Jakie zachowania doprowadzają pasażerów do szału? Te nawyki w samolocie irytują najbardziej
Podróż samolotem dla wielu osób jest początkiem upragnionych wakacji, jednak nawet najlepiej zaplanowany wyjazd potrafią zepsuć drobne niedogodności. Długie kolejki, opóźnienia czy ograniczona przestrzeń na pokładzie to tylko część problemów, z którymi mierzą się pasażerowie. Równie frustrujące bywają jednak zachowania innych podróżnych – szczególnie podczas wielogodzinnych lotów, kiedy trudno po prostu od nich uciec. Które nawyki pasażerów są uznawane za najbardziej irytujące i czego lepiej unikać podczas podróży?
Wspólna podróż samolotem wymaga od pasażerów pewnego kompromisu i przestrzegania niepisanych zasad dotyczących komfortu innych osób. W zamkniętej przestrzeni nawet pozornie drobne zachowania mogą szybko zacząć działać na nerwy współpodróżnym – od głośnych rozmów po nieustanne kopanie fotela czy słuchanie muzyki bez słuchawek. Firma ubezpieczeniowa Tiger.co.uk postanowiła sprawdzić, które sytuacje pasażerowie uznają za najbardziej irytujące podczas lotów. W badaniu przeprowadzonym wśród tysiąca brytyjskich turystów uczestnicy wskazali zachowania, które najczęściej psują atmosferę na pokładzie i sprawiają, że podróż staje się znacznie mniej komfortowa. Te zachowania najbardziej irytują pasażerów. Problemem są nawet fotele Badanie przeprowadzone przez firmę Tiger.co.uk pokazuje, że największą frustrację podczas lotów wywołują sytuacje związane z ograniczoną przestrzenią i brakiem cierpliwości innych podróżnych. Za najbardziej irytujący nawyk uznano odchylanie fotela – wskazało je 14% respondentów. Choć funkcja ta jest dostępna w większości samolotów, wielu pasażerów uważa, że korzystanie z niej znacząco pogarsza komfort osób siedzących z tyłu, szczególnie podczas krótkich lotów, gdzie miejsca na nogi i tak jest bardzo niewiele. Problem staje się jeszcze bardziej odczuwalny podczas posiłków lub pracy na laptopie. Drugie miejsce zajęło wstawanie jeszcze przed wyłączeniem sygnalizacji zapiętych pasów bezpieczeństwa – ten zwyczaj zirytował 12% ankietowanych. Chodzi przede wszystkim o pasażerów, którzy natychmiast po lądowaniu zrywają się z miejsc i ustawiają w przejściu, mimo że samolot nadal kołuje. Eksperci przypominają, że takie zachowanie może być nie tylko uciążliwe, ale również niebezpieczne. W ubiegłym roku turecki urząd lotnictwa cywilnego poinformował nawet, że osoby ignorujące sygnał pasów bezpieczeństwa mogą zostać ukarane grzywną. Trzecie miejsce w zestawieniu zajął brak przygotowania do kontroli bezpieczeństwa i paszportowej – 11% respondentów przyznało, że szczególnie irytują ich osoby rozpoczynające gorączkowe szukanie dokumentów dopiero przy stanowisku kontroli. W pierwszej piątce znalazły się również zachowania dobrze znane z komunikacji miejskiej i codziennych podróży – 9% ankietowanych wskazało korzystanie z telefonu, oglądanie filmów lub słuchanie muzyki bez słuchawek jako jeden z najbardziej denerwujących nawyków na pokładzie samolotu. Taki hałas staje się szczególnie uciążliwy podczas wielogodzinnych lotów nocnych. Tyle samo osób zirytowało także stanie w swoim rzędzie jeszcze przed otwarciem drzwi samolotu. Zdaniem pasażerów blokuje to przejścia i utrudnia innym spokojne przygotowanie się do opuszczenia pokładu. Klaskanie po lądowaniu i kolejki do wejścia. Tego pasażerowie też nie lubią W drugiej części zestawienia znalazły się zachowania, które dla wielu osób mogą wydawać się drobnostkami, ale w praktyce regularnie wywołują irytację podczas podróży. Szóste miejsce zajęło ustawianie się w kolejce do wejścia na pokład jeszcze przed rozpoczęciem boardingu. Wielu pasażerów zwraca uwagę, że tworzenie tłumu przy bramce często nie przyspiesza wejścia do samolotu, a jedynie zwiększa chaos i utrudnia poruszanie się po lotnisku. Szczególnie krytykowane są sytuacje, gdy osoby podróżujące z późniejszymi grupami boardingowymi próbują ustawiać się w kolejce znacznie wcześniej. Na siódmym miejscu znalazło się wielokrotne otwieranie i zamykanie schowków bagażowych w czasie lotu. Pasażerowie przyznają, że ciągłe sięganie po bagaż podręczny może przeszkadzać innym, szczególnie podczas nocnych lotów lub w trakcie serwisu pokładowego. W pierwszej dziesiątce znalazło się także klaskanie po lądowaniu samolotu. Choć dla części podróżnych jest to forma podziękowania dla pilotów i załogi, 6% uczestników badania uznało ten zwyczaj za irytujący i niepotrzebny. Podobny wynik uzyskały prośby o zamianę miejsc, zwłaszcza gdy dotyczą foteli przy oknie lub przejściu, za które inni pasażerowie wcześniej dodatkowo zapłacili. Listę najbardziej irytujących zachowań zamyka natomiast rozmowa podczas pokazu bezpieczeństwa. Również 6% ankietowanych przyznało, że przeszkadza im ignorowanie instrukcji załogi oraz głośne rozmowy w trakcie prezentowania zasad bezpieczeństwa przed startem. Choć wielu pasażerów traktuje te komunikaty rutynowo, linie lotnicze regularnie przypominają, że procedury mogą różnić się w zależności od modelu samolotu czy przewoźnika. Wyniki badania pokazują więc, że podróżnych coraz bardziej irytują nie tylko hałas czy brak przestrzeni, ale również zachowania odbierane jako lekceważące wobec innych osób znajdujących się na pokładzie. Źródła: The Mirror, Tiger.co.uk Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Gdzie wolno bekać i dlaczego Japończyk może obrazić się przy toaście? Zdradzamy
Łokcie ze stołu, nóż do prawej reki, nie siorbać. Jeżeli wydaje się wam, ze to wystarczy, by nie popełnić gafy podczas jedzenia w podróży, to się mylicie. Wbrew pozorom trzeba niezłego przygotowania przed wyprawą, by po naszej wizycie nie pozostał niesmak.
