Pod Afryką Ziemia rytmicznie pulsuje. To początek nowego oceanu
Naukowcy zidentyfikowali dynamiczne przepływy gorącej materii płaszcza Ziemi głęboko pod prowincją Afar w Etiopii. Gorąca lawa „pulsuje” w ścisłym powiązaniu z ruchami płyt tektonicznych w regionie Wielkich Rowów Afrykańskich. To odkrycie kluczowe dla zrozumienia przyszłości kontynentu – kiedyś powstanie tam nowy ocean.
Spis treści Co odkryli naukowcy w rejonie Afar? Głębokie „tętno Ziemi” pulsuje pod płytami tektonicznymi Znaczenie odkrycia dla przyszłości Ziemi Naukowcy z Uniwersytetu w Southampton, we współpracy z dziesięcioma instytucjami międzynarodowymi, odkryli pulsujące przepływy gorącej materii z głębi Ziemi pod Afryką, które mogą doprowadzić do powstania nowego oceanu. Co odkryli naukowcy w rejonie Afar? Badania, opublikowane w czasopiśmie „Nature Geoscience”, koncentrują się na regionie Afar w Etiopii – unikatowym miejscu, gdzie spotykają się wielkie uskoki tektoniczne: Wielki Rów Wschodni i Rów Abisyński. To część tzw. Wielkich Rowów Afrykańskich. Afar to jeden z najciekawszych regionów, gdzie znajdują się afrykańskie wulkany. W rejonie Afar naukowcy zidentyfikowali dynamiczny słup gorącej materii płaszcza Ziemi (jednej z warstw wnętrza Ziemi), który unosi się pulsacyjnie, przypominając bicie serca. To istotne odkrycie pokazuje, że głębokie procesy zachodzące we wnętrzu Ziemi są ściśle powiązane z ruchem płyt tektonicznych i procesami zachodzącymi na powierzchni skorupy ziemskiej. Głębokie „tętno Ziemi” pulsuje pod płytami tektonicznymi Przez miliony lat płyty tektoniczne ścierają się i oddalają od siebie w strefach ryftowych, takich jak Afar w Etiopii. W efekcie wierzchnia, twarda warstwa naszej planety, czyli skorupa ziemska, robi się w tych miejscach coraz cieńsza. W długiej perspektywie takie procesy prowadzą do powstania nowych oceanów – i właśnie taki proces obserwowany jest w Afarze. Dr Emma Watts, główna autorka badania, wskazuje, że pióropusz gorącej materii nie jest jednolity ani statyczny, lecz rytmicznie pulsuje. To wewnętrzne „tętno Ziemi” jest regulowane przez położenie płyt tektonicznych, co zmienia sposób, w jaki rozumiemy oddziaływanie wnętrza planety na jej powierzchnię. Zespół przeanalizował ponad 130 próbek skał wulkanicznych z regionu Afar. Poza tym wykorzystał już istniejące dane. Wszystko zostało poddane zaawansowanemu modelowaniu statystycznemu. Wyniki ujawniły wyraźne wzory ruchu materii płaszcza Ziemi. Zależy on od warunków tektonicznych – w „szybszych” ryftach, np. Abisyńskim, pulsacje przemieszczają się szybciej i bardziej regularnie, niczym krew przez wąską tętnicę. Znaczenie odkrycia dla przyszłości Ziemi Prof. Tom Gernon z Uniwersytetu w Southampton podkreśla, że pulsacje są modulowane przez grubość i ruch płyt tektonicznych na powierzchni. Dr Derek Keir dodaje: „Zrozumieliśmy, jak ściśle ruchy płaszcza Ziemi są powiązane z ruchem płyt. To ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia aktywności wulkanicznej, trzęsień ziemi oraz ewolucji kontynentów” Badania mają również praktyczne znaczenie: pod miejscami, gdzie płyty tektoniczne są najcieńsze, może koncentrować się aktywność wulkaniczna. To może pomóc lepiej przewidywać zjawiska geologiczne i wulkaniczne. Jak zauważa dr Watts, współpraca interdyscyplinarna była kluczowa, aby połączyć dane z różnych dziedzin i technik – dopiero w ten sposób możliwe było stworzenie pełnego obrazu „pulsującej Ziemi” pod Etiopią. Źródło: Nature Geoscience Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tama Wielkiego Odrodzenia miała rozwiązać problemy energetyczne Etiopii. Stała się kością niezgody z sąsiadami
Tama Wielkiego Odrodzenia jest największą w Afryce instalacją hydroenergetyczną. Kolos wybudowany kosztem 4,6 mld dolarów powstał, by zwiększyć produkcję energii w Etiopii i poprawić sytuację lokalnej ludności. Inne zdanie na ten temat mają władze państw zlokalizowanych w dolnym biegu Nilu. Rząd Egiptu stoi na stanowisku, że śmiała inwestycja zagraża dostawom wody z Nilu, a władze Sudanu dodatkowo wyrażają obawę o bezpieczeństwo zapory, która znajduje się w odległości zaledwie kilkunastu kilometrów od granicy. W rezultacie, Tama Wielkiego Odrodzenia stała się zarzewiem konfliktu, który do dziś nie doczekał się rozwiązania.
Spis treści: Informacje o Tamie Wielkiego Odrodzenia Geneza budowy Tamy Wielkiego Odrodzenia Tama Wielkiego Odrodzenia może zagrozić bioróżnorodności Tama Wielkiego Odrodzenia kością niezgody z Egiptem Każda inwestycja, której przedmiotem jest budowa tamy, wzbudza kontrowersje i obawy. Każdorazowo istnieje bowiem ryzyko, że tego typu obiekt doprowadzi do zaburzenia stosunków wodnych na obszarach znajdujących się poniżej. Emocje towarzyszące Wielkiej Tamie Odrodzenia są proporcjonalne do wielkości samej budowli i zbiornika, który zasila. Trudno się temu dziwić. Egipt jest dosłownie uzależniony od podaży słodkiej wody, którą zapewnia Nil. Informacje o Tamie Wielkiego Odrodzenia Tama Wielkiego Odrodzenia jest największą hydroelektrownią w Afryce. Mierzy 1780 metrów długości i 145 metrów wysokości. Po spiętrzeniu Nilu Błękitnego powstał ogromny zbiornik wodny o pojemności 74 mld metrów sześciennych i długości 246 km, największy na całym kontynencie. Zasilana dwiema turbinami elektrownia na zaporze docelowo ma osiągnąć moc 6000 MW. Potężna budowla stanęła na Nilu Błękitnym. Jest zlokalizowana w zachodniej części Etiopii, w regionie Benishangul-Gumuz, w odległości zaledwie 15 km od granicy z Sudanem. Wypływający z jeziora Tana Nil Błękitny jest najdłuższym i najzasobniejszym w wodę dopływem Nilu. Ponad 70 proc. wód dopływowych pochodzi właśnie z tej rzeki. Geneza budowy Tamy Wielkiego Odrodzenia Etiopia, drugi najludniejszy kraj Afryki, od lat zmaga się z poważnym deficytem energetycznym. Jak wynika z danych Banku Światowego, około dwie trzecie Etiopczyków nie ma dostępu do energii elektrycznej. By poprawić sytuację ludności, a jednocześnie wspomóc rozwój gospodarczy kraju, etiopski rząd zdecydował się na budowę ogromnej zapory grawitacyjnej, mającej wytwarzać energię na użytek wewnętrzny i eksportową. Śmiała inwestycja ma ma zapewnić dostęp do energii ponad 60 milionom mieszkańców. Plan budowy Tamy Wielkiego Odrodzenia został ogłoszony w 2010 roku. Rok później (w kwietniu 2011 roku) inwestycja wkroczyła w fazę realizacji. Budowę zapory powierzono włoskiemu koncernowi Salini Imregilo. Pierwotny plan zakładał, że w 2017 roku obiekt zostanie ukończony. Dość szybko stało się jednak jasne, że nie uda się dotrzymać tego terminu, więc finał prac przesunięto na rok 2019. 20 lutego 2022 roku hydroelektrownia zaczęła wytwarzać prąd. Uruchomiona została wówczas pierwsza turbina. Tama Wielkiego Odrodzenia może zagrozić bioróżnorodności O ile inwestycja nie ma wpływu na wpływu na bezpieczeństwo wodne Etiopii, to na bezpieczeństwo energetyczne już tak. Należy jednak podkreślić, że etiopski projekt może mieć poważne konsekwencje środowiskowe. Przykładów nie trzeba szukać daleko. W 1971 roku zakończyła się budowa Tamy Asuańskiej w Egipcie. Po pewnym czasie liczba gatunków ryb słodkowodnych zmalała z 72 do 25. Jakby tego było mało, deficyt mułu, który wystąpił po uruchomieniu zapory, wpłynął negatywnie na żyzność terenów otaczających koryto rzeki. Możliwe konsekwencje inwestycji Ze względu na lokalizację, Tama Wielkiego Odrodzenia stwarza poważne zagrożenie dla Sudanu i Egiptu. W przypadku ewentualnego przerwania zapory doszłoby do wystąpienia wielkiej fali powodziowej, która byłaby realnym zagrożeniem dla Chartumu, stolicy Sudanu. Nie można też nie wspomnieć o innych możliwych konsekwencjach. Niektórzy eksperci podnoszą, że całkowite napełnienie rezerwuaru może w przyszłości naruszyć stabilność sejsmiczną w Sudanie. Równie poważne konsekwencje mogą spaść na Egipt, który będzie zmuszony uzupełniać niedobory wody w Nilu zasobami zgromadzonymi w sztucznym Jeziorze Nasera. To doprowadzi do zmniejszenia rezerw, co będzie najbardziej odczuwalne w okresach susz i narazi kraj na poważne konsekwencje. Tama Wielkiego Odrodzenia kością niezgody z Egiptem Nil Błękitny jest kluczowym dopływem Nilu, a najdłuższa rzeka Afryki i jedna z najdłuższych na świecie ma fundamentalne znaczenie dla