscowych na wszystkich stanowiskach – od sprzątaczki po menedżera. Pieniądze za nocleg trafiają do lokalnej społeczności, a nie na konta zachodnich banków. Nasz Typ Soria Moria, Siem Reap obok Angkor, Kambodża www.thesoriamoria.com Hotel założony przez parę Norwegów, gdzie 51 proc. udziałów należy do miejscowych. Pracownik – pochodzący zwykle z najbiedniejszych warstw khmerskiego społeczeństwa – zaczyna dosłownie na zmywaku. Przechodzi cykl szkoleń, po roku dostaje udziały, a w ciągu dwóch lat może zostać menedżerem. Soria Moria to butikowy hotel z barem na dachu (meble zrobione podczas szkolenia dla mężczyzn zagrożonych wykluczeniem), basenem, spa, wypożyczalnią rowerów. Pieniądze z tej ostatniej idą na jedną z wiejskich szkół w okolicy. Już nie wystarczy napis w łazience, by wycierać się ręcznikiem więcej niż raz. Aby hotel został uznany za ekologiczny. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 2. Jedzenie. Policz mile do talerza Maliny w Bangkoku? Zanim je kupisz, wyobraź sobie, jakie mają food miles (czyli odległość od miejsca wyhodowania do naszego talerza – im większa, tym bardziej zanieczyszczamy środowisko). A przecież na tym samym bazarze znajdziesz mangostany, rambutany, duriany... Nie masz ochoty na owoce? Pani ze stoiska obok zrobi ci pad thai ze świeżych składników, które kupiła na rogu. Uliczne restauracyjki, knajpki z trzema stolikami na krzyż i jednym palnikiem – nieważne, czy w Azji, Afryce, czy w Ameryce Południowej – zaopatrują się lokalnie i zatrudniają miejscowych. Jeśli nie odpowiada ci stołowanie się na ulicy, zajrzyj na www.organicjetsetter.com. Znajdziesz tam adresy restauracji z organicznym jedzeniem od Kijowa po Buenos Aires. Nasz Typ Cafe-Ode, Shaldon, Wielka Brytania www.odetruefood.com Weź do ręki sztućce zrobione ze skrobi. Na kolanach połóż drewnianą deskę, która tutaj służy jako talerz. Zanurz zęby w świeżej rybie. Nie bez powodu pół godziny temu widziałeś w restauracji rybaków z porannym połowem. W Cafe-Ode jedzenie pochodzi tylko od lokalnych dostawców, zaś menu zmienia się codziennie – w zależności od tego, co jest dostępne akurat na rynku i na co jest sezon. Według Sustainable Restaurant Association to najlepsza knajpa Wielkiej Brytanii. Maliny w Bangkoku? Zanim je kupisz, wyobraź sobie, jakie mają food miles (czyli odległość od miejsca wyhodowania do naszego talerza – im większa, tym bardziej zanieczyszczamy środowisko). (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 3. Pamiątki. Kupuj u twórców Jeśli chcesz przywieźć sobie pamiątkę z wakacji, najlepiej idź na bazar i poszukaj jej u miejscowych twórców (nie bądź zbyt zaciekły podczas targowania się. Czasem przecież więcej wydajesz na kawę w Polsce). Jeśli kupujesz rękodzieło w sklepie, dowiedz się, kto jest autorem i czy trafią do niego godziwe pieniądze. I na wszelki wypadek sprawdzaj etykietki. Rzeczy „made in China” przywoź tylko z Chin. Lista sprawiedliwych handlarzy, tj. działających według zasad fair trade, na www.wfto.com. Wskazówki WWF dotyczące produktów pochodzenia zwierzęcego na www.worldwildlife.org. Nasz Typ Manos del Uruguay, Urugwaj www.manos.com.uy Lokalne spółdzielnie zatrudniające kobiety z urugwajskich wsi. Pierwsza taka organizacja powstała w 1968 r., dziś jest ich już 13 i zatrudniają 250 osób. W Manos del Uruguay powstają piękne, naturalnie barwione wełniane ubrania: poncha, szaliki, swetry, kamizelki. Każdy ciuch podpisany jest przez kobietę, która go zrobiła – na drutach, krośnie, szydełku. Jakość tworzonych przez nie materiałów docenili wielcy projektanci. Urugwajskie wzory znajdziecie w najnowszych kolekcjach Ralpha Laurena, szale zamawia u nich Donna Karan, a swetry robią dla Marca Jacobsa i Stelli McCartney. Jeśli chcesz przywieźć sobie pamiątkę z wakacji, najlepiej idź na bazar i poszukaj jej u miejscowych twórców (nie bądź zbyt zaciekły podczas targowania się. Czasem przecież więcej wydajesz na kawę w Polsce). (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 4. Transport. Nogi w ruch! Jak się przemieszczać?