Proszę pani, jesteśmy w Kanadzie. Tu powinniśmy jeść według kanadyjskich zasad – usłyszała przez telefon Filipinka Maria Theresa Gallardo Cagadoc podczas rozmowy z dyrektorem szkoły z Roxboro, w Montrealu. Jej siedmioletni syn został dzień wcześniej ukarany w stołówce za niegrzeczny sposób jedzenia: widelcem nakładał na łyżkę porcje obiadu i dopiero wtedy ją pochłaniał. Nie używał przy tym noża. – Nie chce, żeby moi uczniowie jedli jedną ręką albo jednym sztućcem. Zależy mi na tym, żeby zachowywali się inteligentnie przy stole – dodał dyrektor Normand Bergeron. Najwyraźniej nie rozumiał, ze taki sposób spożywania posiłków jest jak najbardziej kulturalny na Filipinach, z których uczeń pochodzi. Sprawa trafiła do mediów i rozpętała się burza. Pod kanadyjską ambasadą w Manili kilkadziesiąt osób manifestowało z transparentami: „Szacunek dla kulturowej różnorodności” i „Jemy łyżką i jesteśmy z tego dumni”. Zaangażował się nawet trybunał praw człowieka w quebeku i ambasadorzy obydwu państw. Skończyło się przeprosinami i tłumaczeniem dyrektora, ze chłopiec był zwyczajnie niegrzeczny podczas obiadu i dlatego został przesadzony do innego stolika. Dyskusja na temat różnic kulturowych przy stole jednak nie ucichła. Wynik? Pozornie dość oczywisty. Potrzeba zwiększenia świadomości międzykulturowej. Jednak w praktyce dosyć wymagający. Oznacza, ze zawsze przed spotkaniem z inna kultura powinniśmy zadać sobie trzy podstawowe pytania na temat jedzenia: co, jak i kiedy? Co, czyli naprawdę światowe menu Chiński pasztet z jąder barana, islandzkie gnijące kawałki rekina, mongolska głowa owcy z oczami i językiem czy może japońska ryba fugu, która źle przygotowana może okazać się śmiercionośna. Co z tego światowego menu wybierasz na dzisiejszy obiad? Nie zdziwiłabym się, gdybyś zdecydował się na post i nie wziął żadnego z tych przysmaków do ust. Ale jeżeli wydaje ci się, ze w naszej kuchni nie ma takich obrzydlistw, to się mylisz. Przedstawiciele innych kultur z odraza zareagują na niektóre dania, które u nas uchodzą za przysmak. Na przykład hamburger z krwistej wołowiny brzydzi hinduistów, którzy z powodów religijnych nie jędza tego mięsa. Schabowy nie podbije serc żydów i muzułmanów, a ukochana przez Włochów konina stanowi w krajach anglosaskich tak drażliwy temat, ze nawet nie ma na nią specjalnej nazwy. Weźmy inny przykład – szczury. Nam kojarzą się z brudnymi stworzeniami, które biegają po ciemnych zakątkach miasta, jedzą śmieci i przenoszą choroby. W zachodnioafrykańskim kraju Togo gryzonie te żyją w puszczy i stanowią lokalny przysmak. Szczurze mięso można kupić na targach i nikomu nie przyjdzie do głowy, żeby krzywic się na jego widok. Wręcz przeciwnie, w filmie Rare foods, przygotowanym przez National Geographic Channel, pokazane są czasochłonne łowy na to zwierze, a potem prawdziwa uczta. – Mięso szczura jest znacznie smaczniejsze niż na przykład to kurczaka – stwierdza jeden z myśliwych występujący w filmie, który po polowaniu ze smakiem zajada upieczone wnętrzności gryzonia, włącznie z kośćmi. Tabu dotyczące jedzenia związane jest zazwyczaj z religia, podejściem do zwierząt domowych lub przekonaniem o zbawiennym działaniu niektórych produktów. W Azji na przykład uważa się, że jedząc konkretne zwierzęta, zyskujemy ich siłę, wytrzymałość czy charyzmę. Dlatego penis byka jest tu jednym z ulubionych dań mężczyzn, stosowanym jako naturalna viagra. Dla nas to nie do pomyślenia. – Jedzenie w naszej kulturze często staje się obiektem tabu lub obrzydzenia, ponieważ wyobrażamy sobie, ze staje się ono częścią nas – komentuje antropolog jedzenia Carole Counihan z Uniwersytetu Millersville. W zachodnim świecie żywność stała się czymś, co leży w puszce, torebce, pudełku. Większość z nas nie uprawia ani nie hoduje jedzenia i dlatego coraz trudniej wyobrazić sobie, skąd pochodzi. Dzieci w rozwiniętych społeczeństwach trzeba uczyć, że paczki ze sklepów, które nazywamy jedzeniem, były kiedyś zwierzętami i roślinami – pisze Anne Meigs, autorka książki Food, Sex and Pollution. Dlatego odwiedzając obce kraje, warto wrócić do korzeni. Przestawić nasze myślenie i spróbować lokalnych przysmaków. Jeżeli jednak nie będziemy mieli odwagi, by posmakować kontrowersyjnej potrawy, to chociaż spróbujmy nie obrzydzać jej innym. – Jedzenie jest oknem na kulturę. Bardzo często nasze komentarze o tym, co i jak jedzą inni, mówi więcej o nas niż o nich – podsumowuje Counihan. Jak, czyli sztuka układania sztućców A właściwie czym. Jedzenie widelcem, nożem i łyżką, tak oczywiste dla nas, niestety nie wszędzie zdaje egzamin. Po pobycie w Mediolanie za każdym razem, gdy jem we włoskiej knajpie w Polsce spaghetti i rozglądam się po sali, mam ochotę skomentować „ale obciach!”. Gryzę się oczywiście w język, bo sama wcześniej nie wiedziałam, że do spożywania tego ciągnącego się makaronu używać można jedynie widelca. Łyżka i (o zgrozo!) nóż są zabronione. Mogą sobie nimi pomagać tylko małe dzieci. – No i czasem obcokrajowcy, którzy nie radzą sobie zupełnie z wijącym się na talerzu makaronem – śmieje się Deborah Carlin, przewodniczka po włoskim południowym Tyrolu. Włochom mina może za to zrzednąć, gdy pojadą do Japonii i z typową dla siebie charyzmą wzniosą toast cin cin. Słowa te oznaczają bowiem penisa i w kraju, w którym o sprawach intymnych nie mówi się w towarzystwie, wywołuje niezłą konsternację. To tylko początek możliwych wpadek, bo przy japońskim stole jeden fałszywy ruch często okazuje się prawdziwą potwarzą dla gospodarza. Wystarczy włożyć pałeczki pionowo w miskę ryżu, a zapanuje grobowa atmosfera, bo gestem tym przypomnieliśmy gospodarzom o śmierci najbliższych. Tak ułożone pałeczki wyglądają bowiem jak kadzidełka, których używa się podczas pogrzebów. Równie niegrzeczne jest podawanie jedzenia z pałeczek na pałeczki. Symbolizuje to przekazywanie sobie kości zmarłego podczas ceremonii kremowania ciała. Ale spokojnie! Wiele ruchów, za które my dostawaliśmy od rodziców naganę, jest tu dozwolonych. Na przykład przysuwanie miski do buzi czy siorbanie. To ostatnie zwłaszcza podczas jedzenia klusek ramen lub soba. W Chinach do kolekcji dochodzi jeszcze beknięcie – ostateczny symbol, że danie nam smakowało, i zarazem największa nagroda dla gospodarza. Julia E. Luterek w książce Grzeczność na krańcach świata przekonuje, że w Chinach to, co dzieje się przy stole, możnanazwać nie kulturą, a całą „filozofią jedzenia”. Gospodarz pełni tu funkcję mistrza ceremonii, który usługuje gościom. Wygłasza też zwyczajowe formułki, w których przeprasza za niewystarczająco dobrą jakość posiłku. Goście odwdzięczają się komplementowaniem potraw i spróbowaniem każdej z nich. Ale uwaga, nie należy dojadać resztek z talerzy. Z reguły gospodarze przygotowują potrawy w nadmiarze, tak aby po posiłku na stole coś jeszcze zostało – pisze Luterek. Zresztą w Azji i na Bliskim Wschodzie zostawienie czegoś na talerzu może nas uchronić od prawdziwego przejedzenia. Tamtejsza tradycja podpowiada, że gospodarz powinien dokładać kolejne porcje dopóty, dopóki gość je. Nie spodziewajmy się, że ktoś nas spyta, czy chcemy herbaty mongolskiej lub ajragu. Po prostu tę herbatę nam bez pytania przygotują i podadzą do rąk – pisze dr Roman Roszko z Polskiej Akademii Nauk w Grzeczności na krańcach świata. W Mongolii pytanie gościa, czy wypije herbatę, jest wyrazem braku szacunku. Wówczas gospodarz może w odpowiedzi usłyszeć: Lepiej ją wylej, niż mi ją podawaj – dodaje Roszko. Tak samo niegrzeczne jest odmówienie jedzenia z rąk Etiopczyka podczas tradycji gursha. Wszyscy siadają wtedy w kręgu wokół małego stolika. Gospodarz wybiera ręką mięso lub warzywa i macza je w sosie, po czym podaje je bezpośrednio osobie siedzącej obok siebie. Następnie powtarza ten rytuał, aż nakarmi wszystkich zebranych. Wtedy kolejna osoba przejmuje funkcję karmienia innych i podaje jedzenie reszcie zgromadzonych. Zawsze robi to prawą ręką, ponieważ lewa służy do załatwiania spraw w toalecie. W ten sposób po paru godzinach każdy nakarmił każdego. Według etiopskiego przysłowia, kto komu będzie jadł z ręki, ten go nigdy nie zdradzi. Kiedy, czyli porządek posiłków W słowniku języka polskiego wyraźnie brakuje słowa „zawcześniać”, czyli przeciwieństwa spóźniania. Doskonale wiedzą o tym wszyscy gospodarze zaskakiwani w kuchni przez gości, którzy przybyli na przyjęcie za wcześnie. Takie zachowanie jest wyjątkowym nietaktem w Tanzanii, gdzie tak naprawdę oczekuje się, że zaproszeni przyjdą minimum pół godziny po ustalonym czasie. Wystarczy raz w życiu zobaczyć złowrogą minę afrykańskiej gospodyni złapanej przed imprezą, żeby dobrze zapamiętać tę zasadę. – Albo wzrok zdziwionego Włocha, gdy zamawiamy cappuccino po obiedzie – śmieje się Deborah Carlin. Ono zawsze pite jest tylko do śniadania. Po południu można skosztować za to czarnego espresso lub mocnego macchiato z dodatkiem mleka. – Włosi świetnie wiedzą, jaka kawa, w jakim momencie jest najlepsza. Picie tego aromatycznego naparu to przecież nasz sport narodowy – dodaje. Nie do śmiechu za to może być tym, którzy znajdą się w Iranie czy Arabii Saudyjskiej w czasie ramadanu, nie znając jego zasad. Podczas tego dziewiątego miesiąca w islamskim kalendarzu zakazane jest bowiem spożywanie posiłków i picie czegokolwiek od świtu do zmierzchu (w większości krajów muzułmańskich surowy zakaz dotyczy tylko wyznawców islamu, nie zaś przedstawicieli innych religii). Za dnia nie pracują restauracje, zamykane są sklepy spożywcze. Znikają uliczni kupcy. Nie znaczy to jednak, że należy unikać odwiedzania krajów islamu w trakcie trwania postu. Wręcz przeciwnie! Chyba w żadnym innym czasie nie można tak poznać kultury muzułmańskiej jak właśnie wtedy. Władze Stambułu od tego roku prowadzą nawet specjalny projekt, który ma zwiększyć ruch turystyczny w tym czasie. – Chcemy pokazać, jak szczególnym czasem jest dla nas ramadan, i przybliżyć go turystom – oświadczył Cumhur Güven Taşbaşı, dyrektor odpowiedzialny za promocję miasta w ministerstwie kultury. Wyjeżdżając w te strony, trzeba się tylko przygotować na wieczorne uczty do rana. I nie liczyć na to, że to dobry sposób na zrzucenie kilogramów. – Podczas ramadanu większość osób poważnie tyje. Bo choć nie jemy i nie pijemy w ciągu dnia, to w nocy nadrabiamy to z naddatkiem. Prawie codziennie odbywają się syte i huczne imprezy – opowiada Hoda, nauczycielka angielskiego z Teheranu. Na szczęście mamy czas, by przygotować się na taki wyjazd, bo najbliższy ramadan zaczyna się dopiero 9 lipca 2013 r. W międzyczasie warto smakować kolejne kultury. Bo jak mówił Michel de Montaigne, „różnorodność jest najbardziej rozpowszechnioną właściwością naszego świata”. I chyba nigdzie indziej lepiej tego nie widać niż na talerzach. Ups, także miseczkach, tykwach, liściach bananowca…
"Więzienie za buziaka". Poznaj historie, które przydarzyły się naprawdę
Niewinny uśmiech, zbyt mocny uścisk dłoni czy o jeden pocałunek w policzek za dużo nawet wytrawnego podróżnika mogą wpędzić w tarapaty. Bo choć każdy wie, że w Rzymie trzeba się zachowywać jak rzymianin, to nie każdy umie. Wszak diabeł tkwi w szczegółach.