Egiptu. Dla kraju w północno-wschodniej Afryce jest głównym źródłem wody. Zaspokaja potrzeby bytowe, gospodarcze, a także utrzymuje przy życiu rolnictwo w kraju zamieszkanym przez ponad 112 milionów osób. Zbyt niski stan wody w rzece oznacza prawdziwą katastrofę dla Egipcjan. Egipski rząd wyraził swoje zaniepokojenie w tej sprawie, gdy w 2010 roku władze Etiopii ogłosiły swoje zamiary. Sytuacja zaczęła się pogarszać wraz z postępem prac. Politycy z kraju nad Nilem zgłaszali swoje zastrzeżenia co do tempa napełniania zbiornika. Kilkukrotnie padły nawet groźby zbrojnej interwencji w rejonie zapory. Etiopia ignorowała stanowisko Egiptu. Mało tego, by uzasadnić słuszność przedsięwzięcia, tamtejszy rząd wysunął kontrargument o niesprawiedliwym zagospodarowaniu zasobów Nilu. Z kolei egipskie władzę nazwały wielką inwestycję „egzystencjalnym zagrożeniem”. Nic nie wskazywało, że zwaśnione kraje osiągną w tej sprawie porozumienie. Prawne podstawy sporu Egipt sankcjonuje swoje stanowisko porozumieniem egipsko-sudańsko-brytyjskim, podpisanym w 1959 roku. Na mocy poczynionych wówczas postanowień, krajowi nad Nilem przysługuje przydział 55,5 mld metrów sześciennych wody rocznie, natomiast Sudanowi – 18,5 mld. Akt ten daje Kairowi także prawo weta wobec projektów hydrotechnicznych realizowanych w górnym biegu Nilu. Zdaniem egipskich władz, zawarte w ubiegłym stuleciu porozumienie jest obowiązujące nakłada obowiązki także na Etiopię. Rzecz w tym, że druga strona sporu nie jest stroną egipsko-sudańsko-brytyjskiego porozumienia, podobnie zresztą jak państwa, które dziś nie znajdują się już pod brytyjskim zwierzchnictwem. Tym samym etiopski rząd nie przyjął argumentów Egiptu. Próby znalezienia wspólnego stanowiska Wobec braku poparcia dla zbrojnego rozwiązania spornej kwestii, Egipt zgodził się na powołanie etiopsko-sudańsko-egipskiego panelu ekspertów. W 2014 roku władze Sudanu i Egiptu postanowiły wystąpić o zagraniczną ekspertyzę na temat wpływu napełnienia zbiornika na poziom Nilu. Zwróciły się w tej sprawie do dwóch francuskich firm konsultingowych. Negocjacje w kwestii napełnienia rezerwuaru były prowadzone od listopada 2016 roku, ale upadły w następstwie braku wspólnego stanowiska w tej kwestii. Na początku 2018 roku rozmowy wznowiono. Tym razem Egipt zwrócił się o mediację do Banku Światowego. Trzy lata później negocjacje zostały ponownie zawieszone. Strony wznowiły próby znalezienia wspólnego stanowiska w sierpniu 2023 roku, jednak Etiopia nie podpisała wiążącego porozumienia, które dawałoby Egiptowi gwarancję dostępu do wody. Konflikt dyplomatyczny przerodzi się w konflikt zbrojny? Na początku 2024 roku napięcie na linii Etiopia-Egipt sięgnęło zenitu. Oliwą dolaną do ognia stało się porozumienie Addis Abeby z Somalilandem. Abiy Ahmed porozumiał się z władzami samozwańczej republiki w kwestii dostępu do portu Berbera na Morzu Czerwonym. Za 50-letnią dzierżawę mierzącego 20 kilometrów pasa morskiego, Etiopia zgodziła się uznać w nieokreślonej przyszłości niepodległość Somalilandu. Somalia, która uważa Somaliland za cześć swojego terytorium, zwróciła się o pomoc do Egiptu (i do Turcji). Kair zaoferował swoje wsparcie. W sierpniu 2024 roku podpisano pakt o bezpieczeństwie. Egipt wysłał do Somalii swoje wojska i transport amunicji. Zaplanowano wspólne ćwiczenia, co zdaniem niektórych politologów jest niczym innym, jak demonstracją siły i ostrzeżeniem wysłanym Etiopii w sprawie spornej zapory na Nilu Błękitnym. Obie strony nie szczędzą sobie wzajemnych gróźb. W rezultacie nie można mieć żadnej pewności, że spór dyplomatyczny o Wielką Tamę Odrodzenia nie przerodzi się w bezpośredni konflikt zbrojny w Rogu Afryki. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy Lucy mogła biegać? Tak, wykazały symulacje 3D. Jednak ten australopitek nie był demonem szybkości
Naukowcy opracowali nowy model 3D australopiteka. Okazało się, że ten ssak naczelny nie tylko przyjmował postawę wyprostowaną. Jeśli chciał, mógł również biegać. Co prawda nie za szybko i nie na za długie odległości, jednak ewidentnie ewolucja premiowała tę czynność.
Spis treści: Czy Lucy mogła biegać? Co nam mówi trójwymiarowa rekonstrukcja anatomii australopiteka? Czy Lucy mogła biegać na długie dystanse? Najlepiej znany australopitek? To niewątpliwie Lucy, przedstawicielka gatunku Australopithecus afarensis. Jej szczątki znaleziono w latach 70. w okolicach wioski Hadar w Etiopii. Naukowcom udało się skompletować aż 40% szkieletu tego ssaka naczelnego. Wbrew pozorom to znakomite osiągnięcie. Lucy żyła w Afryce ponad 3 miliony lat temu. Z tak odległej przeszłości zachowuje się bardzo niewiele. Zdarza się, że paleoantropolodzy identyfikują nowe gatunki zaledwie na podstawie kilku kości. Szkielet Lucy jest jednym z najbardziej kompletnych szkieletów australopiteków, jakie udało się zebrać. Na jego podstawie można było określić, że ta samica miała około metr wzrostu i ważyła do 30 kg. Czy Lucy mogła biegać? Już od dawna naukowcy zgadzali się, że australopiteki były dwunożne. Dyskutowano, w jaki sposób się poruszały – czy chodziły prosto, czy raczej ich chód był kaczy, taki jak szympansów? Inne pytanie dotyczyło ich sylwetki. Były pochylone, czy raczej się prostowały? Tą ostatnią kwestią zajmowała się w zeszłym roku dr Ashleigh Wiseman z Uniwersytetu Cambridge. Wiseman stworzyła model 3D nóg australopiteka. Na tej podstawie wnioskowała, że australopiteki chodziły wyprostowane. Co więcej, doszła również do wniosku, że Lucy mogła całkowicie wyprostować kolana. Jeśli tak było w rzeczywistości, aż się prosi, by zapytać: czy Lucy mogła biegać? Co nam mówi trójwymiarowa rekonstrukcja anatomii australopiteka? Rozwiązaniem zagadki zajął się Karl Bates, biolog ewolucyjny z University of Liverpool. W badaniach poszedł tą samą drogą, co Wiseman. Czyli opracował model 3D australopiteka z gatunku Australopithecus afarensis. To najlepszy sposób, by analizować, jak poruszały się wymarłe gatunki człowiekowatych. Inne metody wyklucza mała ilość zachowanych zachowanych odcisków stóp oraz znajdowanych kości. Bates wraz z zespołem wpierw zbudował cyfrowy szkielet Lucy. Następnie, na podstawie m.in. muskulatury współczesnych małp, oszacował masę mięśniową australopiteka. Poyem zasymulował, w jaki sposób cyfrowa „Lucy” mogłaby biegać. I porównał to ze sposobem biegania ludzi. Wniosek? Nawet mimo braku wydłużonego ścięgna Achillesa, Lucy mogła biegać. Jednak nie była demonem szybkości. Gdy zrywała się do biegu, poruszała się z prędkością od 1,74 do maks. 5 m/s (to w przypadku, gdy naukowcy wyposażyli model w mięśnie współczesnych ludzi). Dla porównania, model Homo sapiens z symulacji mógł biec z szybkością 8 m/s. Czy Lucy mogła biegać na długie dystanse? To również jest bardzo mało prawdopodobne. Wskazuje na to próba oszacowania, ile energii kosztował bieg tego australopiteka. Kiedy naukowcy wyposażyli jego model w ludzkie mięśnie otaczające kostki, wydatek energetyczny na bieganie był zbliżony do wydatku innych ssaków o podobnej masie ciała. Jednak Lucy nie miała mięśni Homo sapiens. Z kolei model z mięśniami małpy potrzebował do biegania znacznie więcej energii. To sugeruje dwie rzeczy. Po pierwsze, Lucy mogła biegać, ale raczej robiła to na krótkich dystansach. Po drugie, ewolucja ewidentnie promowała bieganie. „Wyniki potwierdzają hipotezę, że kluczowe cechy budowy ciała człowieka ewoluowały specjalnie w celu poprawy wyników w bieganiu, a nie tylko jako produkt uboczny selekcji mającej na celu poprawę zdolności chodzenia” – napisali naukowcy w pracy opublikowanej czasopiśmie „Current Biology”. Bates wraz z zespołem zamierza teraz zbadać, czy zmęczenie i nadwyrężenie kości również wpływały na bieganie Lucy. Źródła: nature.com, Current Biology Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Lucy, najsłynniejsza przedstawicielka australopiteków wyglądała inaczej niż sądziliśmy. Co się zmieniło?
Silnie owłosiona, skulona, drobna – tak często przedstawiana jest Lucy. To ssak naczelny należący do australopiteków, który żył na Ziemi 3 mln lat temu i mógł być praprzodkiem ludzi. Popularny wizerunek tego hominina nie ma wiele wspólnego z prawdą. Lucy najprawdopodobniej chodziła prosto i nie miała włosów na ciele.
