„To może być najstarszy meczet w Afryce”. Polacy odkrywają w Etiopii zaginione dziedzictwo islamu
Niedaleko Aksum, kolebki państwa etiopskiego, polscy naukowcy odkrywają sekrety jednej z najbardziej niezwykłych ucieczek w historii. Badania zaczęły się od ruin zagadkowego meczetu. Czy należał do pierwszych muzułmanów szukających schronienia w Afryce?
Spis treści: Zaginiony meczet Tradycja wiecznie żywa Muzułmanie uciekają do chrześcijan Polacy wspierają lokalną społeczność Negasz jest niepozorną miejscowością leżącą przy głównej trasie łączącej stolicę regionu Tigraj, Mekelie, z Aksum, pierwszą stolicą Etiopii. Choć niewielka, zajmuje wyjątkowe miejsce w historii wczesnego islamu oraz regionu. To tutaj w 615 roku Muhammad – prorok i założyciel islamu – wysłał grupę swoich towarzyszy, aby zapewnić im bezpieczeństwo przed prześladowaniami na Półwyspie Arabskim. Znaleźli schronienie wśród… chrześcijan. Właśnie w Negaszu szeroko zakrojone badania rozpoczęli naukowcy z Wydziału Kultur Azji i Afryki Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. Kamila Kuraszkiewicza i dr Zuzanny Augustyniak. Polscy badacze pracują wspólnie z ekspertami z Mekelle University, Tigray Culture and Tourism Bureau oraz Ethiopian Heritage Authority. Zaginiony meczet Zespół skupił się na razie na ruinach starego meczetu, który znajduje się około 300 metrów od współczesnego miasta, gdzie do dziś mieszkają potomkowie muzułmanów sprzed 1400 lat oraz ich chrześcijańscy sąsiedzi. Meczet był niewielki, przypominał raczej skromny dom mieszkalny niż monumentalną świątynię. Miał zaledwie 5 metrów szerokości i 6 metrów długości. Zbudowano go z lokalnych, nieregularnych kamieni. Zamiast wysokiego minaretu posiadał jedynie mały podest dla muezzina, czyli mężczyzny pięć razy dziennie wzywającego wiernych do modlitwy. Dach wspierał się na pojedynczej drewnianej kolumnie, która do dziś stoi w jednym z prywatnych domów. Badacze odkryli też mihrab, czyli wnękę wskazującą kierunek modlitwy. Cały kompleks otaczał mur, w obrębie którego znajdowała się wydzielona przestrzeń dla kobiet. Tradycja wiecznie żywa Kiedy powstała ta budowla? Czy wznieśli ją pierwsi muzułmanie przybyli do Etiopii? Być może dalsze badania rzucą światło na to zagadnienie. – Jeszcze nie jesteśmy pewni, w którym dokładnie momencie powstał ten meczet. Początkowo prawdopodobnie modlitwy odbywały się w prywatnych domach, a meczet wzniesiono dopiero po pewnym czasie. Zamierzamy się tego dowiedzieć. To może być najstarszy meczet w Afryce – mówi National Geographic Polska prof. Kuraszkiewicz. – Tradycja dotycząca przyjęcia uciekających muzułmanów przez mądrego aksumskiego króla jest wciąż żywa, tak samo jak opowieści o wyglądzie starego meczetu – dodaje dr Augustyniak. Łącząc znaleziska archeologiczne ze źródłami etnograficznymi, polscy badacze zaproponowali wstępną graficzną rekonstrukcję meczetu. Muzułmanie uciekają do chrześcijan Wróćmy na chwilę do historii. Prorok Muhammad wysłał swoich przyjaciół do Etiopii, ponieważ ufał tamtejszemu władcy. Panujący w królestwie Aksum, w arabskich źródłach opisywany jako al-Nadżaszi, przyjął uchodźców z otwartymi ramionami – nie tylko obronił przed prześladowcami, ale też pozwolił się osiedlić w miejscu, które dziś nosi jego imię. Co niezwykłe, chrześcijański król udzielił schronienia muzułmanom w kraju, który był jednym z pierwszych chrześcijańskich państw świata. Była to tzw. Pierwsza Hidżra, czyli pierwsza emigracja muzułmanów. – W Negaszu znajduje się też stary cmentarz, którego nagrobki z czasem zamierzamy badać, a także mauzoleum samego al-Nedżasziego, które jest celem pielgrzymek muzułmanów – dodaje prof. Kuraszkiewicz. Pamięć o tych wydarzeniach jest w Negaszu wciąż żywa. A chrześcijanie i muzułmanie mieszkają tu obok siebie. Polacy wspierają lokalną społeczność Polski projekt ma ogromne znaczenie dla lokalnej społeczności. W regionie Tigraju jeszcze trzy lata temu trwała wojna domowa. Polska misja, współpracując z mieszkańcami Negaszu oraz lokalnymi instytucjami, pomaga Tigrajczykom odzyskać poczucie sprawczości. Efektem prac ma być również stworzenie parku archeologicznego i muzeum. – Tigrajczycy bardzo się starają odbudować kraj i wrócić do normalności. Myślę, że nasz projekt trochę się do tego przyczynia – mówi dr Augustyniak. Podczas prac terenowych ekspertów z UW dotarła tam grupa pielgrzymów z różnych regionów Etiopii, by pomodlić się w miejscu, które uważają za część duchowego dziedzictwa islamu. Wygląda na to, że Negasz ma szansę stać się centrum turystyki religijnej dla pielgrzymów z całego świata. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Ekspozycje będą żywe”. Muzeum Kultur Świata w Poznaniu pyta: czym jest „egzotyka”?
Kilkaset obiektów z całego świata można zobaczyć w Muzeum Kultur Świata. Nowa atrakcja turystyczna Poznania znajduje się w tajemniczym budynku, należącym niegdyś do loży masońskiej.
Muzeum Kultur Świata to tak naprawdę odnowione dawne Muzeum Etnograficzne, które należy do Muzeum Narodowego w Poznaniu. Mieści się przy ulicy Mostowej 7. Jest to dawny budynek loży masońskiej. – Kolekcja muzeum, ukazująca niezwykłe bogactwo i różnorodność kultur oraz wyrażająca szacunek i pokorę wobec ich twórców, stała się impulsem do refleksji nad nazwą instytucji. W rezultacie od 2025 roku nosi ona nazwę Muzeum Kultur Świata, która w pełni oddaje charakter zgromadzonych zbiorów – wyjaśnia kierownik Muzeum Kultur Świata, Aneta Skibińska. Oficjalne otwarcie placówki w nowej odsłonie miało miejsce pod koniec października. Dlaczego warto tam wpaść? Co to znaczy „egzotyczne”? „Muzeum i zgromadzone tu z całego świata kolekcje artefaktów – dzięki nowej koncepcji i aranżacji – czynią to miejsce jednym z najbardziej charakterystycznych i wyjątkowych punktów kulturalnych Poznania” – czytamy w komunikacie placówki. Na otwarcie placówki przygotowano dwie nowe wystawy stałe: „EXotica?” oraz „Kreacje. Stroje ludowe rysowane na miarę”. Na pierwszej można zobaczyć około 600 obiektów pozyskanych podczas naukowych wypraw i badań terenowych. Ekspozycja wpisuje się w modny ostatnio trend w muzeach etnologicznych. Chodzi o refleksję nad etyką pozyskiwania obiektów spoza Europy i dawne podejście kolonialne do niektórych społeczności rdzennych. „Naszym zadaniem jest stworzenie przestrzeni do rozmów, wymiany myśli i wiedzy, dlatego wystawa stanowi nie tylko estetyczną prezentację różnorodnych kolekcji, ale także punkt wyjścia do wielu równoległych opowieści” – wyjaśniają muzealnicy. Dlatego organizatorzy wystawy stworzyli zaskakujące zestawienia przedmiotów z m.in. Indii, Peru, Amazonii, Tybetu,, Afganistanu czy Maroko z tymi pochodzącymi z Polski. Ma to pozwolić dostrzec podobieństwa tam, gdzie zwykle widzimy różnice. Ta ekspozycja to dowód na poważne zmiany zachodzące w muzeach w ostatnim czasie. Stroje, których nie ma Druga wystawa „Kreacje. Stroje ludowe rysowane na miarę” prezentuje po raz pierwszy zbiór 60 kolorowych rysunków ze spuścizny po Wiesławie Cichowicz. Stroje te zostały zniszczone w czasie II wojny światowej, a pozostała po nich tylko ta dokumentacja z lat 1930–1939. 17 tysięcy artefaktów Początki kolekcji Muzeum Kultur Świata sięgają 1911 roku. Wówczas w Muzeum im. Mielżyńskich otwarto pierwszą wystawę etnograficzną Towarzystwa Ludoznawczego. Eksponowano na niej prawie blisko tysiąc obiektów, głównie z Wielkopolski. Dziś cała kolekcja Muzeum Kultur Świata liczy 17 tys. artefaktów z ponad 50 krajów całego świata – Indii, Afganistanu, Peru, Kazachstanu, Maroko, Beninu, Mali, Kamerunu, Amazonii. Oznacza to, że tylko kilka procent z nich jest wystawiona teraz na widok publiczny, ale nowe ekspozycje będą żywe – obiekty na wystawach będą regularnie podmieniane. Obiekty w całej kolekcji są niezwykle urozmaicone. To narzędzia pracy, rzeczy elitarne i popularne, masowe, świadectwa kultur tradycyjnych i współczesnych, ale też przedmioty kultu i odświętne. Jesienią 2026 r. – po gruntownej konserwacji – w muzeum będzie można podziwiać japoński posąg Buddy. To jeden z naszych najcenniejszych obiektów Muzeum Kultur Świata. Źródło: Muzeum Narodowe w Poznaniu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy alkohol przyczynił się do powstania cywilizacji? Archeolodzy na tropie
Alkohol znany jest od tysiącleci. Na przykład polscy archeolodzy odkryli jedne z najstarszych browarów na świecie w Egipcie. Część badaczy sądzi, że alkohol odegrał kluczową rolę w kształtowaniu cywilizacji. Teraz badacze sprawdzili tę hipotezę.
Spis treści: Alkohol motorem cywilizacji? Badania etnograficzne kluczem do rozwiązania zagadki? Alkohol jako jeden z wielu czynników Co spowodowało powstanie cywilizacji? W zależności od regionu świata scentralizowane i zhierarchizowane społeczeństwa pojawiły się w różnym okresie. Najczęściej było to związane z rozwojem rolnictwa i osiadłego trybu życia. Ale co było przyczyną, a co efektem? To jedno z najtrudniejszych pytań. Alkohol motorem cywilizacji? Naukowcy nie mają najmniejszych wątpliwości: nawet najmniejsza ilość alkoholu w organizmie jest szkodliwa. Nie zmienia to faktu, że według części badaczy ten trunek odegrał ważną rolę w powstaniu cywilizacji. Był integralną częścią wielu wczesnych cywilizacji, od starożytnej Mezopotamii i Egiptu, po starożytną Grecję, Chiny oraz imperia Majów i Inków W międzykulturowym badaniu eksperci z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku, czeskiej Akademii Nauk i Uniwersytetu w Auckland sprawdzili, w jakim stopniu spożywanie wina i piwa sprzyjało ewolucji społeczeństw ludzkich. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Humanities and Social Sciences Communications”. Badania etnograficzne kluczem do rozwiązania zagadki? Według jednej z hipotez alkohol miał ułatwiać rozwój społeczeństw złożonych, ponieważ sprzyjał tworzeniu więzów społecznych, zwiększał współpracę i wzmacniał ludzką kreatywność. Test tej hipotezy polegał na analizie 186 społeczeństw nieuprzemysłowionych, które istniały w XIX i na początku XX wieku. Aby zrozumieć związek między alkoholem a złożonością kulturową, wykorzystano modele statystyczne. Były to więc w dużej mierze badania czerpiące z danych etnologicznych. Alkohol jako jeden z wielu czynników Badanie wykazało pozytywny związek między obecnością napojów fermentowanych takich jak miód pitny, wino i piwo, a wyższym poziomem złożoności politycznej. Jednak wpływ ten był – jak napisano – „umiarkowany”. Alkohol mógł oddziaływać na złożoność polityczną. Na przykład elity polityczne mogły wykorzystywać alkohol jako narzędzie do mobilizowania siły roboczej, budowania sojuszy oraz zdobywania i umacniania władzy i autorytetu. – Z drugiej strony stosunkowo słaby sygnał sugeruje, że upijanie się prawdopodobnie nie było głównym czynnikiem stojącym za powstaniem złożonych społeczeństw – mówi dr Václav Hrnčíř, główny autor badania z Instytutu Maxa Plancka i czeskiej Akademii Nauk. To sugeruje, że inne czynniki, takie jak rolnictwo, miały większe znaczenie dla powstania złożonych społeczeństw. Autorzy zauważają, że badanie skupiało się na roli napojów o niskiej zawartości alkoholu w środowiskach nieprzemysłowych. Tymczasem w dzisiejszym świecie – gdzie alkohol jest dostępny w nieograniczonych ilościach, w tym napoje o wysokiej zawartości alkoholu, a picie ma miejsce czasem w samotności – zagrożenia związane ze spożywaniem alkoholu mogą przeważać nad potencjalnymi korzyściami społecznymi. Należy też dodać, że wyniki tych badań należy interpretować z ostrożnością w kontekście społeczności pradziejowych i cywilizacji takich jak egipska czy mezopotamska, gdyż pod lupę wzięto nowożytne grupy ludzkie. Ale mechanizmy powstawania złożonych społeczeństw mogły być zbliżone kilka tysięcy lat temu. Źródło: Humanities and Social Sciences Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Co to jest etnografia? Definicja, metody badawcze i zastosowania
Co to jest etnografia? To pytanie prowadzi nas do zrozumienia jednej z kluczowych metod badawczych w naukach społecznych. Etnografia pozwala na dogłębne poznanie kultur i społeczności poprzez bezpośrednią obserwację i uczestnictwo.
Spis treści: Definicja etnografii Historia etnografii Metody badawcze w etnografii Zastosowania etnografii Etnografia a inne metody badawcze Przykłady badań etnograficznych Wyzwania i etyka w badaniach etnograficznych Znani polscy etnografowie Etnografia, jako metoda badawcza, odgrywa istotną rolę w antropologii, socjologii oraz innych naukach społecznych. Poprzez bezpośrednią interakcję z obserwowanymi społecznościami, badacze mogą zgłębiać ich codzienne życie, zwyczaje i wartości. Definicja etnografii Pochodzenie terminu Słowo „etnografia” pochodzi z języka greckiego: „ethnos” oznacza „lud”, a „grapho” – „piszę”. Dosłownie tłumaczone jako „opis ludu”, termin ten odnosi się do naukowego badania i opisu kultur oraz społeczności ludzkich. Etnografia jako nauka i metoda badawcza Etnografia to dyscyplina naukowa zajmująca się całościowym opisem i analizą kultur ludowych różnych społeczności i grup etnicznych. Zakres tej nauki obejmuje teorię kultury ludowej oraz badanie poszczególnych jej dziedzin i wytworów materialnych, takich jak: obrzędy, zwyczaje, wierzenia, rzemiosło, sztuka, ubiór, język, struktury społeczne. W kontekście metodologicznym etnografia opiera się na jakościowym podejściu badawczym, którego fundamentem jest bliski kontakt z badaną grupą – często poprzez długoterminowy pobyt w terenie i obserwację uczestniczącą. Badacz nie tylko rejestruje zjawiska kulturowe, ale także próbuje zrozumieć ich znaczenie z perspektywy członków danej społeczności. Proces ten często łączy się z prowadzeniem wywiadów pogłębionych, gromadzeniem materiałów wizualnych i tworzeniem szczegółowych notatek terenowych. Etnografia nie ogranicza się wyłącznie do społeczności tradycyjnych – współczesne badania obejmują również środowiska miejskie, cyfrowe, subkultury, organizacje korporacyjne, a nawet społeczności internetowe. Coraz częściej etnografowie analizują również zmiany kulturowe wynikające z globalizacji, migracji, nowych technologii i przemian społeczno-politycznych. W ujęciu akademickim etnografia jest podstawową metodą badawczą w antropologii kulturowej, a także narzędziem w socjologii, pedagogice, etnologii, psychologii społecznej oraz naukach o komunikacji i marketingu. Jej interdyscyplinarny charakter sprawia, że znajduje zastosowanie zarówno w badaniach podstawowych, jak i praktycznych – np. w projektowaniu usług, badaniach UX, edukacji czy polityce społecznej. Historia etnografii Początki etnografii w XIX wieku Etnografia jako nauka zaczęła się kształtować w XIX wieku, kiedy to badacze zaczęli systematycznie dokumentować kultury ludowe i tradycje różnych społeczności. W Polsce rozwój etnografii był ściśle związany z ruchem ludoznawczym, który koncentrował się na zbieraniu i analizie folkloru oraz zwyczajów ludowych. Rozwój etnografii w XX wieku W XX wieku etnografia przeszła istotną ewolucję, zarówno pod względem teoretycznym, jak i metodologicznym. W początkach stulecia dominowało podejście funkcjonalistyczne, promowane m.in. przez Bronisława Malinowskiego, jednego z najwybitniejszych polskich podróżników, który postulował konieczność prowadzenia długoterminowych badań terenowych, w tym pełnego zanurzenia się badacza w życie codzienne badanej społeczności. Jego prace na Wyspach Trobrianda stały się klasycznym przykładem „pełnego uczestnictwa” i obserwacji uczestniczącej jako fundamentu rzetelnych badań etnograficznych. W drugiej połowie XX wieku, szczególnie od lat 60. i 70., zaczęto kwestionować obiektywizm i neutralność badacza. Pojawiły się nurty interpretatywne i postmodernistyczne, które kładły nacisk na subiektywność narracji etnograficznej, rolę języka oraz relację władzy między badaczem a badanym. Etnografia stała się bardziej refleksyjna, a teksty etnograficzne – często hybrydowe, zawierające elementy eseju, literatury czy autobiografii. Rozszerzeniu uległo też pole badań – od społeczności rdzennych po grupy marginalizowane, mniejszości etniczne, ruchy społeczne czy środowiska miejskie. W tym okresie rozwinięto także techniki triangulacji danych, zastosowanie analizy narracyjnej oraz pogłębiono rozumienie kontekstu kulturowego, co umożliwiło tworzenie bardziej zniuansowanych i wielowymiarowych opisów społeczności. Współczesne podejścia etnograficzne Współczesna etnografia korzysta z dynamicznego zestawu narzędzi i technik, dostosowanych do zmieniającego się świata społecznego. Badacze nie tylko analizują tradycyjne społeczności, ale także penetrują przestrzenie miejskie, korporacyjne i cyfrowe, wykorzystując narzędzia takie jak nagrania audio i wideo, aplikacje mobilne do dokumentacji terenowej czy specjalistyczne oprogramowanie do analizy danych jakościowych (np. NVivo, ATLAS.ti). Nowym polem eksploracji stała się etnografia cyfrowa (netnografia), umożliwiająca badanie interakcji i tożsamości w przestrzeniach internetowych, takich jak media społecznościowe, fora dyskusyjne czy gry online. Tego typu badania wymagają opracowania nowych standardów etycznych, szczególnie w kontekście prywatności, świadomej zgody i autentyczności zachowań w sieci. Współczesna etnografia często łączy różne podejścia badawcze: klasyczne (np. obserwacja uczestnicząca), cyfrowe (np. monitoring aktywności online), wizualne (np. fotografia i film etnograficzny). Coraz popularniejsze stają się także badania partycypacyjne (participatory ethnography), w których członkowie badanej społeczności współtworzą projekt badawczy jako aktywni uczestnicy, a nie jedynie „obiekty” badania. W kontekście globalizacji, etnografowie podejmują również tematy transnarodowe, migracyjne oraz związane z relacjami międzykulturowymi, analizując procesy zachodzące w społecznościach diasporalnych, sieciach społecznych czy relacjach między lokalnością a globalnością. Metody badawcze w etnografii Obserwacja uczestnicząca Obserwacja uczestnicząca to fundamentalna metoda w etnografii, która umożliwia głębokie zanurzenie badacza w codzienne życie badanej społeczności. Polega ona na jednoczesnym pełnieniu roli obserwatora i uczestnika – badacz angażuje się w praktyki społeczne, rytuały, interakcje i zwykłe czynności członków danej grupy. Celem jest uchwycenie znaczeń, które nie są bezpośrednio dostępne przez samą rozmowę, ale które ujawniają się w działaniu, relacjach społecznych, przestrzeniach i rytmach życia codziennego. Metoda ta pozwala na uchwycenie niuansów, które często umykają w bardziej sformalizowanych badaniach – takich jak mimika, gesty, rytualne zachowania czy przestrzenne rozmieszczenie członków grupy. Wymaga od badacza dużej elastyczności, zdolności do adaptacji i głębokiej refleksyjności – nie tylko w odniesieniu do zachowań badanych, ale również do własnej obecności i wpływu na środowisko badawcze. Wywiady etnograficzne Wywiady etnograficzne to pogłębione, często niestrukturyzowane lub półstrukturyzowane rozmowy prowadzone z członkami badanej społeczności. Ich celem jest poznanie subiektywnych doświadczeń, wartości, przekonań i interpretacji rzeczywistości przez rozmówców. W przeciwieństwie do wywiadów statystycznych, wywiady etnograficzne są elastyczne, co pozwala na podążanie za tokiem myślenia uczestnika i eksplorowanie tematów, które pojawiają się spontanicznie. Tego typu rozmowy mają na celu nie tylko zebranie informacji, ale również zrozumienie kontekstu kulturowego, w jakim dane wypowiedzi się pojawiają. Wywiady są często prowadzone wielokrotnie z tą samą osobą lub grupą, co umożliwia nawiązanie głębszej relacji i uzyskanie bardziej autentycznych, bogatych danych. Etnograf może również korzystać z tzw. elicytacji wizualnej (pokazywania zdjęć, filmów lub przedmiotów) w celu pogłębienia refleksji rozmówcy. Analiza dokumentów i artefaktów Analiza dokumentów i artefaktów stanowi istotne uzupełnienie danych pozyskiwanych metodami interaktywnymi. Badacz analizuje różnorodne materiały kulturowe – od dokumentów pisanych (np. listy, pamiętniki, lokalne gazety, kroniki), przez fotografie, nagrania audio i wideo, po przedmioty codziennego użytku, elementy ubioru, dekoracje czy narzędzia pracy. Artefakty te nie tylko dostarczają wiedzy o codzienności danej społeczności, ale również stanowią nośniki wartości symbolicznych i historycznych. W ich analizie ważne jest zarówno znaczenie przypisywane im przez samych członków społeczności, jak i funkcje pełnione przez nie w obrębie danej kultury. Analiza ta może mieć charakter synchroniczny (skupiona na danym momencie czasu) lub diachroniczny (śledząca zmiany w czasie). Notatki terenowe i dzienniki Notatki terenowe i dzienniki badacza to podstawowe narzędzie dokumentacji procesu etnograficznego. Zawierają one nie tylko bezpośrednie obserwacje i rejestrację sytuacji, w których uczestniczył badacz, ale również jego własne refleksje, wątpliwości, emocje i interpretacje. Prowadzenie notatek odbywa się zazwyczaj w dwóch etapach: wstępne zapisy terenowe robione są „na gorąco”, często w warunkach nieformalnych, a następnie są uzupełniane i porządkowane w formie dzienników badawczych. Tego typu zapisy pełnią wiele funkcji: są źródłem danych empirycznych, narzędziem autoanalizy oraz zapisem procesu poznawczego. Dziennik może także dokumentować decyzje metodologiczne, zmiany w podejściu badacza czy etyczne dylematy napotkane podczas pracy. Ułatwia to późniejszą analizę materiału, a także zwiększa przejrzystość i wiarygodność etnograficznej relacji badawczej. Zastosowania etnografii Etnografia w antropologii W antropologii etnografia jest podstawową metodą badawczą, umożliwiającą dogłębne poznanie kultur i społeczności poprzez bezpośrednią obserwację i uczestnictwo. Etnografia w socjologii Socjologia wykorzystuje etnografię do badania struktur społecznych, relacji międzyludzkich oraz procesów społecznych w różnych kontekstach kulturowych. Etnografia w edukacji W edukacji etnografia służy do analizy procesów nauczania i uczenia się, a także do badania interakcji między nauczycielami a uczniami w różnych środowiskach edukacyjnych. Etnografia w biznesie i marketingu W biznesie i marketingu etnografia jest wykorzystywana do badania zachowań konsumentów, co pozwala na lepsze zrozumienie ich potrzeb i preferencji oraz na tworzenie bardziej efektywnych strategii marketingowych . Etnografia a inne metody badawcze Porównanie z etnologią Etnografia i etnologia to blisko spokrewnione, lecz wyraźnie odrębne dyscypliny naukowe, które często są mylone ze sobą ze względu na wspólne pole zainteresowań – badanie kultur i społeczeństw. Etnografia pełni przede wszystkim funkcję empiryczną – jej zadaniem jest dokładne, szczegółowe dokumentowanie życia codziennego, systemów wierzeń, relacji społecznych, języka, symboliki i struktur kulturowych danej społeczności. Wymaga bezpośredniego kontaktu z badaną grupą, co czyni ją metodą intensywną i czasochłonną, ale jednocześnie bogatą w dane jakościowe. Etnologia natomiast ma charakter bardziej teoretyczny i analityczny. Zajmuje się syntezą oraz porównywaniem wyników badań etnograficznych prowadzonych w różnych częściach świata. Jej celem jest formułowanie uogólnień, typologii i teorii dotyczących zjawisk kulturowych – np. struktury rodziny, organizacji władzy, systemów religijnych czy praktyk ekonomicznych. Etnolog analizuje więc dane wtórne, tworząc szersze konteksty interpretacyjne dla jednostkowych obserwacji etnograficznych. W praktyce etnolog często opiera się na materiałach zebranych przez etnografów i nie musi samodzielnie prowadzić badań terenowych. W Polsce do niedawna obie te dziedziny były często łączone w ramach jednego kierunku akademickiego, jednak we współczesnych badaniach coraz częściej podkreśla się ich metodologiczną i funkcjonalną odrębność. Różnice między etnografią a innymi metodami jakościowymi Etnografia wyróżnia się na tle innych metod jakościowych swoją głębią, długotrwałością oraz całościowym (holistycznym) podejściem do badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Podczas gdy techniki takie jak studium przypadku (case study), analiza treści (content analysis) czy grupy fokusowe (focus groups) koncentrują się na wybranych aspektach problemu badawczego i często są ograniczone czasowo, etnografia zakłada pełne zanurzenie badacza w życie badanej społeczności – nierzadko na wiele miesięcy lub nawet lat. Kluczową cechą etnografii jest uczestniczenie w codziennym życiu badanych – w przeciwieństwie do „z zewnątrz” prowadzonych badań ankietowych czy eksperymentalnych. Etnograf nie tylko obserwuje, ale staje się – przynajmniej tymczasowo – członkiem społeczności, co umożliwia głębsze zrozumienie sensów kulturowych, które są niewidoczne lub trudne do uchwycenia innymi metodami. Ponadto etnografia ma charakter otwarty i adaptacyjny – badacz nie działa według sztywnego scenariusza, lecz modyfikuje swoje pytania i techniki w odpowiedzi na nowe dane i sytuacje terenowe. Dzięki temu możliwe jest uchwycenie złożonych interakcji społecznych, rytuałów, praktyk symbolicznych i nieformalnych struktur władzy, które często umykają bardziej schematycznym technikom badań. Ostatecznie, to właśnie etnografia pozwala na budowanie teorii „od dołu” – opartych na szczegółowych, kontekstualnych danych, a nie na wcześniej narzuconych hipotezach. To czyni ją niezwykle cenioną metodą w badaniach nad kulturą, tożsamością, zmianą społeczną i relacjami władzy. Przykłady badań etnograficznych Klasyczne badania etnograficzne Jednym z najbardziej znanych i przełomowych przykładów klasycznych badań etnograficznych są prace Bronisława Malinowskiego, polskiego antropologa uznawanego za ojca nowoczesnej etnografii. Na początku XX wieku, podczas badań terenowych prowadzonych na Wyspach Trobrianda (dzisiejsza Papua-Nowa Gwinea), Malinowski opracował i wdrożył metodę obserwacji uczestniczącej, uznawaną obecnie za podstawę etnograficznej pracy badawczej. Jego dzieła, takie jak „Argonauts of the Western Pacific” (1922), dostarczyły szczegółowych i wielowymiarowych opisów życia społecznego, ekonomii daru (np. systemu wymiany kula), struktur rodzinnych i rytuałów religijnych Trobriandczyków. Malinowski postulował, że badacz powinien „żyć wśród badanych, mówić ich językiem i myśleć ich kategoriami”, co zrewolucjonizowało podejście do badań kulturowych. Innym ważnym klasycznym przykładem są prace Franza Boasa, uważanego za ojca amerykańskiej antropologii, który badał m.in. rdzennych mieszkańców północno-zachodniego wybrzeża Kanady. Jego podejście zakładało konieczność dokumentowania języka, mitologii i praktyk kulturowych, co doprowadziło do uznania koncepcji relatywizmu kulturowego – idei, że każdą kulturę należy oceniać w jej własnych kategoriach, a nie przez pryzmat standardów zewnętrznych. Współczesne studia przypadków Współczesna etnografia znacząco rozszerzyła pole badawcze, obejmując obszary wcześniej niedostępne lub niedoceniane. Jednym z dynamicznie rozwijających się kierunków są badania społeczności wirtualnych i cyfrowych. Netnografia (etnografia internetowa) pozwala na analizę forów dyskusyjnych, blogów, mediów społecznościowych oraz środowisk gier online, gdzie tworzą się nowe formy tożsamości, komunikacji i przynależności. Przykładem może być analiza społeczności graczy gier MMORPG (Massively Multiplayer Online Role-Playing Games), gdzie badacze przyglądają się nie tylko interakcjom i językowi, ale również normom społecznym, ekonomiom wirtualnym i strukturze relacji. Takie badania wymagają nowych metodologii, m.in. digital trace ethnography czy wirtualnej obserwacji uczestniczącej. Równolegle rozwijają się badania środowisk miejskich, korporacyjnych i instytucjonalnych. Etnografia stosowana jest do analizy kultur organizacyjnych, dynamiki zespołów projektowych, a także zjawisk takich jak mobbing, inkluzywność czy innowacje społeczne. Badania prowadzone w szkołach, szpitalach, zakładach pracy czy urzędach publicznych pozwalają na zrozumienie nieformalnych norm, relacji władzy oraz kultury komunikacji. Współczesne studia przypadków często łączą techniki klasyczne z nowoczesnymi – np. użycie materiałów wizualnych, mapowanie przestrzeni (etnografia sensoryczna), czy współpraca z badanymi w ramach partycypacyjnych modeli badawczych. Coraz częściej również badacze podejmują tematy globalne, takie jak migracje, zmiany klimatyczne i globalne ocieplenie, przemoc strukturalna czy cyfrowe wykluczenie, podejmując się roli „publicznych antropologów” angażujących się w debaty społeczne i polityczne. Wyzwania i etyka w badaniach etnograficznych Etyczne aspekty badań terenowych Etnografowie muszą przestrzegać zasad etyki badawczej, takich jak uzyskiwanie świadomej zgody od uczestników badań, zapewnienie anonimowości i poufności oraz unikanie szkód dla badanych społeczności. Wyzwania związane z obiektywizmem i zaangażowaniem Jednym z głównych wyzwań w etnografii jest zachowanie równowagi między zaangażowaniem w życie badanej społeczności a utrzymaniem obiektywizmu naukowego. Znani polscy etnografowie Polska ma bogatą tradycję w dziedzinie etnografii, z wieloma wybitnymi badaczami, którzy przyczynili się do rozwoju tej nauki. Cezaria Jędrzejewiczowa – znana z badań nad kulturą ludową i folklorem. Stanisław Chełchowski – prowadził badania etnograficzne na Mazowszu, dokumentując zwyczaje i tradycje ludowe. Mirosława Jastrzębska – specjalizowała się w badaniach nad kulturą ludową i obrzędowością. Anna Czekanowska-Kuklińska – znana z prac nad etnomuzykologią i badaniami nad muzyką ludową. Olga Drenda – współczesna badaczka kultury popularnej i zjawisk społecznych, autorka książek o duchologii i estetyce lat 90. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Wacław Sieroszewski to buntownik, anarchista i etnograf. Jako jeden z pierwszych badaczy opisał Koreę
Z rosyjskiej niewoli „wykupił się”… prowadzeniem badań naukowych na Syberii. Ukazał tajemniczy świat Jakutów. Wacław Sieroszewski zasłynął również z jednego z pierwszych opisów Korei, który stworzył ponad 100 lat temu. Poznajcie tę nietuzinkową postać.