Etyka Podróżnika: O kulturze dawania prezentów
W każdej, nawet najbardziej pierwotnej kulturze ludzie obdarowują się prezentami. I w każdej są podarunki, które mogą wszystkim popsuć humor. Podpowiadamy, jak nie popełnić gafy i dobrze się zaprezentować.
Ongka ma dziewięcioro dzieci, cztery żony i kilkaset świń. Tymi ostatnimi zajmuje się cała rodzina. Żony i dzieci karmią je, czyszczą, nie pozwalają im uciec. Dzięki tej pomocy on może spokojnie zdobywać kolejne świnie. Jak mówi Ongka: „Bez świń jesteś nikim”. To one są w życiu najważniejsze, bo wyznaczają status nie tylko ich właściciela, ale całego plemienia. Oprócz 600 świń Ongka musi zebrać jeszcze 50 rzadkich ptaków kazuarów, motocykl, ciężarówkę i trochę gotówki. Zajmie mu to całe pięć lat namawiania osób z jego plemienia i bliskich, by oddali część swojej trzody, wymiany z innymi ludami i próby powiększenia własnego stada. Wszystkie te wysiłki po to, by sąsiedniemu plemieniu dać cały ten majdan w… prezencie. Dziesięć lat wcześniej wódz pobliskiej wioski sprezentował Ongce 400 świń. By odzyskać dominującą pozycję plemienia Kawelka, teraz on chce dać znacznie więcej. Kto nie daje, nie liczy się. Taka wymiana na terenach Papui-Nowej Gwinei, zwana moką, trwa od setek lat i jest jedną z najważniejszych tradycji w okolicach Mount Hagen, w środkowej części kraju. Zresztą nie tylko tu. Niedaleko od miejsca, gdzie mieszka Ongka, odbywa się opisany przez Bronisława Malinowskiego rytuał kula. Biorą w nim udział ludy, które zamieszkują m.in. Wyspy Trobrianda. Zamiast świń prezentują sobie naszyjniki z czerwonej perły spondylusa i naramienniki z kręconej muszli. Zawsze o tej samej wartości. Prezent za prezent. Odwiedziny za odwiedziny. Te pierwotne tradycje obdarowywania się, przedstawione m.in. w filmie dokumentalnym Ongka’s Big Moka z 1975 r., od lat są przedmiotem badań antropologów. Ich wyniki jasno pokazują, że dawanie i otrzymywanie jest jednym z podstawowych zachowań społecznych. Dzięki obdarowywaniu się ludzie umacniają więzy, utrzymują kontakty i rozdzielają majątek, tak by jednocześnie najbiedniejsi dostali dary, a bogatsi dawający zyskali honor. Prezentami zajmują się też socjologowie i psychologowie. Ci ostatni twierdzą, że prezenty, jakie dajemy, wiele mówią nie tyle o osobie obdarowywanej, ale o samym dającym. Według Helmuta Berkina, autora książki Sociology of Giving, dawanie prezentów jest kluczowe w komunikowaniu, co sądzimy o drugiej osobie, a także jak ona nas będzie postrzegać. Dlatego przed wręczeniem prezentu w innej kulturze trzeba się zastanowić, co dać, komu i kiedy. Bo przecież Ongka z krowy by się raczej nie ucieszył. Dlaczego zegar może zakończyć przyjaźń? Podróżnicy mają zazwyczaj swoje sposoby na prezenty. Wiktoria, studentka z Warszawy, na każdą wyprawę zabiera ze sobą kilkanaście zakładek do książek z polskim tradycyjnym wzorem. – Są lekkie, folkowe, a na drugiej stronie można napisać coś miłego, podziękowania czy jakiś śmieszny tekst po polsku – tłumaczy. Inni celują w albumy o Polsce (ciężkie!), pocztówki lub tradycyjny alkohol (oby nie do krajów arabskich). Znany reporter Mariusz Szczygieł podobno za każdym razem, gdy jedzie zbierać materiał za granicą, zabiera ze sobą kilka pudełek ptasiego mleczka. Prezenty z Polski są zawsze mile widziane. Pokazują, że ktoś się postarał, pomyślał, specjalnie przywiózł. Co jednak, jeżeli w ferworze przygotowań zapomnimy zapakować kilka podarunków? Zdani jesteśmy na lokalne sklepy i własną wiedzę, co można, a czego kupować w prezencie nie należy. Po pierwsze musimy zwrócić uwagę na kwestie religijne. W Indiach ryzykowne jest dawanie rzeczy ze skóry, która pochodzi od krowy. Zwierzę to wśród hindusów jest święte i wszelkie wyroby z niej urażą wyznawców tej religii. Przeciwna sytuacja dzieje się w krajach arabskich. Dla muzułmanów świnie są za nieczyste. Jest więc delikatną kwestią wręczanie ich nawet w postaci niewinnej zabawki – pisze Pernal w artykule Inaczej nie znaczy gorzej (w Grzeczność na krańcach świata, WAiP). Dotyczy to nawet prosiątka z Kubusia Puchatka czy świnki skarbonki. Po drugie, musimy poznać lokalne przesądy. Wręczanie ostrych przyrządów jest tabu w Argentynie. Dając taki prezent, mówimy: „chcę zakończyć tę znajomość”. Tak samo jak chusteczki do nosa, które sugerują, że chcemy obdarowywaną osobę doprowadzić do płaczu. A przecież nie o to najczęściej nam chodzi. I w końcu musimy uważać na zbieżność brzmienia (jakkolwiek trudne może się to wydawać). W Chinach nie należy więc dawać zegara, bo brzmienie tego słowa jest bardzo zbliżone do słowa„śmierć”. Zbyt podobne, żeby Chińczycy taki prezent przyjęli z radością. Jeżeli popełniliście takie faux pas, to spokojnie. – Może być jeszcze gorzej – śmieje się Jing, znajoma Chinka. Można sprezentować cztery zegary. Czwórka to nieszczęśliwa liczba w Chinach i żaden prezent nie powinien o niej przypominać. Dlaczego we Francji nie chcą wina? Kolacja zapowiadała się bardzo elegancko. Francuscy gospodarze zaplanowali na przystawkę ślimaki, na danie główne soczystą boeuf bourguignon i deskę śmierdzących nieprzytomnie, acz bardzo dobrych i drogich serów. Gdy zadzwonił domofon w ich paryskiej kamienicy, pani M. nie mogła się wprost doczekać, aż pierwsi goście zostaną przywitani pysznym aperitifem. Była w doskonałym nastroju. Była, bo coś popsuło jej humor i uraziło dumę gospodarza. Tym czymś była butelka francuskiego wina do obiadu z pobliskiego sklepu. Zatrzymajmy scenę w tym momencie i zastanówmy się, dlaczego tak, wydawałoby się, uniwersalny prezent nie przypadł jej do gustu. Dla Francuzów wino to coś więcej niż czerwony lub biały napój alkoholowy o ciekawym aromacie. To cała kultura i filozofia. Dając byle jaką butelkę, sugerujemy więc, że gospodarz nie zna się na nim i sam nie dał rady zapewnić dobrego wina na kolację. Oczywiście specjalny rocznik z domowej piwniczki zawsze będzie mile widziany. Ale czy my będziemy wiedzieć, gdzie leży granica pomiędzy jeszcze dobrym rocznikiem, który wypada dać, a już złym, który urazi gospodarza? Tak samo trudno będzie nam osądzić jakość czekoladek w Belgii, tequilę w Meksyku, whisky w Szkocji, dywany w Iranie czy materiał na sari w Indiach. Dlatego lepiej unikać dawania specjalności danego kraju. Zapewne obdarowywani będą się lepiej znali na naszym prezencie niż my sami. Poza tym będzie się on im wydawał zwyczajnie nudny. A w konsekwencji i my tak się zaprezentujemy. Dlaczego kwiaty mogą wprowadzić w rozpacz? – Z czego ucieszyłaby się więc pani M.? Odpowiedź uniwersalna, choć dość banalna: z kwiatów. Te w większości kultur są najbezpieczniejszym podarkiem i ratunkiem, gdy zupełnie nic nie przychodzi nam do głowy. Pozornie najłatwiejszym, bo pułapek przy dawaniu kwiatów jest mnóstwo. Pani M. musi dostać je w liczbie nieparzystej, z wyłączeniem trzynastki. Nie mogą to być chryzantemy, które daje się we Francji na pogrzebach, ani kwiaty białe, bo