W tym artykule: Z włosami czy bez? Lucy z rodziną? Co wiemy o Lucy? Do tego sensacyjnego odkrycia doszło 50 lat temu. W 1974 r. w Etiopii znaleziono świetnie zachowane szczątki ssaka naczelnego sprzed 3,2 mln lat. W ich skład wchodziła czaszka i setki kawałków kości. Jak się okazało, należały do przedstawicielki gatunku Australopithecus afarensis. Ta nazwa jest doskonale znana specjalistom. Jednak szkielet doczekał się swojego własnego imienia, które zrobiło się sławne również wśród osób spoza kręgu naukowców. Lata 70. to okres gigantycznej popularności Beatlesów. Paleoantropolodzy, którzy dokonali odkrycia, szczególnie upodobali sobie jedną z piosenek tego zespołu. Była to „Lucy in the Sky with Diamonds”. Od tego tytułu skamieniałości australopiteka nazwane zostały Lucy. Lucy jest obecnie bodajże najbardziej znaną przedstawicielką Australopithecus afarensis. Jej kości przechowywane są w muzeum w Addis Abebie. Jednak by ją zobaczyć, wcale nie trzeba wybierać się do Etiopii. Kopie szkieletu Lucy ma wiele muzeów historii naturalnej. Niektóre przygotowują też własne rekonstrukcje słynnej przodkini ludzi. Jedną z nich można zobaczyć w Krakowie, w Centrum Edukacji Przyrodniczej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Z włosami czy bez? Rekonstrukcja ta powiela niektóre tradycyjne wyobrażenia o tym, jak wyglądali wymarli przedstawiciele rodziny człowiekowatych. Głowę, ramiona i nogi „krakowskiej” Lucy pokrywają skupiska gęstych włosów. Podobnie Lucy wygląda również na innych rekonstrukcjach. Tylko czy australopiteki były takie w rzeczywistości? To pytanie zadaje na łamach portalu „The Conversation” Stacy Keltner, profesorka filozofii z Kennesaw State University. I przypomina badania sprzed kilkunastu lat analizujące koewolucję ssaków naczelnych i wszy. Z tamtej pracy – opublikowanej w czasopiśmie naukowym „BMC Biology” – wynika, że praludzie utracili większość owłosienia na ciele ok. 3-4 mln lat temu. Wynalazek ubrań jest zaś stosunkowo nowy: najprawdopodobniej pochodzi przed kilkudziesięciu, maksymalnie stu kilkudziesięciu tysięcy lat. Oznacza to, że przez jakieś dwa miliony lat człowiekowate były nagie. Lucy z rodziną? Stacy Keltner zwraca uwagę, że podczas tworzenia rekonstrukcji wymarłych gatunków luki w wiedzy naukowej często wypełniane są zgodnie z normami kulturowymi danej epoki. „Lucy od czasu jej odkrycia była przedstawiana w sposób odzwierciedlający historyczne założenia dotyczące macierzyństwa i rodziny nuklearnej” – pisze filozofka. „Jest na przykład pokazywana samotnie z męskim towarzyszem lub z męskim towarzyszem i dziećmi. Jej wyraz twarzy jest ciepły i zadowolony lub opiekuńczy. Odzwierciedla to wyidealizowane obrazy macierzyństwa” – dodaje badaczka. Co ciekawe, oznacza to, że współcześnie wykonywane rekonstrukcje mogą być pożywką także dla przyszłych naukowców. A konkretnie przyszłych antropologów, którzy na ich podstawie będą wnioskować o naszej kulturze i jej wpływie na postrzeganie przez nas świata. Co wiemy o Lucy? Nagość lub niemal całkowita nagość Lucy to niejedyna zmiana współczesnego obrazu australopiteków. Inna dotyczy ich postawy ciała. Popularne wizerunki ewolucji człowiekowatych przedstawiały kolejne homininy – od niskich i skulonych po w pełni wyprostowanego Homo sapiens. W zeszłym roku w pracy opublikowanej w czasopiśmie „Royal Society Open Science” Ashleigh Wiseman z Uniwersytetu Cambridge podważyła to wyobrażenie. Wiseman dowodziła, że Lucy potrafiła przyjąć postawę w pełni pionową. Czyli mogła stanąć tak prosto, jak robimy to my dzisiaj. I tak właśnie Lucy wygląda na rekonstrukcji, którą można zobaczyć w Krakowie. Co jeszcze wiemy o Lucy? Ważyła 27–28 kilogramów i miała tylko niewiele ponad metr wzrostu. A także mózg ponaddwukrotnie mniejszy od naszego. Jak inne australopiteki żyła na sawannie i w lasach rosnących na jej skraju. Potrafiła poruszać się po drzewach. Jednak być może nie tak sprawnie, jak sobie wyobrażamy. Również w zeszłym roku szczegółowo przeanalizowano złamania i pęknięcia widoczne na kościach Lucy. Znaleziono je na jej czaszce, kostce, miednicy i kościach ramion i nadgarstkach. Ilość urazów i ich charakter doprowadził do zaskakujących wniosków: Lucy zginęła w wyniku upadku z wysoka. Najprawdopodobniej spadła z wysokiego drzewa – w przeliczeniu na piętra naszych budynków, z 4. lub 5. piętra. Źródła: The Conversation, BMC Biology. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
National Geographic Numer Specjalny 1/24
Pamięć. Czym jest, jak działa i jak można ją poprawić
Czym jest pamięć? Podstawą naszych tożsamości, umiejętności i relacji. PAMIĘĆ JEST POWIĄZANA z emocjami, doznaniami fizycznymi i naszym środowiskiem. Informuje, kim jesteśmy, pomaga nam planować przyszłość i znajdować sposoby radzenia sobie w różnych sytuacjach. Bez niej nie moglibyśmy się uczyć ani rozwijać, bo cała nauka opiera się na fundamencie wcześniejszej wiedzy. Wbrew temu, co niektórzy mogą sądzić, nasze wspomnienia nie są przechowywane w szafce, której szuflady zawsze możemy otworzyć i bez problemu wyjąć, co trzeba. Pamięć jest złożonym systemem obejmującym wiele obszarów i procesów mózgu. Każde doświadczenie zmienia połączenia i wspomnienia w jego rozległych sieciach neuronowych. Kiedy „wyciągamy” wspomnienie, nie wślizguje się ono do naszej świadomości dokładnie w takiej postaci, w jakiej się wydarzyło. Jest rekonstruowane i za każdym razem, gdy je przywołujemy, mogą wystąpić subtelne różnice w sposobie jego przekształcenia. Nasza umiejętność zapamiętywania zmienia się z biegiem czasu. Rozwija się dynamicznie w okresie niemowlęcym i dzieciństwie, a potem na ogół zanika wraz z wiekiem, choć niektóre aspekty pamięci poprawiają się, gdy stajemy się coraz starsi. Chociaż niewielki spadek zdolności zapamiętywania jest zjawiskiem normalnym u progu wieku średniego i po przejściu na emeryturę, pewne choroby i stany mogą przyspieszyć utratę pamięci. Na szczęście istnieją proste sposoby na wzmocnienie i ochronę naszych wspomnień. Pamięć działa na wielu poziomach – świadomie i nieświadomie łącząc obecne doświadczenia z wydarzeniami z przeszłości. Przeczytawszy to, będziesz pamiętać niektóre informacje przez kilka sekund, inne przez wiele godzin, niektóre fakty przez kilka dni, a najciekawsze (dla ciebie) kwestie może zapamiętasz na lata. Niektóre pojęcia możesz przyswoić i nawet nie będziesz wiedzieć, że je znasz, dopóki ktoś cię nie zapyta: Co wiesz o pamięci? Spis treści WSTĘP Czym jest pamięć? Podstawą naszych tożsamości, umiejętności i relacji 6 ROZDZIAŁ 1 Jak działa pamięć | 8 Mechanizm pamięci: podróż przez mózg ROZDZIAŁ 2 Jak pamięć się zmienia | 46 Starzenie się i zapominanie: czego się spodziewać ROZDZIAŁ 3 Jak zachować doskonałą pamięć | 80 Strategia sukcesu: od sprawności fizycznej, przez jedzenie, po sztuczki wspomagające pracę mózgu Źródła ilustracji | 98
Jednym samolotem z Warszawy do Etiopii. Afrykański przewoźnik wchodzi do Polski
Etiopia kusi niezwykłą przyrodą, a miejscowe góry Semien zachwycą fanów trekkingu. Już niebawem dolecimy tam bezpośrednio z Warszawy. Co wiadomo o nowym połączeniu?
W tym artykule: Etiopia bezpośrednio z Polski Etiopskie góry Semien Co robić w Etiopii? Oglądać koziorożce i rezydencję cesarzy Lotnisko im. Chopina w Warszawie, jak na najważniejszy port lotniczy w kraju przystało, stale poszerza siatkę połączeń. Duża w tym zasługa współpracy z PLL LOT. Polski przewoźnik oferuje bezpośrednie loty z Okęcia między innymi do Stanów Zjednoczonych czy Japonii. Inne międzykontynentalne destynacje obsługują pozostali międzynarodowi przewoźnicy. Jak jednak przyznał sam prezes Polskich Portów Lotniczych Stanisław Wojtera, do tej pory połączenia do Afryki były „gorzej skomunikowane z Warszawy”. To zmieni się jeszcze w tym roku. Etiopia bezpośrednio z Polski Już za kilka miesięcy linie lotnicze Ethiopian Airlines zabiorą podróżnych z Warszawy do stolicy Etiopii, czyli Addis Abeby. – Dla nas to bardzo ważne, ponieważ Etiopia i Addis Abeba to bodaj najważniejszy hub w Afryce, który umożliwia połączenia z innymi zakątkami tego kontynentu – podkreśla Wojtera. To prawdziwa rewolucja, biorąc pod uwagę dotychczasową siatkę połączeń z lotniska im. Chopina. Linie Ethiopian Airlines będą pierwszym regularnym przewoźnikiem z Afryki w Warszawie. Daty oraz ceny nowych połączeń wkrótce będą dostępne w serwisie rezerwacyjnym przewoźnika. Prawdopodobnie jednak Etiopia nieprędko stanie się mekką turystów z Polski. Dla wielu osób wciąż jest to kraj nieznany, obcy. Co robić na miejscu? Gdzie wypoczywać, skoro Etiopczycy nie mają dostępu do morza? Do tego kraju podróżuje się przede wszystkim dla zniewalającej przyrody. Górzyste i półpustynne wyżyny sprzyjają uprawianiu np. trekkingu. Narty w Turcji czy w Libanie? Nie wszyscy wiedzą, że w tych krajach też można śmigać na stokach Na nartach można jeździć nie tylko w Europie. To wiadomo. Ale czy wiedzieliście, które kraje w Afryce i Azji też szczycą się ośnieżonymi stokami? Narty w Turcji to dopiero początek zimow... Etiopskie góry Semien Wśród księżycowych pejzaży Etiopii żyją jedne z najciekawszych zwierząt w całej Afryce, chociażby małpy o krwawiących sercach. W ten dość dramatyczny i poetycki sposób nazywa się czasami dżelady. Te ssaki przypominające pawiany faktycznie mają szkarłatną pierś. Na szczęście jest to jedynie nietypowy kolor skóry. Nie tylko on sprawia, że zwierzęta te są niezwykłe. Występują w zasadzie wyłącznie w etiopskich górach Semien. To pasmo objęte ochroną jako park narodowy, wpisany na listę UNESCO już w 1978 r. I to jako jeden z pierwszych 12 obiektów na świecie! Dżelady na pewno będą towarzyszyć wam podczas wędrówki przez najwyższe góry w kraju – i jedne z najwyższych w