Spis treści: Wacław Sieroszewski. Barwa postać, która żyła w niespokojnych czasach Dorobek Wacława Sieroszewskiego Zaskoczenia i ciekawostki. Jak powstawał film o Sieroszewskim? Wacław Sieroszewski (1858–1945) jest nieco zapomnianym polskim działaczem niepodległościowym, ale też badaczem i etnografem Syberii i Azji. Jego sylwetkę postanowił przybliżyć podróżnik, dziennikarz, fotograf i filmowiec Marcin Jamkowski. Jest on reżyserem produkcji na temat Sieroszewskiego zatytułowanej „Korea. Klucz Dalekiego Wschodu”, którą można obejrzeć poniżej. Wacław Sieroszewski. Barwa postać, która żyła w niespokojnych czasach Sieroszewski wychował się w patriotycznej rodzinie. Jego ojciec walczył w powstaniu styczniowym w 1863 roku. Sam Wacław za przynależność do tajnych stowarzyszeniach patriotycznych został wydalony przez władze rosyjskie z gimnazjum. Później, w 1878 roku, za aktywność w ruchach socjalistycznych aresztowano go i trafił do Cytadeli Warszawskiej. Podczas buntu osadzonych miał rzucić w generała ramą okienną. Cudem uniknął za ten czyn rozstrzelania. Zesłano go na Syberię. Tam spędził wiele lat. Ożenił się w Jakutką i zainteresował lokalnymi ludami. Był jednak niespokojnym duchem. Kilkukrotnie próbował uciec z zesłania. Chciał przejść przez Alaskę do USA. Za etnograficzne opisy Syberii doceniło go Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne i dzięki temu odzyskał wolność. Wgląd w tajemnicze rytuały, które opisał w książce, uzyskał ponoć dzięki znajomości z jednym z szamanów. Uzyskał na jakiś czas wolność, ale gdy ponownie zaangażował się w działalność niepodległościową, powtórnie go aresztowano. Jednak miał poparcie rosyjskich kręgów naukowych, dzięki czemu znów odzyskał wolność. View oEmbed on the source website W latach 1903–1904 odbył wyprawę na dalekie rubieże Rosji i wyprawę naukową na Wyspy Japońskie. To był początek przygód. Na Hokkaido wspólnie z Bronisławem Piłsudskim przeprowadził badał Ajnów. W kolejnym roku odwiedził Koreę, Chiny, Cejlon i Egipt, po czym powrócił do Warszawy. Ze świata naukowego zwrócił się ponownie ku ruchom niepodległościowym. W czasie I wojny światowej służył w 1. Pułku Ułanów Legionów Polskich. W 1918 pełnił funkcję ministra informacji i propagandy w Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej w Lublinie. Sprawował mandat senatora RP IV kadencji (1935–1938). Zmarł w 1945 roku w Piasecznie. Dorobek Wacława Sieroszewskiego Dlaczego powstał film dokumentalny o Sieroszewskim? Jak mówi National Geographic Polska Marcin Jamkowski, szczególnie ważne są jego dokonania na polu etnograficznym. – Myślę, że Wacław Sieroszewski jest ważny dlatego, że był jednym z pierwszych etnografów, którzy opisali Koreę. Opisał ją nie tylko dawno temu, ale także opisał ją w przededniu wielkich zmian tego kraju – zmian politycznych, wybicia się na niepodległość – od Japonii, od Chin, od Związku Radzieckiego i USA. Opisał świat, którego już nie ma i nie został po nim niemal najmniejszy ślad. Korea przeszła bowiem spektakularną transformację: od kraju bardzo ubogiego, po kraj nowoczesnej technologii i wielkich firm technologicznych; przynajmniej południowa część półwyspu – opowiada Jamkowski. W jego ocenie Sieroszewski opisywał Koreę jako bezstronny obserwator, bo jako Polak nie był przedstawicielem żadnej z potęg kolonialnych zainteresowanych Koreą. – Nie patrzył więc na Koreańczyków przez pryzmat kolonialnej dominacji, tylko etnograficznej ciekawości. To czyni jego książkę „Korea. Klucz Dalekiego Wschodu” bezcennym źródłem rzetelnych informacji – mówi reżyser. Jamkowski przyznaje, że przypadł mu do gustu barwny życiorys Sieroszewskiego: buntownika, anarchisty, ale i człowieka, który potrafił sobie kupić wolność pisząc naukowe książki antropologiczne o ludach Syberii. – Zrzucanie kajdan przy użyciu pióra... To jest coś! – mówi reżyser. Zaskoczenia i ciekawostki. Jak powstawał film o Sieroszewskim? Jamkowski podkreśla, że w czasie produkcji filmu co rusz napotykał na zdziwienia – dotyczące zarówno Sieroszewskiego, jak i jego prac etnograficznych. – Przy produkcji filmu o Sieroszewskim zaskoczył mnie detal jego opisu. Precyzja i piękno wydobyte ze szczegółu, spostrzegawczość Polaka, są wspaniałe. Chyba najbardziej byłem zdumiony podczas czytania fragmentów, w których Sieroszewski pisze o produkcji papieru. Sieroszewski wspomina, że to nie Chiny są ojczyzną papieru, ale Korea. I że to papier koreański jest najbardziej ceniony na Dalekim Wschodzie – wskazuje Jamkowski. Zaskoczyła go też skrajna bieda jaką opisywał polski etnograf. – Podróżując po dzisiejszej Korei Południowej, właściwie Republice Korei, aż trudno uwierzyć, jak bardzo Korea zmieniła się przez tych 120 lat od wizyty Sieroszewskiego – mówi reżyser. Zdjęcia do filmu miały miejsce w wielu lokalizacjach w Korei. – Wszędzie byliśmy przyjmowani z ogromnym otwarciem i ciekawością. Koreańczycy darzą odkrywców i naukowców wielką estymą. Na pewno jakąś część tego ciepłego przyjęcia zawdzięczamy temu, że byliśmy oficjalną delegacją The Explorers Club i Uniwersytetu Warszawskiego – zauważa Jamkowski. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wyginęły w czasach dinozaurów. Malowidła ukazujące te zwierzęta odkryto w Afryce
Masywne zwierzęta z kłami namalowano 200 lat temu na ścianie skalnej w Republice Południowej Afryki. Wyglądają jak gatunek wymarły dziesiątki milionów lat temu. Skąd o nim wiedziały lokalne społeczności?
Spis treści: Tajemnicze zwierzę z kłami Dicynodonty w sztuce naskalnej Lud San – pierwsi archeolodzy i paleontolodzy Sztuka naskalna jest skarbnicą wiedzy na temat wierzeń dawnych ludów i środowiska, w którym żyły. Najbardziej słynne są malowidła pochodzące z zachodniej Europy – Francji i Hiszpanii. Pochodzą z czasów paleolitu, mają zatem nawet kilkadziesiąt tysięcy lat. Zachowały się w jaskiniach i ukazują zwierzęta, ale też różnego rodzaju symbole. Sztuka naskalna jest fenomenem znanym na całym świecie. Ryty i malowidła są interpretowane na różne sposoby. Interesujące spostrzeżenia na temat takich obraz z Republiki Południowej Afryki opublikowano właśnie na łamach czasopisma naukowego „Plos ONE”. Tajemnicze zwierzę z kłami Prof. Julien Benoit z Uniwersytetu Witwatersrand w Johannesburgu w RPA przeanalizował malowidła naskalne wykonane na ścianie skalnej określanej Panelem Rogatego Węża. Widać na nich różne zwierzęta i inne przedstawienia. Wykonała je społeczność San w latach 1821–1835. Wśród namalowanych zwierząt znalazła się też zagadkowa postać. To istota o długim ciele z kłami skierowanymi w dół. Różni się również od słonia brakiem trąby. Na innych malowidłach są tez zwierzęta z kłami zwróconymi w górę, które znane są współcześnie Naukowiec był zdziwiony, bo nie był w stanie przypisać tego przedstawienia do żadnego żyjącego obecnie w okolicy gatunku. Było to tym bardziej zagadkowe, że malowidła mają około 200 lat. A w tym czasie w RPA nie wyginęło takie zwierzę. Co zatem lud San namalował na Panelu Rogatego Węża? Według prof. Benoita jest to dicynodont, czyli zwierzę wymarłe wraz z pojawieniem się dinozaurów. Dicynodonty były pierwszymi lądowymi zwierzętami roślinożernymi, które zamieszkiwały całą Ziemię. Jeśli lokalne społeczności nie mogły stanąć z nimi twarzą w twarz, to skąd wiedziały o ich istnieniu? Na te pytania należało poszukać odpowiedzi. Dicynodonty w sztuce naskalnej Dicydonty zostały odkryte i opisane przez angielskiego naukowca, sir Richarda Owena dopiero w połowie XIX wieku. Stało się to zatem co najmniej dziesięć lat później od powstania malowideł w dzisiejszej RPA. – Malowidło to potwierdza, że pierwsi mieszkańcy południowej Afryki, łowcy-zbieracze San, odkryli skamieniałości, zinterpretowali je i włączyli do swojej sztuki naskalnej i systemu wierzeń – uważa prof. Benoit. Oznacza to, że południowoafrykańska sztuka naskalna prawdopodobnie inspirowana była dawno wymarłymi gatunkami. Lokalne społeczności były zaintrygowane skamieniałościami niemniej niż nowożytni naukowcy. Zdaniem prof. Benoita, w lokalnych wierzeniach ludu San pojawiają się duże zwierzęta, które kiedyś wędrowały po tym regionie, ale obecnie wymarły. Lud San – pierwsi archeolodzy i paleontolodzy Zwierzę z kłami na panelu naskalnym przyjmuje pozę z grzbietem wygiętym w szeroką i płaską literę U, co jest niezwykłe w sztuce naskalnej San. Przywodzi to na myśl tzw. opistotoniczną „pozę śmierci”, często widoczną wśród skamieniałych szkieletów w okolicy. Skóra zwierzęcia jest nakrapiana, co jest zgodne z brodawkowatą zmumifikowaną skórą zachowaną w niektórych skamieniałościach dicynodontów na tym obszarze. Basen Karoo w południowej Afryce słynie z obfitości dobrze zachowanych skamieniałości, w tym dicynodontów, które często wystają z zerodowanej ziemi. Istnieją archeologiczne dowody na to, że lud San mógł zbierać skamieniałości i włączać je do swoich dzieł sztuki. Jednak zakres rdzennej wiedzy na temat paleontologii jest słabo poznany w całej Afryce. Tak czy owak wygląda na to, że społeczności te były pierwszymi „archeologami” i „paleontologami”. – Zdolność ludu San do obserwowania i interpretowania swojego środowiska w zasadniczo naukowy sposób jest dobrze znana. Ich umiejętności tropienia na podstawie obserwowanych śladów są znane precyzji – pisze prof. Benoit. Dalsze badania nad rdzennymi kulturami mogą rzucić więcej światła na to, w jaki sposób ludzie na całym świecie włączali skamieniałości do swojej kultury. Źródło: <a href="https://link.mediaoutreach.meltwater.com/ls/click?upn=u001.wc16nnrQaeN4luysnGxkivkcZieEB9PAdXnS5QLzQgngRluwbTmtrwDmA7qRXhs0JKO5CPmHroTq532Y3gxP3PaRaV8NOBiwxJ2r28cFmTWPXTs5NOjGlRdqG375jkj3z78h_Jn2XuvNEfhF4HsL2Hr58cmIY3CelVIoupPheCFMme-2BxIVVspI3xjcMwCYaNmXU1WWeaqOEG4PmUZW-2Bu9fBCJP4gm77D6N1aE44aYb8f5VrArA4z2UI-2F71dgc8l2s9HG-2BlslwZt0bfeIyv6QegiwfDbYe1s2pBqzVBW-2BnpoT77fajD9Xgejl9ZtCus3JIDEFQZ78NJaorbbtLW3cjX6LgGmUaAeOD9nCK3LtemidRfNI-2FbNW3VDRlH5JhYero3FvuQLcCYQUE-2F6avFubpW7DR7O5KNEts74mSzymlTrQUeFEcYZLEQ1c7ioThkNefdU8Jda0lBHkV3898gD1Ch2qR-2FgBI2KhjHzigREdeh5f0J-2BoZ47UwXpzweKyCv3PeQ4zo" target="_blank" rel="nofollow noopener">Plos ONE. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Bronisław Piłsudski między Sybirem a Japonią. Zadziwiająca historia brata marszałka
Bronisław Piłsudski najpierw skazany został na śmierć, a potem na etnografię. W pewnym sensie, bo gdyby nie zesłanie na Sachalin, z pewnością nigdy by nie pomyślał o badaniu Ajnów. Może nawet nie byłby świadomy istnienia tego ludu. Tymczasem właśnie dzięki niemu zapisał się w historii, a japońskie dzieci uczą się o nim w szkołach.
W tym artykule: Na Dzikim Wschodzie Narodziny fascynacji Pionierski badacz i społecznik Wałki Bronisława Piłsudskiego Górale jak Ajnowie Wielu Polaków zesłanych na Syberię zrobiło kariery i stało się badaczami bezkresnego wschodu carskiego imperium. Wystarczy wspomnieć Jana Czerskiego, Wacława Sieroszewskiego czy Benedykta Dybowskiego. Żaden jednak nie zrósł się tak z jednym miejscem i jednym ludem, jak Bronisław Piłsudski. Urodził się w 1866 r. na Wileńszczyźnie, na dworze w Zułowie, rodzinnej posiadłości Piłsudskich. Był synem Józefa Wincentego Piłsudskiego i Marii Piłsudskiej z Billewiczów. Po pożarze dworu rodzina przeniosła się do Wilna. Tam w gimnazjum organizował samokształceniowe kółko. Na studia – prawnicze – trafił do Petersburga, na tamtejszy cieszący się renomą w całym imperium uniwersytet. Tam młody inteligent dał się porwać politycznej gorączce i wplątał w spisek przeciwko caratowi. Działał we Frakcji Terrorystycznej Narodnej Woli, m.in. wraz z bratem Lenina Aleksandrem Uljanowem. Obaj zostali w 1887 r. aresztowani i skazani na śmierć – za planowanie zabicia cara Aleksandra III. Uljanow zawisł na szubienicy. Natomiast Bronisławowi karę zamieniono na zesłanie na rosyjski Daleki Wschód. Za łaskawością carskiego aparatu represji najpewniej stały działania, a zwłaszcza pieniądze rodziny młodzieńca. Za politycznie zaangażowanie obu braci Piłsudskich (Józef Piłsudski także zamieszany był w tę sprawę, a skazano go na 5 lat zesłania) zapłaciła ona ekonomicznym upadkiem. Zmuszona była sprzedać trzy swoje majątki, w tym Zułów, m.in. po to, by sfinansować kary i starania związane z wyrokami Bronisława i Józefa. Na Dzikim Wschodzie W owym czasie Sachalin był wielką kolonią karną, do której trafiali nie tylko więźniowie polityczni, ale i kryminaliści. Tamtejszy klimat jest surowy, ciężki do zniesienia. Bronisław dotarł tam jako 21-latek, a podróż odbył statkiem, przez dwa miesiące płynąc parowcem z Odessy. Kolej transsyberyjska bowiem jeszcze wówczas nie istniała – zaczęto ją budować w 1891 r. Był skazańcem, ale też człowiekiem mającym magnetyczną osobowość, a przy tym wykształconym, a takich na wyspie brakowało. Szybko więc mógł porzucić ciężką pracę w tartaku na rzecz innych zajęć, badawczo-kształceniowo-administracyjnych. Z czasem zyskiwał coraz więcej swobody i mógł rozwijać się intelektualnie, m.in. dzięki zadaniom zlecanym przez carską administrację. Po 10 latach zesłania, w 1897 r., odzyskał wolność. Osiedlił się wówczas w osadzie Ajnów zwanej Ai. Tam według tubylczego rytuału poślubił Shinhinchou, krewną wodza, z którą miał syna Sukezo i córkę Kyou. Narodziny fascynacji Do etnografii namówił go Rosjanin Lew Sternberg, inny zesłaniec na Sachalin, także powiązany z Narodną Wolą, a przy tym etnograf. Ten zachęcił Bronisława do opisywania Giliaków, Oroków i Ajnów, rdzennych ludów Sachalinu, a także wyposażył go w podstawy wiedzy etnograficznej. Zwłaszcza dla tego ostatniego ludu zasługi Bronisława Piłsudskiego są nieocenione. Ajnowie zamieszkiwali Sachalin, Kuryle oraz Wyspy Japońskie (głównie Hokkaido). W końcu XIX w. ich populacja malała. Prowadzili tradycyjny sposób życia, utrzymując się z łowiectwa, zbieractwa i rybołówstwa, ale byli wypierani ze swoich ziem przez osadników. Mieli animistyczny system wierzeń, praktykowali szamanizm. Ich charakterystyczną cechą było utrzymywanie owłosienia twarzy. Nosili długie brody, co np. u gładkolicych Japończyków niejako automatycznie skazywało ich na podrzędny status. Tatuowali też kobiece twarze wokół ust i ręce węglem drzewnym wcieranym w nacięcia skóry. Pionierski badacz i społecznik Bardzo wiele z tego, co wiemy dziś o Ajnach, zawdzięczamy Bronisławowi. A trzeba tu podkreślić, że podchodził do kwestii etnologicznych bardzo szeroko i nowocześnie, zajmując się takimi zagadnieniami jak seksualność, tradycyjna gospodarka, medycyna, interakcje ze środowiskiem czy też psychologia. Jego zainteresowanie ludem Ajnów nie ograniczało się do kwestii naukowych. Piłsudski, wychowywany do społecznikowskiej aktywności, działał na rzecz poprawy położenia tego ludu. Rosjanie kolonizowali Sachalin, a Piłsudski chciał chronić tamtejszych Gilaków, Ajnów i Oroków przed utratą kulturowej tożsamości. Był więc ich rzecznikiem, lekarzem i doradcą w kontaktach z władzami. Organizował nauczanie szkolne. Opracował liczący ok. 10 tys. słów słownik rosyjsko-ajneński oraz sześciotysięczny rosyjsko-gilacki. Wierszyna to „polska wieś” na Syberii. Nasz język słychać tu codziennie Rodaków można znaleźć niemal pod każdą szerokością geograficzną. Nawet w – wydawałoby się – najmniejszym i najbardziej odległym zakątku globu, czego przykładem jest niewielka pols... Wałki Bronisława Piłsudskiego Nie chodzi tu bynajmniej o finansowe machinacje, a o XIX-wieczną technologię. W pewnym momencie, dzięki uznaniu dla jego pracy badawczej, Bronisław zyskał wsparcie Carskiego Towarzystwa Geograficznego. To dało mu oficjalną misję i fundusze. Nabył więc za nie aparat fotograficzny, kamerę, a także sprowadzony z Ameryki najnowocześniejszy ówczesny sprzęt. Był to fonograf Edisona, rejestrujący dźwięk na gumowo-kauczukowych wałkach. Tak wyposażony badacz penetrował Sachalin, urządzając wędrówki po wyspie. W roku 1904 natomiast wraz z Wacławem Sieroszewskim udał się do Japonii, także dzięki akademijnym funduszom, na badania tamtejszych Ajnów. W owym czasie zarejestrował ponad 100 wałków z dźwiękami języka tego ludu. Badacz zostawił po sobie ponad 300 doskonałych zdjęć Ajnów. Niestety, nie zachowały się żadne nakręcone przez niego filmy. A podobno zdołał zarejestrować m.in. tajemną ajneńską ceremonię niedźwiedzia. Wszystko dzięki niezwykłemu zaufaniu i szacunkowi, jakim się u tego ludu cieszył. Zwłaszcza rejestracja mowy, modlitw i pieśni Ajnów okazała się istotna. Waga tego dokonania ujawniła się później, bo język Ajnów wymarł. Kiedy jednak po powrocie z Dalekiego Wschodu do Europy przyciśnięty potrzebą Bronisław Piłsudski chciał nagrania spieniężyć, kupiec się nie znalazł. Jakimiś drogami trafiły więc na pewien warszawski strych, na którym zostały odkryte dopiero w latach 30. XX w. W roku 1983 r. wylądowały w… Japonii, gdzie poddane zostały renowacji i odtworzone na specjalnie skonstruowanym urządzeniu. Górale jak Ajnowie W 1906 r., po wojnie rosyjsko-japońskiej, przez Stany Zjednoczone Bronisław wrócił na Stary Kontynent. Ajneńskiej rodziny ze sobą nie zabrał, ze względu na sprzeciw głowy rodu jego żony. Osiadł w Krakowie, ale nie mógł znaleźć dla siebie miejsca. Ponieważ nie miał formalnego wyższego wykształcenia, nie mógł wykładać na uczelni w Krakowie czy Lwowie. Jego antropologiczna wiedza nad Wisłą była bezużyteczna. Trapiły go problemy materialne. Przez pewien czas w Zakopanem badał lud Podhala, korzystając z aparatu naukowego i doświadczenia zdobytego na Sachalinie. Założył Sekcję Ludoznawczą Towarzystwa Tatrzańskiego. Po wybuchu I wojny światowej wyjechał do Szwajcarii, a później do Paryża. Gdy odchodził z tego świata 17 maja 1918 r., tonąc w Sekwanie (prawdopodobnie było to samobójstwo), jego młodszy brat Józef siedział w niemieckiej twierdzy w Magdeburgu. Pół roku później miał zostać numerem jeden polskiej polityki, a kilka lat później jedynowładcą kraju. Józef Piłsudski podjął nawet próbę sprowadzenia rodziny Bronisława z Japonii, ale nie doszło to do skutku. Potomkowie polskiego badacza Ajnów żyją w Japonii do dziś, a jego postać jest wspominana w tamtejszych podręcznikach. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Mniejszości etniczne w Polsce to zaledwie ułamek społeczeństwa. Jednej z nich wciąż odmawia się tego statusu
Mniejszości etniczne w Polsce są reprezentowane przez cztery grupy, których przedstawiciele stanowią około 0,1 proc. ogółu społeczeństwa. Mimo tak skromnej reprezentacji, ludność etniczna Polski ma silne poczucie własnej kultury, a dawne tradycje wciąż jeszcze są przez nią kultywowane. Jakie mniejszości etniczne mieszkają w Polsce? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Jakie są mniejszości etniczne w Polsce? Ilu przedstawicieli mniejszości etnicznych mieszka w Polsce? Najliczniejsza mniejszość etniczna w Polsce Pozostałe mniejszości etniczne w Polsce Czy Ślązacy są mniejszością etniczną? Już w I i II Rzeczpospolitej funkcjonowały obok siebie różne grupy etniczne i to nie zmieniło się do dziś. W demokratycznym państwie przedstawiciele mniejszości mogą liczyć na skuteczniejszą niż kiedykolwiek wcześniej ochronę swoich praw. Jednak żeby te zadania mogły być realizowane, najpierw trzeba było określić zakres zainteresowanej grupy. Mniejszości etniczne, podobnie jak mniejszości narodowe w Polsce, zostały zdefiniowane i wskazane w Ustawie z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Jakie są mniejszości etniczne w Polsce? Ustawodawca wskazał, że mniejszość etniczną należy definiować jako grupę obywateli polskich, która jest mniej liczna od pozostałej części ludności, odróżnia się od pozostałych obywateli (językiem, kulturą lub tradycją) i dąży do zachowania swojej kultury. Przedstawiciele mniejszości powinni mieć świadomość własnej wspólnoty etnicznej wynikającej z uwarunkowań historycznych, przodkowie danej grupy zamieszkiwali obszar Polski od co najmniej 100 lat, a sama grupa nie powinna utożsamiać się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Zdaniem ustawodawcy, te kryteria spełniają cztery mniejszości: Polscy Tatarzy: Święto ofiarowania Kurban Bajram Tatarzy rozproszeni są po całym kraju. Doroczne święto zbliża ich do siebie. karaimska, łemkowska, romska, tatarska. Ilu przedstawicieli mniejszości etnicznych mieszka w Polsce? Ostatni spis ludności, przeprowadzony przez Główny Urząd Statystyczny, wskazał że mniejszości narodowe i etniczne w Polsce są reprezentowane przez 1 404 773 mieszkańców, którzy zadeklarowali przynależność narodową lub etniczną inną niż polską. Ta grupa stanowiła 3,74 proc., jednak należy podkreślić, że przedstawicieli samych mniejszości etnicznych mieszka w Polsce znacznie mniej. W trakcie spisu, 35 684 obywateli Polski zadeklarowało inną przynależność etniczną. To oznacza, że ich udział w ogóle społeczeństwa kształtuje się na poziomie ok. 0,1 proc. Najliczniejsza mniejszość etniczna w Polsce Najliczniej reprezentowaną w Polsce mniejszość etniczną tworzą Łemkowie. W 2021 roku przynależność do tej grupy zadeklarowało 13 607 osób. W trakcie spisu przeprowadzonego dziesięć lat wcześniej przynależność do mniejszości łemkowskiej deklarowało 9641 obywateli polskich. Tylko nieliczni Łemkowie uważają się za osobny naród. Duża część uległa asymilacji, a niektórzy deklarują przynależność do narodu ukraińskiego. Należy jednak podkreślić, że język łemkowski jest w Polsce oficjalnie uznawany za odrębny. Mniejszość łemkowska według województw Tradycyjnie członkowie społeczności łemkowskiej zamieszkiwali tzw. łemkowszczyznę, czyli Beskid Sądecki i Beskid Niski. W 1947 roku komunistyczna władza przeprowadziła jednak akcję „Wisła”, w wyniku której większość Łemków została przesiedlona do zachodnich województw. Obecnie najwięcej przedstawicieli społeczności łemkowskiej mieszka w województwie dolnośląskim. Tamtejsza mniejszość łemkowska liczy 5491 przedstawicieli. Udział mniejszości łemkowskiej w liczebności pozostałych województw kształtuje się następująco: województwo małopolskie: 2197, województwo lubuskie: 1668 województwo mazowieckie: 734, województwo podkarpackie: 713, województwo wielkopolskie: 445, województwo zachodniopomorskie: 438, województwo pomorskie: 419, województwo śląskie: 389, województwo warmińsko-mazurskie: 291, województwo kujawsko-pomorskie: 188, województwo łódzkie: 185, województwo lubelskie: 178, województwo opolskie: 107, województwo podlaskie: 100, województwo świętokrzyskie: 64. Pozostałe mniejszości etniczne w Polsce Nieco mniej liczniej niż łemkowska jest reprezentowana w Polsce mniejszość romska. Za Romami uplasowali się: Tatarzy, Karaimi. Mniejszość romska W 2021 roku przynależność do kręgu etnicznego Romów zadeklarowało 13 303 obywateli Polski. W 2011 roku do mniejszości romskiej należało 16 725 osób. Największym ośrodkiem tej mniejszości etnicznej jest województwo śląskie, gdzie mieszka 1724 Romów. Wielu przedstawicieli społeczności romskiej mieszka też w województwie małopolskim (1637 osób). Mniejszość tatarska Ilu przedstawicieli mniejszości tatarskiej jest w Polsce? W 2021 roku przynależność do tej grupy zadeklarowało 5295 osób. Dziesięć lat wcześniej w Polsce było 1828 Tatarów. Niestety, GUS nie wskazał udziału przedstawicieli tej mniejszości w ludności poszczególnych województw. Mniejszość karaimska Karaimi tworzą najmniejszą ze wszystkich mniejszości etnicznych w Polsce. W 2021 roku narodowość karaimską zadeklarowało 3479 osób. Niewiele, ale i tak znacznie więcej niż 10 lat wcześniej, kiedy zaledwie 313 obywateli polskich zidentyfikowało się jako Karaimi. Ludność karaimska jest dość rozproszona, więc w danych Głównego Urzędu Statystycznego próżno szukać danych na temat udziału tej mniejszości w ludności poszczególnych województw. Czy Ślązacy są mniejszością etniczną? Wielu Ślązaków uważa się za przedstawicieli narodowości odrębnej od innych, w tym od polskiej, niemieckiej, czeskiej i słowackiej. Zwolennicy tej tezy argumentują swój pogląd odmiennością kulturową, historyczną i językową. W 2021 roku aż 596 224 obywateli Polski deklarowało przynależność do narodowości śląskiej. Należy jednak podkreślić, że odrębność tej grupy nigdy nie została uznana, a Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie (1998 r. i 2007 r.) przyjął, że Ślązacy nie mogą być uważani za odrębną grupę narodową. Śląsk oczami Tomasza Tomaszewskiego W jubileuszowym numerze polskiej edycji National Geographic ukazał się Pana obszerny fotoreportaż, dotyczący Śląska i jego mieszkańców. Skąd pomysł zrobienia materiału właśnie w tym mi... Trzeba jednak wspomnieć, że niebawem może to ulec zmianie. W pierwszym kwartale 2024 roku Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu uznał, że polskie sądy, które odmówiły Ślązakom rejestracji Stowarzyszenia Osób Narodowości Śląskiej, dopuściły się złamania prawa gwarantującego wolność zrzeszania się. Jeżeli Ślązakom uda się wywalczyć uznanie mowy śląskiej za język regionalny i uznanie ich za mniejszość etniczną, znajdą się bliżej swojego celu niż kiedykolwiek wcześniej. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Przełomowy moment w kolekcjach muzeów na świecie. Znikają z nich tysiące zabytków
Tego jeszcze w historii muzealnictwa nie było. Z wielkich europejskich i amerykańskich muzeów znikają tysiące zabytków. Co się z nimi dzieje? Artefakty trafiają tam, skąd przybyły – do krajów Globalnego Południa. Ale też zdecydowanie bliżej.