te zarezerwowane są na śluby. Nie powinniśmy też dawać czerwonych goździków, bo te są symbolem złej woli. No chyba że nie lubimy naszego gospodarza. Z kolorami lepiej uważać też w Brazylii, gdzie niezbyt pozytywne konotacje ma kolor purpurowy, w Japonii zaś biały, a w Chinach niebieski. I uwaga – bukiet kwiatów jest bardzo ryzykownym prezentem na Bliskim Wschodzie. Tradycyjnie zarezerwowany był tylko dla obłożnie chorych i choć młodsze pokolenie coraz rzadziej ma takie konotacje, w tradycyjnych rodzinach taki prezent może przypomnieć o trudnych chwilach. A co gorszego mogłoby się stać niż gospodyni wybuchająca płaczem na widok pięknego bukietu. Jak nie popełnić więc kwiatowego faux pas? Ewa Pernal sugeruje, by udając się w odwiedziny, zdać się na gust i wyczucie... lokalnej kwiaciarki. Dlaczego Ongka oddał wszystkie świnie? Choć po lekturze tego tekstu kupno prezentu może wydawać się horrorem, to w żadnym razie nie należy się poddawać. Prezenty wprawiają bowiem w dobry humor nie tylko obdarowywanego, ale i nas samych. Po prostu czujemy się lepsi, gdy komuś damy coś naprawdę fajnego. Dlatego główną zasadą, jaką powinniśmy się kierować, jest poświęcenie odpowiedniej ilości czasu, aby coś takiego wymyślić, kupić czy zrobić. I wcale nie musimy przeznaczać na najlepszy prezent dużo pieniędzy – mówi Francis J. Flynn, psycholog z Uniwersytetu Stanford, który w swoim badaniu udowodnił, że cena prezentu ma dla obdarowywanego mniejsze znaczenie niż dla tego, kto taki prezent daje. – Wyszukując drogi prezent, często wydaje nam się, że będzie on lepszy. Okazuje się jednak, że obdarowywani wcale tego nie doceniają – dodaje. Nie można zapomnieć też, że w wielu kulturach, jak na przykład na Bliskim Wschodzie, gospodarze czują się zobowiązani odpłacić się podarunkiem o podobnej wartości lub nawet trochę droższym. Tak jak w przypadku Ongki z Papui. No właśnie, a co z Ongką? Pewnie zastanawiacie się, czy udało mu się wręczyć przez lata zbierany prezent. Tak i to z pełnym sukcesem. Świadczy o tym to, co powiedział po całej ceremonii moki: „Teraz, gdy sprezentowałem ci tyle, wygrałem. Przygniotłem cię tym, że dałem ci tak wiele”.
Jak podróżować i nie zostać bufonem? Masz plecak i już czujesz się lepszy od "tych z kurortów"
Myślicie, że podróżując z plecakiem, przeżywacie coś bardziej autentycznego niż ci, którzy lecą czarterem do hotelu przy plaży? Że jesteście lepsi i fajniejsi od takich turystów? To wcale nie jest takie oczywiste
To było ponad 20 lat temu, ale te przerażone twarze pamiętam do dziś. Leżałem na poboczu drogi w miasteczku Isiolo, w środkowej Kenii. Chciałem ruszyć na północ, do Etiopii, i czekałem trzeci dzień na konwój. Wtedy był to szlak przez pustynię, którym ciężarówki jeździły w konwojach, bo lokalne bandy koczowników – nazywane w kenijskiej angielszczyźnie ładnym słowem shiftas – napadały na samotne samochody, rabowały co się dało i gwałciły kobiety. Kłopot z konwojami polegał na tym, że nie jeździły codziennie: każdego ranka konwój mógł wyruszyć, ale mógł też nie wyruszyć, i właściwie do samego końca nie było to jasne. Codziennie rano uwalałem się więc z plecakiem na poboczu drogi, gdzie kończył się asfalt, i czekałem. Mój przyjaciel Krzysztof podrywał dziewczyny handlujące owocami przy drodze, a ja się nudziłem. Trzeciego dnia obok nas zatrzymał się mały busik z turystami. Jechali na safari do Parku Narodowego Samburu. W oknach pojawiły się blade twarze i oczy jak spodki, szerokie z przerażenia. Czyści biali ludzie pokazywali nas palcami. To prawda, że wyglądaliśmy na mocno zużytych. Podróżowaliśmy już wtedy po Afryce dwa i pół miesiąca. Byliśmy wychudzeni, brudni i opaleni. Wstyd mi się do tego dziś przyznać, ale wówczas poczułem satysfakcję. Bogaci upasieni lenie wykupili safari w agencji turystycznej: z Afryki widzą tyle, ile wypatrzą przez szybkę. Sprawna miejscowa ekipa niańczy ich jak dzieci i izoluje od mniej przyjemnych wymiarów afrykańskiej rzeczywistości. Czułem się od tych turystów lepszy i myślałem, że to ja jestem twardzielem, który widział prawdziwą Afrykę. (Miałem wtedy 22 lata i to pewnie trochę usprawiedliwia moją głupotę). Konwój pojechał w końcu następnego, czwartego dnia: załadowałem się na dach ciężarówki i jechałem tak dwa dni przez pustynię. Kiedy wyruszaliśmy o świcie, widok zapierał dech w piersiach. Krajobraz za Isiolo przypomina Marsa, z czerwonymi, spalonymi słońcem wzgórzami, które majaczą na horyzoncie. Tuż obok widziałem stado słoni – nie w parku narodowym, ale na wolności! Podróżowałem razem z Afrykanami, z ich bagażami i zakupami, próbując nie spaść z dachu szoferki. Za ciężarówkami ciągnęły się długie smugi kurzu. Auta wyglądały jak ogromne żuki mozolnie przegryzające się przez pustynię. Podobało mi się bardzo. Do dziś mam w pamięci ten obraz, jeden z najpiękniejszych, jakie kiedykolwiek widziałem. Nie do kupienia na żadnym safari. Łatwo poczuć się lepszym Potem jechałem jeszcze na dachach rożnych pojazdów parę razy. Raz po wyboistej szosie znad Jeziora Rudolfa, też w Kenii, do małej miejscowości Lodwar; nie było miejsca w minibusie matatu i wdrapałem się na dach, kurczowo trzymając się bagaży. Gdybym spadł, zostałaby tylko mokra plama. Potem na dachu terenowej toyoty przez Sahel, przekraczając nielegalnie granicę z Mali do Mauretanii, na drugim końcu Afryki. Właściciel załadował stos towarów na pakę pikapa, na tym rozpiął siatkę, a do tej siatki kurczowo uczepiło się kilkanaście osób. Grzał przez busz – nie było tam nawet szlaku – jak rakieta: kiedy w końcu wysiadłem, palce miałem przetarte do krwi od siatki. Bolało, ale czułem się z tym świetnie. Wydawało mi się, że przeżyłem coś niesamowitego. Podrywałem po powrocie dziewczyny, opowiadając im o takich podróżach – działało całkiem nieźle. Teraz, 15 lat później, mam mniej czasu, chociaż więcej pieniędzy. Chciałbym też myśleć, że mam więcej rozumu. I trochę się tamtych wszystkich przeżyć wstydzę. Moda na podróżowanie z plecakiem ma swój początek w kulturze hipisów (a nieco głębsze korzenie w romantyzmie) i zaczęła się na dobre w latach 70. Kluczowym słowem jest tutaj „autentyczność”: backpacker poszukuje przeżyć „prawdziwych”, chce dotknąć „prawdziwej” Afryki, „prawdziwej” Azji: jeść tak, jak jedzą tubylcy, podróżować tak samo i mieszkać tak samo. W ślad za poszukiwaniem autentycznych przeżyć idzie poczucie wyższości wobec tych, którzy tego wszystkiego nie przeżywają i nie poszukują. Chodzi oczywiście o ludzi jeżdżących na te wszystkie wycieczki do zamkniętych hoteli i na starannie zaplanowane safari (czy grupowe „zdobywanie” góry Kenia albo Kilimandżaro, starannie przygotowane i sowicie opłacone); o te wszystkie sytuacje, w których rozlaźli mieszczanie z bogatego świata ładują się do komfortowych autobusów i przez szybę oglądają egzotykę, bardzo uważając, żeby się nie pobrudzić. Wszyscy to znamy: sam mam ciotki, które są przekonane, że zobaczyły