Afryce – a przynajmniej siedzieć na skałach przy szlaku i przyglądać się, jak pocicie się na podejściu. Jak na gatunek endemiczny są tu dość pospolite. Niezbyt boją się ludzi. Nieco trudniej jest wypatrzeć innych wyjątkowych mieszkańców Semien. Są to między innymi rzadkie koziorożce abisyńskie i płochliwe kaberu etiopskie, nazywane również abisyńskimi wilkami lub szakalami. Oba gatunki są zagrożone wyginięciem. Szacuje się, że ich populacje liczą po zaledwie kilkaset osobników. Nietypowe są również same góry. To zresztą nie najlepsze słowo na ich opisanie. Semien składają się z rozległych płaskowyżów poprzecinanych urwiskami i głęboko wciętymi kanionami, pośród których wyrastają efektowne iglice skalne i spłaszczone wierzchołki. Nie znaczy to jednak, że się tu nie zmęczycie. Znaczna część masywu leży na wysokości ponad 3000 m n.p.m. Jego najwyższy szczyt, Ras Daszen, wznosi się na 4533 m n.p.m. W całej Afryce ustępuje tylko Kilimandżaro, górze Kenia i górze Stanleya w masywie Ruwenzori. Co robić w Etiopii? Oglądać koziorożce i rezydencję cesarzy Jedną z popularniejszych eskapad w tym kraju jest trzydniowy trekking z miasta Debark, będącego główną bazą wypadową, do obozowiska Chennek. Pierwszy dzień to zaledwie rozgrzewka – dwugodzinny marsz do obozu Sankeber. Drugiego czeka was trawers wzdłuż krawędzi kilkusetmetrowego urwiska i podziwianie równie wysokiego wodospadu rzeki Jin Bahir. Trzeci dzień to z kolei wędrówka pośród ogromnych, kilkumetrowych lobelii oraz drzew obwieszonych girlandami porostów. Pokonacie też najwyżej położony punkt na trasie – przełęcz Enatye (4070 m n.p.m.). Marsz zwieńczą niezrównane widoki z obozu Chennek na wysokości 3600 m n.p.m. Okolica uchodzi za dobre miejsce do wypatrywania koziorożców abisyńskich. Nie brak tu też dżelad. Z Chennek można wrócić do Debarku (pieszo lub samochodem terenowym) albo zmierzyć się z Ras Daszen. Bazą do ataku szczytowego jest obozowisko Ambiquo. Po drodze z Chennek można – w ramach aklimatyzacji – wspiąć się na drugi pod względem wysokości szczyt Buahit (4437 m n.p.m.). Eskapada taka zajmie kolejne trzy dni. Ją również możecie zakończyć w Chennek. Ale niech to nie będzie koniec przygody! Nie możecie pominąć leżącego u podnóża masywu miasta Gonder. Tutejszy XVII-wieczny kompleks pałacowy Fasil Ghebbi (dawna rezydencja etiopskich cesarzy) łączy wpływy arabskie, portugalskie i hinduskie. Efekt jest równie fantazyjny i niezwykły jak księżycowe pejzaże gór Semien. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Starożytne królestwo Aksum. To właśnie tutaj ma znajdować się Arka Przymierza
Aksum to starożytne królestwo, które istniało na terytorium dzisiejszej Etiopii i Erytrei. Miejsce niezwykle ważne dla chrześcijan, ponieważ religia ta rozwijała się tam już od IV wieku. Legenda głosi, że to właśnie tam miała zostać ukryta Arka Przymierza.
W tym artykule: Historia starożytnego królestwa Aksum Potężne imperium Aksum Obelisk z Aksum Arka Przymierza w Aksum Aksum to starożytne królestwo, w którym od IV wieku rozwijało się chrześcijaństwo. Istniało od ok. 80 r. p.n.e. Położone było w północnej części dzisiejszej Etiopii i Erytrei. Swój olbrzymi rozwój zawdzięczało handlowi między Półwyspem Arabskim i Afryką. To właśnie stąd pochodziły najlepsze wytwory z kości słoniowej, kauczuk i przyprawy. Towary eksportowane były prosto z portu w Adulis, skąd przewożono je do basenu Morza Śródziemnego, a nawet do Indii, na Cejlon. Najnowsze badania sugerują, że być może nawet na Wyspy Brytyjskie. Historia starożytnego królestwa Aksum Okres świetności Aksum przypada na III–VI wiek. Królestwo rozszerzyło swoje granice w kierunku południowym i zachodnim. Za panowania króla Kaleba, który w Kościele katolickim jest uważany za świętego, obejmowało znaczną część południowej Arabii. Stało się jedną z największych potęg świata Bliskiego Wschodu. Stolicą królestwa aż do IX wieku było miasto Aksum. Znajdowało się w północnej Etiopii, w regionie Tigraj, w odległości ok. 50 km od granicy z Erytreą. Zostało założone kilkaset lat przed ustanowieniem imperium, już w V wieku p.n.e. Ze względu na wartość historyczną, pozostałości starożytnego miasta zostały w 1980 roku wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Aksum wyłoniło się z cywilizacji Dʿmt. To inne starożytne królestwo, które założone zostało w X wieku p.n.e. Niewiele inskrypcji o tym starożytnym państwie przetrwało do czasów współczesnych. Niewielka jest również ilość badań archeologicznych, które prowadzone były w kontekście poznania D’mt. Nie jest jasne, czy przestało istnieć na długo przed powstaniem królestwa Aksum, czy też powoli przekształciło się w nowe imperium. Jedną z hipotez zakłada również, że było to jedno z wielu państw, które zostało podbite w czasie jednoczenia się Aksum w I wieku p.n.e. Jednak znikome dowody archeologiczne pokazują, że królestwo D’mt znajdowało pod wpływem Sabejczyków. Naukowcy uważali wcześniej, że to właśnie ten lud mógł być założycielem cywilizacji semickiej w Etiopii, ale teza ta została z czasem obalona. Wpływ Sabejczyków zarówno na D’mt, jak i Aksum wydaje się niewielki. Sama obecność Sabejczyków trwała prawdopodobnie tylko przez kilka dziesięcioleci. Jednakże prawdopodobnie cywilizacja Aksumitów przyjęła od nich starożytne pismo południowoarabskie, które przekształciło się z czasem w pismo geʽez. Potężne imperium Aksum Królestwo stało się główną potęgą na szlaku handlowym między Rzymem a Indiami. Zyskało monopol na handel na Oceanie Indyjskim, a także weszło w grecko-rzymską sferę kulturową. Język grecki był językiem administracyjnym w Aksum i był powszechnie znany w III wieku naszej ery. Używano go w inskrypcjach, na monetach i w handlu. Pismo ge'ez weszło do powszechnego użytku prawdopodobnie dopiero w IV wieku. Czy średniowieczna mapa potwierdza istnienie dwóch „zaginionych” wysp walijskiej Atlandydy? Dwie wyspy u wybrzeży Walii w zatoce Cardigan znane są z walijskiej mitologii. Jednak mapa sprzed 650 lat przedstawia ich dokładne położenie. Czy to dowód, że wyspy istniały naprawdę? Ze względu na swoje powiązania ze światem grecko-rzymskim, Królestwo Aksum przyjęło chrześcijaństwo jako religię państwową w połowie IV wieku, w czasach panowania Ezany. Nowa wiara przybyła do Aksum prawdopodobnie wraz z syryjskimi kupcami. W VI wieku król Kaleb, który był sprzymierzony z cesarzem bizantyńskim Justynianem I Wielkim przeciwko Himjarytom, dwukrotnie próbował podbić Półwysep Arabski. Wojskowa kampania ostatecznie zakończyła się niepowodzeniem, co spowodowało zmniejszenie wpływów królestwa na rzecz Persji. Od VII wieku królestwo zaczęło podupadać. Jego kres ostatecznie przyszedł w IX wieku. Obelisk z Aksum Obelisk z Aksum to sjenitowa, monolityczna stela o wysokości 23 metrów. Sjenit to zasadowa skała magmowa, którą wydobywano ok. 4 km od stolicy kraju. Obelisk to największa tego rodzaju konstrukcja w dawnym imperium. Waży ponad 100 ton i został wzniesiony w IV wieku na polecenie władców starożytnego królestwa. To jedna z wielu steli, która została wzniesiona w okresie od III do IV wieku. Na niektórych konstrukcjach znajdują się trójjęzyczne inskrypcje króla Ezana z IV wieku, które zapisano w językach greckim, sabejskim i ge’ez. Stele oznaczały grobowce, jednak wśród rycin nie znaleziono żadnych wskazówek odnośnie do tego, kto spoczywa w grobowcu oznaczonym stelą. Archeolodzy uważają, że z uwagi na rozmiary i bogate zdobienia obelisków, prawdopodobnie w grobowcach pochowano władców Aksum. Co ciekawe, najwyższe stele w królestwie przewyższały obeliski egipskie. Po chrystianizacji Aksumici zaprzestali budowy charakterystycznych steli i obelisków. Obelisk z Aksum został obalony najprawdopodobniej pod koniec X wieku. Rozpadł się przy upadku na pięć części. Stela w 1937 roku została wywieziona do Włoch przez faszystowskich okupantów. Zabytek został zwrócony Etiopii dopiero w kwietniu 2005 roku. Został odtworzony w miejscu oryginalnej lokalizacji i odsłonięty we wrześniu 2008 roku. Arka Przymierza w Aksum Według tradycji biblijnej Arka Przymierza to ozdobna skrzynia, w której lud Izraela przechowywał kamienne tablice z Dekalogiem. W Starym Testamencie czytamy, że Mojżesz otrzymał je od Boga na Górze Synaj. Arka symbolizowała obecność Jahwe, a niektórzy historycy podejrzewają, że tron Boga. Z kolei według tradycji żydowskiej oprócz przykazań wewnątrz Arki miały znajdować się również: laska Aarona oraz dzban z manną. Prawdopodobnie do momentu wybudowania Pierwszej Świątyni Salomona, Arka miała być przewożona na specjalnym wozie z zasłonami w trakcie kampanii wojskowych Izraelitów. Po zdobyciu Jerozolimy przez króla Dawida Arka została sprowadzona z pustyni i była przechowywana przez kolejne lata w mieście. Miała być trzymana w różnych świątyniach. W 586 r. p.n.e. armia Babilonu, którą dowodził król Nabuchodonozor II, podbiła Palestynę. Podczas najazdu zburzono Pierwszą Świątynie, a Arka Przymierza zaginęła. Jedna z legend głosi, że Arkę wykradł z Jerozolimy syn króla Salomona i królowej Saby, imieniem Menelik. Mężczyzna miał zabrać relikwię ze sobą do Etiopii. Mieszkańcy kraju wierzą, że do dziś święty artefakt jest przechowywany w Kościele Matki Bożej z Syjonu w Aksum. Ponoć podczas wojny włosko-abisyńskiej biblijny skarb usiłowały wytropić wojska Benito Mussoliniego, ale został w porę ukryty. Właśnie dlatego Aksum jest uważane za święte miasto chrześcijan. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Odnaleziono najstarszy „warsztat” do produkowania narzędzi z obsydianu. Nie stworzył go Homo sapiens
Naukowcy natrafili na miejsce, w którym powstawały pierwsze kamienne narzędzia. W prehistorycznym warsztacie milion lat temu produkowano pięściaki z obsydianu.