W tym artykule: Kamień z Rosetty. Gdzie jest jego miejsce? Gdzie powinny znajdować się zabytki? Kradzieże na własnym podwórku Saamowie na wielkim ekranie Millennium Docs Against Gravity 2024 Od ponad 200 lat w Muzeum Brytyjskim w Londynie można podziwiać niezwykły zabytek. Jest to kamień z Rosetty. W 1799 roku odkryli go francuscy żołnierze armii Napoleona Bonapartego w Delcie Nilu. Kampania Francuzów w kraju faraonów okazała się jednak porażką. Zabytek ten ostatecznie trafił więc do zwycięzców – Anglików i ich stolicy, Londynu. Kamień z Rosetty. Gdzie jest jego miejsce? Jest to unikatowy artefakt w postaci kamiennej steli, na której wyryto ten sam tekst w dwóch językach: greckim i egipskim (w zapisie hieroglificznym i demotycznym). Demotyka jest systemem zapisu języka egipskiego, który jest porównywany do stenografii. Wykształciła się na późniejszym etapie historii. O jego powrót do Egiptu od wielu lat walczy archeolog dr Zahii Hawass, były szef Najwyższej Rady Starożytności i minister resortu odpowiadającego za dziedzictwo kraju. Najciekawsze muzea w Polsce. Już nie musisz szukać! Najciekawsze muzea w Polsce udowadniają, że dzięki różnorodności i niebanalnemu podejściu do tematu potrafią przyciągnąć tłumy zwiedzających. Na które z nich szczególnie warto zwróc... Naukowiec dąży do repatriacji również innych artefaktów skradzionych z Egiptu. We wrześniu 2023 roku pod petycją dotyczącą zwrotu z kamienia z Rosetty podpisało się 200 tysięcy osób. Na Muzeum Brytyjskim nie zrobiło to jednak większego wrażenia. Zabytek nadal jest w Londynie. Gdzie powinny znajdować się zabytki? To tylko jeden z tysięcy przykładów. W czasach kolonialnych, czyli od okresu wielkich odkryć geograficznych do połowy XX wieku, Europejczycy i Amerykanie z samego Bliskiego Wschodu wywieźli tysiące bezcennych zabytków. Czy było to zgodne z prawem? W papierach czasami tak, ale potęgi kolonialne sprawowały tam władzę autorytarną, więc trudno tu mówić o legalności czy sprawiedliwości. Z tego powodu wiele muzeów, m.in. w USA, Kanadzie czy Niemczech, zwraca zabytki do Egiptu. Z reguły nie są to jednak obiekty ikoniczne, powszechnie znane. Trzeba też pamiętać, że czasami repatriacje eksponatów nie są wcale międzynarodowe. Kradzieże na własnym podwórku Kolonialne podejście do innych społeczności miało miejsce nie tylko w stosunku do kultur określanych niegdyś jako orientalne. Zarówno w USA, jak i w Europie podobnie traktowano rdzenne społeczności. Do dramatycznych sytuacji dochodziło w XIX wieku w Skandynawii. Żyjące tam od setek lat plemię Saamów (kiedyś określanych jako Lapończycy), czyli najstarszy lud tego regionu, stał się celem wypraw „naukowych” z uniwersytetów i muzeów narodowych. Badacze w różny sposób, często nieetyczny, pozyskiwali lokalne rękodzieło, a nawet ciała zmarłych do pseudonaukowych analiz mających na celu potwierdzenie rasistowskich teorii. Saamowie nie znali granic. Zamieszkiwali obszar Półwyspu Kolskiego i Półwyspu Skandynawskiego. Obecnie są to tereny należące do Finlandii, Szwecji, Norwegii i Rosji. Saamowie na wielkim ekranie Właśnie o jednej z takich społeczności Saamów traktuje film „Powrót do domu” (ang. „Homecoming”). Jest to opowieść o repatriacji przedmiotów odebranych tej społeczności w XIX wieku. Reżyserka filmu, Suvi West, pochodzi z plemienia Saamów. To liryczny, kameralny i bardzo osobisty obraz. Pokazuje, jak duże znaczenie dla rdzennych społeczności mają przedmioty odebrane przez obcych i umieszczone na wystawach w wielkich muzeach narodowych. W przypadku repatriacji zabytków egipskich w mediach często mowa jest o „walce” i o „zmaganiach”. Bo nie jest to prosta sprawa – wiele muzeów ignoruje prośby o zwrot artefaktów. W „Powrocie do domu” mamy zupełnie inną narrację. Muzeum Narodowe w Helsinkach zgodziło się na oddanie ludowi Saami obiektów należących do jego przodków. Do podobnych działań dochodzi w USA w przypadku rdzennych społeczności indiańskich. Obserwujemy wielkie emocje przedstawicieli rdzennej ludności. A nawet łzy. Widząc to, zadałem sobie pytanie: kiedy zabytki czy wystawy muzealne wzbudziły we mnie aż takie emocje? Warto je sobie zadać w czasie kolejnej wizyty w muzeum. I zastanowić się, do kogo tak naprawdę należą prezentowane artefakty i gdzie powinny się znajdować. Należy też pamiętać, że sprawa nie jest zerojedynkowa. Bo czy ktoś czuje wielką emocjonalną łączność z zabytkami sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat? Millennium Docs Against Gravity 2024 Film „Powrót do domu” będzie można miał polską premierę podczas Millennium Docs Against Gravity. To już 21. edycja największego polskiego festiwalu filmowego. Odbędzie się on w dniach 10–19 maja 2024 r. w kinach w 8 polskich miastach (Warszawa, Wrocław, Gdynia, Poznań, Katowice, Łódź i Bydgoszcz) oraz od 21 maja do 3 czerwca online na mdag.pl. „National Geographic Polska” jest patronem medialnym festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nan Madol, czyli zagadkowe ruiny zwane „Wenecją Pacyfiku”. Obrosły niezwykłymi legendami
Na ponad stu sztucznie wykonanych wysepkach w Mikronezji do dzisiaj widoczne są relikty po zapomnianej kulturze. To Nan Madol. Jednym z jej pierwszych badaczy był Polak.
W tym artykule: Nan Madol – bardzo cenne dziedzictwo historii Nan Madol – kiedy i dlaczego powstało? Polski wątek badań Nan Madol Teorie dotyczące zaginionego lądu Nan Madol – „Wenecja Mikronezji” Nan Madol znajduje się na liście tych miejsc, które owianą są tajemnicą. To ruiny w dość odosobnionej części świata jaką jest Oceania. Co wiemy o Nan Madol dziś? Nan Madol – bardzo cenne dziedzictwo historii Nan Madol tak naprawdę nie jest jednym miejscem, ale około 100 wysepkami rozsianymi na wschód od wyspy Pohnpei w Mikronezji na Pacyfiku. Jest to stanowisko archeologiczne w postaci opuszczonego miasta. Nie jest to jednak typowa osada. Wysepki wyniesione w sztuczny sposób. Obłożono je ścianami z bloków bazaltowych i koralowców. Było to olbrzymie przedsięwzięcie. Szacuje się, że przemieszczono od 500 000 do 750 000 ton materiałów budowlanych z różnych odległości. Na wysepkach archeolodzy odkryli narzędzia i ozdoby z muszli oraz naczynia ceramiczne. Nan Madol – kiedy i dlaczego powstało? Z badań naukowców wynika, że Nan Madol funkcjonowało w latach 1200-1500 n.e., ale działalność budowlana w ograniczonym zakresie rozpoczęła się już w VI wieku. Z kamienia wykonano pałace, świątynie, grobowce i domostwa. Było to centrum ceremonialne dynastii Saudeleur. Zaczęło chylić się ku upadkowi w początkach XVI wieku. Budową zajmowała się populacja około 25-30 tysięcy osób. Na samych wyspach mieszkało pewnie około 1000 osób. Co było powodem opuszczenia Nan Madol? Wysepki nie były samowystarczalne. Pełniły rolę swego rodzaju świątyń na wyspach, które były wręcz miniaturowe. Bez pomocy z zewnątrz, dostarczania żywności i zapasów, mieszkanie na nich nie było możliwe. Musiało zatem dojść do jakiegoś rozprzężenia władzy na Pohnpei, pobliskiej większej wyspie, która nadawała się do zamieszkania i pozyskiwania żywności. W 2016 roku Nan Madol trafiło na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. To jedyny wpis z obszaru Mikronezji. – Ogromna skala budowli, ich wyrafinowanie techniczne i koncentracja megalitycznych struktur świadczą o złożonych praktykach społecznych i religijnych społeczeństw wyspiarskich tego okresu – uzasadniono we wpisie na listę. Wysepki rozsiane są na obszarze 18 km kwadratowych. UNESCO zwróciło również uwagę na to, że Nan Madol grozi zniszczenie. Konstrukcje są podmywane przez wodę i tracą stabilność. Polski wątek badań Nan Madol Pierwszym badaczem, który opisał i zmapował był polski etnograf, Jan Stanisław Kubary, który przybył do Mikronezji w 1873 roku. Pozyskał też mnóstwo zabytków, które zapakował do stu skrzyń. Większość z nich przepadła w katastrofie morskiej. Kubary uczestniczył w powstaniu styczniowym. Po jego upadku przeniósł się do Niemiec, gdzie rozpoczął współpracę z Museum Godeffroy w Hamburgu. To dla niego pozyskiwał zabytki z obszaru Pacyfiku. Kubary chciał powrócić do Europy, ale nie był w stanie znaleźć pracy. Zmarł zapewne na wyspie Pohnpei, gdzie miał swoją plantację. Teorie dotyczące zaginionego lądu Z uwagi na tajemnicze konstrukcje na wysepkach dostrzeżone przez Europejczyków kilkaset lat temu, powstały na temat Nan Madol różne koncepcje dotyczące powstania kompleksu. Sugerowano, że są to pozostałości po zaginionej cywilizacji i lądzie – Lemurii. Miał być to odpowiednik znane z europejskiej tradycji Atlantydy, tyle że zlokalizowanej nie na Atlantyku, ale Pacyfiku. Nic jednak nie wskazuje na to, że założenie powstało wiele tysięcy lat temu. Znamy nawet nazwę dynastii, która była za to odpowiedzialna. Według legendy znanej z wyspy Pohnpei, Nan Madol zbudowali bracia bliźniacy, którzy byli czarownikami: Olisihpa i Olosohpa z mitycznego krainy Zachodniego Katau lub Kanamwayso. Atlantyda to mityczna kraina, ale jej losy mogły bazować na prawdziwej katastrofie. Gdzie do niej doszło? Historia Atlantydy, opisana przez starożytnych filozofów, od wieków budzi zainteresowanie. Chociaż szukano jej na dalekich morzach i oceanach, to do dziś stanowi zagadkę. A co o Atlantydzie m... Przybyli na dużej łodzi w poszukiwaniu miejsca do zbudowania ołtarza, aby mogli czcić Nahnisohn Sahpw, boga rolnictwa. Według podań bracia unosili ogromne kamienie z pomocą latającego smoka. Kiedy Olisihpa zmarł ze starości, jego brat Olosohpa został pierwszym Saudeleurem, czyli założyciele nowej dynastii. Olosohpa ożenił się z miejscową kobietą i spłodził dzieci, które później rządziły lokalnym ludem przez wiele pokoleń. Nan Madol – „Wenecja Mikronezji” Czasem to centrum ceremonialne określa się mianem „Wenecji Pacyfiku” lub „Wenecji Mikronezji”. Do pewnego stopnia jest to słuszne porównanie. Funkcjonowanie założenia na Pacyfiku oparte było o sieć kanałów na wodzie. Ale w przeciwieństwie do Wenecji, która powstała na naturalnych wyspach, Nan Madol wykonano od podstaw na sztucznych wypiętrzeniach wykonanych z głazów bazaltowych. Nan Madol dziś jest opustoszałe i stanowi atrakcję turystyczną. Źródła: UNESCO Britannica Pohnpei State Historic Preservation Office. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Bez wyjścia. Co się stało z członkami zaginionej arktycznej ekspedycji?
Nietrudno jest pisać o swoich bohaterach. Zapytany o własnych, bez wahania pomyślałem o Robercie Pearym, Edmundzie Hillarym oraz Wandzie Rutkiewicz. Robert Peary zapisał się w historii jako pierwszy człowiek na biegunie północnym. Jego triumf obrazuje nieustające dążenie ludzkości do wiedzy i pogoń za pozornie nieosiągalnym. Imię sir Edmunda Hillary’ego na zawsze splotło się z wysokimi ścianami Mount Everestu. Wejście na najwyższy szczyt na Ziemi wraz z Szerpą Tenzingiem Norgayem pokazało niezwykły hart ludzkiego ducha. Wanda Rutkiewicz, mimo iż sprawiała wrażenie delikatnej, cichej i nieśmiałej, była osobą bardzo ambitną, nieustępliwą i upartą. I zapewne dzięki takim właśnie cechom mogła jako pierwsza kobieta na świecie stanąć na wierzchołku K2, uznawanego za najtrudniejszą do zdobycia górę na naszym globie. To tylko troje eksploratorów, którzy swoimi śmiałymi dążeniami potrafili rozpalić zbiorowe emocje. W tym wydaniu magazynu przypominamy innego sławnego eksploratora – Johna Franklina. Jemu nie było dane zakosztować sukcesu, czyli znaleźć Przejście Północno-Zachodnie z Atlantyku na Pacyfik. Tu emocje budzi fakt, że ekspedycja Franklina w pewnym sensie rozpłynęła się w lodach Arktyki. Blisko 180 lat później jej tajemnica nadal fascynuje wielu ludzi. My relacjonujemy wyprawę, która próbuje odsłonić dramatyczny przebieg tamtych wydarzeń. W niniejszym numerze oprócz tajemnic Arktyki proponujemy jeszcze m.in. sekrety egipskiej mumifikacji i podziwianie piękna niezwykłych form życia, jakimi są śluzowce. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści PORTFOLIO Życie kropli wody Gołym okiem raczej ich nie dostrzeżesz, ale tam są. To zadziwiające, ile maleńkich, przyciągających wzrok stworzeń można znaleźć w pojedynczej kropli morskiej wody. Zdjęcia A. Fitor | s. 8 PONADTO Szybki błysk radiowy Psitakozaur REPORTAŻE Bez wyjścia Próba odsłonięcia tajemnic zaginionej ekspedycji wymagała wytrwałości, hartu i szczęścia. Tego ostatniego wyprawie NG nieco zabrakło. Tekst M. Synnott Zdjęcia R. Ozturk | s. 26 Mumifikacja Egipscy balsamiści mieli swoje tajemnice, które odsłania starożytny warsztat mumifikacyjny. Tekst J. Treat Ilustracje O. Freeman | s. 54 Zwierzęcy azyl Wizyta w jordańskim rezerwacie dla straumatyzowanych stworzeń. Tekst i zdjęcia M. Muheisen | s. 62 Śluzowce Świat organizmów jednokomórkowych pokazuje niezwykłą fantazję natury. Tekst M. Wei-Haas Zdjęcia A. Sands | s. 76 Kolej przez Amerykę Transkontynentalne linie kolejowe w USA budowali chińscy imigranci. Ich wysiłek nie doczekał się uznania. Tekst i zdjęcia P. Cheung | s. 90 Aksolotl Nawet stworzenie wiecznie młode, takie jak aksolotl, może wyginąć z powodu braku siedlisk. Tekst T. Deines Zdjęcia L.A. Rojas | s. 106
Im większy brzuch tym lepiej. Etiopscy Bodi są u siebie wzorami piękna
Im większy brzuch, tym atrakcyjniejszy kawaler – twierdzą afrykańscy Bodi. Dla zdobycia kobiecych serc tuczą się więc na potęgę.
Pokaźny brzuch to w całej niemal Afryce oznaka zdrowia, sukcesu i zamożności. Jednak członkowie plemienia Bodi z południowej Etiopii wierzą w to chyba najmocniej. Większość mężczyzn ma nadwagę, a prawdziwy wyraz temu przekonaniu dają w dorocznych obchodach Nowego Roku, który w kalendarzu Bodich przypada na przełom czerwca i lipca. Organizowana wówczas ceremonia Kael stanowi prawdziwą pochwałę otyłości. Imponujące gabaryty są efektem wymagającej „brzuchodajnej” diety, na której uczestnicy ceremonii spędzają poprzedzające pół roku. Jej podstawą jest mieszanka bydlęcej krwi, mleka i miodu. Fotograf Eric Lafforgue, który udokumentował niezwykły rytuał, przekonuje, że codzienne picie tej mikstury wymaga zdecydowania. – W czterdziestostopniowym upale krew trzeba wypić duszkiem, zanim skrzepnie – zauważa. Dietetyczny rygor w skrajnych przypadkach skutkuje nawet trzykrotnym wzrostem masy. Wszystko po to, by na czas Kael brzuch był jak największy i przerósł te, którymi chwalić się będą konkurenci. Podczas ceremonii wszyscy jej uczestnicy wysmarują się gliną i popiołem, a potem ubrani tylko w przepaski i czapki ze strusich piór będą tańczyć wokół świętego drzewa. Wydęte brzuchy i pośladki nie wywołają szyderczych uśmiechów, przeciwnie – wzbudzą wyrazy uznania. Zwłaszcza wśród kobiet, które nakłuwając je, będą sprawdzać, czy nie zostały wypełnione wodą. Wygra posiadacz brzucha o największym obwodzie. Zdobędzie szacunek rywali i damskie serca. Bez problemu znajdzie też żonę. Bodi to jedno z plemion zamieszkujących dolinę rzeki Omo na kenijsko-etiopskim pograniczu. Ten region uchodzi za prawdziwy matecznik ludzkości. Pełno tu skamieniałych szczątków przodków Homo sapiens, tutejsze plemiona prezentują zaś mozaikę bardzo starych wierzeń i zwyczajów, które przetrwały żywe aż do naszych czasów. Bodi od zawsze byli pasterzami. Dziś coraz częściej zajmują się rolnictwem, uprawiając na wydartych sawannie poletkach sorgo, kukurydzę i kawę. Głównie dzięki deszczom, których jest tu trochę więcej niż dalej na południu. Prawdziwa zmiana jednak dopiero przed nimi. Do doliny Omo marszowym krokiem dociera już nowoczesność, więc każde kolejne święto Kael może być ostatnim. Bodi, tak jak i inne tutejsze plemiona, wkrótce czeka przesiedlenie. Etiopia buduje bowiem zapory (jedna już stoi, kolejne są w planach), które skierują rzekę do nowych koryt. Miejsce pastwisk, poletek i wsi zajmą wielkoobszarowe plantacje. Być może niektórzy Bodi znajdą na nich zatrudnienie. Kres tradycyjnego stylu życia będzie też jednak zapewne końcem niezwykłego rytuału. Maciej Nikodemski
Najpiękniejsi mężczyźni świata. Reportaż z Nigru
Młody mężczyzna starannie nakłada żółty podkład, rysuje czarne obwódki wokół oczu i ust, kontrastujące z białymi zębami i białkami oczu. Pionowa biała linia biegnąca przez środek twarzy podkreśla jej symetrię (asymetryczne znaczy brzydkie) i wydłuża nos – bo ładny nos to nos długi i wąski.