Egipt, bo pojechały z Hurghady na jednodniową wycieczkę do Kairu i widziały piramidę w Gizie oraz maskę Tutanchamona w Muzeum Egipskim. Etnolodzy badający turystykę piszą o dwóch ważnych wymiarach podróżowania z plecakiem. Po pierwsze – backpacker myśli, że doświadcza czegoś prawdziwego, i często czuje się z tego powodu lepszy. Ludzka potrzeba czucia się lepszym od bliźniego znajduje swoje ujście w najdziwniejszych i najbardziej zaskakujących sytuacjach – i ta jest jednym z nich. Backpackera też podroż przemienia. Piętnaście lat temu byłem szczerze przekonany, że po paru miesiącach w Afryce wróciłem do Polski odmieniony: nie tylko opalony, ale i bardziej pewny siebie, doroślejszy, bogatszy o parę życiowych doświadczeń (włączając w to ryzykowny seks w tropikach i nadużywanie rożnych szkodliwych substancji; jedno i drugie wydawało mi się wtedy ekscytujące). Transformacyjny wymiar podroży jest jej ważnym elementem: backpacker jedzie w dzikie kraje odnaleźć samego siebie. Przyjrzyjmy się teraz uważniej jednemu i drugiemu: autentyczności i transformacji. Backpacker jako produkt W podróżowaniu z plecakiem nie ma nic szczególnie autentycznego; zrozumiałem to w Bangkoku, na sławnej Khao San Road. Jak czytelnicy Travelera pewnie wiedzą, to gigantyczna oaza dla backpackerów. Praktyczni Azjaci robią biznes z turystami z plecakami w jednym miejscu. Są tam hotele, kluby, restauracje i biura podroży – wszystko oferujące „autentyczne” doświadczenia, przykrojone pod potrzeby ludzi w wieku studenckim z Zachodu. Można pójść na masaż, z miłym zakończeniem i bez, odkryć swoje buddyjskie przeznaczenie i najeść się zielonego curry pod wrąbek, a nawet zarezerwować sobie whitewater raftin w Chiang Mai, w górach na północy. Można też zrobić sobie dredy, kupić koszulki ze śmiesznymi napisami i nawalić się w trupa. Wszystkie te doświadczenia są w beznadziejny i ostateczny sposób ustandaryzowane. Turysta trafiający na Khao San Road – albo w inne podobne miejsce, takie jak Jalan Jaksa w Dżakarcie – nie doświadcza niczego autentycznego i nie różni się niczym od ciotki lecącej do hotelu w Hurghadzie, być może poza tym, że jest młodszy i ma mniej pieniędzy. Jest dokładnie takim samym przedmiotem masowego przerobu w turystycznym biznesie. Esencją tej fikcji są przewodniki Lonely Planet. W latach 70. zostały pomyślane jako pomoc dla tych, którzy chcą się wyzwolić od fałszu komercyjnego świata. Dziś to duża firma, z jej przewodnikami jeżdżą wszyscy, i nawet hostele, które poleca, są przykrojone pod ustandaryzowany gust zachodniego studenta. Oferują studencki luz, wi-fi i dostępną kuchnię oraz towarzystwo dokładnie takich samych osób poszukujących dokładnie tego samego. Backpackerzy, jak zaobserwowali antropolodzy, z reguły spędzają znacznie więcej czasu ze sobą nawzajem niż z lokalsami. Nic dziwnego, każdy czuje się lepiej w towarzystwie ludzi o podobnym guście i potrzebach. Być nietoperzem Poszukiwanie autentyczności pcha backpackerow w miejsca do ktorych jeździ niewiele osob (off the beaten track) – piszą Greg Richards i Julie Wilson w książce The Global Nomad: Backpacker Travel in Theory and Practice (Channel View Publications 2004). Tyle że poszukiwanie autentyczności stało się dziś ustandaryzowanym produktem. To pozorna sprzeczność: jeśli się chwilę nad tym zastanowić, nie ma w tym nic niemożliwego (chociaż jest to pewnie trochę smutne). Można oczywiście jeszcze pojechać w miejsca, w które nikt nie jeździ, bo dróg nie ma i mogą człowieka zastrzelić. Byłem parę miesięcy temu w Somalii i Sudanie Południowym – ale nie dla rozrywki, tylko jako reporter. Jako turysta bym tam jednak nie pojechał. Nie można także naprawdę zrozumieć, co to znaczy być koczownikiem z etiopskiego ludu Omo albo boliwijskim Indianinem. Kłopot ze zrozumieniem inności dobrze oddaje metafora, której użył amerykański filozof Thomas Nagel w napisanym w latach 70. bardzo sławnym eseju pod tytułem Jak to jest być nietoperzem? Nie wiemy, jak to jest być nietoperzem, i nigdy się nie dowiemy, bo nim nie jesteśmy – nie mamy skrzydeł, nie sypiamy głową w dół i nie używamy echolokacji. Możemy tylko wyobrażać sobie, jak to jest być nietoperzem, ale to tylko nadal wyobrażenie. W tej metaforze Nagela chodzi o to, że nasze ludzkie ograniczenia egzystencjalne są nie do przeskoczenia. Jesteśmy tym, kim jesteśmy, i nie poczujemy, jak to jest być w skórze innego. Czym innym jest posiadanie skrzydeł, a czym innym wyobrażenie, że się je posiada. Oczywiście nie porównuję ludzi w bardzo biednych krajach, do których jeżdżą turyści, do nietoperzy: są takimi samymi ludźmi jak ty czy ja. Tyle że jadąc do Etiopii albo nad Amazonię, mieszkając w domku z trawy i jedząc miejscowe potrawy, nadal nie stajemy się miejscowymi, i nie jest wcale oczywiste, że bardziej się do tego zbliżamy, niż oglądając w domu film o podróży. Świat plemienia Omo, Turkana czy Buszmenów jest inny w sposób nieprzekraczalny – ma inną siatkę pojęć, inne opowieści z dzieciństwa, inne relacje rodzinne. To cały inny kosmos. Jest naiwnością i arogancją myśleć, że można go poznać, przyjeżdżając gdzieś na chwilę, z powrotnym biletem w kieszeni. Kiedy oglądam film, przynajmniej nie mam takich złudzeń. To czysta sytuacja. To samo jest z podróżą jako przeżyciem transformacyjnym. Oczywiście po spędzeniu półtora roku w Afryce, roku w Ameryce Łacińskiej i paru miesięcy w Azji jestem innym człowiekiem, niż gdybym tam nie pojechał. To oczywiście dla mnie ważne: trochę zrozumiałem świat. Ale nie należy tego przeceniać: ludzie odnajdują doświadczenia transformacyjne w różnych miejscach, zwykle nie ruszając się z domu, i wcale nie są przez to gorsi. Dziś wolę o tym myśleć jako o części procesu dorastania. Stałoby się to tak czy inaczej, w innych okolicznościach i innym kontekście, ale stałoby się, bo dorosłość – niestety – jest nieunikniona. Nie zniechęcam nikogo do podróżowania z plecakiem i sypiania z miejscowymi w chatkach z trawy czy bambusa. Bawiłem się świetnie i to był dobrze spędzony czas. Pamiętam różne miłe rzeczy, tak jakby się wydarzyły wczoraj – wino palmowe z Beninu, które dał mi znajomy o dźwięcznym imieniu Homer; smak homara wyjętego z morza i grillowanego na plaży; kąpiel w Rio Beni w Boliwii, w samym środku dżungli, gdzie podobno były piranie, ale żadna nie chciała się pojawić; małą wysepkę w Indonezji, na której nie było policji i na której miejscowi robili w restauracji omlety z grzybkami halucynogennymi; nocne kluby w Gwatemali, Nairobi czy Durbanie. Ale naprawdę nie trzeba nigdzie jeździć, żeby odnaleźć siebie. Adam Leszczyński
Etyka Podróżnika: To jeszcze fotografia, czy już żerowanie? Jak robić zdjęcia by nie stać się hieną
Fotografować każdy może. Trochę lepiej lub trochę gorzej. Ale nie o to chodzi, jak co komu na zdjęciu wychodzi. Tylko o to, w jaki sposób zostało ono zrobione. Czy nie uraziło czyichś uczuć albo nie było wykonane wbrew czyjejś woli.