– to jeden z największych dylematów ekologicznych turystów. Bo przecież nie każdy ma czas, żeby do Indii dojechać rowerem! Opcje są dwie – albo przerzucić się na zwiedzanie najbliższej okolicy (też może być ciekawie), albo szukać połączeń koleją (nie wszędzie się da), albo po przeleceniu tysięcy kilometrów korzystać przynajmniej z własnych nóg. Spacer czy trek to świetna okazja, by zwolnić i przyjrzeć się, jak wygląda świat. Nasz Typ Dolna Saksonia, Niemcy www.niedersachsen-tourism.com Ten graniczący z Holandią region promuje zwiedzanie na rowerach. Jest tu aż 13 tys. km ścieżek rowerowych i 41 tras: od historycznych (barokowe zabytki z listy UNESCO), przez klimatyczne (wydmy z widokiem na latarnie morskie), urozmaicone (przesiądź się z roweru na kajak i z powrotem) i rodzinne (szlakiem bajek braci Grimm), aż po wyczynowe (góry Harcu). Dolnosaksońskie hotele mają wręcz ofertę „bed+bike”: zajmą się twoim rowerem, udostępnią pralkę, a na śniadanie podadzą „power break­fast”. Na dłuższe trasy (albo przy słabszej formie) można wypożyczyć rowery elektryczne. Jak się przemieszczać?– to jeden z największych dylematów ekologicznych turystów. Bo przecież nie każdy ma czas, żeby do Indii dojechać rowerem! (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 5. Z adrenaliną. Sprawdź organizatora Uznajesz tylko aktywny wypoczynek? Wakacje kojarzą się z adrenaliną, kaskadami, pędem powietrza na twarzy i zdobywaniem nowych szczytów? Zwykle kiedy ty się bawisz, ktoś na to pracuje. Spójrz na tragarza, który niesie twój plecak. Idzie w japonkach? Raczej nie dlatego, że jest mu w nich wygodnie – pewnie nie stać go na porządne buty. Słynne są protesty tragarzy z Peru, którzy muszą dźwigać na plecach po 40 kg. Zanim wybierzesz organizatora, sprawdź, w jakich warunkach i na jakich zasadach oferuje pracę. Nasz Typ 3 Sisters Adventure Trek, Nepal www.3sistersadventuretrek.com Trzy mieszkanki nepalskiej wsi u podnóża Himalajów, siostry Ćhetri – Lucky, Dicky i Nick – były zaskoczone opowieściami turystek z Zachodu o niestosownych zachowaniach miejscowych tragarzy. I zdecydowały się na niełatwą w ich społeczeństwie inicjatywę – założyły własną agencję turystyczną. Z pełnym sukcesem. Jako tragarzy zatrudniają kobiety z górskich wiosek, które zarabiają m.in. na swoją edukację. Przy okazji dbają o gości, jak przystało na dobre panie domu. Nie pospieszają, znajdują czas na herbatę z widokiem na Mount Everest. I pilnują, żeby nie zostawić po sobie w górach żadnych śmieci. Uznajesz tylko aktywny wypoczynek? Wakacje kojarzą się z adrenaliną, kaskadami, pędem powietrza na twarzy i zdobywaniem nowych szczytów? Zwykle kiedy ty się bawisz, ktoś na to pracuje. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 6. Podglądanie dzikich zwierząt. Zapomnij o zoo Jak zobaczyć dzikie zwierzę i nie zakłócić jego życia (a i samemu nie narazić się na niebezpieczeństwo)? Po pierwsze nie żałuj pieniędzy – w tym wypadku „tanio” zazwyczaj znaczy „ze szkodą dla zwierzaka”. O ile to możliwe, wybieraj operatorów, którzy zatrudniają naukowców. Nie tylko dowiesz się więcej o zwierzętach, ale być może przyczynisz się też do zebrania danych naukowych. A przede wszystkim jak ognia wystrzegaj się ludzi, którzy gwarantują, że zobaczysz zwierzę. Dzika natura nie jest na nasze zawołanie, a jeśli ktoś obiecuje inaczej, zapewne dokarmia zwierzęta i oswaja je z ludźmi. Nie są już dzikie. Równie dobrze możesz pójść do zoo. Nasz Typ Pacific Whale Foundation, Hawaje, USA. www.pacificwhale.org Każdy rejs z Pacific Whale Foundation jest prowadzony przez certyfikowanych morskich przyrodników (z dyplomami z biologii albo ekologii). Od kilku dekad zbierają dane na temat największych ssaków, rafy koralowej i dzikich delfinów. Łodzie są ciche, przyjazne środowisku. Panują żelazne zasady co do ich prędkości, a czas spędzony w pobliżu zwierząt jest limitowany. Wszystkie zarobione pieniądze wspierają fundację, która zapobiega niszczeniu populacji humbaków. Jak zobaczyć dzikie zwierzę i nie zakłócić jego życia (a i samemu nie narazić się na niebezpieczeństwo)? Po pierwsze nie żałuj pieniędzy – w tym wypadku „tanio” zazwyczaj znaczy „ze szkodą dla zwierzaka”. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 7. Community tourism. Dołącz do społeczności Najnowszy trend w turystyce. I najbardziej fair. Community tourism eliminuje pośredników i daje szansę lokalnym społecznościom na korzystanie z turystycznego potencjału (albo na podjęcie decyzji, że nie chcą się na turystów otwierać). Jak to wygląda? Twoje pieniądze trafiają bezpośrednio do osoby, u której nocujesz. Babci, która szykuje kurczaka na obiad, i mężczyzny, który oprowadza cię po małpim sanktuarium. Na kilka dni albo tygodni masz szansę stać się częścią ich życia. Nasz Typ Wli Todzi Eco-Tou­rism, region Volta, Ghana www.riseupghana.org Nauka lokalnego języka, pomoc przy budowie szpitala, gotowanie z ciotką Charlotte, gra na bębnach, śpiewy, robienie palmowego wina i nocleg w jednej z chat – to wszystko czeka na tych, którzy zdecydują się na kilkugodzinny trek w regionie Volta do wioski Wli Todzi. Założyciel Wli Todzi Eco-Tourism, Yaw Nutsugah, współpracuje blisko z fundacją Rise Up Development Collective, która od dwóch lat w tym samym miejscu buduje klinikę dla mieszkańców wioski. Najnowszy trend w turystyce. I najbardziej fair. Community tourism eliminuje pośredników i daje szansę lokalnym społecznościom na korzystanie z turystycznego potencjału (albo na podjęcie decyzji, że nie chcą się na turystów otwierać). (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 8. Wolontariat. Nie bądź kolonizatorem Zanim poświęcisz dwa tygodnie wakacji na naprawianie świata, upewnij się, czy organizacja, którą chcesz wesprzeć, jest tego warta. Pół biedy, jeśli wyrzucisz pieniądze w błoto, np. zasilając konto sprytnego organizatora z Europy. Gorzej, jeśli swoim działaniem wyrządzisz więcej szkody niż pożytku, np. ucząc, że wystarczy wyciągnąć rękę, by dostać jedzenie. Kilka lat temu The Guardian porównywał wolontariuszy do kolonizatorów, którzy swoje pojęcie dobroci narzucają rozwijającym się krajom. Na co więc zwracać uwagę przy wyborze wolontariatu? Choćby na to, czy organizacja odpowiada na prawdziwe potrzeby miejscowych. Czy udostępniane są raporty z poprzednich lat? Czy projekt odbywa się po myśli lokalnych społeczności? Więcej informacji znajdziecie na www.ethicalvolunteering.org. Nasz Typ Auroville, Indie www.auroville.org Rząd Indii dał swoją ziemię, kraje UNESCO wsparcie, a wizję – jedna kobieta. Auroville jest miastem dla wszystkich, które nie należy do nikogo. Humanizm i zrównoważony rozwój – pod tymi górnolotnymi hasłami kryje się codzienna praca. Każdy może przyjechać i zaangażować się w jeden z wielu projektów: sadzenie lasu zniszczonego w czasach kolonialnych, zajęcia z dziećmi z okolicznych wiosek, pomoc przy tworzeniu programów komputerowych. Zanim poświęcisz dwa tygodnie wakacji na naprawianie świata, upewnij się, czy organizacja, którą chcesz wesprzeć, jest tego warta. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 9. Na farmie. Zejdź na ziemię Idealny sposób na połączenie przyjemnego z pożytecznym? Praca na farmie. Jesteś blisko natury, uczysz się nowych rzeczy, pracujesz własnymi rękami (dla niektórych to najlepszy odpoczynek) i w dodatku pomagasz innym w zamian za nocleg i jedzenie. World Wide Opportunities on Organic Farms (WWOOF) łączy wolontariuszy z całego świata z właścicielami organicznych farm. Nocleg w Tokio jest za drogi? Zatrzymaj się na japońskiej wsi. Przy okazji nauczysz się podstaw języka i dowiesz się, jak hodować wasabi. Zawsze chciałeś dowiedzieć się, jak robić