Twarz też musi być pociągła, a najprostszym sposobem na optyczne jej wydłużenie jest wygolenie włosów na czole. Włosy nad uszami utrefione naturalnymi olejkami dają osobliwy efekt skrzyżowania fryzur hiphopowca z Brooklynu i ortodoksyjnego chasyda. Z turbanu ze strusim piórem zwisają muszelki, kawałki skóry, monety i rozliczne amulety. Mile widziane, bo świadczące o kreatywności, są innowacje – błyszczący zamek błyskawiczny wymontowany ze starej walizki czy tarcza od zegarka Casio. Panowie z nigerskiego plemienia Wodaabe szykują się do najważniejszego święta: dorocznego konkursu piękności Gerewol (czyli „wybieranie najlepszego”). Odbywa się on jesienią, pod koniec pory deszczowej, mniej więcej w tym samym czasie, co wybory Miss World. To festiwal swatów, podczas którego kobiety dobierają sobie partnerów wyłącznie na podstawie tego, co da się zobaczyć gołym okiem (czasem nieśmiało przysłoniętym jedną dłonią). Powierzchowność, fizyczne piękno jest dla nomadów Wodaabe z rodziny Fulani najwyższą wartością, która określa człowieka i decyduje o jego istnieniu. W ich języku fulfulde słowa „być” i „być pięknym” są niezwykle sobie bliskie – jeśli ktoś lub coś piękne nie jest, właściwie nie istnieje lub istnieć nie powinno. Wodaabe na „piękny” mówią wodi, zaś woodi oznacza „jest, istnieje”. Przeciwieństwo piękna to wodde, natomiast woodde to „coś, co powinno zniknąć”. Przygotowanie perfekcyjnego makijażu jest czasochłonne i wymaga wielkiego zaangażowania. Po żółty barwnik mężczyźni wędrują na górę w okolicach Jongoori na północ od Malbazy w centralnym Nigrze. Przemierzają, bagatela, 700 km w jedną stronę przez pozbawiony ludzkich osad busz. Czarny barwnik jest łatwiejszy do zdobycia. Niektórzy Wodaabe z charakterystyczną dla tego niepiśmiennego ludu fantazją mówią, że pozyskują go z pewnego gatunku ptaka żyjącego w buszu, by podczas konkursu wydawać z siebie dźwięki naśladujące jego śpiew. Inni twierdzą, że jego źródłem są toksyczne wnętrza baterii albo sproszkowana skóra kameleona. Liczy się efekt: kontrastująca z czernią biel zębów i oczu ma być jeszcze bielsza. Czyste białka są oznaką zdrowia, o które nie jest łatwo w biednym kraju, w którym brak choćby czystej wody do picia. A wiecznie białe zęby są ich prawdziwą obsesją. Tak pożądany efekt uzyskują, czyszcząc je gałązkami roślin zawierających soki o właściwościach bakteriobójczych. Wprawdzie wielu Afrykanów dba w ten sposób o zęby, ale tylko Wodaabe gotów jest sprzedać to, co ma najcenniejszego (czyli, oczywiście, krowy), by po stracie naturalnego garnituru uzębienia zdobyć bardzo kosztowną sztuczną szczękę. Piękno jest dla tego plemienia wyraźnie zdefiniowane. Wszyscy spotykani przeze mnie jego przedstawiciele mieli taki sam gust. Antropolożka Mette Bovin również pisze o ich bardzo silnym uniwersalnym wzorcu estetycznym. Piękno rozumieją jako możliwie najpełniejsze realizowanie ideału, a wszelakie odstępstwa od niego świadczą o brzydocie. Podczas wielu wypraw badawczych pokazywała Wodaabe album zdjęć ich pobratymców – i wszyscy bez wyjątku spośród licznych portretów jako najpiękniejszego zawsze wskazywali tego samego mężczyznę. Do ideału można się zbliżyć starannym przygotowaniem i ustawicznym korygowaniem makijażu przed lusterkiem, z którym żaden mężczyzna się nie rozstaje. Niestety, znacznie trudniej wpłynąć na inne pożądane cechy, takie jak długi nos, smukła szyja czy wysoki wzrost, które są dziedziczne. Mimo to matki starają się nieco ograniczyć wystąpienie ewentualnych wad u swoich małych synków, np. kciukiem i palcem wskazującym ugniatając nosy i próbując uformować ich optymalne kształty. Okrutne? Cóż, pamiętajmy, że niewłaściwy nos szpeci. Nieudany mężczyzna z czasem będzie musiał zgodzić się, by jego żonę zapłodnił ktoś inny, „lepszy model”. Kolejne pokolenie musi przecież być piękniejsze. Święto Gerewol zaczyna się od bardzo energicznych tańców ruume i borno. Młodzieńcy stają w konkursowe szranki. By pomóc losowi, korzystają z dozwolonego dopingu – przed występem piją psychoaktywny wyciąg z kory drzewa stymulujący koncentrację i wytrzymałość. Później przychodzi czas na dwa najważniejsze tańce – yaake oraz gerewol. Tu nie wystarczy tylko wyglądać. Aby być atrakcyjnym dla dziewcząt, należy umieć się odpowiednio zachować, sprawnie i wiele godzin tańczyć w pełnym słońcu, przewracać oczami (najlepiej tylko prawym), szczerzyć zęby, nadymać policzki, stawać na palcach, aby wyglądać na wyższego. I wszystko to trzeba robić jednocześnie. Niełatwe zadanie, zważywszy że niektórzy uczestnicy rywalizacji uciekają się do magicznych sztuczek w celu zepsucia występu konkurentom. Liczne amulety mają temu zapobiec. Zmiana kreacji, pora na taniec główny, gerewol. Żółty makijaż zostaje zastąpiony czerwonym. Dopuszczeni do pląsów są jedynie najpiękniejsi mężczyźni, mimo to niejeden z nich słyszy szyderczy śmiech i uwagi starszych kobiet, które bez skrępowania komentują wygląd tańczących zawodników. Zachęcają ich w ten sposób do jeszcze większego wysiłku, spektakularniejszych min, mocniejszego nadymania policzków, podskakiwania i kiwania się. Podbiegają do szczególnie pięknych, szturchają ich w obnażony tors i krzyczą: „Iii-haaa!”. W ten sposób okazują aprobatę. Oficjalne jury zachowuje się zupełnie inaczej. Trzy najśliczniejsze młode panny tworzą klasyczny skład sędziowski z jedną przewodniczącą. Kiwają się w czymś na pograniczu tańca i dreptania w miejscu. Niby stoją na wprost kandydatów, niby zainteresowane, ale z twarzami skromnie przysłoniętymi jedną dłonią i opuszczonym wzrokiem. Zerkają nieśmiało, przysuwają się coraz bliżej, aż wreszcie liderka sędziowskiej grupy dyskretnym ruchem ramienia wskazuje faworyta. Co dzieje się potem? No cóż, to zależy. Jedni śpieszą się do żeniaczki, innych interesuje tylko gorąca noc. U Wodaabe, podobnie jak u wielu koczowniczych (a przecież islamskich) plemion środkowej Afryki, jak chociażby ich sąsiadów Tuaregów, w relacjach damsko-męskich równie ważne są intencje obu stron. Nie ma miejsca na przymus i dominację. Wszystko odbywa się w ramach jasnych reguł. Aranżowane małżeństwa wprawdzie się zdarzają, ale nikt nie zabroni spotykania się ukradkiem tym, którym naprawdę na sobie zależy. Powrót niezadowolonej żony „do mamy” – z własną częścią majątku – też nie nastręcza większych problemów. Wydaje się, że zarówno dla Wodaabe, jak i Tuaregów islam nie jest tak ważny jak dziedzictwo własnej tradycji oraz prawdziwe emocje i namiętności. Nie przypadkiem najwięcej w tej materii dzieje się tu w bezksiężycowe noce – chłopcy żartują, że wtedy nie widać za bardzo, kto z kim i kiedy oddala się za kępę bujnych akacji. Flirt jest zwykle mało skomplikowany. Kiedy chłopak Wodaabe zainteresowany jest jakąś dziewczyną – a zdarza się to przecież dużo częściej niż na dorocznym Gerewol – w sprzyjających okolicznościach dyskretnie do niej mruga. Jeśli ona nie odwróci wzroku, potwierdza, że również wpadł jej w oko. Wtedy zalotnikowi pozostaje jedynie charakterystycznym grymasem ust wskazać, w którą stronę powinna się udać niezauważona przez pozostałych na małe rendez-vous w krzakach. Inna możliwość to słynny uścisk dłoni – specjalne potarcie wnętrza dłoni wybranki palcem wskazującym w taki sposób, że on wie, ona wie, a inni – nie. W razie odmowy każda ze stron może się wycofać z godnością i bez uszczerbku na honorze. Dziewczyny w tych grach wydają się znacznie bardziej bezpośrednie. Ich sposobem na flirt jest lekkie dotknięcie interesującego ich chłopaka stopą. Wbrew temu, co sądzi o nich wielu cudzoziemców i pobożnych muzułmańskich sąsiadów z zazdrością obserwujących częste zmiany partnerów i rozpasane święta, Wodaabe kierują się bardzo ścisłym moralnym kodeksem, tzw. pulaake. Reguluje on szczegółowo ich życie, a sumienne jego wypełnianie to plemienny obowiązek. Słowo Wodaabe oznacza „ludzie tabu” – tak sami się określają, w opozycji do osiadłych braci z rodziny Fulani, którzy przejęli kodeks islamu, przedkładając go nad tradycyjną „drogę Fulani”. W tej grupie etnicznej, zamieszkującej rozległy pas sahelu od atlantyckiego wybrzeża aż po Czad, Wodaabe są największymi tradycjonalistami, ścisłymi nomadami, dumnie okazującymi pogardę do rolnictwa i miejskiego trybu życia. Nie przejmują, jak wielu innych Afrykanów, zachodnich strojów czy wzorców kulturowych. Podobnie jak w koczowniczych plemionach Nuerów z Sudanu czy Masajów z Kenii, dla Wodaabe ważna jest liczba posiadanych krów oraz umiejętności związane z ich hodowlą. Niektórzy z nich twierdzą, że kto nie ma krów, ten nie umie mówić w fulfulde i przestaje być jednym z nich. Z tego też powodu sprzeciwiają się rządowym programom osiedlania ich i posyłania dzieci do szkół, w których uczone są nieprzydatnych rzeczy i zapominają tajemnice sztuki pasterskiej. Równie silna okazuje się ich druga pasja: dla zaspokojenia swej próżności i kupna np. bogato zdobionego lustra gotowi są nawet pozbyć się jednej z ukochanych krów na któ- rymś z cotygodniowych targów, w Abalak, Baleyarze czy Birni Kazoe. Bywa, że osiadli sąsiedzi Wodaabe mówią na nich „brudasy z buszu”. Tymczasem życie „ludzi tabu” to tylko z pozoru beztroska włóczęga umilana swobodnymi relacjami z płcią przeciwną. Owszem, mężczyzna może mieć więcej niż jedną żonę, ale wciąż musi dbać o swoją urodę i umieć pogodzić się z losem, gdy na kolejnym Gerewol ona odejdzie z bardziej atrakcyjnym kochankiem. Ale nawet jeśli już zwiążą się na stałe – wystarczy, że ona zajdzie w ciążę, a staje się boofeydo, „kimś kto popełnił błąd”. Wraca wówczas na trzy lata do swojej matki, mieszka u niej, rodzi dziecko i wychowuje je. Przez ten czas mężowi nie wolno się z nią widzieć. Mało tego – surowo zabronione jest przejawianie jakiegokolwiek zainteresowania ich dzieckiem. Gdy uda im się w końcu razem zamieszkać, kolejne tabu Wodaabe zabrania im i dzieciom zwracać się do siebie po imieniu. Żon można mieć wiele, ale bardziej doświadczeni koledzy często studzą zapał młodzieńców, wskazując na zastanawiający fakt, że ci, którzy w obozowisku zostawili więcej niż jedną kobietę, dużo chętniej i dłużej pozostają w buszu. Ale nawet podczas wędrówek tylko w towarzystwie innych mężczyzn i krów Wodaabe nieustannie pielęgnują swoją urodę. Czyżby mieli nadzieję, że gdzieś zza skały na osiołku wyjedzie oszałamiająca piękność? Wątpliwe. Oni tylko spełniają swój obowiązek, jaki wynika z samego faktu bycia Wodaabe, z konieczności sprostania opinii „najpiękniejszych ludzi na Ziemi”. Zmieszczenie się w kanonie piękna stało się dla nich żmudną pracą. Jeśli warunkiem bycia jest bycie pięknym, w pewnym sensie stwarzają sami siebie. Są artystami, dla których tworzywem są ich własne ciała. Rano, zanim Wodaabe pójdzie napoić krowy, sprawdza i poprawia makijaż w podręcznym lusterku. Ten, kto tego nie robi, jest zwyczajnym leniem. Miejsce w społeczeństwie i obowiązki mężczyzn i kobiet są wśród „ludzi tabu” ściśle określone. Panowie zajmują się przede wszystkim wypasem bydła, polityką i organizowaniem wędrówek, natomiast płeć nieco w ich kulturze brzydsza odpowiada za dojenie bydła, wyrób masła i sera, opiekę nad dziećmi oraz szycie ubrań. To właśnie strojem, który przygotowują przez kilka miesięcy, kobiety chcą zabłysnąć podczas Gerewol. Ich suknie mienią się od ornamentów, błyszczącej biżuterii i dekoracji. Pięknie wyglądają na przykład małe latarki przytwierdzone do paska obok amuletów z magicznym proszkiem mających zwrócić uwagę upragnionego kochanka. Uszy obowiązkowo przystrajają ozdobami, ponieważ „kobieta bez kolczyków jest jak owca z oklapniętymi uszami” – mówi popularne przysłowie. Na nogi zakładają ciężkie bransolety, przez które chód staje się powolny, majestatyczny, upodabniający panie – co za niespodzianka – do ukochanych przez Wodaabe krów. Kobiecy makijaż nigdy nie jest tak imponujący i wyrafinowany jak męski. Panie ozdabiają się geometrycznymi wzorami i tatuażami. Ich układ odzwierciedla osobowość i służy identyfikacji. Antropolodzy na podstawie wieloletnich badań stwierdzili, że Wodaabe nie dostrzegają indywidualnych rysów twarzy, tak jak np. mieszkańcy Europy. Proszeni o narysowanie autoportretu, przedstawiają mapę swoich tatuaży, określających ich jako odrębne jednostki. Nad czołem kobiety zwykle noszą imponujący kok. Charakterystyczne elementy stroju i ozdób są częścią wspólnego kanonu, który odróżnia Wodaabe od innych, będąc źródłem ich dumy, ale też wystawiając na pośmiewisko osiadłych sąsiadów. Pobożni rolnicy z plemienia Hausa czy handlarze Djerma ze stolicy Nigru śmieją się, że taka fryzura nie pozwala im na właściwą modlitwę, podczas której należy z pokorą dotknąć ziemi czołem. Wszyscy jednak wiedzą że islam Wodaabe jest bardzo powierzchowny, że oni tę religię wyznają tylko po to, by inni dali im spokój. Ulubionym tematem żartów Hausa czy Djerma, ceniących solidną masę ciała, jest też wątła budowa Wodaabe. Ci prowadzący koczowniczy tryb życia ludzie są szczupli i zwykle dobrze umięśnieni, lecz ich osiadli sąsiedzi dowcipkują, że nie da się spać ze szkieletem i nie zostać pokłutym przez kości. Jakich jednak komentarzy oczekiwać od miłośników szerokich bioder, status społeczny mierzących ilością zgromadzonego w ciele tłuszczu? Na wygląd Wodaabe niewątpliwie ma wpływ dieta. Jak przystało na pasterzy, jedzą głównie mleko, sery i masło oraz proso, które dostają od rolników w zamian za produkty zwierzęce. Zboże z mlekiem (tworzące coś zbliżonego do owsianki) stanowi ich podstawowe pożywienie. Mięso jest rarytasem konsumowanym z okazji świąt i wizyty wyjątkowego przybysza – gościnność to także jeden z najważniejszych elementów kodeksu Wodaabe. To właśnie gościnność i kultura Wodaa-be, a nie plemion Hausa czy Bambara, przyciągają mieszkańców zamożnej Europy. Na święto Gerewol, odbywające się razem z wielkim zjazdem nomadów La Cure Salée w Ingal, ok. 700 km na północ od Niamey, zawsze przybywają też biali goście, którzy z dachów swoich samochodów terenowych obserwują barwne widowisko. A Wodaabe konsekwentnie stawiają opór kulturze Zachodu. Jednak nawet tutaj nowoczesny świat doprowadził do przerwania ciągłości tradycji. Już drugi rok z rzędu w regionie, w którym odbywa się największe święto Gerewol, toczy się wojna domowa. Patriotyczne hasła i etniczne waśnie przeplatają się z zakusami na znajdujące się tu jedne z największych na świecie złóż uranu. Nie wiadomo nawet, czy tegoroczny Gerewol dojdzie do skutku. Stanisław Wojtkowiak, 2009
Meksyk: wspólny stół w Milpa Alta. Tu dzieje się coś świętego
Co roku, od lat, ludność Milpa Alta w Meksyku przygotowuje przed świętami Bożego Narodzenia ucztę, której obfitość wydaje się być efektem cudu.
60 tys. tamali (ciasto z mąki kukurydzianej z nadzieniem owinięte liściem kukurydzy, gotowane na parze), blisko 2 tys. litrów gorącej czekolady, czyli ilość wystarczająca do nakarmienia tysięcy uczestników fiesty. To wszystko przygotowywane jest w niecały tydzień. Nakarmienie tłumów to nieprosta sprawa. – Mam mnóstwo roboty – rzuca Virginia Meza Torres, dając znać, że nie ma czasu na gadanie. W białej bluzce z piki wygląda schludnie, jest energiczna i zdecydowana. Obok na patio stoi jej mąż, Fermín Lara Jiménez, równie porządnie ubrany, w białą koszulkę polo i szarą kamizelkę. Virginia i Fermín są mistrzami ceremonii. Zostali wybrani na organizatorów dorocznej pielgrzymki do sanktuarium Chalma, które znajduje się blisko 100 km stąd. Na ten zaszczyt czekali 14 lat. Fiesta nazywa się La Rejunta, co można przetłumaczyć jako „zgromadzenie”. Jej zadaniem jest przygotowanie pątników do drogi, wprowadzenie w odpowiedni nastrój. 20 tys. osób – mężczyzn, kobiet, dzieci – idzie pieszo z Milpa Alta przez góry, do świętej od niepamiętnych czasów jaskini, w której stoi pociemniały ze starości naturalnych rozmiarów posąg Jezusa, El Señor de Chalma. Tu jeszcze przed hiszpańską konkwistą czczono bóstwo rozporządzające magicznymi mocami. Gdy przybyli misjonarze, w jaskini pojawił się Jezus. Ogłoszono cud – i Chalma stała się ośrodkiem katolickiego kultu. Zaczęli tu ściągać ludzie z całego Meksyku. Z Milpa Alta wyruszają pieszo co roku 3 stycznia. La Rejunta to zapłata dla tych wszystkich, którzy ofiarowali na rzecz imprezy pieniądze, dary albo tylko swój czas. Virginia idzie do urzędu, żeby dostać pozwolenie na procesję ze świętymi obrazami, które przybędą do ich domu w niedzielę. Fermín jedzie swoją czarną furgonetką na wieś, po suszoną indiańską kukurydzę, która zostanie zmielona i posłuży jako składnik atole – sezonowego napoju kukurydzianego z czekoladą, cynamonem i wanilią. Dla przeciętnego Meksykanina jest on symbolem dzieciństwa i Bożego Narodzenia. Każdy kolejny etap La Rejunta to rytuał. Już na rok przed wydarzeniem mężczyźni wybierają się do lasu po drewno, które układają w wysoką stertę przed domem mistrza ceremonii, aby dobrze wyschło. Posłuży jako opał do palenisk pod gołym niebem, na których będzie przygotowywane jedzenie. Niezbędne składniki: kukurydza, warzywa, a także mięso, pochodzą z gospodarstw miejscowych rolników. Wszystkie produkty są naturalne, użycie jakichkolwiek koncentratów czy proszków jest nie do pomyślenia. Pożywienie jest w Milpa Alta czymś zasadniczym, walutą, w której rozlicza się wykonaną pracę, włożone poświęcenie, którą mierzy się odnowioną wiarę. W czasie zgromadzenia biedni czują się bogaci, w tych dniach zapomina się doznane urazy, wybacza krzywdy. Jest czas obfitości. Zaczynają przybywać ochotnicy. ViIctoria Poppe (2014) - fragment
Imperialne drogi Inków. Poznaj historię dawnej potęgi
Plac na wyspie Taquile na wielkim jeziorze Titicaca, w jego części należącej do Peru. Setki ludzi stoją w milczeniu, podczas gdy ksiądz odprawia nabożeństwo. Mieszkańcy Taquile to w dużej części potomkowie przybyłych tu ponad 500 lat temu Inków, którzy żyją podobnie jak ich przodkowie. Noszą kolorowe tradycyjne stroje, mówią w keczua, dawnym języku Inków, i uprawiają pola tymi samymi metodami. W dni świąteczne spotykają się na głównym placu miejscowości i tańczą przy muzyce drewnianych piszczałek i bębnów.
Plac na wyspie Taquile na wielkim jeziorze Titicaca, w jego części należącej do Peru. Setki ludzi stoją w milczeniu, podczas gdy ksiądz odprawia nabożeństwo. Mieszkańcy Taquile to w dużej części potomkowie przybyłych tu ponad 500 lat temu Inków, którzy żyją podobnie jak ich przodkowie. Noszą kolorowe tradycyjne stroje, mówią w keczua, dawnym języku Inków, i uprawiają pola tymi samymi metodami. W dni świąteczne spotykają się na głównym placu miejscowości i tańczą przy muzyce drewnianych piszczałek i bębnów. Dzisiaj, w pogodne letnie popołudnie, stoję na uboczu i przyglądam się, jak świętują fiestę Santiago, czyli dzień św. Jakuba. W czasach Inków byłoby to święto Illapy, boga piorunów. Kiedy nabożeństwo zbliża się do końca, czterej na czarno ubrani mężczyźni podnoszą drewnianą lektykę z polichromowaną figurą Santiago. Podążają za księdzem w niewielkiej procesji, pokazując świętego wszystkim obecnym na placu – Inkowie tak samo obnosili na ramionach mumie swoich czczonych królów. Ich imiona wciąż brzmią władczo, choć potęga imperium przeminęła wieki temu: Viracocha Inka (Król Bóg Stwórca), Huascar Inka (Król Złotego Łańcucha) czy Pachacutec Inka Yupan-qui (Ten, Który Zmienia Świat). Oni rzeczywiście zmieniali świat. Odkąd w XIII w. pojawiła się na arenie dziejów w dolinie Cuzco (dziś w Peru), królewska dynastia Inków uwodziła, przekupywała, zastraszała i podbijała swoich sąsiadów, aż w końcu stworzyła największe imperium Nowego Świata ery przedkolumbijskiej. Naukowcy o życiu królów Inków wiedzieli niewiele, jeśli nie liczyć wyidealizowanych opowieści, które dostojnicy inkascy przedstawiali hiszpańskim konkwistadorom. W przeciwieństwie do Majów Inkowie nie mieli pisma hieroglificznego, nie zachowały się też żadne portrety ich władców. Cuzco, królewska stolica, szybko wpadła w ręce najeźdźców, którzy zrównali ją z ziemią. Na ruinach wyrosło hiszpańskie kolonialne miasto, grzebiąc inkaską przeszłość. Z kolei na początku lat 80. XX w. w peruwiańskich Andach wybuchły niepokoje społeczne, więc przez całą dekadę niewielu archeologów ważyło się zapuszczać w serce krainy Inków. Dziś archeologowie nadrabiają stracony czas. Przeczesując urwiste zbocza wokół Cuzco, dokonują tysięcy odkryć. Sięgając do zachowanych hiszpańskich dokumentów z czasów kolonialnych, odnajdują zagubione posiadłości inkaskich władców i badają złożone stosunki, jakie panowały między nimi i ich poddanymi. Na podstawie śladów pozostałych na rubieżach dawnego imperium rekonstruują dzieje wojen oraz politycznych posunięć, które pozwoliły inkaskim królom zjednoczyć pod swoim berłem dziesiątki nieufnych wobec siebie grup etnicznych. Jak mówi amerykański archeolog Dennis Ogburn, dzięki niezwykłej zdolności nie tylko odnoszenia militarnych zwycięstw, lecz także budowania cywilizacji – cegła po cegle – wysyłali czytelny sygnał: „Jesteśmy najpotężniejszymi ludźmi na świecie, więc niech wam nie przyjdzie do głowy z nami żartować”. Na rozległym placu ośrodka kultowego Inków Maucallacta, na południe od Cuzco, Brian Bauer, archeolog z Uniwersytetu Illinois w Chicago, wskazuje szarą turnię sterczącą niedaleko. W litej skale masywu wykuto ogromne stopnie, fragment ważnego sanktuarium Inków. Bauer mówi, że około 500 lat temu przybywali tu pielgrzymi, aby na stromej skale oddawać cześć jednemu z najświętszych miejsc imperium: miejscu narodzin dynastii królewskiej. [Stanowisko to badali archeologowie z polsko-peruwiańskiej misji andyjskiej kierowanej przez prof. Mariusza Ziółkowskiego]. Bauer przyjeżdża tu od lat, zgłębiając początki imperium Inków. Historycy i archeologowie długo uważali, że mocarstwo z garstki glinianych chat stworzył w ciągu jednego pokolenia młody andyjski Aleksander Wielki imieniem Pachacutec, który został pierwszym królem Inków w początkach XV w. Bauer w to nie wierzył. Jego zdaniem korzenie dynastii były znacznie starsze, a Maucallacta wydawała się najlepszym miejscem, aby ich poszu kać. Ku jego rozczarowaniu dwa sezony wykopaliskowe nie zaowocowały żadnymi śladami pierwotnych władców Inków. Bauer przeniósł się więc z pracami dalej na północ, do doliny Cuzco. Razem z kolegą Alanem Coveyem oraz ekipą Peruwiańczyków wędrowali w górę i w dół stromych górskich stoków i przez cztery sezony rejestrowali każdy fragment ceramiki czy zburzony murek wzdłuż wyznaczonych transektów. Skrupulatność się opłaciła. Dzięki niej zlokalizowano tysiące nieznanych dotąd stanowisk inkaskich, które dowodziły, że państwo Inków powstało gdzieś w XIII w., czyli znacznie wcześniej, niż dotąd sądzono. Władza potężnych panów Huari, którzy rządzili dawniej tymi obszarami ze stolicy położonej w pobliżu dzisiejszego Ayacucho, upadła ok. roku 1100 n.e. Powodem były między innymi dotkliwe susze, które nawiedzały Andy przez ponad stulecie. Klimatyczne zawirowania wywołały na andyjskich wyżynach niepokoje. Lokalni wodzowie prowadzili wojny o skąpe zasoby wody i najeżdżali sąsiadów w poszukiwaniu żywności. Imperium Inków umiejętnie łącząc dyplomację, małżeństwa dynastyczne i siłę militarną, Inkowie podbili ogromne obszary. Rozciągały się one na 4000 km wzdłuż górskiego grzbietu Ameryki Południowej. u szczytu potęgi rządzili 12 mln ludzi mówiących co najmniej 20 językami. Niełatwo było nad nimi panować i po najeździe Hiszpanów w 1532 r. imperium szybko się rozpadło. Tłumy uchodźców płynęły wysoko w góry, do kryjówek usytuowanych powyżej 4 tys. m n.p.m. Ale żyzna, zaopatrzona w wodę dolina wokół Cuzco zajęta była przez rolników Inka. Inkaskie wioski nie walczyły, lecz zjednoczyły się w państewko na tyle silne, by stawić zorganizowany opór ludom napływowym. To pozwoliło Inkom mieszkającym wokół Cuzco w pełni wykorzystać ocieplenie klimatu, które nastąpiło w Andach w okresie między 1150 a 1300 r. n.e. Temperatura wzrosła, więc rolnicy inkascy mogli wejść z uprawami 250–300 m wyżej. Budowali na zboczach tarasy, nawadniali pola i uzyskiwali rekordowe plony kukurydzy. – Nadwyżki żywności pozwoliły części ludności zająć się innymi pracami niż rolnictwo, np. budową dróg i służbą w armii – tłumaczy Alex Chepstow-Lusty z Francuskiego Instytutu Badań Andyjskich w Limie, który prześledził historię zmian klimatu w tym rejonie. Z czasem królowie Inków mogli stworzyć armię silniejszą niż te, którymi dysponowali sąsiedzi. Świadomi swojej siły Inkowie zaczęli łakomym wzrokiem spoglądać na ziemie i bogactwa sąsiadów. Zawierali sojusze, żeniąc się z córkami ich wodzów, i hojnymi darami jednali nowych sprzymierzeńców. Jeśli sąsiad odrzucał ich propozycje czy zaczynał się buntować, używali siły. Władcy okolicznych dolin podporządkowywali się jeden po drugim, aż wreszcie istniało już tylko jedno państwo, z jednym ośrodkiem władzy – w świętym mieście Cuzco. Ambicje upojonych sukcesami inkaskich królów sięgnęły dalej, ku bogatym ziemiom wokół jeziora Titicaca. Niedługo po 1400 r. n.e. jeden z największych władców Inków, Pachacutec Inka Yupanqui, zaczął obmyślać plan podboju obszarów na południu. Tak narodziło się imperium. Doskonale uzbrojone oddziały wojowników ludu Colla gotowe stawić opór inkaskim najeźdźcom stanęły na zimnym płaskowyżu na północ od wielkiego jeziora. Pachacutec w milczeniu przyglądał się nieprzyjacielskim szeregom. Wodzowie ludów zamieszkujących tereny wokół jeziora Titicaca byli hardzi, w końcu mieli ponad 400 tys. poddanych. Ich ziemie były żyzne. Góry obfitowały w żyły złota i srebra, a na bujnych łąkach pasły się stada lam i alpak. W Andach te zwierzęta były podstawą militarnej potęgi. Lama, jedyne zwierzę juczne na kontynencie, może przenieść na grzbiecie 30 kg ładunku. Oprócz tego lamy i alpaki dostarczają mięsa, skór i wełny. Były wszystkim, czego trzeba żołnierzowi. Gdyby król Inków nie pokonał wodzów znad Titicaca, żyłby w strachu, że któregoś dnia to oni napadną na niego. Z wysokości swojej lektyki Pachacutec wydał rozkaz do ataku. Wśród przeraźliwego gwizdu piszczałek wykonanych z kości nieprzyjaciół i dudnienia bębnów obciągniętych skórą zdartą z wrogów wojownicy Inków ruszyli ławą w stronę szeregów Colla, siejąc strach i grozę. Potem obie strony natarły na siebie. Gdy opadł kurz, równinę zaścielały trupy wojowników Colla. Przez następne lata Pachacutec i jego następcy podporządkowali sobie wszystkich wodzów z południa. – Podbita kotlina jeziora Titicaca stała się perłą w koronie państwa Inków – mówi archeolog Charles Stanish. Zwycięstwa militarne były jednak dopiero pierwszym etapem budowania imperium. Następny krok polegał na stworzeniu cywilnej administracji terenowej. Jeśli ludność w którejś z prowincji nie chciała się podporządkować, zarządzano przesiedlenia: niesubordynowani trafiali na obszary rdzennie inkaskie, a ich miejsce zajmowali lojalni poddani. Mieszkańcy odległych wiosek trafiali do nowych miast położonych przy drogach – a drogi umożliwiały szybkie przerzucanie dużej liczby wojsk. Zarządcy inkascy kazali budować przydrożne magazyny dla armii, a miejscowa ludność musiała je zaopatrywać. – Inkowie byli geniuszami organizacji – ocenia Stanish. Pod rządami Inków cywilizacja rozwijała się w Andach jak nigdy dotąd. Budowniczowie zamieniali lokalne drogi w sieć połączonych ze sobą gościńców. Chłopi inkascy opanowali metody agrotechniki wysokogórskiej. Uprawiali ponad 70 gatunków roślin, a państwowe zapasy żywności, przechowywane w ogromnych kompleksach spichrzów, odpowiadały trzyletnim, a niekiedy nawet siedmioletnim zbiorom. Urzędnicy państwowi doprowadzili do perfekcji sztukę kontroli i rejestrowania zapasów. Zawartość spichrzów w państwie notowano za pomocą starożytnego andyjskiego „zapisu komputerowego” – pęków kolorowych sznurków z węzełkami zwanych kipu. Około roku 1493, gdy władzę obejmował król Huayna Capac, mogło się wydawać, że dla dynastii Inków nie ma rzeczy niemożliwych. Chcąc uświetnić swoją nową stolicę, którą kazał zbudować na terenie dzisiejszego Ekwadoru, Huayna Capac zaprzągł do pracy ponad 4,5 tys. krnąbrnych poddanych. Przytaszczyli oni bloki kamienne aż z Cuzco, 1600-kilometrową trasą po górskich drogach. W sercu krainy Inków natomiast tworzono z mozołem wiejską posiadłość dla króla. Na jego rozkaz zmieniono bieg rzeki Urubamba – przesunięto ją na południowy skraj doliny. Niwelowano góry i osuszano bagna. Sadzono kukurydzę oraz bawełnę, fistaszki, paprykę sprowadzone z najdalszych zakątków imperium. Na górskich zboczach utworzono tarasy dla upraw. Pośrodku posiadłości stanęły zaś kamienne i ceglane mury nowego pałacu Huayny Capaca – Quispiguanki. Wpromieniach popołudniowego słońca wędruję po dawnej Quispiguance. Towarzyszy mi archeolog Alan Covey. Ruiny znajdują się na przedmieściach dzisiejszego miasta Urubamba. Okolica ta cieszy się ciepłym i słonecznym mikroklimatem, jednym z najlepszych w rejonie. Bramy siedziby wychodzą dzisiaj na pola aromatycznej kolendry, a ocalałe mury otaczają dziedziniec, który powierzchnią odpowiadał siedmiu boiskom do piłki nożnej. Quispiguankę otaczały rozległy parki, ogrody i pola – było to zaciszne schronienie, gdzie król wojownik mógł odpocząć po trudach politycznych batalii i kampanii wojennych. Huayna Capac przyjmował tu gości w ogromnych komnatach, oddawał się hazardowi wraz z dworzanami i swymi zausznikami, a królowa zajmowała się ogrodem i hodowała gołębie. Wokół siedziby władcy rozciągały się tereny łowieckie. Na polach setki robotników kopało i utrzymywało skomplikowany system kanałów nawadniających, budowało i naprawiało tarasy na stokach, siało kukurydzę i inne rośliny uprawne. Huayna Capac miał dzięki temu dość jedzenia i kukurydzianej chichy, żeby w ramach corocznych świąt w Cuzco podejmować poddanych z królewskim gestem. Quispiguanca nie była jedyną imponującą posiadłością. Inkascy władcy dziedziczyli niewiele poza królewskim tytułem Sapa Inka (najwyższy władca). Rezydencje zmarłego króla pozostawały w rękach wdowy i reszty rodziny. Dlatego pałac w stolicy i dom na wsi dla siebie i swoich bliskich każdy władca musiał budować od nowa. Jak dotąd archeologowie i historycy zdołali zlokalizować ruiny kilkunastu siedzib królewskich wzniesionych przez co najmniej sześciu inkaskich królów. Król nawet po śmierci pozostawał źródłem siły i władzy. Gdy Huayna Capac zmarł na zagadkową chorobę na terenach dzisiejszego Ekwadoru w 1527 r., świta władcy poddała ciało mumifikacji i przetransportowała z powrotem do Cuzco. Członkowie rodziny królewskiej często odwiedzali zmarłego, pytali go o radę w ważnych kwestiach (rady przekazywał siedzący przy mumii wieszcz) i ściśle się do owych rad stosowali. Jeszcze wiele lat po śmierci Huayna Capac pozostawał właścicielem pałacu Quispiguanca i otaczającej go posiadłości. Tradycja wymagała, by plony dawały środki na utrzymanie mumii władcy, służby, żon i potomków (prócz następcy tronu) – po wieczne czasy. Podczas pory deszczowej 1533 r. tysiące ludzi stłoczyło się na głównym placu Cuzco, aby świętować pojawienie się nowego króla. Dwa lata wcześniej, gdy trwała wojna domowa, na północy wylądowali przybysze zza mórz. Zakuci w żelazo, uzbrojeni w śmiercionośną broń, najechali miasto Cajamarca i wzięli do niewoli króla Inków Atahualpę. Osiem miesięcy później zabili jeńca. W 1534 r. wódz najeźdźców Francisco Pizarro posadził na tronie kilkunastoletniego członka rodziny królewskiej Manco Inkę Yupanquiego jako marionetkowego władcę. Z oddali rozległy się głosy orszaku śpiewającego pieśni na cześć nowego króla. Tłumy zamilkły i pełne szacunku patrzyły, jak młodzieniec przybywa na plac w otoczeniu bogato odzianych mumii swoich przodków niesionych przez tragarzy w lektykach. Zasuszone postaci królów i ich żon przypominały, że Manco Inka pochodzi z królewskiego rodu panującego od pokoleń. W kolejnych miesiącach Hiszpanie zdobyli pałace Cuzco i wiejskie posiadłości władców imperium, a kobiety z królewskich rodzin wzięli za żony lub nałożnice. Manco Inka w 1536 r. podjął próbę wypędzenia najeźdźców. Jego armia została jednak pokonana, a on sam uciekł z Cuzco do położonego w dżungli miasta Vilcabamba, skąd kierował wojną partyzancką. Hiszpanie nie zdołali zdobyć jego warowni aż do 1572 r. Dziesięciolecia walk i niepokojów zrujnowały sieć dróg, magazynów, świątyń i gospodarstw rolnych. Imperium sypało się, ale potomkowie władców Inków próbowali zachować symbole władzy. Wierni słudzy poukrywali cenne mumie świętych królów w różnych miejscach wokół Cuzco, aby można było potajemnie oddawać im cześć. W 1559 r. hiszpański burmistrz Cuzco Juan Polo de Ondegardo postanowił położyć kres bałwochwalstwu. Przesłuchano setki osób. Zdołano odnaleźć szczątki 11 królów Inków i kilkunastu królewskich małżonek. Mumie Pachacuteca, Huayny Capaca i dwóch innych władców urzędnicy kolonialni w Limie wystawili jako osobliwości w szpitalu San Andrés, gdzie przyjmowano tylko Europejczyków. W nadmorskim klimacie zwłoki zaczęły się jednak rozkładać. Szczątki największych inkaskich królów władze hiszpańskie pogrzebały więc w Limie, potajemnie, daleko od Andów i ludu, który otaczał je czcią. W 2001 r. Brian Bauer z dwoma peruwiańskimi współpracownikami, historykiem Teodorem Hampe Martínezem oraz archeologiem Antoniem Coello Rodríguezem, podjęli poszukiwania mumii inkaskich królów, chcąc przywrócić Peruwiańczykom część ich dziedzictwa. Miesiącami wertowali stare plany architektoniczne szpitala San Andrés w śródmieściu Limy (dziś jest to szkoła dla dziewcząt). W końcu wytypowali kilka prawdopodobnych miejsc pochówku. Za pomocą georadaru przeszukiwali je, aż w końcu wykryli sklepioną podziemną kryptę. Niestety, okazała się pusta. Bauer podejrzewa, że dawno temu, podczas remontu szpitala po trzęsieniu ziemi, robotnicy usunęli ciała. – Losy królewskich mumii Inków pozostają nieznane – konstatuje ze smutkiem. Odkrywanie Machu Picchu Rankiem 24 lipca 1911 r. trzej mężczyźni wspinali się na czworakach po śliskim i stromym zboczu w Peru. Hiram Bingham III, 35-letni badacz z Uniwersytetu Yale zajmujący się historią Ameryki Łacińskiej, wyruszył z obozowiska nad rzeką Urubamba z dwoma Peruwiańczykami. Chciał zbadać położone nad przepaścią ruiny znane jako Machu Picchu (co w języku keczua znaczy „stara góra”), o których opowieści krążyły po okolicy. Mniej więcej 550 m nad dnem doliny wspinacze spotkali dwóch chłopów, którzy wynieśli się wysoko w góry, uciekając przed poborcami podatkowymi. Napotkani mężczyźni upewnili sceptycznego Binghama, że ruiny rzeczywiście istnieją i znajdują się tuż obok. Przysłali nawet chłopca, który miał do nich doprowadzić badaczy. Gdy Bingham dotarł na miejsce, zaniemówił z wrażenia. Z zarośli wyrastały labirynty murów i tarasów. Zaginione miasto Inków kryło się przed światem przez blisko 400 lat. Zdało mi się, że to sen – napisał później. Cóż to za miejsce?! Bingham nie był pierwszym współczesnym odkrywcą Machu Picchu. Pewien peruwiański dzierżawca wypisał swoje imię na murze 10 lat wcześniej. Jednak to właśnie on pierwszy rozpoczął badania tego miejsca. Dzięki środkom z Uniwersytetu Yale i Towarzystwa National Geographic jego ludzie oczyścili miasto z roślinności, która je przez wieki porosła, sporządzili mapy i dokumentację fotograficzną, a tysiące znalezisk przesłali do Muzeum im. Peabody’ego w Yale. Gdy wieści o „zaginionym mieście” się rozeszły, naukowcy zabrali się do rozwiązywania zagadki Machu Picchu. Czy była to warownia? Kompleks świątynny? Ostatecznej odpowiedzi długo nie było. Przełom nastąpił w latach 80. XX w., gdy historycy odkryli dokument z 1568 r., a więc sporządzony niecałe 40 lat po podboju Peru przez Hiszpanów. Potomkowie władcy Pachacuteca Inki Yupanquiego złożyli wniosek do hiszpańskiego sądu z oświadczeniem, że ich przodek był właścicielem gruntu w miejscu zwanym Picchu, w pobliżu dzisiejszego Machu Picchu. Badania architektoniczne i znaleziska archeologiczne – od garnków używanych przez służbę po brązowe zwierciadło królowej – wskazują na to, że Pachacutec żył w tym swoim wysokogórskim zaciszu w luksusie. Jadał na srebrnej zastawie, kąpał się w kamiennej wannie i wypoczywał w kwietnym ogrodzie, gdzie unosiła się woń orchidei. W ostatnich czasach sprawa znalezisk Binghama, zgromadzonych przez niego w trakcie trzech wypraw, stała się przedmiotem ostrego sporu między rządem Peru a Uniwersytetem Yale. Jesienią ubiegłego roku, w ramach przygotowań do setnej rocznicy odkrycia Binghama, uniwersytet uległ i ogłosił, że odeśle eksponaty do Peru. Dziś Machu Picchu dzień w dzień odwiedza 2 tys. ludzi podziwiających w zachwycie ten sam widok, który Binghama skłonił do okrzyku: To zapiera dech w piersi! Heather Pringle, 2011
Zdjęcia tak piękne jak ta tradycja. Koronkowe dziedzictwo Bretanii
Wioski w północno-zachodniej Francji były niegdyś znane z wyjątkowych nakryć głowy i strojów. Dzisiaj tę tradycję kontynuuje młode pokolenie Bretonek.