Na zdjęciu widać kilkuletnią dziewczynkę w czasie epidemii głodu w Sudanie w 1993 r. Wychudzoną, skuloną, z opuszczoną głową. Na drugim planie stoi wpatrzony w dziecko sęp, wygląda, jakby znalazł swoją ofiarę. Kevin Carter, fotograf, by nie wystraszyć ptaka, robił zdjęcia, prawie się nie poruszając. Czekał, aż sęp rozłoży skrzydła. Jednak tak się nie stało. Spłoszył więc zwierzę i wrócił do samolotu ONZ. Po opublikowaniu fotografii przez New York Timesa w redakcji rozdzwoniły się telefony. Przejęci czytelnicy chcieli poznać losy dziecka. Carter nie potrafił jednak o nich nic powiedzieć. Nie wiedział, jak dziewczynka znalazła się w tym miejscu, dlaczego była sama, a nawet czy w trakcie naciskania spustu migawki jeszcze żyła. Carter znalazł się pod ostrzałem zarzutów. St. Petersburg Times napisał: Człowiek, który w takim momencie dostosowuje rodzaj obiektywu, też jest drapieżnikiem, kolejnym sępem w miejscu zdarzenia. Zdjęcie dostało jednak Nagrodę Pulitzera i było przedrukowywane przez prasę na całym świecie. Carter tłumaczył, że robił je z misją pokazania ludziom prawdy o Sudanie i że taka jest rola fotoreportera. Ale pytanie o to, czy zamiast fotografować, nie powinien był dziecku pomoc, wciąż powracało. Dwa miesiące od wręczenia nagrody, w wieku 33 lat, popełnił samobójstwo. Historia tego zdjęcia pokazuje, jak cienka może być granica między byciem fotoreporterem a przyzwoitym człowiekiem. Szczególnie gdy tematem zdjęć są osoby bezbronne, które nie mogą się obronić przed nachalnym okiem obiektywu. Łatwo teraz pokręcić głową nad bezdusznością fotografów czy dziennikarzy. My, prawdziwi podróżnicy, nigdy byśmy się tak nie zachowali... Nie żerowalibyśmy na nieszczęściu innych. No a poza tym nasze fotki z wakacji nie robią nikomu krzywdy. Czyżby? Czy nigdy w podroży nie zrobiliście zdjęć osobie w potrzebie i po prostu nie odjechaliście do hotelu? Czy nigdy nie wtargnęliście w cudze życie, tłumacząc sobie, „że to tylko dla nas, na pamiątkę”. Zresztą w dobie internetu, blogów, portali społecznościowych wszyscy jesteśmy dziennikarzami. Nasze zdjęcia oglądają przecież dziesiątki, a wręcz tysiące ludzi. Czy to znaczy, że nie należy robić zdjęć w ogóle? Oczywiście nie. Trzeba tylko pilnować, jak nie stać się wakacyjnym paparazzi. Pytaj i poznawaj – Dla mnie to proste: jeżeli masz poczucie, że jesteś złodziejem, to znaczy, że nim jesteś – mówi Tomasz Tomaszewski, fotograf, którego zdjęcia znalazły się w gronie najlepszych fotografii National Geographic. Jego zdaniem najbardziej czułym wskaźnikiem tego, czy nie kradniemy czyjejś prywatności, jest właśnie to, jak się czujemy, gdy wyciągamy aparat. Wstyd, wątpliwości, poczucie winy, niepewność to pierwsze znaki, że lepiej sprzęt odłożyć na bok. – Zdjęcia mają być robione dla ludzi, a nie przeciwko nim – wyznaje Mikołaj Nowacki, fotoreporter agencji VII. Zgadza się z nim Olga Mielnikiewicz, fotografka i pracownica Polskiej Akcji Humanitarnej. Według kodeksu, który stosuje PAH, przed zrobieniem zdjęcia powinno się nie tylko uzyskać zgodę od osoby fotografowanej, ale też zapytać samych siebie, czy zgodzilibyśmy się na bycie fotografowanym w takiej sytuacji. – To świetna technika, by stwierdzić, czy nie przekraczamy jakiejś granicy – mówi Mielnikiewicz. Na pewno nie przystalibyście na to, by ktoś obcy, bez żadnego komentarza, wchodził do waszego domu, fotografował wasze dzieci czy też wyposażenie kuchni i łazienki. Co innego, gdyby o zdjęcie poprosił ktoś, z kim wcześniej się poznaliśmy, choćby zamieniliśmy parę słów. – Najczęściej zanim zrobię pierwsze zdjęcie, upływają godziny. Rozmawiam, obserwuję, patrzę. Dopiero jak ludzie zaczynają się czuć naturalnie w mojej obecności, wyciągam aparat – opowiada Tomaszewski. Jednak współcześni podróżnicy często nie mają na to czasu. Chcą jak najszybciej zwiedzić jakieś miejsce i pojechać dalej. Szkoda im dnia na zbędne gadki z lokalnymi, nawet na pytanie o zgodę na uruchomienie migawki. Dlatego często korzystają z „ciężkiego działa”, jakim są zoomy, obiektywy, w których zakrzywiony jest kąt widzenia (wydaje się, że fotograf robi zdjęcie czemuś innemu) czy ukryte kamery. Catherine Karnow, fotografka National Geographic, stwierdza, że jeżeli musisz użyć maksymalnego zoomu, znaczy, że coś jest nie tak: – Gdy widzę turystów, którzy robią zdjęcie po drugiej stronie ulicy, zastanawiam się, po co wykonują tyle trudu. Przecież i tak nie wyjdzie z tego nic ciekawego. Żadne dobre zdjęcie podróżnicze nie powstało na maksymalnym przybliżeniu, gdzieś z ukrycia, zrobione na szybko – podkreśla Karnow. Złodzieje dusz – Czym różni się robienie zdjęć z ukrycia lub z zaskoczenia od kradzieży owoców na czyimś polu? Właściwie niczym – twierdzi Paweł Boski, profesor psychologii międzykulturowej. Przecież w obu przypadkach zawłaszczamy czyjąś własność, bez jego zgody czy wiedzy. Czasem ta kradzież rozumiana jest bardzo dosłownie. – W wielu kulturach istnieje przekonanie, ze robienie zdjęć zabiera fotografowanym dusze – tłumaczy prof. Boski. I jest w tym głęboki sens. Po tym jak jakaś chwila utrwalona zostanie na kliszy, czuja, że tracą kontrole nad swoim życiem, że przynależy ono gdzieś indziej. Z podobnego powodu zabrania się robienia zdjęć w świątyniach i w miejscach kultu praktycznie we wszystkich kulturach świata. Zrobienie zdjęcia w sferze sacrum jest jak odebranie mu duchowej mocy. Z drugiej strony nie ma co od razu zakładać, że ktoś nie chce zdjęć. Może jest właśnie odwrotnie? Mikołaj Nowacki radzi, by spytać, to nic nas nie kosztuje. – Gdy przygotowywałem się do materiału w Czadzie, żołnierze ostrzegali mnie, bym nie robił muzułmanom zdjęć, bo pomyślą, że kradnę im dusze. Ze nie ma nawet co próbować! Okazało się to stereotypem, który nie miał wiele wspólnego z rzeczywistością – opowiada. Gdy pytał Czadyjczyków o pozwolenie, w większości bez wahania się zgadzali. Trochę trudniejsze zadanie miał niemiecki fotograf Tamm Rautert, który chciał udokumentować życie amiszów. Ci znani są ze swojego bardzo tradycyjnego i konserwatywnego trybu życia i nieakceptowania nowoczesnej techniki, w tym aparatów fotograficznych. Odrzucają zdjęcia do tego stopnia, ze nie wklejają ich do paszportów. Rautert zgłosił się wiec do rady społeczności kanadyjskiej Albercie. Amisze, chcąc znaleźć kompromis, stwierdzili, że „nie pozwalają, ale też nie zabraniają”. Niemiecki fotograf zabrał się wiec do pracy. Dopiero po ponad trzech tygodniach pobytu wśród amiszów zdecydował się wyjąć aparat. Zrobił to w jadalni, podczas wspólnego posiłku. I poczuł się wyjątkowo niezręcznie. Nigdy, nigdzie nie czułem się tak zbędny jak podczas tej kolacji – pisał później w swoim albumie No photographing. Egzotyka na zamówienie – Często podróżnicy nie chcą się pogodzić, że rzeczywistość odstaje od ich wcześniejszych oczekiwań – mówi Catherine Karnow. Dopiero po przyjeździe okazuje się, że w Afryce zamiast plemion z dzidami po ulicach chodzą biznesmeni w garniturach, a w Indiach młode dziewczyny od sari wolą dżinsy. Fotografom podróżnikom wydaje się to strasznie nudne. Na swoich zdjęciach szukają sensacji lub potwierdzenia stereotypów. Wtedy na pomoc przychodzą atrakcje przygotowane specjalnie dla turystów. Za określoną sumę mogą pojechać do wioski Masajów, gdzie ci co rano dla potrzeb biur podróży przebierają się w skóry. Udawani wojownicy przyzwyczajeni są do chmar turystów przybywających do ich wiosek i z wdziękiem pozują do każdego zdjęcia. Jeżeli dopłacisz jeszcze dolara, wezmą dzidę do ręki, kolejnego – zatańczą plemienny taniec. Zresztą takie sytuacje