W tym artykule: Co to były pięściaki? Najdłużej używane narzędzia świata Dolina rzeki Auasz Tych narzędzi nie stworzył Homo sapiens Ok. 1,2 mln lat ma znalezisko odkryte w Etiopii. Naukowcy z Hiszpanii i Francji pracujący w dolinie rzeki Auasz przebadali warstwę osadów, w której natrafili na kilkaset prehistorycznych narzędzi z epoki kamienia. Były to tzw. pięściaki – najwcześniejsze narzędzia wytwarzane przez człowiekowatych. Jak się okazało, niemal wszystkie wyłupano z obsydianu. Badacze są zdania, że jest to najstarszy znany prehistoryczny warsztat. Czyli miejsce, gdzie grupa praludzi celowo wytwarzała kamienne narzędzia tą samą techniką. Swoje odkrycie naukowcy opisali w artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Nature Ecology & Evolution”. Co to były pięściaki? Epoka kamienna rozpoczęła się ok. 2,6 mln lat temu. Jej koniec datuje się na 3,3 tys. lat przed naszą erą. To najwcześniejsza i najdłuższa epoka prehistoryczna. Cechuje ją jeden element: wytwarzanie przez hominidów narzędzi z kamienia. Jak wyglądała kobieta z epoki kamiennej? Powstała fenomenalna rekonstrukcja Czy ludzie żyjący tysiące lat temu byli podobni do nas czy nie? Odpowiedź dają coraz doskonalsze rekonstrukcje wykonywane przez artystów specjalistów. Jedna z nich stanęła właśnie na wys... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-wygladala-kobieta-z-epoki-kamiennej-powstala-fenomenalna-rekonstrukcja-fot-oscar-nilsson-89a9cc7.jpeg" width="750" height="600" alt="Jak wyglądała kobieta z epoki kamiennej? Powstała fenomenalna rekonstrukcja (fot. Oscar Nilsson)" title="Jak wyglądała kobieta z epoki kamiennej? Powstała fenomenalna rekonstrukcja (fot. Oscar Nilsson)" /> W epoce kamiennej gatunki należące do człowiekowatych, przede wszystkim Homo erectus, wyspecjalizowały się w wytwarzaniu pięściaków. Były to wykuwane z twardych skał dwustronne płaskie narzędzia w kształcie łzy lub serca. Z jednej strony zaokrąglano je, by dobrze leżały w dłoni. Obustronnie zaostrzone krawędzie zbiegały się w spiczasty wierzchołek. Pięściaki najczęściej wykuwano z krzemienia, a w późniejszych epokach także z obsydianu, czyli szkliwa wulkanicznego. Ta druga skała uznawana jest za trudniejszą w obróbce. Najdłużej używane narzędzia świata Pięściaki były najdłużej używanymi narzędziami, jakie kiedykolwiek powstały na świecie. Najstarsze, jakie znaleziono, pochodzą sprzed 1,8–1,6 mln lat. Najmłodsze – sprzed kilkudziesięciu tysięcy. Uważa się je za coś w stylu prehistorycznego wielofunkcyjnego noża, którym można było ciąć, rozdrabniać, kroić i który służył także jako broń. Pięściaków nie przyczepiano do niczego, były po prostu ściskane w rękach. Wytwarzanie pięściaków w pewnym momencie zamieniło się w rzemiosło. Ci, którzy potrafili je wykuwać, pracowali razem w miejscu, gdzie znajdowało się odpowiednio dużo nadających się do wykorzystania skał. Dotychczas uważano, że pierwsze prehistoryczne warsztaty powstały w Europie, ok. 700 tys. lat temu. Dolina rzeki Auasz Najprawdopodobniej jednak było inaczej. Pierwsze warsztaty, w których wytwarzano pięściaki, mogły pojawić się na świecie jeszcze wcześniej. Wskazuje na to odkrycie dokonane w kompleksie stanowisk archeologicznych Melka Kunture w dolinie rzeki Auasz. Dolina ta, w której znaleziono m.in. australopiteka Lucy sprzed 3,2 mln lat, wpisana jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Najstarsze szczątki człowieka w Polsce należą do neandertalskiego dziecka. Gdzie się znajdują? Najstarsze szczątki człowieka w Polsce pochodzą sprzed ponad stu tysięcy lat. Są to kości dłoni należące do neandertalskiego dziecka. Tym razem naukowcy przekopywali się przez warstwę osadów sprzed 1,2 mln lat. Najpierw natrafili w niej na jednego pięściaka. Wkrótce pojawiło się ich więcej. W sumie archeolodzy wykopali aż 578 pięściaków, z których tylko trzy nie były zrobione z obsydianu. Tych narzędzi nie stworzył Homo sapiens Dokładne badania wykazały, że narzędzia były produkowane w podobny sposób. Jak napisano w pracy, były „wystandaryzowane”. To wskazuje, że ich twórcy przekazywali sobie wiedzę na temat produkcji pięściaków, a miejsce stanowiło prehistoryczny warsztat. Jest to najstarszy warsztat z epoki kamiennej, jaki kiedykolwiek znaleziono i pierwszy, jaki został odkryty poza Europą. Znalezisko jest bardzo stare. Naukowcy zaznaczyli, że nie są w stanie określić, jaki gatunek hominidów milion lat temu założył warsztat nad rzeką Auasz i pracował w nim. Z pewnością jednak nie był to Homo sapiens. Nasz gatunek pojawił się na Ziemi dopiero 300 tys. lat temu. Źródła: phys.org, UNESCO, Nature Ecology & Evolution. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Na dachu Europy Ciągną się aż przez 1200 km i należą do ośmiu krajów: Austrii, Francji, Niemiec, Włoch, Szwajcarii, Monako, Liechtensteinu oraz Słowenii. Gwarantują niezapomniane przeżycia i jedne z najpiękniejszych widoków w Europie. To oczywiście Alpy, największe góry naszego kontynentu, których imponujące panoramy tworzy ponad sto czterotysięczników, z najwyższym Mont Blanc (4810 m n.p.m.) i chyba najbardziej rozpoznawalnym i najpiękniejszym szczytem, jakim jest Matterhorn. Nie ma lepszego w Europie miejsca do uprawiania wspinaczki, trekkingów, wszelkich sportów zimowych, jazdy na rowerze, paralotniarstwa czy kanioningu. Ale Alpy to też unikalne fauna i flora oraz wielowiekowa kultura, architektura i kulinaria. Szczególnie te ostatnie przeżywają dziś swego rodzaju renesans. Znani szefowie kuchni nadają starym tradycyjnym potrawom nowy wymiar. Wzbogacają je o zioła oraz inne produkty pochodzące z okolic, żeby zintensyfikować doznanie. Nic dziwnego, że Alpy stają się modnym kierunkiem na kulinarnej mapie Europy, z mnóstwem restauracji z wyróżnieniami Michelina. Jednak to, co nas tam ciągnie, to przede wszystkim natura. Możliwość pooddychania pełną piersią i podelektowania się ogromem przestrzeni, jaki oferują. To szansa zanurzenia się w świat wiejskich chat i położonych w unikatowych miejscach schronisk, pobycia choć przez moment z dala od cywilizacji, samemu ze sobą. Góry są spa dla naszego mózgu, dlatego traktujmy je jak terapię. Tylko pamiętajmy, że bywają też niebezpieczne, dlatego ruszajmy w nie dobrze przygotowani. I nigdy nie przeceniajmy swoich umiejętności. AGNIESZKA FRANUS REDAKTOR NACZELNA
Najstarszy przedstawiciel Homo sapiens może być jeszcze starszy niż dotychczas sądzono
Okazuje się, że najstarszy odkryty dotąd Homo sapiens, Omo I, może mieć ponad 230 tysięcy lat. Pokazały to najnowsze badania.