Wydostanie się z małolitrażowego samochodu nie jest proste, zwłaszcza dla kogoś, kto ma 90 lat, a na głowie kapelusz o wysokości 33 cm. Mimo to Marie-Louise Lopéré i o trzy lata młodsza Alexia Caoudal tylne siedzenie srebrnego citroena opuszczają z niezwykłą gracją. Gospodarz wychodzi im na powitanie z uniżonym uśmiechem, jakby należały do rodziny królewskiej. Kobiety zamiast na dworze większość życia spędziły jednak w miejscowych wytwórniach konserw rybnych. Mimo to w regionie Finistère na południowo-zachodnim krańcu Bretanii Caoudal i Lopéré cieszą się statusem niemal celebryckim. Są jedynymi kobietami, które regularnie noszą tzw. coiffe, wysokie nakrycia głowy, które w tej części Francji były dawniej stałym elementem damskiej garderoby. Choć z wiekiem ich ciała skurczyły się i przygarbiły, sztywna koronka wciąż pnie się niewzruszenie po białych włosach i niczym latarnia morska informuje dumnie: „Oto ja, mieszkanka Bigouden”. ZOBACZ GALERIĘ! Istnieją dziesiątki regionalnych strojów, różniących się w zależności od wsi, okazji, na które je zakładano, i okresu w historii. Proste czepki kobiety nosiły niegdyś ze skromności i dla ochrony przed złą pogodą. W wiekach XIX i XX w. zaczęły one jednak przybierać coraz bardziej wymyślne formy i zwiększać rozmiary. Budząc powszechny zachwyt, przyciągały do Bretanii słynnych artystów, m.in. Paula Gauguina. – Coiffe dla kobiety był wówczas niczym dowód osobisty – wyjaśnia Solenn Boennec, młodszy kurator w Musée Bigouden w Pont-l’Abbé. – Nakrycie głowy określało ich tożsamość, informowało skąd pochodzą i czy są w żałobie. Do lat 50. XX w. większość młodych kobiet zarzuciła tę tradycję. Obecnie dekoracyjne czepki można zobaczyć jedynie na głowach dziewczyn z tzw. Celtyckich Kręgów, czyli zespołów tanecznych występujących podczas letnich festiwali. – Dzisiaj ta tradycja uchodzi za mniej staromodną, niż gdy byłyśmy młodsze – opowiada 20-letnia Apoline Kersaudy, od szóstego roku życia członkini jednego z klubów kultywujących tradycję. – Nasi znajomi nie rozumieją, dlaczego nie jeździmy z nimi na wakacje. Dla nas ważniejsze jest jednak to, co robimy w kołach. Każdego ranka Caoudal i Lopéré czeszą włosy w warkocze i skrzętnie chowają je pod czarnymi czepkami, a w niedzielę i na specjalne okazje dekorują je koronkowymi nakładkami. Założenie całego coiffe trwa nawet pół godziny. Na deszczowym i wietrznym wybrzeżu północnego Atlantyku wydaje się to niepraktyczne, ale dzisiejsza młodzież dumnie stoi na straży tradycji. – Jestem Bretonką i Francuzką – mówi Malween Mariel, 17-letnia członkini Kręgu Celtyckiego w Pont-l’Abbé. – Ale przede wszystkim jestem Bigoudenką. Kobieta pochodząca z Bigouden, jak twierdzą dziewczęta z Kręgu, jest szczera i odważna. Nie pozwala wejść sobie na głowę i tak jak jej czepek przypomina dumną warownię. Tekst — Amanda Fiegl
Tajemniczy Aztek. Duchowość, która "tkwi w psychice Meksyku"
Na skraju Zócalo, słynnego placu w stołecznym Meksyku, obok ruin świętej piramidy Azteków znanej jako Templo Mayor odkryto szczątki zwierzęcia, być może psa albo wilka. Stworzenie nie żyło od 500 lat i leżało w ocembrowanym kamieniem szybie głębokości 2,5 m. Ten anonimowy przedstawiciel psowatych najwyraźniej wiele dla kogoś znaczył. Nosił obrożę z nefrytowych paciorków i turkusowe zatyczki w uszach, a przy jego kostkach wisiały bransoletki z małymi dzwoneczkami z czystego złota.
Zespół archeologów kierowany przez Leonarda Lópeza Lujána odkrył ten obiekt, nazwany Aristo Canine, latem 2008 r. Początkiem wykopalisk było zadziwiające znalezisko, na jakie robotnicy natrafili podczas prac przy fundamentach nowego budynku: 12-tonowy prostokątny monolit z różowawego andezytu, przełamany na cztery fragmenty. Widniała na nim hipnotyzująca podobizna bogini ziemi, życia i śmierci. Bogini przykucała do porodu, pijąc zarazem własną krew, pożerając własne dzieło. Był to trzeci płaski monolit aztecki odkryty w okolicy Templo Mayor, obok 24-tonowego Kamienia Słońca z bazaltu (odkopanego w 1790 r.) oraz ośmiotonowego Dysku Coyolxauhqui, bogini księżyca (1978 r.). Po latach metodycznych poszukiwań zespół Lópeza Lujána natrafił na umieszczone w głębokiej jamie obok monolitu niezwykłe ofiary: 21 noży z białego krzemienia pomalowanego na czerwono. Miały wyobrażać zęby i dziąsła azteckiej bogini ziemi z paszczą otwartą na przyjęcie zmarłych. Kopiąc dalej, badacze znaleźli zawiniątko z liści agawy. Skrywało kolekcję ofiarnych przebijaków z kości jaguara, używanych przez kapłanów do rozlewania własnej krwi jako podarunku dla bogów. Obok przebijaków znajdowały się bryłki kopalu – kadzidła służącego kapłanom do duchowego oczyszczenia, pióra i nefrytowe koraliki. Ku zaskoczeniu Lópeza Lujána kilka metrów pod wspomnianym zawiniątkiem znajdowała się druga ofiara, tym razem złożona w kamiennej skrzyni. Zawierała szkielety dwóch orłów przednich – symboli słońca – skierowane głowami na zachód. Wokół ptaków spoczywało 7 noży ofiarnych, z których 24 były ozdobione m.in. futrem, przypominając postrzępione lalki. Miały wyobrażać bóstwa kojarzone z zachodzącym słońcem. Do stycznia zespół odkrył w tym szybie sześć ofiar. Ostatnia z nich, znajdująca się 7 m poniżej poziomu ulicy, to ceramiczny dzban wypełniony 310 koralikami, zatyczkami do uszu i figurynkami z zielonego kamienia. Wygląda na to, że wszystkie obiekty zostały umieszczone w sposób przemyślany, tak by odtwarzać całą kosmologię azteckiego imperium. Właśnie na samym dnie drugiej skrzyni ofiarnej López Luján odnalazł owo misternie ozdobione zwierzę. Przykrywały je muszle oraz szczątki małży, krabów i ślimaków – stworzeń sprowadzonych tu z Zatoki Meksykańskiej oraz Atlantyku i Oceanu Spokojnego. Archeolog wiedział, że obrazują one pierwszy poziom świata podziemnego, a pies ma przeprowadzić duszę swego pana przez niebezpieczną rzekę. Ale o czyją ludzką duszę chodziło? Od czasu podboju Meksyku dokonanego przez Hernána Cortésa w 1521 r. nie odkryto szczątków żadnego azteckiego imperatora. Tymczasem zapisy historyczne mówią, że trzej władcy Azteków zostali poddani kremacji, a ich popioły pogrzebano u stóp Templo Mayor. Kiedy znaleziono monolit Tlaltecuhtli, López Luján zauważył, że przedstawione na nim bóstwo w szponach prawej stopy trzyma królika, nad którym widnieje 10 kropek. W systemie azteckiego pisma 10-Królik to 1502 – rok, w którym według kodeksów zachowanych z tamtej epoki najstraszliwszy władca imperium, Ahuitzotl, został złożony na wieczny spoczynek. López Luján jest przekonany, że miejsca pochówku Ahuitzotla trzeba szukać gdzieś w pobliżu punktu, w którym znaleziono monolit. Jeżeli ma rację, to Aristo Canine może być podziemnym przewodnikiem po duchowym świecie ludu, który my znamy jako Azteków, choć on sam określał się mianem Mexica, i którego spuścizna stanowi rdzeń meksykańskiej tożsamości. Jeśli López Luján odnajdzie grobowiec Ahuitzotla, będzie to kulminacja niezwykłego, trwającego 32 lata śledztwa w sprawie jednego z najbardziej mitologizowanych i błędnie rozumianych imperiów półkuli zachodniej. Niestety, jeśli chodzi o państwo Azteków, niewiele jest rzeczy pewnych – ich rządy były brutalne, a zarazem wyrafinowane, trwały krótko i zostały w dosłownym sensie zabetonowane, a przecież pół tysiąca lat później wciąż trwają w świadomości narodu. Gdy w 1978 r. rozeszła się wieść, że Templo Mayor leżała w samym sercu drugiego najludniejszego miasta świata, spektakl, który nastąpił potem, przypominał bardziej premierę na Broadwayu niż naukowe odkrycie. Pośród dziesiątków znakomitości uraczonych wycieczką po stanowisku znaleźli się m.in. Jimmy Carter, François Mitterand, Gabriel García Márquez, Jacques Cousteau i Jane Fonda. Niektórych oprowadzał sam prezydent Meksyku José López Portillo, który podjął kontrowersyjną decyzję zrównania z ziemią 13 budynków, umożliwiającą prowadzenie wykopalisk. A teraz wszystko się powtarza, bo krążą pogłoski, że na obrzeżach Zócalo może być pogrzebany jeden lub kilku władców. López Luján w nieskończoność pokazuje VIP-om ciasne stanowisko przy zachodnim skraju piramidy. Meksykańska prasa przybywa tłumnie na każdą wieść o archeologicznych rewelacjach. Zwyczajni ludzie też stukają do drzwi, prosząc, by pozwolono im spojrzeć. López Luján często się na to godzi. Rozumie to psychologiczne przyciąganie. – Meksykanie żyją w tragicznej teraźniejszości – mówi. – Ale przeszłość pozwala im stwierdzić, że jednak są kimś. W przeciwieństwie do Majów, innej wielkiej cywilizacji prekolumbijskiej Mezoameryki, Aztekowie są utożsamiani wyłącznie z Meksykiem, który nie rezygnuje z żadnej okazji do ich mitologizowania. W środku meksykańskiej flagi widnieje aztecki orzeł, obecny także w emblematach dwóch głównych linii lotniczych kraju. Jest tu Banco Azteca i TV Azteca, a reprezentacja narodowa piłki nożnej w strojach z owym ikonicznym orłem rozgrywa mecze na Estadio Azteca. Tymczasem choć potężni Aztekowie w podbitych regionach rządzili za pomocą terroru, ich rzeczywista władza była ulotna. Nie wznosili świątyń i nie szerzyli tradycji kulturalnych, tak jak starożytni Rzymianie i Inkowie. Zamiast tego utrzymywali coś, co niektórzy uczeni określają mianem „taniego imperium”, czyli mocarstwa, w którym podbici mogli nadal rządzić się sami dopóty, dopóki dostarczali daninę. Władcy zapewniali poddanym rodzaj „ochrony”, od czasu do czasu dając pokaz militarnej siły. Aztekowie woleli wykazywać inwencję w samym Tenochtitlán. Jednak to miasto było pod wieloma względami skarbnicą zwyczajów, wyobrażeń i duchowych praktyk zapożyczonych od wcześniejszych cywilizacji. Utrzymali swe imperium przez prawie sto lat, zanim zostało rozbite przez europejskich zdobywców. Jak to ujmuje Alfredo López Austin, ojciec Lópeza Lujána, badacz historii Mezoameryki: – Najczęstszym błędnym przekonaniem jest to, że kultura Azteków była całkowicie oryginalna. Nie była. Jednak równie błędne jest karykaturalne przedstawianie Azteków jako spragnionych krwi. Hiszpańscy zdobywcy ponad miarę wyolbrzymili żądzę krwi ludu Mexica. Twierdzili na przykład, że podczas jednego obrzędu w świątyni pozbawiono życia 80 .400 ludzi, choć taki wyczyn wyludniłby znaczną część środkowego Meksyku. Z tego powodu niektórzy dziś uważają, że azteckie ofiary z ludzi wymyślili Europejczycy. To też gruba przesada. Prowadzone przez ostatnie 15 lat badania chemiczne porowatych powierzchni w całym mieście Meksyk pokazują, że ślady krwi są wszędzie. – Są kamienie ofiarne, noże ofiarne, ciała 127 ofiar. Nie można zaprzeczyć, że składano ofiary z ludzi – mówi López Luján. Szybko jednak dodaje, że czyniono tak w całym antycznym świecie. Majowie (i liczne inne kultury poprzedzające Azteków) również stosowali tę praktykę. – To nie tyle okrucieństwo człowieka, co epoki. Wojownicza atmosfera czasów, gdy religie wymagały poświęcania istot ludzkich bogom – zauważa López Austin. Jak dowodzą analizy kodeksów przeprowadzone przez harwardzkiego historyka religii Davída Carrasco – azteckie społeczeństwo cierpiało z tego powodu. Kodeksy ujawniają, że był to lud, który zdawał sobie sprawę ze słabości imperium opartego na ofiarach z ludzi. Nawet kiedy osiągali szczyt potęgi pod rządami Ahuitzotla, ich los był już przesądzony. Aztekowie, którzy uważali się za centrum wysoce niepewnego świata, cierpieli zarazem na coś, co Carrasco nazywa „kosmiczną niepewnością”. Imperium powstało z niczego. Pierwsi Aztekowie, albo Mexica, przybyli z północy (powiada się, że z Aztlan), aczkolwiek ta ziemia ich przodków nigdy nie została zlokalizowana i być może istniała tylko w legendzie. Mówili językiem nahuatl, narzeczem potężnych Tolteków, których dominacja w środkowym Meksyku zakończyła się w XII w. Ale język był jedynym powiązaniem ludu Mexica z wielkością. Przepędzani z kolejnych osad Doliny Meksyku trafili w końcu na wyspę na jeziorze Texcoco, której nikt inny nie chciał, i w roku 1325 nazwali ją Tenochtitlán. Było to niewiele więcej niż nieużytek, mokradło. Brakowało na nim wody zdatnej do picia oraz kamieni i drewna do budowy. Jednak nowi mieszkańcy Tenochtitlán, obdartusy, które – jak to ujmuje znany uczony Miguel León-Portilla – „nie wykształciły prawie żadnej kultury”, rekompensowali ten brak niezłomną wolą. Potem owi osadnicy przystąpili do przekopywania się przez ruiny wielkich niegdyś miast-państw – Teotihuacan i Tula. Co tam zobaczyli, to sobie przywłaszczyli. Do roku 1430 Tenochtitlán stało się większe niż jakiekolwiek inne miasto. Zbudowano w nim wspaniałe akwedukty, podzielono kanałami i groblami na cztery części. W centrum dominowała piramida z dwoma ciągami schodów i bliźniaczymi świątyniami na szczycie. Żaden z elementów tej architektury nie był innowacyjny, i o to właśnie chodziło. Mexikowie chcieli powiązać swoją cywilizację z dawnymi – zwłaszcza poprzez intrygi Tlacaelela, królewskiego doradcy. Był on głównym architektem trójprzymierza miast Tenochtitlán, Texcoco i Tlacopan i przechwalał się, że „żaden z byłych królów nie działał bez mojego zdania lub rady”. W pierwszej połowie XV w. Tlacaelel rozpowszechnił nową wersję historii Mexików, twierdząc, że pochodzą od wielkich Tolteków i wprowadzając Huitzilopochtli – boga słońca i wojny swego ludu – do panteonu bóstw tolteckich. Królewski doradca poszedł jeszcze dalej. Jak pisze Miguel León-Portilla, Tlacaelel przeznaczeniem imperium Mexików uczynił podbój wszystkich innych ludów (…), aby chwytać jeńców do składania w ofierze, albowiem słońce, źródło wszelkiego życia, umrze, jeśli nie zostanie nakarmione ludzką krwią. Tak oto pogardzani przybysze z północy stali się arystokracją. Ujarzmiali w Dolinie Meksyku miasto za miastem. Pod rządami Moctezumy I, pod koniec lat 40. XV w., Mexikowie oraz ich sojusznicy przemaszerowali ponad 300 km, aby rozszerzyć swe imperium na południe, na tereny dzisiejszych stanów Morelos i Guerrero. W latach 50. parli ku północnym wybrzeżom Zatoki Meksykańskiej. A w roku 1465 rozgromili Konfederację Chalco, która przeciwstawiała im się jako jedyna w Dolinie Meksyku. Powiększenie imperium do punktu krytycznego miało przypaść w udziale Ahuitzotlowi, ósmemu azteckiemu władcy. Ahuitzotl nie ma twarzy. Człowiek, którego szczątki Leonardo López Luján ma nadzieję znaleźć w pobliżu Templo Mayor, nie jest przedstawiony na żadnym dziele sztuki. – Jedyne wyobrażenia azteckiego władcy, jakie mamy, to wizerunki Moctezumy II, a i one zostały wykonane na podstawie opisów Hiszpanów, już po jego śmierci – mówi López Luján. Chodzi mu o ostatniego imperatora, który rządził Meksykiem w przededniu konkwisty. – Znamy wiele szczegółów z życia Moctezumy II. O Ahuitzotlu możemy powiedzieć bardzo mało. Oto co wiemy: ten wysokiej rangi wojskowy objął tron w 1486 r., gdy jego brat Tizoc utracił władzę i zginął – może od trucizny, a być może z ręki młodszego brata. Już samo jego imię kojarzyło się z przemocą. W języku nahuatl ahuitzotl oznaczał złośliwą, podobną do wydry istotę, która mogła dławić ludzi swym muskularnym ogonem. 45 podbojów Ahuitzotla, stanowiących dorobek jego 16-letniego panowania, zostało upamiętnionych w manuskrypcie zwanym Kodeksem Mendoza, powstałym prawdopodobnie na zamówienie hiszpańskiego wicekróla Antonia de Mendozy. Armie Ahuitzotla podbiły pas ziem wzdłuż wybrzeża Pacyfiku, sięgający aż po dzisiejszą Gwatemalę, i tym samym powiększyły zasięg terytorialny imperium do bezprecedensowych granic, jak pisze Carrasco. Celem niektórych z tych bitew było wyłącznie zademonstrowanie przewagi lub ukaranie krnąbrnych miejscowych władców. Większość miała zaspokoić dwie podstawowe żądze – daninę dla Tenochtitlán i ofiary dla bogów. Kiedy Ahuitzotl objął władzę, pierwsza zasada azteckiego zwierzchnictwa: zabieraj w podbitym regionie to co najlepsze, była już mocno ugruntowana. – Wszędobylscy kupcy i handlarze pełnili funkcję szpiegów – wyjaśnia Eduardo Matos Moctezuma, archeolog, który nadzorował wykopaliska w Templo Mayor. Kiedy dostarczyli już raporty o zasobach danego miasta, wojsko przygotowywało atak. – Ta militarna ekspansja miała charakter ekonomiczny – mówi Matos Moctezuma. – Aztekowie nie narzucali swej religii. Chcieli dóbr. Nawet złoto nie było dla ludów Mezoameryki tak cenne jak nefryt, który symbolizował płodność i który w Ameryce Środkowej można było znaleźć jedynie w kopalniach Gwatemali. Nic więc dziwnego, że Ahuitzotl otworzył szlaki handlowe prowadzące na te ziemie. Pozyskiwał stamtąd nie tylko zielone kamienie, ale także, jak mówi López Luján, pióra kwezali, złoto, skóry jaguarów i kakao, które było dla nich pieniędzmi rosnącymi na drzewach. Przy takiej obfitości Tenochtitlán stało się zarówno centrum handlowym, jak i kulturalnym: – Najbogatszym ośrodkiem sztuki owych czasów, jakim później miały stać się Paryż i Nowy Jork – twierdzi López Luján. Azteckie kosztowności stały się częścią życia duchowego Tenochtitlánu, pełnego skomplikowanych rytuałów. Templo Mayor nie była po prostu piramidą grzebalną, jak te wznoszone przez Egipcjan, ale raczej symbolem świętej góry Coatepec. Góra ta była sceną kosmologicznej opery mydlanej. Bóg słońca Huitzilopochtli zabił swoją waleczną siostrę, boginię księżyca Coyolxauhqui, i strącił ją na dno góry. Mexikowie wierzyli, że dzięki regularnie składanym ofiarom z wojowników bogowie będą zaspokojeni i cykl życia zostanie podtrzymany. Bez tych ofiar bogowie zginą i nastąpi koniec świata. – Ta święta góra jest równie ważna jak krzyż dla chrześcijaństwa – mówi Carrasco. Mexikowie, podobnie jak większość mezoamerykańskich ludów, wierzyli w powtarzalność procesów destrukcji i tworzenia. Składanie hołdu świętej górze oznaczało wprowadzanie kolorowo przystrojonych jeńców po schodach piramidy, zmuszanie ich do wykonywania ceremonialnych tańców, a następnie wycinanie im serc i staczanie ich zwłok po schodach. Gromadzenie więźniów potrzebnych do późniejszego złożenia w ofierze oznaczało bezustanną wojnę. W określone dni na neutralnym gruncie staczano rytualne bitwy, których jedynym celem było pojmanie jeńców, a nie zdobywanie terytorium. Jak zauważa Ross Hassig, specjalista od Azteków, każda wojna była oficjalnie inicjowana przez spalenie wielkiego stosu wykonanego z kory i kadzidła pomiędzy dwiema armiami. Mexikowie nie mówili o „świętej wojnie”, bo dla nich nie istniała inna. Walka i religia były nierozłączne. Podczas swej pierwszej kampanii Ahuitzotl poprowadził armię przez kilka miast na północnym wschodzie, aby zebrać jeńców na ofiary, które miał poświęcić podczas swojej ceremonii koronacyjnej w Tenochtitlán. Rozzłoszczony faktem, że kilku nieprzyjacielskich władców nie wzięło udziału w jego intronizacji, w 1487 r. rozpoczął kolejne najazdy, plądrując miasta w regionie Huaxtec i biorąc ogromną liczbę jeńców. Przeciwnicy Ahuitzotla zrozumieli aluzję. Tym razem ich przywódcy byli godnie reprezentowani na poświęceniu Templo Mayor. Z pełnym przerażenia zdumieniem patrzyli, jak rzesze ofiar, które sami oddali, są mordowane przez kapłanów w obrzędowych szatach. Wzbudziwszy strach, Ahuitzotl okazał łaskawsze oblicze, zasypując odwiedzających go w pałacu watażków kwiatami, tytoniem i innymi prezentami. Imperator lubił rozrywkę. W jego domu muzyka nigdy nie milkła ani dniem, ani nocą, jak donosi pewien tekst z tamtej epoki. Jednak zamiłowanie do wystawnych ceremonii, w połączeniu z pokaźną liczbą żon i dzieci, nie pozostało bez wpływu na budżet Tenochtitlán. Lista danin dostarczanych przez podbite prowincje, spisana w XVI w. przez Diega Durána, zakonnika i kronikarza, przypomina ulotkę reklamową słynnej firmy jubilerskiej: Złoto, klejnoty, piękne pióra, drogie kamienie (…) niezliczone sztuki odzieży i wiele ozdób. Bankiety musiały być wystawne – zadziwiające ilości kakao, papryki, ziaren dyni, wszelkiego rodzajów owoców, ptactwa i zwierzyny. Ale tego wszystkiego nie było dość. Zarządzono kolejne podboje, a także działania dowodzące potęgi imperium. Na przykład w 1497 r. Ahuitzotl pomścił zabicie kilku kupców. Do odpowiedzialnych za te czyny wiosek wysłał wojsko z rozkazem zabicia 2 tys. ludzi za każdego zamordowanego. W stopniu większym niż jakikolwiek władca przed nim Ahuitzotl poszerzył imperium na południe i przykrócił cugle podbitym terytoriom. – Był bardziej zaciekły, brutalny – mówi archeolog Raúl Arana. – Kiedy ludzie nie chcieli płacić daniny, wysyłał wojowników. Pod rządami Ahuitzotla Aztekowie robili wszystko na masową skalę. I być może tego było za wiele. Wszystkie imperia mają jakieś ograniczenia. Lud Mexica utracił wielkiego budowniczego imperium u szczytu swej dominacji. W 1502 r. – 10-Królik – Ahuitzotl zginął, ponoć od uderzenia w głowę podczas ucieczki z pałacu w czasie powodzi. Powódź została wywołana przez nieprzemyślaną budowę akweduktu, którą Ahuitzotl zapoczątkował, aby wykorzy- stać źródła bijące w pobliskim Coyoacan. Władca miasteczka ostrzegał Ahuitzotla przed ich nieregularnością, ale ten skazał go za uwagi na śmierć. Podczas pogrzebu Ahuitzotla wybrano 200 jego niewolników, którzy mieli towarzyszyć panu w zaświatach. Odziani w piękne stroje, niosący zaopatrzenie nieszczęśnicy zostali poprowadzeni do Templo Mayor, gdzie wydarto im serca, a ich ciała rzucono na pogrzebowy stos. Ich szczątki, podobnie jak szczątki ich władcy, zostały ponoć pogrzebane przed piramidą. To jest miejsce, w którym odkryto monolit Tlaltecuhtli i Aristo Canine. W bezpośrednim sąsiedztwie zespół Lópeza Lujána odkopał i inne ofiary. Jedną z nich znaleziono pod rezydencją w stylu toskańskim zbudowaną dla pewnego żołnierza Cortésa. Inną odkryto kilka metrów pod wielką kamienną płytą. W obu przypadkach López Luján wiedział, gdzie szukać, bo śledził na mapie stanowiska skomplikowany szereg „niewidzialnych linii”, czyli osi biegnących ze wschodu na zachód. – Zawsze występuje tu symetria – mówi archeolog. – Tak jakby mieli na tym punkcie obsesję. Praca zespołu archeologicznego jest powolna i nieefektowna. Po części wynika to z trudności, jakie napotykają wszelkie wykopaliska w miastach – uzyskiwanie zezwoleń, okrążanie kanalizacji i tuneli metra, omijanie podziemnych kabli, a także zachowanie bezpieczeństwa w rejonie wykopalisk położonych w jednym z najbardziej urzekających miejsc spacerowych na świecie. Lecz zespół Lópeza Lujána mozoli się także z powodu precyzji, z jaką Aztekowie układali przedmioty ofiarne. Stoimy nad jamą, w której w maju 2007 r. znaleziono niewielką skrzynię: – Zbadanie wszystkiego zajęło nam 15 miesięcy. Taka mała przestrzeń zawierała ponad 5 tys. obiektów w 10 warstwach. Liczba tych przedmiotów, ich bogactwo są niewiarygodne. – Wydają się leżeć na chybił trafił, ale tak nie jest – ciągnie López Luján. – Wszystko ma kosmiczne znaczenie. Wyzwaniem dla nas jest wykrycie logiki i układów, według których te przedmioty były rozmieszczane w przestrzeni. Każde znalezisko jest dla Meksyku ogromnym skarbem, bo wiele cennych artefaktów konkwistadorzy wywieźl i do Hiszpani i, a potem rozeszły się po całej Europie. Poza tym, że mają wartość estetyczną, nowe odkrycia podkreślają wagę, jaką Aztekowie przywiązywali do szczegółów. Ta troska wynikała zapewne z wysokiej stawki, o jaką chodziło w tej grze. Dla tego ludu przebłaganie bogów – a tym samym przetrwanie świata – zależało od wciąż rosnącego, wciąż domagającego się ofiar mocarstwa, którego w końcu nie udało się utrzymać. Jak powiada Carrasco: – Ironia losu w przypadku imperium polega na tym, że prze ono coraz dalej ku peryferiom, aż w końcu stolica sama staje się peryferią. Jesteś tak daleko od domu, że nie możesz wspierać swoich wojowników żywnością i środkami transportu, nie mo-żesz chronić kupców. Imperium staje się zbyt kosztowne. I Aztekowie nie potrafili sobie z tym faktem poradzić. Różne wizje i znaki najwyraźniej nękały następcę Ahuitzotla, Moctezumę II, na 10 lat przed przybyciem Hiszpanów, choć kontynuował ekspansjonistyczne rządy poprzednika. Pomimo ogromnej władzy, diademu ze złota i turkusów, 19 dzieci, a także zoo pełnego egzotycznych zwierząt oraz „karłów, albinosów i garbusów” – pomimo tego wszystkiego dziewiątego władcę Azteków dręczyła jego własna kosmiczna niepewność. Według jednego z kodeksów w roku 1509 na niebie pojawił się zły omen. Przypominał płonącą kolbę kukurydzy (…) wydawała się krwawić ogniem, kropla po kropli, niczym ziejąca w niebie rana. Obawy Moctezumy były uzasadnione. – Ponad 50 tys. lokalnych wojowników coraz mocniej się buntowało przeciwko polityce prowadzonej przez imperium. Chcieli zatrzymać swe dobra i chcieli też, żeby Aztekowie zaprzestali ataków na ich wspólnoty – twierdzi Carrasco. Gdyby nie ta gotowość do wszczęcia powstania, 500 Hiszpanów, którzy przybili do brzegu Veracruz wiosną 1519 r., nawet ze swoimi muszkietami, działem i końmi nie mogłoby się równać z azteckimi armiami. Zamiast tego jednak oddział Cortésa przybył do Tenochtitlán 8 listopada 1519 r. eskortowany przez tysiące Tlaxcalan i sprzymierzonych wojowników. Byli równie jak Hiszpanie pełni podziwu dla tego lśniącego miasta na jeziorze – niektórzy żołnierze pytali nawet, czy to wszystko, co oglądamy, nie jest snem, wspominał naoczny świadek. Nie zniechęciła ich waleczność jego władcy. To raczej Moctezumie zabrakło pewności siebie. Według mezoamerykańskiej legendy wielki brodaty bóg Quetzalcoatl – wypędzony za dopuszczenie się aktu kazirodztwa z własną siostrą – miał pewnego dnia powrócić wodą, aby ponownie zapanować nad swoją ziemią. Moctezuma pamiętał o tym, obdarowując Cortésa „skarbem Quetzalcoatla”, sięgającym od stóp do głów kostiumem zwieńczonym maską węża inkrustowaną turkusami. Jednak czy Moctezuma naprawdę, jak długo zakładano, uważał przybycie Hiszpana za powrót boga, pierzastego węża? Czy może przebiegle ubrał go w sakralną szatę kogoś, kto ma być złożony w ofierze? Ten gest był ostatnim niejasnym uczynkiem Azteka. Późniejsze fakty były już bezsporne. Ulice Tenochtitlán spłynęły krwią i w roku 1521 imperium legło w gruzach. – Jesteśmy przekonani, że wcześniej czy później znajdziemy grobowiec Ahuitzotla – mówi López Luján. – Kopiemy coraz głębiej. Jednak bez względu na to, jak głęboko będzie kopał archeolog, sedna azteckiej duchowości nie odkryje. Nadal będzie ona tkwić w psychice współczesnego Meksyku, wyczuwalna, choć niewidoczna, prymitywna, a zarazem majestatyczna, dająca zwyczajnym śmiertelnikom moc przekształcania bagien w królestwa. Robert Draper, 2011
Jak rodziły się religie? Odpowiedzi kryją starożytne miejsca kultu
Długo myśleliśmy, że miasta, a potem pismo i religia powstały w efekcie rozwoju rolnictwa. Ale najstarsza świątynia świata wskazuje, że cywilizację stworzyły potrzeby duchowe.