zdarzają się też w miastach, gdzie ludzie ubrani w tradycyjne stroje dają się fotografować za pieniądze. Albo za odpowiednią dopłatą zrobią coś bardziej „typowego”. – Płacenie za zdjęcia jest niedopuszczalne – mówi Tomasz Tomaszewski. – Jeżeli zapłacimy, to od razu wchodzimy w nieczystą, biznesową relację. Trudno w niej oczekiwać autentyczności czy naturalności – podkreśla. Wtóruje mu Mikołaj Nowacki. Jego zdaniem pytanie o pieniądze za zdjęcie to najlepszy znak, że powinniśmy się z tego miejsca jak najszybciej zmyć. Oznacza to bowiem, że jesteśmy w centrum świata zepsutego przez turystów. Inne punkty widzenia przedstawia prof. Paweł Boski. – Moim zdaniem zapłata za taką „usługę turystyczną” jest fair – mówi. – To jak transakcja wiązana. Robiąc zdjęcia i wkraczając w czyjąś prywatność, bierzemy coś od kogoś. Należałoby więc jakoś się odwdzięczyć – pyta. Obydwie strony wiedzą, że biorą udział w pewnego rodzaju teatrze, i jeżeli się na to zgadzają, to niech przynajmniej wszyscy na tym skorzystają. Choć oczywiście są tu niebezpieczeństwa. Głównym jest uprzedmiotowienie tych osób. Dlatego sprawa ta musi być załatwiona z największą delikatnością, żeby nie poniżyć godności takiej osoby. – Nie zawsze musi to być zapłata wprost za zdjęcie – dodaje kulturoznawca. Sam niedawno był w biednej dzielnicy Kapsztadu. Pojechał tam sam, na rowerze. Pogadał z ludźmi, wszedł z nimi w interakcję, zjadł mięso grillowanie na domowym palenisku, do którego sam narąbał drzew, i zostawił kilkadziesiąt randów. – Ja często wysyłam swoim bohaterom odbitki zdjęć, które im zrobiłem. Jest to właściwa forma wdzięczności za zaufanie oraz czas, jaki mi poświęcili – przyznaje Tomaszewski. Podkreśla też, że nie można zapomnieć o tym, co dzieje się z fotografią po jej opublikowaniu. Tu godność człowieka po raz kolejny może być naruszona: czy to w gazecie, czy na blogu lub portalu społecznościowym. – Kontekst, podpis, komentarz są kluczowe, aby zdjęcie oddawało rzeczywistość – stwierdza Tomaszewski. Przeżyj to sam Piękne zachody słońca, wysokie góry, spotkane osoby na drodze, imponujące zabytki utrwalone na kliszy (a raczej karcie pamięci) aparatu to wspaniała pamiątka z podróży. I powszechnie dostępna. Obecnie, gdy prawie każdy ma aparat (choćby w komórce), robienie zdjęć zrobiło się łatwiejsze niż kiedykolwiek wcześniej. Patrząc na bezwiednie cykających wszystko dookoła turystów w najpopularniejszych miejscach świata, można by nawet stwierdzić, że zbyt łatwe. Chęć uwieczniania wszystkiego i cały czas, a potem natychmiastowego dzielenia się tym z naszymi znajomymi przyćmiewa często same przeżycia. Zamiast doświadczać, zdobywamy ujęcia. Zamiast rozmawiać w cztery oczy, oddzielamy się od innych obiektywem. Zamiast się bawić, pozujemy na tle zabytku. – Ludzie na wakacjach coraz częściej mają potrzebę podglądania. Zdjęcia strzelają jak z karabinu maszynowego i liczą, że może coś się uda uchwycić – zauważa profesor Boski. Jeżeli coś nie zostanie uwiecznione, to tak jakby się nie wydarzyło. Standardem jest, że z dwutygodniowych wakacji przyjeżdżają z kilkoma tysiącami zdjęć. Niestety coraz częściej turyści zachowują się bardziej jak paparazzi (czyli nieważne, czy dobre, ważne, żeby dużo i sensacyjnie) niż jak rasowi fotoreporterzy. Może więc warto podczas kolejnej wyprawy zastanowić się, by zamiast ciągle fotografować swoje wyjazdy, przeżywać je i doświadczać. Gwarantujemy, że wtedy nie tylko same wakacje, ale i zdjęcia okażą się bardziej udane. Tekst: Julia Lachowicz
Etyka podróżnika: Nie szata zdobi człowieka, ale...
- Żaden z nich zapewne w szortach nie wybrałby się do kościoła ani do muzeum. Jednak przecież byli na wakacjach. A jak wakacje, to szorty, proste! - czyli Ludwika Włodek o sandałach, burkach i backpackerskich mundurkach.
Kiedyś, dawno temu, kłóciłam się z moim niedoszłym czeskim szwagrem, jaki jest szczyt obciachu? Ja twierdziłam, że polski turysta za granicą, a on upierał się, że nieprawda, bo czeski. – No weź, pomyśl tylko – prosiłam go – czy może być coś bardziej żenującego niż tłusty facet ubrany w płócienny kapelusik, rozpiętą na brzuchu koszulkę w kratkę, szorty, spod których wystają krótkie krzywe nogi, i sandały założone na białe skarpetki? – Nie, z pewnością nie ma nic gorszego. – No właśnie, czyli nie ma nic gorszego niż polski turysta! – wykrzyknęłam triumfalnie. – Ale przecież ty właśnie opisałaś czeskiego turystę – odpowiedział zdziwiony. Teraz i polscy, i czescy turyści prezentują się już na ogół znacznie lepiej. Klasa średnia z obu krajów otrzaskała się ze światem, popatrzyła sobie na kolegów z Niemiec, Holandii czy Włoch. Przaśne ubrania zastąpiły kolorowe i funkcjonalne ciuchy ze sklepów z odzieżą outdoorową. Ale to wcale nie znaczy, że dylemat, jak się ubierać w podróży, zniknął. I nie chodzi wcale o to, żeby turysta przestał wyglądać jak turysta. Czasem ten turystyczny (nie, nie ten obleśny, kapelusikowo-sandałowo-skarpetkowy, ale taki wyluzowany, backpackerski) styl staje się nawet pożądany. Bo świadczy o przynależności do kasty wtajemniczonych, speców od podróży, co to zęby zjedli na włóczeniu się po świecie. fot. Shutterstock Najbardziej rozbawiło mnie, gdy takich turystów wyjadaczy zobaczyłam kilka lat temu w bazie wojskowej w afgańskim Ghazni. Brodaci, opaleni, z półdługimi włosami rozjaśnionymi słońcem (albo zręcznym fryzjerem). Wszyscy nosili klapki japonki, kolorowe spodnie trzy czwarte albo bojówki z obniżonym stanem. Wyglądali, jakby jakaś tajemna siła teleportowała ich prosto z Goa, i stanowili najbardziej wyróżniającą się grupę ze wszystkich ludzi w bazie. – Kto to do cholery jest? – zastanawiałam się cały dzień, bo jakoś nikt nie chciał mnie oświecić. W końcu jedna miła ratowniczka medyczna powiedziała mi w wielkiej tajemnicy: – To nasze chłopaki z GROM-u, są tutaj incognito, dlatego nie noszą mundurów. Gromowcy, nawet jeśli byli śmieszni, nikomu nie robili chyba krzywdy swoim absurdalnym strojem, a jeśli narażali siebie, to było to wpisane w ich kontrakty zawodowe. Nie mnie zastanawiać się nad tym, na ile ich kamuflaż był skuteczny i potrzebny. Jednak w mniej laboratoryjnych, bardziej ulicznych warunkach od stroju mogą zależeć dwie kluczowe sprawy: bezpieczeństwo i to, jak ludzie się do ciebie odnoszą. Czasem pierwsze jest funkcją drugiego. Burka w ręku Jeśli pominąć ścisłe przepisy religijne – do meczetu bez butów, do meczetu i cerkwi kobiety w chustach, do synagogi mężczyźni w nakryciu głowy, do kościoła wręcz przeciwnie – do których powinno się bez dyskusji stosować, cała reszta jest bardziej skomplikowana i mniej oczywista. Najgorsze, a może najlepsze w kwestii stroju jest to, że wszystko zależy od wyczucia, inteligencji, poczucia smaku i innych mało wymiernych niuansów. Z krajów, które odwiedziłam, tylko Iran myśli za turystę. Już na etapie załatwiania wizy potencjalny podróżny dowiaduje się, że obowiązuje go skromny, zgodny z zasadami islamu strój. Kobiety niezależnie od wyznania mają w Iranie nosić chustę na głowie, spodnie z długimi nogawkami i luźną, co najmniej zakrywającą pupę górę z długimi rękawami. Mężczyzn obowiązują długie nogawki i długie rękawy. Kiedyś kobiety do wizy musiały dostarczyć jeszcze zdjęcie w chustce, ale teraz to już nie jest wymagane. Dopiero po przybyciu do Teheranu tak uświadomiony turysta dowiaduje się, jak pojemne może być pojęcie „skromnego muzułmańskiego stroju” – hidżabu. Dziś, w erze Facebooka i stron typu „Humans of Tehran”, ten dysonans poznawczy można trochę zmniejszyć już za biurkiem w domu. Modnie ubrane Iranki teoretycznie