W tym artykule: Nowe badania Czy Omo I jest najstarszym Homo sapiens? Omo I to najstarszy znany przedstawiciel naszego gatunku. Szczątki tego homo sapiens zostały odnalezione w latach 1967-1974 w południowo-zachodniej Etiopii, niedaleko rzeki Omo. Odkrył je wówczas Richard Leakey. Po latach badań szczątki ostatecznie datowano na około 200 tysięcy lat. Teraz okazuje się, że mogą być starsze nawet o ponad 30 tysięcy lat. Najnowsze odkrycie opublikowano w naukowym magazynie Nature. Nie żyje słynny szczur-saper. Magawa miał 8 lat Najsłynniejszy szczur na świecie nie żyje. Szczur-saper w ciągu swojego 8-letniego życia wytropił ponad 100 min. Nowe badania Dokładne zbadanie przebiegu ewolucji naszego gatunku od kilku dekad spędza sen z powiek naukowcom. Zadanie to do najprostszych nie należy. Jest wiele nieścisłości i przeszkód, które tę pracę utrudniały i utrudniają. Do dziś tak naprawdę nie wiemy, kiedy na naszej planecie pojawił się pierwszy przedstawiciel naszego gatunku. Jednakże Omo I, znany również jako Omo Kibish, jest najstarszym homo sapiens, którego udało się dotychczas odnaleźć. Przez dziesięciolecia badań naukowcom udało się określić w końcu jego wiek na ok. 200 tysięcy lat. Najnowsze badania w miejscu, w którym odnaleziono kości naszego przodka ujawniły zaskakujące dane. Jego szczątki znajdowały się pomiędzy dwiema warstwami popiołu wulkanicznego. Na podstawie wyników datowania radiowęglowego okazało się, że wyższa wartstwa pochodzi z erupcji wulkanu wulkanu Shala, który znajduje się 400 km od stanowiska archeologicznego. Wybuch miał miejsce ponad 230 tysięcy lat temu. Eksperci zwracają jednak uwagę na to, że Omo może być jeszcze starszy, ponieważ jego szczątku znajdowały się w niższej warstwie. View oEmbed on the source website -Szczątki Omo zostały znalezione pod grubą warstwą popiołu wulkanicznego, której nikomu nie udało się datować za pomocą technik radiometrycznych, ponieważ popiół jest zbyt drobnoziarnisty. - mówi Céline Vidal, wulkanolog z Uniwersytetu Cambridge. Naukowcy mają nadzieję, że dalsze badania ustalą dokładniej wiek Omo I. Czy Omo I jest najstarszym Homo sapiens? Pierwsze badania, które zostały wykonane zaraz po odkryciu wykazały, że Omo I może być „zaledwie” 130 000 lat. W ciągu kolejnych 30 lat prac i datowania okazało się, że to nawet prawie 200 tysięcy. Być może jeśli naukowcom uda się znaleźć sposób, żeby zbadać dolną warstwę popiołu wulkanicznego, okaże się, nasz przodek jest jeszcze starszy. Mumia odkryta w Peru znajdowała się w pozycji embrionalnej i była związana sznurem Archeologowie twierdzą, że mumia może mieć nawet 1200 lat. Oznacza to, że pochodzi z czasów jeszcze przed cywilizacją Inków. Została znaleziona w stanowisku archeologicznym Cajamarquilla w... Z drugiej część naukowców kilka lat temu podważyła tezę, że to właśnie Omo I jest najstarszym przedstawicielem homo sapiens. Wszystko dlatego, że w 2017 r. na stanowisku Dżabal Ighud w Maroku badacze z Instytutu Maxa Plancka ogłosili na łamach „Nature” odnalezienie ludzkich szczątek sprzed ok. 315 tysięcy lat. Odkopane wówczas kości i czaszki były jednak nieco bardziej wydłużone niż u współczesnego człowieka i miały nieco większe zęby, co wtedy podzieliło środowisko akademickie co do stopnia spokrewnienia z naszym gatunkiem. Być może kolejne badania i prace archeologiczne pozwolą nam odnaleźć jeszcze starszych przodków. Na razie jednak tytuł „najstarszego homo sapiens” pozostaje u Omo I. Źródło: Nature
Naukowcy odkryli „zapomniany gatunek kawy”. Może uratować nas przed kryzysem upraw
O ile warunkami wzrostu i odpornością gatunku zajmowali się botanicy, to do oceny smaku kawy powstałej ze znalezionych ziaren zaproszono profesjonalnych degustatorów.
Naukowcy uważają, że „zapomniany” afrykański gatunek kawy, który występuje w regionach o wyższych temperaturach, może uratować przemysł kawowy. Coffea stenophylla z Sierra Leone może tolerować wyższe temperatury niż najpopularniejsza na świecie arabika. Dzięki temu jest bardziej odporna na ocieplenie klimatu, niż znane i powszechnie uprawiane gatunki kaw – podają eksperci. Już wcześniej inne badania alarmowały, że zmiany klimatyczne i rosnące temperatury mogą mieć negatywny wpływ na jakość ziaren kaw. Zespół z Poczdamskiego Instytutu Badań nad Wpływem Klimatu (PIK) stworzył symulację komputerową, która miała pokazać wpływ czynników klimatycznych na obszary uprawy kawy w Etiopii. Okazało się, że zmiany temperatury, ilości opadów deszczu i długości pór roku mogą spowodować, że w przyszłości kawa może mieć bardziej mdły smak, a ziarna z upraw będą niskiej jakości. Wyższe temperatury i mniejsze opady deszczu będą też oznaczać, że ziarna, z których obecnie powstaje kawa o najwyższej jakości, bedą dojrzewać zbyt wcześnie. Pogorszenie jakości ziaren sprawi z kolei, że bardziej ekskluzywne odmiany będą rzadsze i droższe oraz poza zasięgiem zwykłych konsumentów. Na szczęście na początku tego tygodnia inna grupa naukowców podzieliła się ze światem swoim odkryciem, które może być szansą na uniknięcie kawowego kryzysu. Mowa o Coffea stenophylla, gatunku znanym również jako „kawa góralska z Sierra Leone”. To rzadki i zagrożony gatunek kawy, który przez lata pozostawał poza zainteresowaniem plantatorów i producentów kawy. Co więcej C. stenophylla - niegdyś powszechnie hodowana w górnej Afryce Zachodniej - nie była widziana „na wolności” od 1954 roku. Na dziko rosnące krzewy tego gatunku natrafiono ponownie w 2018 roku. Wówczas postanowiono się jej wnikliwie przyjrzeć. Senność? Oto 5 naturalnych dopalaczy, które dodadzą Ci energii na cały dzień - Traveler Naturalnie, nie tylko kawa pobudza. Przyjrzeliśmy się mniej popularnym sposobom na spadek energii. Badaniami nad odzyskanym gatunkiem zajęli się naukowcy z Królewskich Ogrodów Botanicznych w Kew, Uniwersytetu w Greenwich, CIRAD (Francuskiego Centrum Badań Rolniczych ds. Rozwoju Międzynarodowego) i Sierra Leone. – Stenophylla może zapewnić przyszłość wysokiej jakości kawy. Zabezpieczenie przyszłościowego łańcucha dostaw kawy, aby poradzić sobie ze zmianami klimatycznymi, ma kluczowe znaczenie. Kawa napędza wielomiliardowy światowy przemysł, wspiera gospodarkę kilku krajów tropikalnych i zapewnia środki do życia ponad 100 milionom plantatorów kawy – powiedział dr Aaron Davis, szef badań nad kawą z Królewskich Ogrodach Botanicznych w Kew. – Znalezienie gatunku kawy, który rozwija się w wyższych temperaturach i ma doskonały smak, to jedyne w życiu odkrycie naukowe. Gatunek ten może mieć zasadnicze znaczenie dla przyszłości wysokiej jakości kawy – dodał dr Davis. Jak najlepsza Arabika O ile warunkami wzrostu i odpornością gatunku zajmowali się botanicy, to do degustacji kawy powstałej ze znalezionych ziaren zaproszono profesjonalnych degustatorów. Niewielką próbkę C. stenophylli przywieziono do Wielkiej Brytanii, gdzie została poddana paleniu i próbnej degustacji. Opierając się na protokole Specialty Coffee Association, panel ekspertów przyznał kawie 80,25 na 100 punktów, co pozwoliło jej uzyskać status „speciality”. Po wstępnej degustacji w Londynie i jej obiecujących wynikach koniczne było pozyskanie większej ilości ziaren tak, aby napar poddać kolejnym testom smaku. Tym razem do współpracy zaproszono profesjonalistów z Nespresso & Jacobs Douwe Egbert (JDE). Według nich smak kawy z ziaren stenophylla przypomina „ekskluzywną arabikę” z nutami brzoskwini, czarnej porzeczki, mandarynki, czekolady, karmelu i syropu z czarnego bzu. Kawa pięciu przemian, po arabsku, indyjsku, tajsku i wietnamsku – poznaj przepisy na kawę prosto z Azji Azja słynie nie tylko z niezwykłego ukształtowania terenu, mnogości obyczajów i kultur czy wyrazistej kuchni. To stąd wywodzą się też doskonałe, unikalne specjały kawowe, przygotowywane ... W „ślepej próbie” degustatorzy otrzymali łącznie cztery napary – dwie próbki arabiki (jedna wysokiej jakości, druga niskiej), jedną próbkę robusty oraz jedną C. stenophylli. Na pytanie, czy próbka stenophylli była arabiką, 81% sędziów odpowiedziało twierdząco (w porównaniu z 98% i 44% w przypadku dwóch próbek arabiki i 7% w przypadku próbki robusty). 47% degustatorów uznało próbkę za coś nowego, co sugeruje, że na rynku może znaleźć się nisza dla nowo odkrytej kawy. Jak rozpocząć uprawę kawy? C. stenophylla jest sklasyfikowana na Czerwonej Liście Gatunków Zagrożonych IUCN jako gatunek wrażliwy, więc przyszłość dziko żyjących roślin będzie musiała zostać zabezpieczona, a eksperci będą musieli opracować optymalne warunki do uprawy hodowlanej stenophylli. Obecnie potrzebne są dalsze badania, aby w pełni ocenić potencjał odnalezionego gatunku jako odpornego na klimat, wysokowartościowego gatunku roślin uprawnych, w tym jego tolerancję na suszę i odporności na choroby dotykające plantacji kawowych. Naukowcy planują zasadzić sadzonki C. stenophylla w Sierra Leone i instytucie CIRAD na wyspie Reunion, aby ocenić potencjał rozwoju gatunku w różnych warunkach środowiskowych. – Mamy nadzieję, że kawa stenophylla stanie się flagową uprawą eksportową dla naszego ukochanego Sierra Leone, zapewniając bogactwo plantatorom kawy w naszym kraju. Byłoby wspaniale, gdybyśmy przywrócili tę kawę do naszego dziedzictwa kulturowego - przyznał Daniel Sarmu, specjalista ds. rozwoju z Sierra Leone. Wietnamska kawa odzyskuje dobre imię. "Arabika nie jest z natury lepsza" Miłośnicy czarnego naparu są zazwyczaj zgodni - arabika to Rolls-Royce wśród kaw. A co z nieco pominiętą wietnamską kawą? Ta zaczyna wracać do łask i już niedługo swoim intensywnym sma... Arabika zagrożona Na świecie istnieją 124 gatunki kawy, ale globalny rynek kawy opiera się obecnie tylko na dwóch, które stanowią 99% światowej konsumpcji. Są to arabica i robusta, z których każda stanowi odpowiednio 56% i 43% światowej produkcji. Arabika, pochodząca z wyżyn Etiopii i Sudanu Południowego, jest chłodną rośliną tropikalną o średnim rocznym zapotrzebowaniu na temperaturę około 19 st. C. Jest jednak podatna na rosnące globalne temperatury i „rdzę liści kawy” - chorobę grzybiczą, która poważnie dotknęła plantacje kawy w Ameryce Środkowej i Południowej. Robusta radzi sobie nieco lepiej. Gatunek ten rośnie na niskich wysokościach w większości wilgotno-tropikalnej Afryki, wymaga średniej rocznej temperatury około 23 st. C i jest odporny na pewne szczepy rdzy liści kawy. Jednak Robusta ma słaby smak i jest powszechnie uważana za gorszą od arabiki, więc w większości jest wykorzystywana do produkcji kawy rozpuszczalnej.
Etiopia: kultura i historia. Kiedy jechać na kawę do raju?