Aktorami są tłumy turystów. klimatyzowane autokary krążą po krętej drodze, by w końcu dotrzeć do grzbietu wzniesienia, gdzie zatrzymują się przed kamiennym portalem. Przewodnicy wykrzykują polecenia i wyjaśnienia, ale turyści nie zwracając na nie uwagi, gramolą się do góry. Gdy docierają na sam szczyt, otwierają szeroko usta, robiąc „o”, zupełnie jak w dowcipie rysunkowym. Przed nimi zespół kręgów złożonych z dziesiątków masywnych kamiennych słupów, opierających się wzajemnie o siebie. Stanowisko przypomina nieco Stonehenge, lecz Göbekli Tepe powstało znacznie wcześniej. I nie jest zbudowane z byle jak ociosanych bloków, ale precyzyjnie obrobionych kolumn pokrytych płaskorzeźbami zwierząt. Ten kompleks powstał 11 600 lat temu – siedem tysięcy lat przed wielką piramidą – i z pewnością jest najstarszym ze znanych nam dzieł architektury monumentalnej. W tamtych czasach większość rasy ludzkiej koczowała w małych plemiennych grupach, które żywiły się, zbierając rośliny i polując. Budowa Göbekli Tepe musiała zapewne wymagać bezprecedensowego zgromadzenia ludności w jednym miejscu. Niewiarygodne, lecz budowniczowie świątyni potrafili wyciosać, wyrzeźbić i przetransportować na odległość setek metrów głazy o wadze 16 ton, mimo że nie mieli pojazdów kołowych ani zwierząt pociągowych. Przybywający do Göbekli Tepe pielgrzymi żyli w świecie bez pisma, metali czy ceramiki. Gdy zbliżali się do świątyni od dołu, górujące nad otoczeniem kolumny musiały wydawać się im skamieniałymi olbrzymami, a zwierzęta na skale, drżące w świetle ogni – wysłannikami z duchowego świata, który ludzki umysł dopiero zaczął sobie wyobrażać. Od pierwszej chwili Klaus Schmidt wiedział, że w Göbekli Tepe spędzi masę czasu. Jesienią 1994 r. wędrował po południowo-wschodniej Turcji w poszukiwaniu nowego stanowiska archeologicznego. Największym miastem regionu jest Şanliurfa. To ośrodek nieprawdopodobnie stary – miał się w nim urodzić prorok Abraham. Schmidt szukał miejsca, przy którym Şanliurfa byłaby młoda. Na północ od ośrodka grunt zaczyna falować, tworząc pogórze pasma ciągnącego się przez południową Turcję. To tam biją źródła słynnych rzek – Tygrysu i Eufratu. W odległości 14 km od Şanliurfy znajduje się długi grzbiet, zaokrąglony u szczytu, który miejscowi zwą Brzuchatym Wzgórzem – Göbekli Tepe. W latach 60. XX w. archeolodzy z uniwersytetu chicagowskiego dokonali przeglądu terenu w regionie, stwierdzając, że w Göbekli Tepe nie ma nic szczególnie ciekawego. Na wierzchołku wzgórza znaleźli wprawdzie ślady prac budowlanych, ale uznali je za pozostałości wojskowego posterunku z czasów Bizancjum. Tu i ówdzie walały się kawałki potrzaskanych bloków wapienia, które wzięto za elementy nagrobków. Sporządzony przez Amerykanów zwięzły opis stanowiska trafił do rąk Schmidta, który postanowił sprawdzić jego dokładność. W terenie ujrzał ogromną liczbę odłamków krzemienia. W parę minut po przybyciu – jak opowiada – zdał sobie sprawę, że ogląda miejsce, gdzie przed tysiącami lat pracowały dziesiątki, a nawet setki ludzi. W następnym roku zabrał się do kopania. Kilka centymetrów pod powierzchnią ziemi natrafił na starannie wyrzeźbiony kamień. A potem jeszcze jeden i jeszcze jeden – krąg stojących kolumn. Mijały miesiące i lata pracy, a ekipa Schmidta, złożona ze zmieniających się niemieckich i tureckich studentów oraz ponad 50 miejscowych chłopów, odkryła drugi kamienny krąg, później trzeci i następne. Przeprowadzone w 2003 r. sondowanie geomagnetyczne ukazało, że do odkopania pozostaje co najmniej 20 kręgów, chaotycznie zgrupowanych w jednym miejscu. Najwyższe kolumny mają 5,4 m wysokości i ważą 16 ton. Na ich powierzchni widnieje cała menażeria płaskorzeźb zwierząt. Reliefy różnią się stylem wykonania – niektóre są toporne, inne wyrafinowane i symboliczne. Resztę wzgórza zaścielały starożytne krzemienne narzędzia w liczbie, jakiej Schmidt nigdy przedtem nie oglądał – neolityczny skład noży, siekierek i ostrzy strzał czy włóczni. – Mimo że surowiec musiano sprowadzać z okolicznych dolin, na metrze kwadratowym terenu było więcej krzemiennych narzędzi niż zwykle archeolodzy znajdują na całym stanowisku – relacjonuje badacz. Kręgi zbudowano według tego samego wzoru. Wykonane są z wapiennych kolumn w kształcie gigantycznych belek lub wielkiej litery t. Kolumny mają ostre krawędzie. Stoją obok siebie na wyciągnięcie ręki lub nieco dalej, połączone niskim murem. W środku każdego kręgu tkwią dwie wyższe kolumny. Ich wąskie zakończenia zamocowane są w płytkich rowkach wyciętych w podłożu. Spytałem Eduarda Knolla, architekta i inżyniera, który pracuje ze Schmidtem, jak ocenia system montażu centralnych kolumn. – Nie – przecząco pokręcił głową. – jeszcze nie opanowali inżynierii. Knoll przypuszcza, że kolumny mogły być podparte drewnianymi słupami. Schmidt jest zdania, że kolumny w kształcie litery t są stylizowanymi ludzkimi postaciami. Swoje przekonanie opiera na fakcie, że z „ramion” niektórych kolumn odchodzą w dół wyżłobione w kamieniu ręce. Ich dłonie skierowane są w stronę okrytego przepaską biodrową brzucha. Kamienne słupy stoją frontem do centrum kręgu, jakby w „trakcie spotkania lub tańca” – utrzymuje Schmidt. Być może jest to przedstawienie jakiegoś religijnego obrzędu. Co do zwierząt brykających na figurach – Schmidt zwraca uwagę, że są to w większości stworzenia niebezpieczne: jadowite skorpiony, szarżujące dziki, srogie lwy. Postacie reprezentowane przez kolumny wydają się być przez dzikie bestie strzeżone albo może je obłaskawiają lub też przyjmują za swe totemy. W miarę postępu wykopalisk pojawiały się coraz to nowe zagadki. Wydaje się, że – z dotąd niewyjaśnionych powodów – kręgi z Göbekli Tepe regularnie traciły swą moc, a przynajmniej atrakcyjność. Co kilka dziesięcioleci kolumny zasypywano i stawiano nowe – następny, mniejszy krąg wewnątrz pierwszego. Zdarzało się, że później powstawał jeszcze trzeci. W końcu cały zespół kręgów był zasypywany, a w jego pobliżu wznoszono od podstaw nowy pierścień. Zaskakujące, że w miarę upływu czasu budowniczowie świątyń z Göbekli Tepe wznosili konstrukcje coraz gorszej jakości. Najwcześniejsze kręgi były największe i najbardziej skomplikowane pod względem technicznym i artystycznym. Z czasem kolumny stały się mniejsze, prostsze i stawiano je z coraz mniejszą dbałością. W końcu, mniej więcej 8200 lat p.n.e., prace wygasły i Göbekli Tepe popadło w zupełną ruinę. Równie istotne jak to, co w Göbekli Tepe znaleziono, jest to, czego nie odkryto. otóż brak tam jakichkolwiek śladów po mieszkańcach – ścian, palenisk, domów. Najwyraźniej miejsce to było centrum ceremonialnym w czystej postaci. O ile ktokolwiek kiedykolwiek w nim żył, był raczej pracownikiem obsługi niż mieszkańcem. Znalezione tysiące kości gazeli i turów wydają się świadczyć o tym, że budowniczowie żywili się zwierzyną upolowaną w odległych rejonach, której dostawa trwała nieprzerwanie. Tak skomplikowane przedsięwzięcie musiało mieć organizatorów i nadzorców, jednakże dotąd nie ma wyraźnych dowodów istnienia hierarchii społecznej. Brak wydzielonego obszaru rezydencjalnego dla elity, brak grobów z luksusowymi dobrami, nie ma żadnych śladów wskazujących na różnice w jakości pożywienia. – Ci ludzie zbierali rośliny i polowali – wyjaśnia Schmidt. – Zawsze wyobrażaliśmy ich sobie jako małe mobilne grupy, kilkadziesiąt osób. Nie mogą wznosić dużych, trwałych budowli, bo muszą się ustawicznie przemieszczać w poszukiwaniu zasobów. Nie mogą mieć klas kapłanów i rzemieślników, bo musieliby ciągle transportować całą dodatkową żywność niezbędną do ich nakarmienia. A tu mamy Göbekli Tepe i jest oczywiste, że tak właśnie robili. Odkrycie, że Göbekli Tepe wznieśli łowcy-zbieracze, było jak przyznanie, że majsterkowicz mógł skonstruować jumbo jeta. Duch V. Gordona Childe’a unosi się nad Göbekli Tepe. Ów pochodzący z Australii oryginał, który przeniósł się do Wielkiej Brytanii, był barwną postacią. Gorący zwolennik Marksa, nosił eleganckie pumpy i muszki i wygłaszał peany na cześć Stalina. Zarazem Childe był jednym z najbardziej wpływowych archeologów minionego stulecia. Dysponując ogromnym talentem do syntezy, składał zbierane przez kolegów fakty w porywające konstrukcje myślowe. Najsłynniejsza z nich powstała w latach 20. XX w. – była to koncepcja rewolucji neolitycznej. W dzisiejszych kategoriach pojęciowych poglądy Childe’a można streścić następująco: Homo Sapiens pojawił się na scenie przed 200 tys. lat. Przez większość tysiącleci, które upłynęły od tamtej pory, nasz gatunek prawie się nie zmienił – ludzie żyli w małych grupach, wędrując w poszukiwaniu pożywienia. Aż nastąpiła radykalna przemiana – głosił Childe – pełna rewolucyjnych konsekwencji dla całego gatunku. Pod wpływem nagłej inspiracji część ludzkości porzuciła zbieractwo i postawiła na rolnictwo. Aby doglądać pól, ludzie musieli osiąść na stałe we wsiach, gdzie wytworzyli nowe narzędzia i ceramikę. W ujęciu Childe’a rewolucja neolityczna stanowiła wydarzenie wielkiej wagi: najważniejsze w historii ludzkości po wynalezieniu ognia. Ze wszystkich aspektów rewolucji najważniejsze było rolnictwo. Przedtem przez wiele tysiącleci ludzie ścinali kłosy dzikich zbóż i zanosili je do domu. Mimo że prawdopodobnie chronili swe zbożowe „poletka”, rośliny na nich rosnące były wciąż dzikie. W przeciwieństwie do odmian hodowlanych, kłosy dzikiej pszenicy i jęczmienia pękają, gdy dojrzeją. Ich nasiona łatwo wypadają, żeby trafić do ziemi. Kiedy zboże w pełni dojrzeje, zebranie go jest rzeczą niemal niemożliwą. Z punktu widzenia genetyki prawdziwa uprawa zbóż nie rozpoczęła się, dopóki nie zaczęto obsiewać dużych, nowych obszarów ziemi zmutowanymi roślinami, których kłosy nie pękały tuż po dojrzeniu, tylko – można by rzec – czekały na rolników, żeby przystąpili do zbiorów. Gdy można już było uprawiać rośliny w ilości odpowiedniej do potrzeb i w wybranym miejscu, ludzie zaczęli żyć w większych grupach. Dopiero po rewolucji nasz gatunek zaczął się rozmnażać naprawdę szybko – pisał Childe. W nagle powstałych ludnych społecznościach idee łatwiej się rozchodziły, więc postęp techniczny i społeczny doznał gwałtownego przyspieszenia. Rozkwitły religia i sztuka – atrybuty cywilizacji. Podobnie jak większość współczesnych naukowców Childe sądził, że rewolucja neolityczna najpierw nastąpiła w obrębie żyznego półksiężyca – pasa umiarkowanego klimatu między niegościnnymi ekstremami – surową pustynią Syryjską na południu i górami Turcji na północy. Jego wschodni kraniec stanowi zbieg Tygrysu i Eufratu w Iraku. To miejsce, gdzie leżało królestwo znane jako Sumer, którego początki sięgają 4000 lat p.n.e. w czasach Childe’a większość badaczy zgadzała się, że Sumer reprezentuje początek cywilizacji. Jednakże na przeciwległym, zachodnim krańcu żyznego półksiężyca to przekonanie zostało zakwestionowane. Na obszarze Lewantu (obecnie Izrael, terytorium palestyńskie, Liban, Jordania i zachodnia Syria) archeolodzy odkryli osady datowane nawet na 13 000 lat p.n.e. wsie te, znane jako natufijskie, rozprzestrzeniły się po lewancie w czasie, gdy po zakończeniu epoki lodowej klimat regionu zmieniał się na ciepły i wilgotny. Pierwszą rysą na obrazie rewolucji neolitycznej namalowanym przez Childe’a było odkrycie istnienia natufijczyków. Childe sądził, że koniecznym impulsem do powstania wsi i cywilizacji było rolnictwo. A Natufijczycy, mimo że mieszkali w stałych osadach, byli zbieraczami – polowali na gazele i zbierali dzikie żyto, jęczmień i pszenicę. 10 800 lat p.n.e., gdy u progu małej epoki lodowej, która trwała 1200 lat, temperatury w regionie spadły o jakieś 7oC, a klimat żyznego półksiężyca stał się znacznie suchszy, dla natufijskich wiosek nastały ciężkie czasy. Z powodu skurczenia się siedlisk zwierząt i terenów porośniętych zbożem część osad okazała się przeludniona. Wielu ludzi ponownie ruszyło na wędrówkę. Niektóre z osad próbowały się przystosować do bardziej pustynnych warunków. Wydaje się, że mieszkańcy wsi Abu Hureyra (dziś w Syrii) starali się utrzymywać lokalne stanowiska żyta, być może zasiewając ziarno. W 2000 r. Gordon Hillman z University College London i Andrew Moore z Rochester Institute of Technology, którzy zbadali ziarna ryżu z Abu Hureyra, argumentowali, że ich część jest większa niż dzikie odpowiedniki. To wskazywałoby na udomowienie. Uprawa roślin prowadzi bowiem do poprawy jakości tych spośród ich właściwości, które są cenne dla człowieka, takich jak rozmiar owoców czy nasion. Archeolog Ofer Bar-Yosef z Harvardu i inni badacze doszli do wniosku, że pobliskie stanowiska, np. Mureybet i Tell Qaramel, też zawierają dowody uprawy roli. Jeżeli wyżej wymienieni archeolodzy się nie mylą, Natufijskie proto-wsie dostarczają wyjaśnienia, w jaki sposób powstało złożone społeczeństwo. Stanowiska natufijskie wskazują, że osadnictwo było pierwsze, a rolnictwo powstało później – jako produkt kryzysu. W obliczu wysychania i ochładzania się środowiska oraz rosnącej liczby ludności mieszkańcy wciąż żyznych terenów myśleli, jak to ujmuje Bar-Yosef: Jeżeli się stąd wyprowadzimy, ludzie stamtąd będą eksploatować nasze zasoby. Najlepszym sposobem, by przetrwać, jest osiedlenie się i zagospodarowanie naszej własnej ziemi. I tak powstało rolnictwo. Teza, że rewolucja neolityczna była efektem zmian klimatu, znalazła żywy rezonans w latach 90. XX w., kiedy to narastała obawa przed skutkami współczesnego globalnego ocieplenia. Teoria była lansowana przez niezliczone artykuły i książki. Jednak krytycy argumentowali, że dowody są słabe, po części dlatego, że Abu Hureyra, Mureybet i wiele innych stanowisk w północnej Syrii zostało zalanych wodami jezior zaporowych, nim zdołano je dokładnie zbadać. Debata zaostrzała się, tymczasem Schmidt starannie badał Göbekli Tepe. To, co znajdował, miało – kolejny raz – zmusić wielu naukowców do rewizji poglądów. Antropolodzy przyjęli założenie, że zorganizowana religia powstała jako metoda łagodzenia napięć, których pojawienie się było nieuchronne, gdy myśliwi-zbieracze osiedli i stworzyli duże społeczności. W porównaniu z grupą koczowników społeczność wiejska miała długoplanowe, bardziej skomplikowane cele: magazynować zboże i utrzymać stałe domostwa. Osiągnięcie ich było łatwiejsze, gdy mieszkańcy wsi zaangażowali się we wspólne przedsięwzięcie. Według tego poglądu chociaż prymitywne praktyki religijne (grzebanie zmarłych, tworzenie malowideł w jaskiniach i figurek) pojawiły się dziesiątki tysięcy lat wcześniej, zorganizowana religia powstała później. Dopiero wtedy, gdy pojawiła się potrzeba wspólnej wizji niebiańskiego porządku, mającej związać społeczności ludzkie. Religijny system mógł też uzasadniać kształtującą się hierarchię społeczną. Osoby, które doszły do władzy, były postrzegane jako cieszące się specjalnymi relacjami z bogami. Zdaniem Schmidta Göbekli Tepe wskazuje na odwrócenie tego scenariusza. Budowa imponującej rozmiarami świątyni przez grupę myśliwych-zbieraczy świadczy, że zorganizowana religia mogła powstać przed wynalezieniem rolnictwa i innych aspektów cywilizacji. Impuls do gromadzenia się i odprawiania obrzędów pojawił się, gdy ludzie przeszli od postrzegania siebie jako elementu świata naturalnego do poszukiwania metod panowania nad przyrodą. Kiedy zbieracze zaczęli zakładać osady, rozdział między światem ludzi – zgrupowaniem domostw z setkami mieszkańców – i niebezpiecznym światem poza zasięgiem ognisk, zamieszkanym przez dzikie bestie, stał się nieunikniony. Francuski archeolog Jacques Cauvin sądził, że taka zmiana świadomości była „rewolucją symboli” – pojęciową transformacją, która pozwoliła ludziom wyobrazić sobie bogów, podobne do ludzi nadprzyrodzone istoty bytujące we wszechświecie poza światem materialnym. Schmidt uważa Göbekli Tepe za dowód na prawdziwość teorii Cauvina: – Zwierzęta były strażnikami duchowego świata. Płaskorzeźby na t-kształtnych kolumnach przedstawiają ten inny świat. Schmidt przypuszcza, że zbieracze zamieszkujący teren w promieniu 160 km od Göbekli Tepe wznieśli tę świątynię na potrzeby uroczystych zgromadzeń. Być może kapłanom i rzemieślnikom składano daniny. Łatwo sobie wyobrazić rytmiczne śpiewy i bębny. Oczywiście odbywały się też uczty. Schmidt odkrył kamienną misę, która mogła służyć za zbiornik piwa. Świątynia była duchowym centrum, ale jednocześnie mogła pełnić funkcje neolitycznego Disneylandu. Z czasem, jak sądzi Schmidt, potrzeba zapewnienia jedzenia dla wszystkich pracujących oraz gromadzących się na obrzędy w Göbekli Tepe mogła doprowadzić do intensywnej uprawy dzikich zbóż i stworzenia pierwszych udomowionych odmian. I rzeczywiście, obecnie naukowcy uważają, że jedno z centrów rolniczych ukształtowało się w południowej Turcji – w zasięgu pieszej wędrówki z Göbekli Tepe – dokładnie w czasie, gdy świątynia przeżywała swoją świetność. Jedne z najwcześniejszych śladów udomowienia roślin pochodzą z Nevali Çori, osady w górach leżącej niecałe 30 km od Göbekli Tepe. Tak jak neolityczna świątynia, Nevali Çori powstała tuż po zakończeniu małej epoki lodowej, w czasie nazywanym przez archeologów przedceramicznym neolitem (ppn). obecnie Nevali Çori znajduje się pod wodami sztucznego jeziora. Ale zanim teren został zalany, archeolodzy odkryli tam kolumny w kształcie litery t i wyobrażenia zwierząt bardzo zbliżone do tych z Göbekli Tepe. Podobne kolumny i wizerunki zidentyfikowano w osadach z ppn leżących w odległości nawet 160 km od Göbekli Tepe. Schmidt uważa, że oznaczają one wspólną religię i że społeczność żyjąca wokół tego centrum mogła być pierwszą na świecie naprawdę dużą wspólnotą wyznaniową. Oczywiście część kolegów Schmidta nie podziela jego wizji. Poza tym archeolodzy badający początki cywilizacji na obszarze żyznego półksiężyca coraz bardziej wątpią, że historia ułożyła się według jednego, pasującego do wszystkiego scenariusza, że da się wyodrębnić jedną praprzyczynę. W jednym miejscu fundamentem mogło być rolnictwo, w innym sztuka i religia, a jeszcze gdzie indziej decydującą rolę odegrać mogła presja demograficzna lub organizacja i hierarchia społeczna. Ostatecznie wszystko zlało się w spójną całość. Być może nie istnieje jedyna droga do cywilizacji. Schmidt podkreśla, że dalsze badania mogą zmienić jego ocenę znaczenia Göbekli Tepe. – 20 lat temu wszyscy uważali, że przyczyną rozwoju cywilizacji było oddziaływanie środowiska – podsumowuje. – Myślę, że zaczynamy rozumieć, iż cywilizacja jest produktem ludzkiego umysłu. Charles Mann, 2011
7 miliardów ludzi. Czy Ziemia to wytrzyma?
Do roku 2050 liczba ludności świata ma dojść do dziewięciu miliardów.