nawet stosują się do wytycznych ambasady, ale i tak wyglądają superkobieco i supersexy. W niczym nie przypominają czarnych zjaw, przemykających w czadorach pod ścianami domów, jakie pojawiają się na zdjęciach w zachodniej prasie, ilustrujących teksty o Iranie. Planując podróż do Iranu, warto jednak pamiętać, że one żyją w tym systemie na co dzień i znacznie lepiej niż ty umieją się obchodzić z bezczelnymi małolatami rzucającymi sprośne komentarze pod adresem śmielej ubranych dziewczyn (twoje szczęście w tym, że raczej nie rozumiesz, co mówią), a przede wszystkim ze specjalnymi trójkami, które patrolują irańskie ulice w poszukiwaniu występku. Inne, nawet bardzo tradycyjne kraje muzułmańskie, nawet te, których obywatelki pokazują obcym na ulicy co najwyżej parę oczu, zdają się na zdrowy rozsądek turystów i turystek. Dla własnego dobra, mam tu także na myśli szeroko pojęty święty spokój, warto się jednak zastosować do „irańskich reguł”. Najbardziej dyskusyjna jest kwestia zakrywania włosów. Ja chustki nosić bardzo nie lubię, więc jeśli tylko jestem w miejscu, gdzie zdarzają się i lokalne kobiety bez chustki, nic na głowę nie zakładam. Najwięcej wątpliwości miałam w Afganistanie. W Kabulu nie widuje się kobiet bez chustki. Zakrywają się tak miejscowe, jak i ekspatki, jednak prawo niczego nikomu w tej kwestii nie nakazuje. Raz tylko spotkałam dziewczynę (urzędniczkę w afgańskim MSZ), która z premedytacją i z pełnym przekonaniem mówiła, że chusty nie nosi. W razie czego mam na ramionach, jeśli trzeba, zawsze mogę ją narzucić na włosy. Pomyślałam sobie, że skoro ona może, to czemu nie ja. Ale szybko zmieniłam zdanie. Wystarczyło mi, że opowiedziała, jak wyglądała jedna z takich awaryjnych sytuacji. Była za miastem, na pikniku z mężem i dziećmi, przyjechało dwóch wyrostków na motorze, zaczęli ją wyzywać, mężowi rozkwasili nos za to, że „nie pilnuje należycie żony, by nie zachowywała się jak dziwka”. Stwierdziłam, że wolę nie ryzykować, i już do samego wyjazdu grzecznie chodziłam w chustce. fot. Shutterstock Ale burki w życiu bym nie założyła. Chyba że na bal przebierańców, w Warszawie. Nie ma co być świętszym od papieża. Mimo to jakoś przemawiają do mnie argumenty czeskiej – bardzo sprawnej i skutecznej – organizacji pomocowej Člověk v tísni (People in Need). Pracownicy ich działającej w Afganistanie misji chodzą ubrani tak jak miejscowi. Mężczyźni w luźnych długich koszulach i szarawarach (czyli klasyczny zestaw pirochan tonbon, z pakistańska zwany również szalwor kamiz). Kobiety podobnie, wystarczy gdy mają luźną tunikę, spodnie i chustę, ale ilekroć wyjeżdżają za miasto, obowiązuje je zasada „burka in hand”, czyli pod ręką. Ma być zawsze gotowa do założenia, gdyby np. okazało się, że wszystkie kobiety wokół mają burki, gdyby ktoś nieprzychylnie komentował inny strój itd. Twórcy tego regulaminu wyszli z założenia, że ich zadaniem jest pomagać ludziom, a nie wzbudzać kontrowersje. – Mamy im budować ujęcia wody i szkoły, a nie pokazywać, jacy jesteśmy światli i wyzwoleni – tłumaczył mi jeden z pracowników. Zakryj się, dziewczyno Trudniej mówić o standardach ubierania się w krajach bardziej otwartych, turystycznych i przyzwyczajonych do dziwactw Zachodniaków. Tu wszystko jeszcze bardziej jest kwestią samopoczucia i wyczucia. Nie zapomnę widoku polskiej wycieczki w Bucharze. Była wiosna, temperatura niewiele ponad 20°C, a połowa męskich uczestników w szortach. Założę się, że żaden z nich przy podobnej pogodzie w Polsce by szortów nie nosił. Założę się też, że po mieście, po swoich bankach i funduszach powierniczych, w szortach także nie paradują, nawet podczas większych upałów. Żaden z nich też zapewne w szortach nie wybrałby się do kościoła ani do muzeum, dajmy na to, na zamku królewskim. Jednak przecież byli na wakacjach. A jak wakacje, to szorty, proste. Większość bucharskich zabytków to oczywiście meczety i madrasy, słowem miejsca kultu (choć część już nieczynna). Ale przecież człowiek radziecki, który w miejscach kultu widział już baseny, magazyny i muzea ateizmu, nie będzie zwracał bogatemu przybyszowi z zagranicy uwagi za jakieś głupie szorty. Ciekawe tylko, czy owi wyluzowani, wakacyjni panowie zdawali sobie sprawę, że w oczach bucharczyków wyglądają jak nie przymierzając w gaciach. W kwestii ubraniowej (tak jak w wielu innych zresztą) kobiety mają jednak gorzej niż mężczyźni. Bo o mężczyźnie można myśleć, że głupio wygląda, ale nikt z tego powodu nie będzie raczej gwizdał na niego czy ostentacyjnie się gapił. Natomiast nieadekwatnie ubrana kobieta jest na takie zachowanie narażona. I każda z nas musi rozstrzygnąć we własnym sumieniu, czy woli swoją „wolność i autonomię”, czy święty spokój. Nie ma prostej recepty. Ponad 10 lat temu jechałam do Gruzji. To było jeszcze przed słynną rewolucją róż, turystów mało. Przed wyjazdem konsultowałam się ze znajomą, która właśnie stamtąd wróciła. Poradziła mi zabrać zachowawcze stroje, długie spódnice, luźne bluzki, bo: „Gruzini są bardzo tradycyjni, szczególnie na wsi”. Wzięłam sobie do serca jej porady i w rezultacie, gdziekolwiek się w tej Gruzji znalazłam, byłam najbardziej konserwatywnie ubraną kobietą w okolicy. Mogłabym brać udział w pojedynkach na seksapil z 80-letnimi staruszkami. Źle się z tym czułam. W górach Swanetii jeszcze jakoś dawałam radę, ale kiedy w powrotnej drodze, już w Zagrzebiu, jakaś dziewczyna zapytała mnie, czy jestem ekolożką – joginką, uznałam, że jednak przesadziłam ze skromnym, aseksualnym strojem na podróż. Ale odwrotne sytuacje też zaliczyłam. Kiedy kilkanaście lat temu byłam pierwszy raz w Indiach, ciągle przeszkadzało mi, że wszyscy się na mnie gapią. Mimo to twardo chodziłam w spódnicy przed kolana i bluzce na ramiączka. Do kulminacji doszło na statku na Wyspy Andamańskie. Razem z grupką młodzieży z różnych innych zachodnich krajów mieszkaliśmy na pokładzie. Codziennie rano kilkunastu mężczyzn, Hindusów, wychodziło na ten pokład. Jak szybko się zorientowałyśmy, ich głównym celem było obserwowanie nas, dziewczyn z zagranicy. W końcu pewna pyskata, wyszczekana Angolka zagadnęła jednego z nich, co się tak gapi, i kazała mu natychmiast przestać. I wtedy, jak spod ziemi, pojawiła się żona tego mężczyzny. Zdjęła swoją dupattę (szal noszony przez indyjskie kobiety wokół szyi) i podała dziewczynie ze słowami: „Zakryj się, to nie będzie się gapił”. Wtedy byłam oburzona głupotą tej kobiety. Dziś dziwi mnie raczej głupota moja własna i pozostałych Europejek na statku. Ludzie mają to do siebie, że się gapią, jak widzą coś dziwnego, innego czy oryginalnego. W Warszawie mieszka moja znajoma Kamerunka. Nie dość, że jest przepiękną kobietą, to jeszcze ubiera się, delikatnie mówiąc, ekstrawagancko jak na polskie warunki. Potrafi założyć lakierowane szpile na 10-centymetrowym obcasie, obcisłe dżinsy i bluzkę w cekiny i w tym stroju wsiąść do autobusu nr 160. Potem zdziwiona opowiada, że znów stała się obiektem rasistowskich zaczepek, bo wszyscy się na nią gapili. Szczerze? Nie dziwę się im wcale, też bym się gapiła. Koloru skóry, oczu czy rysów twarzy oczywiście nie da się zmienić. Im bardziej jednolite społeczeństwo, tym bardziej inny będzie Inny. Za miejscowego też moim zdaniem nie warto się przebierać, bo wygląda się wtedy jeszcze bardziej groteskowo niż wspomniani na początku panowie w sandałach i skarpetkach. Reszta jest już tylko kwestią wyczucia i smaku. Bo nie szata zdobi człowieka, ale... Ludwika Włodek __________ Ten artykuł ("Gdy szata zdobi człowieka") pochodzi z majowego numeru National Geographic Traveler.