sery? Wybierz farmę we Francji i naucz się, jak dobierać do niego wino. Cały świat stoi otworem! www.wwoofinternational.org Nasz Typ Sant’Egle, Toskania, Włochy www.agriturismobiologicotoscana.it Jak hodować szafran, jak zrobić własny olejek lawendowy, co to jest uprawa synergiczna i co daje spirulina. Tego m.in. nauczysz się w czasie pobytu na Sant’Egle w Toskanii. W zamian za cztery godziny pracy dostajesz pokój w odnowionym XVI-wiecznym budynku. Przez resztę czasu możesz zwiedzać okolice – choć pewnie większość popołudni spędzisz na dobrym espresso w Pitigliano, średniowiecznym miasteczku zbudowanym na skałach. Tak tu pięknie! Idealny sposób na połączenie przyjemnego z pożytecznym? Praca na farmie. Jesteś blisko natury, uczysz się nowych rzeczy, pracujesz własnymi rękami. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 10. Na odległość. Odwdzięcz się Miałeś udane wakacje? Oczy ciągle się świecą na wspomnienie trekkingów, zabytków, smakołyków? Czemu nie odwdzięczyć się miejscowym już z domu, na odległość. Twoje pieniądze naprawdę mogą zmienić czyjeś życie. Zwłaszcza w miejscach, gdzie żyje się za dolara dziennie. Strona Travel Pledge: www.travelpledge.org, pokazuje wybrane społeczne projekty – od budowy jadłodajni dla turystów w Etiopii po sponsorowanie zbiorników na słodką wodę w wioskach na Fidżi. Możesz je wesprzeć, nie ruszając się z Polski. Nasz Typ Yangon Bakehouse, Mjanma www.yangonbakehouse.com Mjanma (dawna Birma) otwiera się na świat, a jej obywatele w końcu mogą wziąć sprawy we własne ręce. Tak jak założyciele Yangon Bakehouse. Przez 10 miesięcy uczą kobiety z terenów wiejskich (większość nie miała szans na jakiekolwiek wykształcenie), jak piec bagietki, tarty, muffiny, brioszki, cynamonowe bułeczki (wszystko z lokalnych produktów). Oferują catering, z którego korzysta większość zachodnich NGO’s i siedziba UN. Właśnie wystartowała ich kawiarnia. Może dołożysz się do ekspresu do kawy?
Wycieczka do Czarnobyla, wakacje w Korei Północnej, korrida - czy to na pewno etyczne?
- Ludzie wyjeżdżają, żeby oderwać się od codzienności. Korzystają z tej możliwości, nie bacząc na obowiązujące w innej kulturze zasady moralne. Na zagranicznych wakacjach robią to, na co często nie pozwoliliby sobie w swoim kraju - mówi dla Travelera prof. Krzysztof Podemski. - Na Ibizie uczestniczą w libacjach, a do Tajlandii jadą po seks. W Bangkoku uprawiają zalegalizowaną pedofilię. Widziałem tam dziesiątki nieletnich dziewczyn uprawiających prostytucję i uczestniczących w pokazach erotycznych dla zachodnich turystów. A przecież wszystko to zniknęłoby, gdyby nie było popytu. W podróży warto o tym myśleć. Również w dużo bardziej - wydawałoby się - niewinnych sytuacjach. Bo często nieświadomie wspieramy na nich reżimy, np. korzystając z ich ochrony podczas wycieczek do Kairu czy Gizy. Według profesora Podemskiego nie do zaakceptowania są przede wszystkim podróże do Korei Północnej, bo wspierają najbardziej totalitarny reżim na świecie. Nieodpowiedzialny jest też ktoś, kto lekkomyślnie udaje się do miejsc, gdzie panują epidemie, np. ebola, bo może stwarzać zagrożenie po powrocie do swojej społeczności. - Nie pochwalam za to wycieczek do Czarnobyla, miejsc wojen czy katastrof – twierdzi socjolog. - Zwiedzanie ruin domu zalanego dwa lata wcześniej lawą to zwykłe wścibstwo i żerowanie na tragedii. Ale tutaj ważna jest kwestia upływu czasu. Zwiedzanie Pompejów, najsłynniejszego zabytku związanego z katastrofą, przecież nikogo nie oburza. Wątpliwości budzi za to oglądanie korridy. Raz byłem, więcej nie pójdę. Największe wrażenie zrobiło na mnie, że przyglądał się temu najwyżej ośmioletni syn matadora, któremu ojciec rzucił łup: odcięte uszy byka. Ale jako człowiek z zewnątrz nie chcę tego oceniać, to element andaluzyjskiej kultury. Gdyby jednak areny zamiast Hiszpanami wypełniały się głównie turystami, moje wątpliwości byłyby większe.