Pora się nad tym zastanowić, bo ludzkość w roku 2011 osiągnęła okrągłą liczbę 7 mld. W nadchodzących dekadach, mimo malejącego współczynnika urodzeń, liczba ludności będzie nadal rosła, zwłaszcza w krajach ubogich. Jeśli miliardy ludzi pragnących wydostać się z biedy pójdą w ślady mieszkańców krajów zamożnych, może się okazać, że poważnie naruszą ziemskie zasoby. Jak liczebna naprawdę stanie się ludzkość? Jak będzie wyglądać Ziemia w 2045 r.? W niniejszym numerze przyjrzymy się tym pytaniom. A odpowiedzi na nie będą zależały od decyzji, które podejmuje każdy z nas. Kupiec bławatny Antonie van Leeuwenhoek z Delftu, który zapewne posłużył Janowi Vermeerowi jako długowłosy model do obrazów Astronom i Geograf, żył z handlu suknem i jedwabiami, jednak jego prawdziwą pasją były obserwacje świata w skali mikro. I w tej właśnie skali dokonał bardzo ważnego odkrycia. Choć czworo z pięciorga jego dzieci zmarło w niemowlęctwie, nie miał w planach prokreacji, gdy pewnego jesiennego dnia 1677 r. poszedł z żoną do łóżka. Przerwał więc miłosne zabiegi (nim minęło sześć uderzeń pulsu, jak napisał w sprawozdaniu dla londyńskiego stowarzyszenia naukowego Royal Society) i pospieszył do warsztatu, zabierając ze sobą próbkę. Tam przyjrzał się nasieniu przez szkło powiększające. Soczewka była maleńka, nie większa niż kropla deszczu, ale dawała powiększenie ponadstukrotne. Leeuwenhoek sam ją oszlifował (nikt inny nie umiał wytwarzać tak silnie powiększających soczewek) i zmyślnie osadził. Uczeni mężowie w Londynie wciąż starali się zweryfikować jego wcześniejsze doniesienia o obserwacjach „żyjątek” zamieszkujących tysiącami każdą kroplę jeziornej wody, a nawet wina. Kolejne doniesienie miało dotyczyć sprawy delikatnej: nasienie mężczyzny też zawiera żyjątka. Niekiedy ponad tysiąc – pisał naukowiec amator – w porcji nie większej niż ziarnko piasku. Przyciskając szkło powiększające do oka, Leeuwenhoek obserwował swoje żyjątka, jak pływają we wszystkie strony, wymachując długimi ogonkami. Szkiełko i oko dawały mu wyłączny dostęp do całego mikroskopijnego wszechświata, którego nikt przed nim nie widział, ale on większość czasu poświęcał na obserwacje plemników (których wtedy tak jeszcze nie nazywano). Ciekawe, że dopiero podczas oglądania mleczu wyciśniętego z samca dorsza wpadł na pomysł, by, niejako przy okazji, oszacować liczbę mieszkańców Ziemi. Nikt tak naprawdę nie miał pojęcia, jaka to może być liczba. Spisów ludności praktycznie nie było. Leeuwenhoek wyszedł od liczby ludności ówczesnej Holandii, ocenianej na milion. Posiłkując się mapami i geometrią sferyczną obliczył, że obszar zamieszkanych lądów Ziemi ma powierzchnię 13 385 razy większą niż Holandia. Ponieważ raczej niemożliwe było, by cała Ziemia była zaludniona tak gęsto jak Holandia (która już wtedy wydawała się zatłoczona), badacz doszedł do wniosku, że na świecie może żyć najwyżej 13 mld i 385 mln ludzi. Jak pisze profesor biologii matematycznej Joel E. Cohen w książce How Many People Can the Earth Support? (Ilu ludzi może wyżywić Ziemia?), ten mały rachunek był pierwszą próbą udzielenia odpowiedzi na pytanie, które dziś jest znacznie bardziej palące niż w XVII w. A odpowiedzi, których możemy dziś udzielić, raczej nie napawają optymizmem. Historycy szacują, że w czasach Leeuwenhoeka ludzkość liczyła tylko pół miliarda. Liczba ta wcześniej rosła powoli przez tysiąclecia, ale wtedy właśnie wzrost zaczął przyspieszać. Półtora wieku później, gdy inny naukowiec doniósł o odkryciu jajeczka ludzkiego, liczba ludności świata była już dwukrotnie większa, przekroczyła miliard. Sto lat później, około 1930 r., znów się podwoiła – do 2 mld. Przyspieszenie, które nastąpiło potem, zapiera dech w piersiach. Przed XX w. nie było przypadku, by za życia jednego człowieka liczba ludności świata się podwoiła; dzisiaj nie brak ludzi, którzy przeżyli jej potrojenie. Według ocen ONZ w listopadzie 2011 r. ludzkości stuknęło 7 mld. Eksplozja demograficzna, choć zaczęła wyhamowywać, jeszcze się nie skończyła. Po pierwsze, ludzie żyją dłużej, a po drugie bardzo wiele kobiet – około 1,8 mld – jest obecnie w wieku rozrodczym. Dlatego ludzka populacja będzie rosła jeszcze przez kilkadziesiąt lat, choć przeciętna kobieta rodzi obecnie mniej dzieci niż pokolenie temu. Do roku 2050 może sięgnąć 10,5 mld, ale równie dobrze 8 mld – ta różnica to jedno dziecko na kobietę. Demografowie ONZ szacują, że rzeczywista wielkość znajdzie się gdzieś pośrodku i w roku 2045 sięgnie 9 mld. Co się wtedy stanie? Od narodzin swej nauki demografowie wciąż mówili o apokalipsie, twierdzi francuski demograf Hervé Le Bras. Pionierskie dzieła z tej dziedziny napisał sir William Petty, jeden z założycieli Royal Society. Było to zaledwie kilka lat po odkryciach Leeuwenhoeka. Petty ocenił, że liczba ludności świata podwoi się sześciokrotnie do czasu Sądu Ostatecznego, który miał nadejść za 2 tys. lat. Przekroczy wtedy 20 mld. Takiej masy Ziemia nie wyżywi. A wtedy, jak oznajmia Pismo, muszą nastąpić wojny i rzezie – napisał. Jak zwraca uwagę Le Bras, religijne proroctwa końca świata ustąpiły miejsca apokaliptycznym prognozom dotyczącym przeludnienia. Przeludnienie ucieleśniało pradawny lęk przed końcem świata, a pewnie też pradawną nadzieję na to, że jednak on nastąpi – pisze. W 1798 r. Anglik Thomas Malthus, anglikański duchowny i ekonomista, ogłosił ogólną teorię ludnościową: gatunek ludzki charakteryzuje skłonność do wzrostu liczebnego w tempie przewyższającym wzrost podaży żywności. Tendencję wzrostową zahamować mogą tylko wojny, choroby, głód. Okazało się jednak, że ostatnia zaraza na tyle śmiercionośna, by wywołać istotny spadek populacji Homo sapiens, wydarzyła się dawno przed Malthusem. Liczba ludności świata nie spadła ani razu od czasu szalejącej w XIV w. czarnej śmierci. Przez 200 lat po stwierdzeniu Malthusa, że ludność świata nie może już dalej rosnąć, jej liczba zwiększała się nieustannie. Zaczęło się to w krajach, które dziś nazywamy rozwiniętymi, ale wtedy były rozwijającymi się. Wprowadzenie w Europie nowych roślin uprawnych przywiezionych z Nowego Świata, takich jak kukurydza i ziemniaki, oraz odkrycie nawozów mineralnych przegnały z kontynentu widmo głodu. Rozrastające się miasta były wprawdzie z początku wylęgarniami chorób zakaźnych, ale od połowy XIX w., gdy zaczęto budować kanalizację, a wodę pitną filtrować i chlorować, drastycznie spadła liczba przypadków chorób typu cholera czy tyfus. Co więcej, w tym samym 1798 r., w którym Malthus ogłosił swoje katastroficzne dzieło, jego rodak Edward Jenner opisał szczepionkę przeciw czarnej ospie – pierwszy i najważniejszy z serii sukcesów medycyny w walce z zakażeniami (należały tu także inne szczepionki oraz antybiotyki), które w połączeniu z postępami higieny i lepszym odżywianiem doprowadziły do podwojenia średniej długości życia w krajach uprzemysłowionych – z 35 do dzisiejszych 77 lat. Trzeba skrajnego pesymisty, by uznać tę tendencję za niekorzystną: Rozwój nauk medycznych był kroplą, która przepełniła czarę – napisał w 1968 r. biolog populacyjny z Uniwersytetu Stanforda Paul Ehrlich. Napisana przez Ehrlicha książka Bomba demograficzna uczyniła go najbardziej znanym ze współczesnych maltuzjanistów. Ehrlich prognozował, że w latach 70. XX w. setki milionów ludzi będzie umierało z głodu, a jest już za późno, by temu zapobiec. Raka wzrostu liczby ludności (…) trzeba wyciąć – pisał Ehrlich – przymusowo, jeśli zawiodą metody dobrowolne. Mimo tak drastycznych sformułowań (a może właśnie dlatego) jego książka stała się bestsellerem, zresztą tak samo jak niegdyś dzieło Malthusa. I tym razem jednak bomba okazała się niewypałem. Trwała już zielona rewolucja – czyli połączenie nowych, wysoko wydajnych odmian roślin uprawnych z nowoczesnymi zabiegami agrotechnicznymi, irygacją, stosowaniem pestycydów i nawozów sztucznych – która umożliwiła podwojenie zbiorów zbóż. Dzisiaj na świecie nie brak ludzi niedożywionych, ale masowy głód to rzadkość. Ehrlich miał jednak rację, że liczba ludności będzie wzrastać lawinowo, głównie z powodu zmniejszenia śmiertelności w wyniku postępu medycyny. Po II wojnie światowej kraje rozwijające się uzyskały dostęp do rozwiązań profilaktycznych wprowadzanych pod egidą takich instytucji jak Światowa Organizacja Zdrowia czy UNICEF. Penicylina, masowe szczepienia przeciwko ospie, stosowanie DDT (które mimo negatywnych skutków, jakie wyszły później na jaw, uratowało miliony ludzi od malarii) – to wszystko pojawiło się niemal równocześnie. W Indiach średnia długość życia skoczyła z 38 lat w 1952 r. do 64 dzisiaj. W Chinach – z 41 do 73. W krajach rozwijających się miliony ludzi zamiast umrzeć w dzieciństwie, dorosły i miały własne dzieci. Bomba demograficzna rozlała się na cały glob właśnie dlatego, że ogromną liczba ludzi uratowano od śmierci. A także dlatego, że kobiety nadal rodziły dużo dzieci. W XVIII-wiecznej Europie albo w Azji z początków XX w. przeciętna kobieta rodziła w życiu średnio sześcioro dzieci, ale tak naprawdę wystarczało to tylko na odtworzenie liczby ludności, bo większość z nich nie dożywała wieku dorosłego. Reakcją na spadek umieralności dzieci jest mniejsza liczba urodzeń – ale reakcja ta pojawia się z opóźnieniem trwającym przynajmniej pokolenie. Dzisiaj w krajach rozwiniętych współczynnik dzietności wynoszący 2,1 na kobietę zapewniłby utrzymanie liczby ludności na stałym poziomie (tzw. zastępowalność pokoleń), w krajach rozwijających się taka dzietność zapewniająca reprodukcję prostą musiałaby być nieco większa. Zanim współczynnik urodzeń znajdzie się w nowej równowadze ze współczynnikiem umieralności, mamy do czynienia z wybuchowym przyrostem naturalnym. Demografowie nazywają ten proces przejściem demograficznym. Pojawia się ono we właściwym czasie we wszystkich społeczeństwach. Jest wskaźnikiem postępu społecznego: w kraju, w którym zostało zakończone, ludzie wydzierają naturze kontrolę nad umieralnością i stopą urodzeń. Wybuchowy wzrost liczby ludności świata jest tu nieuchronnym efektem ubocznym – na tyle silnym, że niektórzy wątpią, by nasza cywilizacja zdołała go przetrwać. Niemniej jednak, gdy Ehrlich bił na alarm, stopa wzrostu ludzkości już właśnie mijała maksimum. W początkach lat 70. XX w. współczynniki dzietności w populacjach na całym świecie zaczęły spadać szybciej, niż ktokolwiek się spodziewał. Od tamtej pory przyrost naturalny spadł o ponad 40 proc. Spadek płodności kobiet, który ogarnął cały świat, rozpoczynał się w różnych krajach w różnym czasie. Jednym z pierwszych państw była Francja. W początkach XVIII w. damy dworu wiedziały, jak się oddawać cielesnym przyjemnościom i nie rodzić przy okazji więcej niż dwójki dzieci przez całe życie. Najczęściej stosowano tę samą metodę, którą Leeuwenhoek zaadaptował dla dobra nauki: stosunek przerywany, czyli coitus interruptus. Pod koniec XIX w. współczynnik dzietności spadł do trzech – i to bez pomocy współczesnych środków antykoncepcyjnych. – Klucz do zmiany wziął się z nowej mentalności, nie z nowych metod antykoncepcji – twierdzi Gilles Pison z paryskiego Krajowego Instytutu Badań Demograficznych. Aż do epoki oświecenia o tym, ile człowiek miał dzieci, decydował Bóg. Ludziom nawet nie przychodziło do głowy, że to może zależeć od nich samych. Za Francją poszły inne kraje Zachodu. Do wybuchu II wojny światowej w wielu częściach Europy i USA współczynnik dzietności obniżył się do poziomu zapewniającego zastępowalność pokoleń. Potem jeszcze wystąpił zaskakujący podryg, chwilowe odwrócenie tendencji, czego wynikiem był powojenny wyż demograficzny, ale później nastąpiło załamanie, na które demografowie zupełnie nie byli przygotowani. Zakładali, że jakiś instynkt nakaże kobietom rodzić tyle dzieci, by gatunek przetrwał. Tymczasem kraje rozwinięte jeden za drugim notowały spadek płodności kobiet poniżej granicy reprodukcji prostej. Pod koniec lat 90. XX w. w Europie wskaźnik dzietności obniżył się do 1,4. Koniec wyżu demograficznego miał dwojaki wpływ na gospodarkę. Pierwszy to tzw. dywidenda demograficzna – parę dziesięcioleci szczęśliwej sytuacji, gdy przedstawiciele wyżu demograficznego stanowią siłę roboczą, a liczba osób w wieku przed- i poprodukcyjnym (które trzeba utrzymywać) jest stosunkowo mała, więc dużo pieniędzy zostaje na inne wydatki. Potem włącza się drugi efekt: roczniki wyżu przechodzą na emeryturę. I wtedy okazuje się, że to, co miało być trwałym porządkiem demograficznym, okazało się jedynie wesołym balem, który – jak to bal – musi się kiedyś skończyć. – Czy w 2050 r. będzie dość pracowników, by zarobić na emerytury? – pyta Frans Willekens, dyrektor Holenderskiego Interdyscyplinarnego Instytutu Demograficznego w Hadze. I odpowiada: – Nie. W krajach uprzemysłowionych proces spadku dzietności kobiet do poziomu zapewniającego tylko reprodukcję prostą lub mniejszego trwał kilka pokoleń. Teraz ten sam proces wystąpił w pozostałych krajach świata. Wprawdzie ludność Chin nadal rośnie, ale tamtejsza dzietność już nie zapewnia zastępowalności pokoleń i tak się dzieje od 20 lat. Jest to częściowo skutek przymusowej polityki jednego dziecka wprowadzonej w 1979 r. Chinki jeszcze w 1965 r. rodziły średnio sześcioro dzieci, dzisiaj – 1,5. W Iranie, wskutek działań islamskiego reżimu, od początku lat 80. XX w. dzietność spadła o 70 proc. W katolickiej i demokratycznej Brazylii w ciągu tego samego ćwierćwiecza kobiety zmniejszyły współczynnik dzietności o połowę. – Wciąż nie rozumiemy, dlaczego dzietność w tak wielu społeczeństwach różnych kultur i religii spada tak szybko. To niepojęte – mówi Hania Zlotnik, dyrektor ONZ-owskiego Wydziału Ludnościowego. – W Afryce subsaharyjskiej kobiety wciąż rodzą średnio pięcioro dzieci; w Nigerii – siedmioro. Ale w 17 krajach tego obszaru średnia długość życia wynosi nie więcej niż 50 lat. Tu przejście demograficzne dopiero się zaczyna. W większości społeczeństw wielkość rodziny spadła jednak radykalnie. ONZ prognozuje, że średni światowy współczynnik dzietności osiągnie wartość zapewniającą prostą zastępowalność pokoleń około roku 2030. Zła wiadomość jest taka, że rok 2030 jest dopiero 20 lat przed nami i że w tym okresie najliczniejsze pokolenie młodzieży wejdzie w wiek rozrodczy. Nawet jeśli każda z tych młodych kobiet urodzi tylko dwoje dzieci, liczba ludności będzie wskutek bezwładności rosła jeszcze przez ćwierć wieku. Jedno jest pewne: jedna z sześciu tych kobiet żyje w Indiach. Bombę demograficzną rozumiałem intelektualnie już od długiego czasu. Ale pojąć ją emocjonalnie zdołałem dopiero pewnego upalnego wieczoru w Delhi, parę lat temu… Temperatura przekraczała 40OC, powietrze było cuchnące i zasnute kurzem i dymem. Na ulicach kłębili się ludzie. Ludzie, którzy jedli, myli się, prali, spali. Odwiedzali się, kłócili, krzyczeli. Ludzie, którzy wtykali ręce przez okno taksówki, żebrząc o grosz. Ludzie, którzy wypróżniali się i oddawali mocz. Ludzie, którzy obwieszali autobusy. Ludzie, którzy pędzili zwierzęta hodowlane. Ludzie, ludzie, ludzie, ludzie (Paul Ehrlich). W 1966 r., gdy Ehrlich odbywał tę przejażdżkę taksówką, Indie liczyły 0,5 mld mieszkańców. Dzisiaj – 1,2 mld. Ludność Delhi zwiększyła się jeszcze bardziej i obecnie sięga 22 mln, a ludzie napływający ze wsi tłoczą się w rozpełzających się na wszystkie strony slumsach. W początkach czerwca 2010 r. Delhi też spowijają tumany, bo oczyszczające monsunowe deszcze spóźniają się, a niezliczone place budowy dodają swoje kłęby kurzu do pyłu przywiewanego znad pustyń Radżastanu. Czteroosobowe rodziny przemieszczają się na motocyklach – kolorowe sari kobiet trzymających oseski na rękach łopoczą jak proporce. Rodziny kilkunastoosobowe jak sardynki tłoczą się w parkoczących trójkołowych rykszach zaprojektowanych dla dwójki pasażerów. Między tkwiącymi w korku pojazdami żebracy bez rąk i nóg oraz wychudzone dzieci domagają się jałmużny. Delhi zmieniło się bardzo od czasów przejażdżki Ehrlicha, a zarazem nie zmieniło się wcale. W szpitalu Lok Nayak, położonym na skraju chaotycznej plątaniny uliczek starego Delhi ludzka rzeka wpływa co rano przez bramę wejściową i tłoczy się w holu izby przyjęć. – Każdy, kto to widzi, nie może się nie martwić o przeludnienie Indii – mówi mi chirurg Chandan Bortamuly, gdy pewnego popołudnia idziemy do jego lecznicy, w której wykonuje się zabiegi wazektomii (przecięcia nasieniowodów). – Przeludnienie to nasz największy problem – Bortamuly zdejmuje kłódkę z drzwi lecznicy i wchodzi do niewielkiego pokoju zabiegowego. Na stołach zabiegowych leży tam dwóch mężczyzn przykrytych zielonymi prześcieradłami. Przez dziurę w każdym z nich wystają jądra. Wentylator sufitowy dmucha chłodnym powietrzem. Bortamuly walczy na froncie wojny, którą Indie toczą od blisko 60 lat. W 1952 r., po pięciu latach od uzyskania niepodległości, Indie stały się pierwszym państwem, w którym wprowadzono w życie politykę kontroli urodzeń. Od tamtej pory rząd wielokrotnie stawiał sobie ambitne cele – i nigdy nie udawało mu się ich osiągnąć. Program krajowy przyjęty w 2000 r. wzywał do osiągnięcia współczynnika dzietności 2,1 do roku 2010. Nie ma na to szans jeszcze przynajmniej przez następne 10 lat. Według umiarkowanej prognozy ONZ ludność Indii wzrośnie do nieco ponad 1,6 mld do 2050 r. – Do roku 2030 Indie prześcigną Chiny pod względem liczby ludności – twierdzi A.R. Nanda, były szef organizacji Population Foundation of India. Sterylizacja jest w dzisiejszych Indiach podstawową metodą kontroli urodzin. Zdecydowana większość zabiegów dotyczy kobiet. Władze próbują to zmienić: niewymagający użycia skalpela zabieg wazektomii jest tańszy i łatwiejszy niż zamknięcie jajowodów u kobiety. Na stole zabiegowym Bortamuly działa szybko. – Ukłucie igłą nie jest boleśniejsze niż ukąszenie mrówki – wyjaśnia, gdy pierwszy pacjent drgnął przy podawaniu znieczulenia miejscowego. – A później jest to zabieg bezbolesny i bezkrwawy. Ostrym końcem nożyc Bortamuly wykonuje maleńkie nacięcie w skórze moszny, wyciąga pętlę białawego sznurka – nasieniowodu. Zawiązuje w dwóch miejscach pętli nicią, przecina i upycha z powrotem pod skórę. Po kilku minutach pacjent wychodzi na własnych nogach ze skaleczeniem zalepionym plasterkiem. Władze zapłacą mu premię w wysokości 1,1 tys. rupii (ok. 70 zł), tygodniówkę robotnika. Rząd indyjski już raz próbował propagować wazektomię, w latach 70., gdy lęk przed bombą demograficzną był najsilniejszy. Premier Indira Gandhi i jej syn Sanjay wykorzystali uprawnienie, jakie dawał władzom wprowadzony w kraju stan wyjątkowy, do radykalnego zwiększenia liczby zabiegów sterylizacyjnych. W latach 1976–1977 liczba zabiegów wzrosła trzykrotnie i sięgnęła 8 mln. Pracownicy służby planowania rodziny byli pod presją narzuconych norm ilościowych. W niektórych stanach Indii poddanie się sterylizacji było warunkiem otrzymania mieszkania czy innych przywilejów zależnych od władz. Bywało, że policja po prostu zgarniała ubogich i zawoziła do „obozu sterylizacyjnego”. Te nadużycia sprawiły, że planowanie rodziny zyskało złą reputację. – Następne rządy wolały tego tematu nie tykać – tłumaczy Shailaja Chandra, była szefowa finansowanej przez rząd fundacji NPSF działającej na rzecz stabilizacji liczby ludności kraju. Mimo to dzietność w Indiach zmniejszyła się i tak, choć nie tak bardzo jak w Chinach, gdzie spadła na łeb na szyję, jeszcze nim dała efekty drakońska polityka jednego dziecka. Obecnie średni współczynnik dzietności w Indiach wynosi 2,6. Południowa część kraju i kilka stanów na północy już uzyskały dzietność na poziomie prostej reprodukcji lub nawet niższą. W Kerali na wybrzeżu południowozachodnim inwestycje w opiekę zdrowotną i oświatę obniżyły dzietność do 1,7. Podstawową sprawą jest kształcenie kobiet: 90 proc. kobiet w Kerali umie czytać i pisać. To najwyższy wskaźnik w Indiach. Dziewczęta, które chodzą do szkoły, później rodzą pierwsze dziecko. Są bardziej skłonne stosować antykoncepcję i lepiej rozumieją, jakie mają możliwości do wyboru. W najbiedniejszych stanach północnych Indii, w tzw. pasie hindi, który rozciąga się w poprzek subkontynentu tuż na południe od Delhi, takie podejście – traktowane jako wzór dla innych krajów – nie przyjęło się. Niemal połowa wzrostu liczby ludności kraju dokonuje się w Radżastanie, Madhja Pradeś, Biharze i Uttar Pradeś – w tych stanach wskaźnik dzietności oscyluje między 3 a 4. Większość tamtejszych kobiet to analfabetki. Ich status społeczny podnosi się w wyniku urodzenia dzieci. I muszą mieć syna. Zupełnie inna niż w Kerali jest sytuacja w stanie Andhra Pradeś. W latach 70. zakładano tam „obozy sterylizacyjne” – prowizoryczne gabinety organizowane w szkołach itp. – i od tamtej pory wykonuje się bardzo wiele zabiegów, choć dziś już w nowoczesnych lecznicach. W ciągu jednej dekady lat 90. wskaźnik dzietności spadł tu z ponad 3 do mniej niż 2. Inaczej niż w Kerali, połowa kobiet w Andhra Pradeś to analfabetki. Obecny dyrektor NPSF Amarjit Singh oblicza, że gdyby cztery największe stany pasa hindi poszły w ślady Andhra Pradeś, nie doszłoby do 40 mln urodzeń. Jego zdaniem, jeśli w całych Indiach przyjmie się nowoczesne programy zachęcania do sterylizacji (w szpitalach, a nie w obozach), w 2050 r. Indie będą liczyły 1,4, a nie 1,6 mld ludności. Krytycy modelu Andhra Pradeś twierdzą, że mieszkańcom Indii potrzebna jest przede wszystkim lepsza opieka zdrowotna, zwłaszcza na wsi. Sprzeciwiają się narzucaniu urzędnikom norm ilościowych wykonywanych zabiegów oraz stosowaniu premii finansowych. – To powinna być decyzja osobista – mówi Nanda. – Kluczem jest zapewnienie znośnej jakości życia na wsi – mówi Almas Ali z Population Foundation. – Zawsze gdy mówimy o ludności Indii, nawet dziś, myślimy głównie o rosnącej liczbie. A trzeba się skupić na ludziach. Doroczna konferencja amerykańskiego stowarzyszenia PAA (Population Association of America) to jedno z najważniejszych zgromadzeń demografów z całego świata. W kwietniu 2010 r. nie dyskutowano o bombie demograficznej. – Ten temat już trochę wyszedł z mody – twierdzi Hevré Le Bras. Demografowie są przekonani, że w drugiej połowie stulecia zakończymy jedyną w swoim rodzaju epokę w dziejach ludzkości – eksplozję demograficzną – i wejdziemy w następną: stabilizacji, a nawet spadku liczby ludności. Ale czy będzie nas zbyt wiele? Na spotkaniu PAA w hotelu Hyatt Regency w Dallas dowiedziałem się, że cała ludzkość zmieściłaby się na obszarze stanu Teksas, gdyby gęstość zaludnienia Teksasu była taka jak w Nowym Jorku. To porównanie sprawiło, że zacząłem liczyć jak Leeuwenhoek. Jeśli w 2045 r. 9 mld ludzi będzie zamieszkiwało sześć kontynentów, to gęstość zaludnienia świata będzie na poziomie tylko nieco wyższym niż pół dzisiejszej gęstości zaludnienia Francji. Francji raczej nie uważa się za jakiś horror. Dlaczego więc świat ma się stać horrorem? Na niektórych obszarach rzeczywiście będzie horror, niektóre zaś obszary są horrorem już dziś. Na świecie jest 21 miast o ludności większej niż 10 mln; w 2050 r. takich miast będzie dużo więcej. Do Delhi przybywają setki tysięcy migrantów rocznie. I – jak podkreśla Shailaja Chandra – okazuje się, że nie ma żadnych planów dostarczenia im wody, mieszkań, odprowadzenia ścieków. Dhaka w Bangladeszu czy Kinszasa w Demokratycznej Republice Konga są dzisiaj 40 razy większe niż w 1950 r. Slumsy tych miast pełne są nędzarzy, którzy uciekli ze wsi przed nędzą jeszcze większą. Bangladesz należy do krajów najgęściej zaludnionych na świecie; jest też jednym z tych, które najbardziej odczują skutki zmian klimatu. Podniesienie się poziomu morza spowoduje konieczność ewakuacji dziesiątków milionów mieszkańców. Rwanda jest przypadkiem równie alarmującym. Jared Diamond w książce Upadek twierdzi, że ludobójcze masakry z roku 1994, które kosztowały życie 800 tys. Rwandyjczyków, były wynikiem nie tylko nienawiści plemiennych, lecz przede wszystkim przeludnienia.
Jemy nie tylko po to, żeby żyć. Wspólny posiłek może być sposobem na zawarcie przyjaźni, formą zalotów, wyrazem wdzięczności za to, co nas spotyka.
Wspólnota stołu to stały element dziejów człowieka. W jaskini Qesem niedaleko Tel Awiwu archeolodzy znaleźli ślady sprzed 300 tys. lat wskazujące na to, że ludzie przyrządzali tam jedzenie na ogniu i wspólnie je spożywali. Pod popiołem Wezuwiusza znaleziono okrągły bochen pieczywa z zaznaczonymi liniami do pokrojenia go w kliny jak tort. W starym jak Biblia zwrocie „łamać się chlebem” uchwycona została siła, z jaką wspólne spożywanie posiłku sprzyja tworzeniu się więzi międzyludzkich, łagodzeniu gniewu, wywoływaniu wesołości. Dzieci, naśladując zwyczaje dorosłych, uwielbiają robić babki z piasku, bawić się w proszony obiad, wymieniać smakołykami na dowód przyjaźni. Już świętowanie pierwszych urodzin nie obywa się bez tortu; skojarzenie jedzenia z miłością będzie trwało do końca życia – a w niektórych systemach wierzeń także i w życiu pozagrobowym. Przypomnijmy grupy etniczne, które kładą pokarmy na grobach bliskich, aby zmarli wiedzieli, że o nich nie zapomniano. Nawet w czasach kryzysu potrzeba świętowania nie ginie. W 1902 r. w Antarktyce, podczas wyprawy Roberta Scotta na żaglowcu Discovery, załoga przygotowała wystawny bankiet dla uczczenia dnia przesilenia zimowego. Sięgnięto do najlepszych zapasów, zarżnięto 45 owiec. Na chwilę można było zapomnieć o mrozie, ciemności, oddaleniu od domu. Po takiej kolacji stwierdziliśmy, że w Antarktyce warto żyć – zapisał Scott. Więcej o jedzeniu w kończącym nasz cykl "Głodna planeta" grudniowym wydaniu "National Geographic Polska" – do nabycia w kioskach w całym kraju.
Wędrówka dusz. O co chodzi w reinkarnacji?
Reinkarnacja jest czymś, co można by uznać za wspólny mianownik hinduistycznych wierzeń.