Etiopia to ludzie i historia. Etiopia to wreszcie nieprawdopodobna kultura, o istnieniu której większość Europejczyków nie ma pojęcia. Ale Etiopia to także słońce, pyszna kawa i najpiękniejsi ludzie na świecie.
Etiopia to jedyny kraj afrykański, który nie był skolonizowany. To widać w sposobie noszenia się, chodzenia, trzymania głowy. A także jedności kulturowej, niespotykanej nigdzie indziej w Afryce. Etiopczycy to najpiękniejsi ludzie na świecie. Sami mówią, że mają skórę koloru miodu. Są mieszanką rdzennych Afrykanów i białych. Jak głosi legenda, pochodzą od czarnej królowej Saby i izraelskiego króla Salomona. Etiopia - moc religii i kawy Etiopia to jeden z pierwszych krajów na świecie, który przyjął chrześcijaństwo, zaraz po Armenii. Wystarczy odwiedzić Lalibele, by przekonać się o sile i niezwykłości tej wiary. Doskonale pamiętam wielogodzinne nabożeństwo w 800-letnim, wykutym w skale kościele św. Jerzego. Tych kamiennych, jakby zatopionych w ziemi kościołów z przełomu XI i XII w. w Lalibeli jest 12. Niektórzy twierdzą, że przy powstawaniu musieli pomagać aniołowie. Etiopia to ojczyzna kawy. Jej arabska, a potem europejska nazwa pochodzi od regionu Kefia. Na miejscu nazywa się ją bunna. A jak smakuje! Najpierw wybiera się ziarna – tylko dorodne, krągłe. Potem praży na patelni. Gdy zaczynają wydzielać ten zniewalający zapach, mistrz, a raczej mistrzyni ceremonii podchodzi z naczyniem do każdego z biesiadników, żeby nasycił się aromatem. Potem już tylko mielenie, parzenie, rozlewanie do malutkich naparstków. Napar jest tak mocny, że zatrzymuje pracę serca. A może tylko mi się tak zdawało... Ostatnia filiżanka jest pita na błogosławieństwo. Ludzie w Etiopii Etiopia kojarzy się nam z głodem połowy lat 80. i płaczącymi dziećmi z wydętymi brzuchami. Ale to przeszłość. Etiopczycy to uśmiechnięci, weseli ludzie, którzy kochają taniec, muzykę i tedz, czyli tradycyjny pitny miód. A co do kuchni Etiopii, to jest jedna z bardziej oryginalnych w Afryce. Czuć w niej wpływy arabskie, hinduskie, europejskie oraz oczywiście afrykańskie. Podstawa jest naleśnik robiony z maki tief, czyli yndzera. Pełni funkcje chleba, ziemniaków, makaronu. Ma lekko kwaskowaty smak i przypomina nasz razowy chleb. Z ostrym sosem jarzynowym smakuje doskonale! No i kosztuje grosze. Trzy oblicza Etiopii Etiopię można podzielić na trzy części. Pierwsza to chrześcijańska północ, gdzie oprócz Lalibeli warto odwiedzić Aksum z Arka Przymierza. Druga to muzułmański wschód ze świętym miastem Harer. Na tamtejszej białej jak śnieg starówce otoczonej murem znajduje się 99 meczetów. Niektóre z nich naprawdę są malutkie, ukryte wewnątrz domostw. To w Harerze zamieszkał poeta Arthur Rimbaud, który – co tu kryć – handlował stąd bronią. Jego dom wskażę ci każde dziecko. Największą atrakcja miasta są jednak hieny, które codziennie wieczorem podchodzą pod mury. Jedzą ludziom z ręki. Dosłownie. Mnie także. Trzecie oblicze Etiopii to dzikie południe. Dolina Omo to chyba największe na świecie skupisko pierwotnych plemion. Co prawda dzisiaj w dużym stopniu jest tu cepelia, przynajmniej w okolicach miejscowości Dzinka, która jest punktem wypadowym większości podróżników. Ale wystarczy pojechać nieco dalej... Pewnie natkniemy się na kobiety Mursi, które słyną z przeciętych warg, w których noszą ceramiczne krążki. Niestety ich mężczyźni zaczęli nadużywać alkoholu i nie rozstają się z kałasznikowami. Mnie znacznie bardziej przypadło do gustu spotkanie z ludem Banna. Choćby to, że powitali mnie na szczudłach. A potem zapletli z włosów warkoczyki. Przyroda i klimat Etiopii Ale Etiopia to także niesamowita przyroda. Nie bez powodu uważa się, że to tu był biblijny raj. Długo za najpiękniejszy uchodził Park Narodowy Jesimien. Góry te jednak są powoli zadeptywane przez turystów. Dlatego jako alternatywę polecam znacznie bardziej dziki i naturalny Park Narodowy Jebalie. Co poza tym? Tys Ysat, czyli źródła Nilu Błękitnego. Nie tak łatwo do nich dotrzeć, szczególnie jeśli nie mamy własnego transportu, ale naprawdę warto. Wyłaniający się z zieleni potężny wodospad robi niesamowite wrażenie. Etiopia, bo… klimat. Jest słonecznie, ale nie upalnie. A dlaczego w styczniu? Choćby po to, żeby świętować z Etiopczykami najpierw Genne, czyli Boże Narodzenie (7 stycznia), a potem Timkat, czyli chrzest w Jordanie (19 stycznia). Wyjazd do Etiopii - informacje 3 Sposoby na tanią Etiopię: Bukuj bilety wcześniej, zwłaszcza jeśli lecisz w styczniu, kiedy w Etiopii jest szczyt turystyczny. Polecam linie tureckie. Jadąc na północ, korzystaj z lokalnych autobusów. Na południe – szarpnij się na dżipa. Zajedziesz dalej. Wybierając się do Etiopii korzystaj z pomocy lokalnych biur podróży. W Addis Abebie jest kilka prowadzonych przez polsko-etiopskie małżeństwa.
Etiopia to nie tylko nagie skały i suche krajobrazy. Daj się zaskoczyć [GALERIA]
To tu żyją najpiękniejsi ludzie na świecie. To tu znaleziono szczątki pierwszych przodków człowieka. I to tu do dziś kilkadziesiąt plemion żyje zgodnie z obyczajami sprzed tysięcy lat.
Poza stereotyp - Ze wstydem przyznaję, że pierwszym skojarzeniem z Etiopią były głodne dzieci z wydętymi brzuszkami – przyznaje Basia Ryl w rozmowie z Travelerem. - Obrazy takiej właśnie Afryki przekazywane przez media utkwiły mi w głowie. I przyznaje, że Etiopia to rzeczywiście biedny kraj, jednak gościnność, radość z prostych rzeczy, bogactwo kulturowe i krajobrazy zaskakują tu na każdym kroku. Etiopia to nie tylko nagie skały i suche krajobrazy. To też zielone i piękne okolice wioski Debra Marcos albo bogate w minerały dzikie południe. Tryptyk Ten kraj można podzielić na trzy części. Pierwsza to chrześcijańska północ – Lalibeli czy Aksum z Arką Przymierza. Druga to muzułmański wschód ze świętym miastem Harer. Trzecie oblicze Etiopii to położona na południu Dolina Omo - największe na świecie skupisko pierwotnych plemion. To właśnie tu znaleziono szczątki pierwszych przodków człowieka. I to tu do dziś kilkadziesiąt plemion żyje zgodnie z obyczajami liczącymi tysiące lat (w dużym stopniu jest tu cepelia, obok kobiet Mursi z tradycyjnie przeciętymi wargami, w których noszą ceramiczne krążki, są też mężczyźni, którzy zaczęli nadużywać alkoholu i nie rozstają się z kałasznikowami). Niestety może to być ich ostatnie dziesięciolecie. Zobacz niezwykłe zdjęcia z Etiopii >>> Zdjęcia pochodzą ze strony amerykańskiej redakcji National Geographi
Gigantyczne kamienne „tygrysie paski” wyryte w Etiopii. Jak powstały?
Podczas badań na Wyżynie Abisyńskiej grupa naukowców dokonała niezwykłego odkrycia. Znaleziono bowiem potężne rzędy głazów i ciosów słupowych. Oglądane z góry przypominają one tygrysie paski. Ich długość sięga jednego kilometra, szerokość 15 metrów, a wysokość nawet dwóch metrów. Co ciekawe podobne zjawiska geologiczne nigdy wcześniej nie były widziane w krajach, w których panuje tropikalny klimat. Narodziło się więc pytanie: skąd wzięły się w Etiopii?
Grupa naukowców przeprowadzała badania na terenach Wyżyny Abisyńskiej. Alexander Gross i jego zespół natrafili na potężne kamienne pasy, które wydają się anomalią w tropikalnych regionach. Być może odpowiednie przestudiowanie tego jak się tam znalazły, pozwoli nam odpowiednio zinterpretować aktualne zmiany klimatyczne. - Zaskoczyło nas istnienie tych kamiennych pasków na terenach tropikalnych. Jako tak zwane formy polodowcowe i to takiej wielkości były kojarzone jedynie ze strefą umiarkowaną, regionami polarnymi i glebami o temperaturze krzepnięcia – tłumaczy Alexander Gross z Instytutu Geografii Uniwersytetu w Bernie, jeden z liderów grupy badawczej, która dokonała odkrycia. fot. Groos i in., Earth Surface Dynamics, 2021 Naukowcy są przekonani, że kamienne pasy powstały w wyniku okresowego zamrażania i rozmrażania gleby w pobliżu gleby lodowej, co miałoby przyciągać do siebie podobne głazy. Gross i jego zespół badali formy polodowcowe w Górach Bale i górach w strefie Arsi. Za pomocą izotopu chloru ustalili, że termin minionych zlodowaceń nie pokrywa się z innymi terenami górskimi. - Wyniki naszych badań pokazują, że lodowce w południowej części Wyżyny Abisyńskiej osiągnęły swój maksymalny rozmiar około 40 tys. lat temu, czyli tysiące lat przed innymi górzystymi terenami we Wschodniej Afryce czy na świecie – tłumaczy Gross. Między 42. a 28 tys. lat temu lodowce zajmowały nawet 35 tys. kilometrów kwadratowych tamtejszej powierzchni. Relatywnie wczesne ochłodzenie i zlodowacenie zostało prawdopodobnie spowodowane wariacjami opadów deszczu i charakterystycznych cech tych gór. Można więc stwierdzić, że temperatura to nie jedyny czynnik odpowiedzialny za ruch lodowców we Wschodniej Afryce w tamtym okresie. Nie wiadomo jednak czy to typowe dla gór w regionach tropikalnych czy raczej regionalny fenomen. fot. Groos i in., Earth Surface Dynamics, 2021 Jak więc widać pytania się tylko mnożą. Znalezienie odpowiedzi na nie wymaga jednak dalszych badań, bo wszystko wskazuje na to, że tereny górzyste w regionach tropikalnych przechodziły przez Zlodowacenie Północnopolskie na wiele różnych sposobów. Dokładne przestudiowanie klimatycznych zmian na tych terenach wydaje się więc kluczowe i może pomóc nam odpowiednio zinterpretować aktualną sytuację klimatyczną na świecie. Zgodnie z tym co czytamy w Science Alert, głębsze spojrzenie na zagadnienia w regionach tropikalnych może pomóc odkryć co dokładnie nas czeka i jaki to będzie miało wpływ na różnorodność biologiczną i nasz ekosystem. Jak bowiem podsumowują naukowcy w jednej ze swoich publikacji, ich odkrycia podkreślają potrzebę zrozumienia lokalnych uwarunkowań klimatycznych, aby móc wysnuć szersze klimatyczne interpretacje z chronologii zlodowaceń.