Hindusi, podobnie jak chrześcijanie, wierzą, że dusza jest nieśmiertelna i została stworzona na podobieństwo boga. W odróżnieniu od niego, nie jest jednak doskonała i aby się z nim połączyć, przechodzi przez kolejne, coraz wyższe wcielenia; od przedmiotu, przez postać rośliny, zwierzęcia, człowieka (i jeszcze parę wyższych). Podczas tej wędrówki – nazywanej sansarą – duch porzuca zużyte ciało tak, jak człowiek znoszoną odzież. O tym, czy kolejne wcielenie okaże się lepsze, czy gorsze, decyduje dobra lub zła karma (dobre lub złe uczynki). Ku mokszy, czyli oświeceniu Wyjście poza cykl ponownych narodzin i kolejnych wcieleń po śmierci kończy moksza, odpowiednik buddyjskiego oświecenia. Według wisznuizmu – jednego z głównych nurtów filozoficznych hinduizmu – może to nastąpić dzięki pozbyciu się materialnych pragnień. Ostateczne zjednoczenie z Absolutem, czyli bezosobowym Brahmanem, to miłosny związek indywidualnej duszy z Duszą Najwyższą. Możliwe jest dzięki jednej z trzech dróg: bhaktijodze (miłości i oddaniu), dźńajodze (zdobywaniu mądrości duchowej) lub karmajodze (bezinteresownemu działaniu). Reinkarnacja jest również podstawą filozofii buddyjskiej, choć zamiast duszy kolejnym wcieleniom podlega tu anatman (dosłownie „nie-dusza” lub „nie-ja”) zbudowana z pięciu skupisk: formy materialnej, uczuć, percepcji, mentalności oraz świadomości. O jej odrodzeniu – podobnie jak w hinduizmie – decyduje jednak prawo karmy, czyli rezultaty niezliczonych uczynków popełnianych zarówno w obecnym życiu, poprzednich wcieleniach, jak i przejściowym stanie po śmierci – tuż przed kolejnymi narodzinami. Są one jednak nieprzewidywalne, dlatego w buddyjskiej filozofii nie ma fatalizmu, z góry skazującego kogoś na gorsze wcielenie. Nikt nie może też go zbawić ani potępić, bo w tej koncepcji nie istnieje zdolny do tego bóg. Reinkarnacja w religiach świata Wiara w reinkarnację łączy nie tylko liczne odłamy hinduizmu. Znajdziemy ją m.in. w wierzeniach afrykańskich, świecie islamu (wierzą w nią niektóre grupy sufickie), fundamentach greckiej filozofii (m.in. u Platona i Pitagorasa), a także niektórych odmianach chrześcijaństwa, np. gnostycyzmie lub nestorianizmie. Większość odrzuciła ją jednak po V Soborze Powszechnym w Konstantynopolu (553 r.), przyjmując, że dusza ludzka pochodzi od Boga i po śmierci zbawiona lub potępiona może być tylko raz.
Plotło się, plecie się i będzie się pleść! Plecionkarstwo od wieków stanowi część historii człowieka
Dla Serfenty jest światowym rzemiosłem i wspólnym językiem, który opowiada o naszej przeszłości i przyszłości. Konferencja „Viva Basket!” pokazała, jak istotną i różnorodną rolę pełni w życiu człowieka. 7 i 8 sierpnia 2014 roku w Cieszynie odbyła się konferencja „Viva Basket!”. Dzięki Hildigard Mufukare dowiedzieliśmy się, że w Zimbabwe, kraju, w którym stopa bezrobocia sięga 95 procent, kobiety dzięki tworzeniu koszy mogą utrzymać swoje rodziny i zapewnić edukację swym dzieciom. Organizacja Lupane Women’s Centre nie tylko dba o zbyt produktów, ale też pomaga kobietom w podniesieniu poczucia własnej wartości. Podobną rolę pełni realizowany w Ugandzie społeczny projekt Danida, m.in. przez Jette Melgren i Jana Johansena z Danii. Gaura Mancacaritadipura, doradca wiceministra kultury w Ministerstwie Edukacji i Kultury Indonezji, opowiedział o wyrobach Noken, wytwarzanych przez grupy etniczne Papui, z których część zamieszkuje w lasach, z dala od cywilizacji. Tworzone z włókien drzewnych torby, siatki, nakrycia głowy Noken zostały wpisane na Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Oprócz konferencji odbył się plener artystyczny „On the border” , zapraszamy do obejrzenia jego efektów w okolicch "różowego mostu" w Cieszynie oraz w Parku im. A. Sikory w Czeskim Cieszynie, gdzie powstały instalacje duńskiego duetu Jette Mellgren i Jana Johansena, Hiszpana Carlosa Fontalesa, Żywej Architektury z Cieszyna oraz Lois Walpole z Wielkiej Brytanii. Z kolei w Zamku Cieszyn czeka na nas hiszpańska wystawa "Więcej niż kosze" Carlosa Fontalesa, a w Muzeum Śląska Cieszyńskiego wystawa Stowarzyszenia Serfenta „Niech się plecie!”. Projekt „Niech żyje kosz!/Viva Basket!” ruszył w maju 2014 i jest kontynuacją działań realizowanych przez Stowarzyszenie Serfenta. Organizacja od pięciu lat dokumentuje, popularyzuje, edukuje i podejmuje działania wspierające proces rewitalizacji plecionkarstwa. Teraz trwają badania etnograficzne w Polsce i Norwegii. Ekipa badawcza dąży do pokazania bogactwa i różnorodności w zakresie wyplatania, które można zaobserwować na terenie obu krajów. W związku z tym, że organizacja nadal poszukuje funduszy by móc kontynuować projekt, ruszyła kampania społecznego finansowania, dzięki której można „wygrać” udział w takiej wyprawie. Innymi nagrodami za wsparcie są na przykład indywidualne warsztaty plecionkarskie, filmy instruktażowe czy wyplatany ze słomy kosz podlaski. Zachęcamy do wsparcia: https://wspieram.to/2186-viva-basket-widget.html. Więcej na www.serfenta.pl oraz na portalu społecznościowym: https://www.facebook.com/Serfenta.
Wikingowie i rdzenni Amerykanie - spotkanie bez przelewu krwi. Przeczytaj tekst Heather Pringle i zobacz niesamowite zdjęcia, których autorem jest David Coventry
Patricia Sutherland zauważyła to od razu. Takie miękkie w dotyku, jakby puszyste. Ich kawałki znaleziono w opuszczonej osadzie na północnym cyplu Ziemi Baffina, kanadyjskiej wyspy leżącej daleko za kołem podbiegunowym. 700 lat temu przedstawiciele tubylczych plemion łowieckich ogrzewali się tu lampkami opalanymi foczym łojem. Owe miękkie sznurki zdziwiły już pewnego misjonarza w latach 80. XX w., który w pozostałościach osady wykopał ich bardzo wiele. Zrobiono je z sierści zająca polarnego wyskubywanej z futer. Różnią się bardzo od strun ze ścięgien zwierzęcych stosowanych przez tutejszych łowców-zbieraczy. Skąd się tu wzięły? Stary misjonarz nie znalazł odpowiedzi na to pytanie, więc zapakował sznurki wraz z resztą znalezisk i przesłał wszystko do Musée Canadien des Civilisations w Gatineau w Quebecu. Minęły lata. Pewnego dnia w 1999 r. Sutherland, archeolog zatrudniona w muzeum do opracowania znalezisk z obszarów polarnych, przyjrzała się sznurkom pod mikroskopem i zauważyła, że to przędza z krótkiego włosia. Tymczasem dawni myśliwi z Ziemi Baffina nie umieli ani prząść, ani tkać. Skórzaną odzież zszywali strunami otrzymanymi ze ścięgien. Skąd zatem wzięła się przędza? Sutherland zaczęło coś świtać. Parę lat wcześniej brała udział w wykopaliskach na Grenlandii, gdzie widziała podobną przędzę wygrzebaną z klepiska tkalni w osadzie wikingów. Dlatego od razu sięgnęła po telefon i zadzwoniła do koleżanki z Danii, specjalistki od wyrobów włókienniczych wikingów. Po kilku tygodniach otrzymała informację, że jej kanadyjskie sznurki nie różnią się niczym od wyrobów staroskandynawskich prządek z Grenlandii. – Oniemiałam – wspomina Sutherland. Odkrycie potwierdzało przeczucie, które nawiedzało Sutherland od lat, skłaniając do żmudnych naukowych poszukiwań. Czyżby drużyna wikingów wylądowała na brzegach Ziemi Baffina i zetknęła się z jej rdzennymi mieszkańcami? Czyżby ta przędza stanowiła klucz do zaginionego rozdziału dziejów Nowego Świata? Wikingowie w Nowym Świecie Średniowieczni Wikingowie byli niezrównanymi żeglarzami i odkrywcami nowych lądów. Budowali mocne drewniane łodzie, które nawet dziś budzą podziw, i wyprawiali się nimi z rodzinnej Skandynawii po ziemie i skarby. Niektórzy z nich w VIII w. najeżdżali zbrojnie ziemie dzisiejszej Szkocji, Anglii i Irlandii, co uwieczniono w średniowiecznych manuskryptach. Inni zajęli się handlem z dalekimi krajami. Już w IX w. kupcy wikińscy pchali się na wschód wzdłuż wybrzeży mórz Białego i Czarnego, a potem przedzierali się rzekami Europy Wschodniej. Zakładali miasta na głównych szlakach kupieckich Eurazji i prowadzili handel wymienny najwykwintniejszymi towarami Starego Świata – wyrobami szklanymi z doliny Renu, srebrem z Bliskiego Wschodu, muszlami z Morza Czerwonego, jedwabiem z Chin.Najodważniejsi żeglowali daleko na zachód, na niebezpieczne, mgliste wody północnego Atlantyku. Na Islandii i Grenlandii kolonie wikingów uprawiały ziemię i zapełniały składy luksusowymi wytworami Arktyki przeznaczonymi na europejskie rynki: kłami morsów i narwali (te ostatnie sprzedawano jako rogi jednorożców). Niektórzy skandynawscy wodzowie, nie bojąc się nieznanego, parli dalej na zachód, płynąc wśród gór lodowych ku Ameryce. Gdzieś między 989 a 1020 r. 90-osobowa grupa żeglarzy skandynawskich, kobiet i mężczyzn, wylądowała na brzegu Nowej Fundlandii. Zbudowali tam trzy solidne wielorodzinne chaty i jeszcze kilkanaście krytych darnią budowli: kuźni, tkalni, warsztatów szkutniczych. W latach 60. XX w. norweski poszukiwacz przygód Helge Ingstad oraz jego żona, archeolog Anne Stine Ingstad, w miejscu nazwanym L’Anse aux Meadows odkryli zarośnięte ruiny tej osady i przeprowadzili tam pierwsze wykopaliska. Później archeolodzy kanadyjscy u brzegów Wyspy Ellesmere’a wykopali żelazne łączniki używane do budowy łodzi i inne wytwory rąk ludzkich wskazujące, że rozbił się tam statek wikingów. W następnych latach jednak pozostałości po legendarnych wikińskich wyprawach do Nowego Świata znaleziono bardzo mało – aż do czasu, gdy tematem zajęła się Patricia Sutherland, obecnie pracująca na Uniwersytecie Aberdeen. Jak po sznurku Sutherland maszeruje krętą skalistą ścieżką w stronę zielonego obniżenia na Ziemi Baffina – doliny Tanfield. Ekipa współpracowników podąża za nią gęsiego. Nad skalistym wybrzeżem zwanym przez skandynawskich żeglarzy Hellulandem, „ziemią płaskich kamieni”, niebo jest błękitne. Na długo przed przybyciem wikingów rdzenni mieszkańcy tej ziemi zbudowali tu osadę. Dziś miejsce nosi nazwę Nanook. Schodząc w dół, Sutherland jest czujna, bo zaglądają tu niedźwiedzie polarne. Brzeg jest jednak czysty. Badaczka mija dwa słodkowodne bajorka i zachwyca się grubymi mchami porastającymi dno doliny. – Zielono tu i pełno darni do budowy chat. To najlepsza dolina w okolicy. Sutherland jest w doskonałym nastroju. Przed nami zaciszna zatoczka, naturalny port dla łodzi wikingów. Na powierzchni kałuż wśród torfowisk widać gdzieniegdzie oleistą warstewkę bakteryjną wskazującą na występowanie rud darniowych, z których skandynawscy kowale umieli wytapiać żelazo. Ale gdy docieramy na miejsce wykopalisk, mina badaczki rzednie. Po nocnej ulewie w dołach wykopaliskowych zebrała się mulista woda. Jej pompowanie i wylewanie wiadrami zajmie wiele godzin. Sutherland ma szczupłą sylwetkę, dziewczęcy głos i niewiele ponad 1,5 m wzrostu, przez co nie wygląda na szefową wyprawy. Ale 63-letnia archeolog co rano stawia się do kopania jako pierwsza, a wieczorem zawija się w śpiwór jako ostatnia. Wszędzie jej pełno: smaży naleśniki, podejmuje śniadaniem eskimoskich gości, sprawdza pastuch elektryczny chroniący obozowisko przed niedźwiedziami. Do niej należą wszystkie decyzje, i te zasadnicze, i te drobne. Ale Sutherland jest zdeterminowana. Gdy w 1999 r. odkryła, że przechowywane w Musée Canadien des Civilisations sznurki to przędza, pognała do muzealnych magazynów. Zaczęła przeglądać eksponaty wykopane przez innych archeologów w osadach myśliwych tundry arktycznej należących do tzw. kultury Dorset. Istniała ona na wschodnim wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego przez blisko 2 tys. lat, po czym zagadkowo zanikła pod koniec XIV w. Przeglądając, również pod mikroskopem, setki eksponatów, Sutherland odkryła więcej kawałków przędzy. Pochodziły one z czterech głównych stanowisk – Nunguvik, dolina Tanfield, wyspa Willows oraz wyspa Avayalik – rozrzuconych wzdłuż 2 tys. km wybrzeża, od północnego skraju Ziemi Baffina po północny brzeg Labradoru. Sutherland zauważyła coś, co zdecydowanie odróżniało znaleziska z tych miejsc od innych. Wykopano tam liczne kawałki drewna, choć stanowiska znajdują się na bezdrzewnej tundrze. Ku swemu zdumieniu Sutherland odkryła kawałki lasek z karbami, używanych przez wikingów do rejestrowania transakcji handlowych, oraz wrzecion do przędzenia. Znalazła też fragmenty drewna z kwadratowymi otworami po gwoździach i przypuszczalnie plamami rdzy. Wiek jednego z takich fragmentów ustalono metodą radiowęglową na XIV w., czyli schyłkowy okres osadnictwa skandynawskiego na Grenlandii. Im więcej obiektów zaliczonych przez poprzedników do kultury Dorset badała Sutherland, tym więcej znajdowała dowodów, że wybrzeża te odwiedzali wikingowie. Badając narzędzia kamienne, odkryła ok. 30 tradycyjnych skandynawskich osełek używanych przez wikingów. Znalazła też kilka rzeźbionych podobizn twarzy o europejskich rysach: z długimi nosami, wydatnymi brwiami i czymś, co wygląda na brody. Wszystkie te wytwory rąk ludzkich wskazywały na istnienie pokojowych kontaktów między łowcami kultury Dorset a skandynawskimi przybyszami. Chcąc zebrać więcej dowodów, Sutherland musiała wznowić wykopaliska. Za najbardziej obiecujące z czterech wspomnianych stanowisk uznała dolinę Tanfield. W ruinach szczególnych torfowo-kamiennych budowli prowadził tu prace w latach 60. XX w. amerykański archeolog Moreau Maxwell. Pisał później, że budowle te są bardzo trudne do zinterpretowania, ale uznał ostatecznie, że są to domy wzniesione przez tubylców. Siedząc w gabinecie w otoczeniu tac z wytworami wikingów, Sutherland doszła do wniosku, że to mało prawdopodobne. Myśliwi kultury Dorset budowali ciasne chaty nie większe od współczesnej sypialni. Natomiast budowla w dolinie Tanfield była dużo, dużo większa – jedna z jej ścian miała 12 m długości. Latrynowy dowód Jest chłodne polarne popołudnie. Sutherland pochyla się nad kwadratem odsłoniętej ziemi wewnątrz tajemniczych kamiennych ruin. Czubkiem kielni archeologicznej podważa kawałek wielorybiej kości. Podnosi go, oczyszcza pędzelkiem. Widać dwa wywiercone otwory. Łowcy kultury Dorset nie używali wierteł. Otwory wydłubywali. Natomiast cieśle wikińscy mieli świdry i wiercili w drewnie otwory na kołki, którymi łączyli elementy. Sutherland wrzuca znalezisko do foliowej torby. Tłumaczy mi, że na tym stanowisku już dawno temu prowadzono intensywne wykopaliska, więc to, co teraz wydobywa, to drobiazgi przeoczone przez poprzedników. Mimo to rzucają one nowe światło na tożsamość mieszkańców doliny Tanfield. I tak na przykład w osadach z wnętrza budowli Sutherland wytropiła kilkanaście drobnych kawałków skór. Przeprowadzona później analiza laboratoryjna wykazała, że to skóra szczurów gatunków europejskich, przede wszystkim szczura śniadego, który mógł dotrzeć do Arktyki tylko na pokładzie łodzi. W ruinach znalazły się jeszcze wyraźniejsze dowody. Jeden z archeologów wykopał szpadel z wielorybiej kości bardzo podobny do tych, które znajdowano w osiedlach wikingów na Grenlandii. Sutherland zwraca uwagę, że pod względem zarówno materiału, jak i wielkości narzędzie odpowiada tym, które stosowano na Grenlandii do wycinania kostek darni do budowy domów. Wszystko do siebie pasuje. Sutherland i jej współpracownicy znaleźli pozostałości kostek darniowych, materiału używanego przez wikingów do ocieplania ścian, oraz fundamenty z wielkich kamieni przyciętych przez kogoś, kto chyba dobrze znał skandynawską technikę budowlaną. Wielkość całej budowli, rodzaj ścian, kanał odpływowy obłożony płaskimi kamieniami – wszystko to odpowiada cechom budynków wznoszonych przez wikingów na Grenlandii. Jeden z zakątków wyraźnie cuchnie. Na podłodze członek ekipy wykopał kępy mchu wielkości garści. Wikingowie używali takich kęp w charakterze papieru toaletowego. – Łowcy kultury Dorset nigdy nie przebywali w jednym miejscu na tyle długo, by konieczne było budowanie latryn – mówi Sutherland. Ale po co ruchliwi wikingowie mieliby się zatrzymywać na dłużej w tym smaganym wichrami zakątku Hellulandu? Szukali tu jakichś skarbów? Arktyczny biznes W końcu IX w. na dworze króla angielskiego Alfreda Wielkiego pojawił się zamożny kupiec wikiński Ottar. Wielmoża był odziany w luksusowe zagraniczne szaty i opowiadał ze swadą o długiej podróży przez Morze Białe, na którego wybrzeżach ludzie północy, zwani Samami, dostarczali mu polarnych skarbów: futer z wydr morskich i kun, worków miękkiego ptasiego puchu. Wiking pokazał królowi kość z kłów morsa, z której można rzeźbić figury szachowe i inne wspaniałości. Ottar nie był jedynym kupcem wikińskim, który zaspokajał europejski popyt na towary luksusowe z mroźnej Północy. Każdej wiosny osadnicy grenlandzcy żeglowali na północ, ku terenom łowieckim na wybrzeżach znanych jako Nordsetur. Średniowieczni Grenlandczycy zakładali tam obozowiska, polowali na morsy i inne polarne zwierzęta, wypełniali łodzie towarem na handel: futrami, skórami, kłami morsów i narwali, a nawet żywymi niedźwiadkami polarnymi. Zaledwie dwa czy trzy dni żeglugi na zachód od Nordsetur, po drugiej stronie wzburzonych wód Cieśniny Davisa, leży następna, może nawet obfitsza w skarby kraina: Helluland. Skute lodowcami góry piętrzą się niegościnnie, ale w zimnych wodach roi się od morsów i narwali, a na lądzie nie brak reniferów i zwierząt futerkowych. Podobnie jak Ottar, skandynawscy żeglarze eksplorujący tysiąc lat temu północnoatlantyckie wybrzeża szukali najpewniej dostawców, partnerów handlowych. Na Nowej Fundlandii, w regionie, który nazwali Winlandią, przybyszów przyjęto wrogo. Tubylcy byli uzbrojeni, a obcych uważali za intruzów. Natomiast w Hellulandzie małe koczownicze grupki myśliwych kultury Dorset mogły dostrzec korzyści z wymiany i powitać wikingów życzliwie. Łowcy Dorset byli słabo uzbrojeni, ale myśliwymi byli doskonałymi. Polowali na morsy i chwytali w pułapki zwierzęta futerkowe, z których miękkiej sierści da się uzyskać luksusową przędzę. Co więcej, część naukowców jest zdania, że ludzie kultury Dorset byli urodzonymi kupcami. Od setek lat prowadzili z tubylczymi sąsiadami ożywiony handel wymienny miedzią i innymi rzadkimi dobrami. – To byli prawdziwi biznesmeni Arktyki – twierdzi Sutherland. Nie musząc się obawiać stałych mieszkańców, skandynawscy żeglarze mogli sobie pozwolić na założenie w dolinie Tanfield sezonowej osady nie tylko myśliwskiej, lecz także handlowej. Na terenie tym licznie występowały lisy polarne, a w zamian za skórki zamorscy przybysze mogli zaoferować dwa pożądane przez łowców Dorset towary: kawałki drewna, w których można rzeźbić, i małe grudki metalu, które daje się przekuć na groty i noże. Dowody archeologiczne wskazują, że część rodzin łowców Dorset obozowała w pobliżu osady wikingów, prawdopodobnie obrabiając skóry i futra dla przybyszów. Przed Sutherland jeszcze mnóstwo pracy. Po pierwsze, zbadano dotąd zaledwie maleńki fragment doliny Tanfield. Po drugie, zdumiewające znaleziska Sutherland – dowody na pokojowe kontakty między skandynawskimi żeglarzami a tubylcami z Ameryki Północnej i najstarsze ślady europejskiego handlu futrami w Nowym Świecie – wzbudziły w środowisku naukowym ożywione dyskusje i spory. Najważniejszą sprawą w archeologii jest interpretacja znalezisk. Podobnie jak to było z odkryciami w L’Anse aux Meadows 10 lat wcześniej, walka o zaakceptowanie „wikińskiej” interpretacji będzie trudna i długotrwała. Ale Sutherland ma pewność, że uda się jej przekonać wątpiących. Osłania sobie twarz siatką przeciw komarom i wraca do kopania. – Tu jest jeszcze mnóstwo rzeczy do znalezienia, jestem pewna – mówi z uśmiechem. – I znajdziemy je.
Człowiek to tylko trochę doskonalsza małpa – przekonuje autor książki
Brytyjski psycholog ewolucyjny Robin Dunbar niezwykle zgrabnie prowadzi wywód o tym, skąd wziął się gatunek ludzki. Wbrew tytułowi nie dokonuje jednak przy okazji żadnej rewolucji naukowej. Zamiast tego zastanawia się, co odróżnia homo sapiens od ich najbliższych małpich kuzynów. Skąd nasza umiejętność pojmowania abstraktu, podczas gdy inne człekokształtne radzą sobie tylko z konkretem? Co stało się z naszymi przodkami – gatunkiem homo erectus? I wreszcie – co wspólnego ma ekspansja homo sapiens z nagłym zniknięciem neandertalczyków? Fakt ten jest – jak zauważa Dunbar – podejrzany, jeśli weźmiemy pod uwagę, że ta nieprzeciętnie skuteczna ewolucyjnie rasa zamieszkiwała Europę od Półwyspu Iberyjskiego na zachodzie aż po Uzbekistan i Iran na wschodzie przez większą część 300 tys. lat – nieco dłużej niż my, ludzie współcześni, dotąd w ogóle istniejemy! Cóż, jesteśmy tylko trochę doskonalszą małpą – konstatuje Brytyjczyk, wskazując równocześnie sytuacje, w których ewolucja mogła sobie poradzić z nami trochę lepiej. Opisuje, dlaczego w imię dwunożności nasi przodkowie musieli zrezygnować z chodzenia po drzewach oraz co powoduje, że narodziny dziecka są dla matki Homo sapiens tak bolesne. Książka ukazała się nakładem Copernicus Center Press.
7 Nowych Cudów Polski: Sierpc – Mazowsze w pigułce
Nawet jeśli nigdy nie byliście w Sierpcu, na pewno oglądaliście tutejszy skansen. Bo to tu kręcono takie szlagiery filmowe jak Pan Tadeusz czy Ogniem i mieczem
Proszę zamknąć oczy, przenosimy się w inne czasy i do innego świata – w ten oryginalny sposób Jan Rzeszotarski, dyrektor Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu, próbuje mi wytłumaczyć idee kierowanej przez siebie placówki. Posłusznie wykonuje polecenie i przekonuje się, że magia działa! Na ponad 50 ha zrekonstruowano tu całkiem spora mazowiecka wieś sprzed lat. To jeden z największych tego typu obiektów w Polsce, ale nie tylko to decyduje o jego wyjątkowości. – Zależy nam, by nie było tu martwej ekspozycji. Dlatego dbamy, by obok zagród kwitły przydomowe ogródki i sady, hodujemy też zwierzęta gospodarskie – mówi Jan Rzeszotarski. Od kilku lat w skansenie rosną stare, zapomniane juz gatunki jabłoni, grusz czy śliw. Odtworzono je specjalnie na potrzeby Sierpca w Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa im. Stanisława Pieniążka w Skierniewicach. Poczuć wieś Muzeum mieści się na terenie dawnego majątku ziemskiego Bojanowo, który w drugiej połowie XIX w. założył Józef Wolibner. Decyzje o stworzeniu skansenu podjęto w połowie lat 70. ubiegłego stulecia. Ale jego złote czasy zaczęły się jakieś 10 lat temu, kiedy dzięki wsparciu samorządu województwa mazowieckiego w znacznej mierze zmienił on swoje oblicze. Odtworzono 11 budynków gospodarczych, translokowano unikatowy XVIII-wieczny kościół z Drążdżewa, odtworzono też dworski folwark. Obecnie w nowych pomieszczeniach można oglądać kolekcję rzeźby ludowej, powozy dworskie oraz wnętrza szlacheckie z przełomu XIX i XX w. Najważniejsze jednak, że dawną wieś można tu nie tylko zobaczyć, ale też poczuć. Zagrody, karczmy, kuźnia, wiatrak czy olejarnia tętnią życiem – zwłaszcza od maja do września, kiedy w niedzielę odbywają się tu pokazy dawnych prac gospodarskich. Można więc spróbować świeżo utłuczonego masła, własnoręcznie skosić kosą trawę, podpatrzeć prace wikliniarza i kowala, a nawet porozmawiać z najprawdziwszym szewcem, który zanim zaczął współpracę z muzeum, przez kilkadziesiąt lat rzeczywiście utrzymywał się z szycia butów. A także pojeździć konno, upiec na ognisku kiełbaskę, potańczyć przy kapeli ludowej, wreszcie zapoznać się m.in. z pyszna kuchnia regionalna w karczmie o wdzięcznej nazwie Pohulanka. W rytm kalendarza Imprezy plenerowe maja swój stały, naturalny kalendarz. W nadchodzącym roku skansen zaprasza m.in. na następujące wydarzenia: 24 marca – Niedziela Palmowa. W kościele z Drążdżewa odbywa się msza. W muzeum organizowany jest kiermasz wielkanocny i następuje otwarcie wystawy Wielkanoc na Mazowszu. 1–3 maja – Majówka w skansenie. Wspólna rodzinna zabawa i śpiewanie dawnych piosenek. 5 maja 2013 r. – Gotowanie na polanie. Prezentacja tradycji kulinarnych regionu mazowieckiego. 2 czerwca 2013 r. – Dzień Dziecka. Okazja, by się dowiedzieć, jak się bawiły i uczyły dzieci na przełomie XIX i XX w. 7 lipca 2013 r. – Miodobranie. Pokazy prac pszczelarskich. Plus kiermasz wyrobów i akcesoriów pszczelarskich. 4 sierpnia 2013 r. – Żniwa w skansenie. Można spróbować swoich sił w ścinaniu zboża kosa czy wiązaniu snopów. 1 września – Wykopki. Wszystko czym kiedyś zajmowano się na wsi w czasie pracowitej jesieni. Choć największe imprezy odbywają się tu w okresie wiosenno-letnim, skansen czynny jest przez cały rok. I właściwie w każdym miesiącu warto go odwiedzić – a to dzięki projektowi „Rok polski w tradycyjnych zajęciach codziennych”. W jego ramach ekspozycje wnętrz zmieniają się w zależności od pory roku. I tak np. w grudniu chałupy i dwór przybierają bożonarodzeniowe oblicze – pojawiają się np. XIX-wieczne ozdoby świąteczne, zastawiane są też stoły wigilijne, inaczej we dworze, a inaczej w izbie chłopskiej. Z kolei wiosna domy przygotowywane są do obchodów Wielkanocy. Jak zapewnia dyrektor, skansen w Sierpcu zamierza się rozwijać nadal. Planowana jest budowa hotelu na 180 osób z basenem i spa, a w dalszej przyszłości także stworzenie przysiółka drobnoszlacheckiego oraz wsi ulicówki (w tej chwili zrekonstruowana jest rzędówka ). – Gdy to się nam uda, będziemy mieli w Sierpcu całe Mazowsze w pigułce – zapowiada dyrektor Rzeszotarski. INFO Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu ul. Gabriela Narutowicza 64, tel. 24 275 28 83 Dojazd do skansenu jest możliwy od miasta (ul. Narutowicza) oraz trasy nr 10 (Warszawa–Bydgoszcz) Rezerwacje grup rezerwacje@mwmskansen.pl WWW www.mwmskansen.pl