Etiopia: bojówki w Tigraju dokonały masakry cywilów. Donosi Amnesty International
Walki między rządem lokalnym i federalnym w regionie Tigray przyniosły dużą liczbę ofiar w cywilach – ogłosiła w czwartek organizacja Amnesty International.
Według międzynarodowej organizacji pozarządowej zabójstwa miały miejsce w nocy 9 listopada w Mai Kadra, mieście w południowo-zachodniej części regionu. W sieci pojawiły się zdjęcia i nagrania wideo, które pokazują ciała rozrzucone po całym mieście lub przenoszone na noszach. Żeby zweryfikować prawdziwość tych informacji, Amnesty International zleciła cyfrową analizę zdjęć i zbadanie geolokalizacji materiałów. "Potwierdziłyśmy masakrę bardzo dużej liczby cywilów, którzy wydają się nie być w żaden sposób zaangażowani w trwającą ofensywę wojskową" – powiedział Deprose Muchena, dyrektor Amnesty International ds. wschodniej i południowej Afryki. Rząd federalny Etiopii wypowiedział "wojnę" z rządzącą w regionie partią – Ludowym Frontem Wyzwolenia Tigray (TPLF) – na początku tego miesiąca. Premier Etiopii i laureat Nagrody Nobla Abiy Ahmed nakazał Etiopskim Siłom Obrony przeprowadzenie w tym regionie, "operacji egzekwowania prawa" w tym nalotów lotniczych. Stacja CNN International, która podała te informacje jako pierwsza, nie była w stanie samodzielnie potwierdzić, kto odpowiada za zabójstwo w Mai Kadrze. Anonimowi świadkowie sytuacji w Mai Kadrze, którzy dostarczali żywność i inne potrzebne produkty, powiedzieli Amnesty International, że widzieli martwe ciała, a także poważnie rannych ludzi, których obrażenia wyglądały jak zadane ostrą bronią białą. Organizacja zleciła potwierdzenie tych doniesień niezależnemu patologowi, który ustalił, że Etiopczycy byli w dużej mierze atakowani maczetami, siekierami i nożami. Nadchodzi się kryzys uchodźczy Premier Etiopii Abiy doszedł do władzy w 2018 roku, a jednym z jego głównych postulatów było zlikwidowanie podziałów między rządami regionalnymi, jednak w kilku częściach kraju doszło do znacznego wzrostu napięć etniczno-politycznych, które często niosły za sobą śmiertelne konsekwencje. We wtorek etiopska stacja Fana TV podała, że federalna armia Etiopii zabiła 550 bojowników wroga, choć tożsamość i przynależność rzekomych bojowników jest niejasna. Agencja ONZ ds. uchodźców podaje, że od czasu eskalacji walk między rządem a siłami regionalnymi w Tigray, co najmniej 11 000 osób uciekło z regionu, by schronić się w sąsiednim Sudanie. Podczas czwartkowego spotkania prasowego przedstawiciel ONZ w Sudanie Axel Bisschop powiedział dziennikarzom, że według szacunków agencji połowa uchodźców to dzieci. Według Bisschopa Etiopczycy dostają się do sąsiedniego kraju, przeprawiając się przez rzekę łodziami. Rząd Sudanu przygotował plan reagowania na taką sytuację w przypadku około 20 000 osób, ale ponieważ liczba etiopskich uchodźców szybko rośnie, kraj musi przygotować się na przyjęcie nawet 100 000 etiopczyków. Według lokalnych reporterów Internet i inne formy komunikacji w regionie zostały zablokowane. To, w połączeniu z blokadą powietrzną i drogową, przeszkadza ONZ w udzielaniu pomocy w Tigray, w którym jeszcze przed konfliktem ponad 600 tysięcy ludzi polegało na regularnej pomocy humanitarnej organizacji.
Etiopia kusi ogromem doznań. Co musisz zobaczyć?
Etiopia znajduje się we wschodniej części kontynentu afrykańskiego. Językiem urzędowym Etiopii jest amharski. Mieszkańcy posługują się też arabskim i angielskim. Ten ciekawy kraj stał się ostatnio popularnym kierunkiem turystycznych wypraw. Wynika to przede wszystkim z rozwoju bazy turystycznej i specyfiki samego kraju.
Etiopia: co warto wiedzieć? Wielu turystów zastanawia się, gdzie jest Etiopia. To państwo w środkowo-wschodniej Afryce o starożytnej historii i niezwykle ciekawej kulturze. Zanim wybierzemy się do tego afrykańskiego kraju, musimy zebrać wszelkie informacje o Etiopii. Aby podróżować do Etiopii, podróżni z Unii Europejskiej muszą mieć pozwolenia na wjazd do tego kraju. Wizy można uzyskać w ambasadzie Etiopii lub na lotnisku w Addis Abebie po przyjeździe. Wizy wydawane przez ambasadę dla turystów mają ważność 3 miesięcy. Pamiętajmy, że nie ma możliwości ubiegania się o wizę przez Internet. Oficjalną walutą w Etiopii jest birr. Istnieje możliwość transportu waluty krajowej (birr) przez granicę w ilości nieprzekraczającej 10 birr. Wyjątkiem jest granica między Etiopią a Erytreą, gdzie nie ma ograniczeń dotyczących importu i eksportu walut. Cała kwota musi znaleźć odzwierciedlenie w deklaracji. Zalecamy zachowanie deklaracji i czeków potwierdzających operacje wymiany walut do momentu opuszczenia kraju. Możesz wymienić dowolną walutę w bankach i hotelach. Najkorzystniej jest przeprowadzać operacje wymiany euro i dolarów amerykańskich. Turyści przyjeżdżający na wakacje mogą zapłacić kartą plastikową i czekami turystycznymi w biurach zagranicznych linii lotniczych. Wybierając się w podróż, zalecamy zabranie ze sobą dolarów amerykańskich. Są akceptowane jako płatność w restauracjach i dużych sklepach. Jeśli nie chcemy narazić się na konsekwencje prawne, pamiętajmy, że produkty z metali szlachetnych podlegają deklaracji. Kości słoniowej, skór zwierzęcych i rogów nosorożca nie można wywozić z kraju. Produkty złote i diamentowe mogą być wywożone zgodnie z informacjami określonymi w zgłoszeniu przywozowym. W przypadku wywozu ziaren kawy należy przedstawić organom celnym dokumenty potwierdzające legalność ich nabycia. Dla każdego turysty bardzo ważna jest lokalna kuchnia. Cechą kuchni etiopskiej jest brak sztućców. Zastępuje je yngerha - kwaśne ciasto wykonane z mąki teff. Ynger jest używany przez miejscową ludność i odwiedzających zamiast talerzy i łyżek. Większość dań z Etiopii serwowana jest z pikantnymi sosami. Prawie każde danie zawiera czosnek, cebulę, imbir, musztardę, czerwoną paprykę, kolendrę i goździki. Podczas podróży radzimy turystom spróbować „Tybsy” (smażona wołowina z pikantnym sosem) i „Brindo” (świeże mięso z pieprzem i sosem kapuścianym). W przybrzeżnych regionach Etiopii popularne są ryby, które smażone są na węglu drzewnym lub duszone z przyprawami. Etiopia jest uważana za miejsce narodzin drzewa kawowego, a kawa jest ulubionym napojem mieszkańców tego kraju. Etiopia: historia Etiopia jest państwem starożytnym. Ludność Etiopii zorganizowała się w państwo już w V-IV wieku. p.n.e. W IV wieku naszej ery do Etiopii dotarło chrześcijaństwo, które stało się głównym powodem podziału cywilizacji etiopskiej w Afryce. Pierwsze kontakty polityczne Etiopii z Europą sięgają XVI wieku. W XIX wieku. Etiopczycy utrzymali swoją państwowość w obliczu najazdów z Wielkiej Brytanii, Egiptu, sudańskiego państwa teokratycznego Imama Mahdiego i prób kolonialnych Włoch. Po klęsce Włochów w bitwie pod Aduą (1896) cesarz Menelik II, opierając się na wsparciu Rosji i Francji, uzyskał od Europejczyków uznanie niepodległości Etiopii. Przyłączenie ziem Sidamo, Jimmy i Kaffy do Etiopii w wyniku agresywnych kampanii Menelika w latach 1896–1898 i zawarcia traktatów międzynarodowych z Francją (1893), Włochami (1896 i 1908) i Anglią (1897) doprowadziły do ustanowienia nowoczesnych granic kraju. W 1935 roku Faszystowskie Włochy rozpętały agresję przeciwko Etiopii. W wyniku szeroko rozpowszechnionego ruchu partyzanckiego i operacji wojsk brytyjskich w 1941 roku Włosi zostali wygnani z Etiopii. Do 1944 roku kraj faktycznie podlegał brytyjskiej administracji wojskowej. W 1945 r. Etiopia stała się jednym z państw założycielskich ONZ. W 1962 roku decyzją Zgromadzenia Narodowego Erytrei, podyktowanego przez cesarski reżim, federacja została zniesiona, a Erytrea stała się prowincją Etiopii. Taki zwrot wydarzeń był impulsem do ożywienia tradycyjnych aspiracji mieszkańców północnych regionów kraju do izolacji, wzmocnił nastroje separatystyczne, które przelały się na zbrojne działania Erytrejczyków przeciwko rządowi centralnemu. W 1974 roku armia sprzeciwiła się władzy cesarza, w wyniku czego obalono monarchiczny reżim Haile Selassie. Po zaciętej wewnętrznej konfrontacji trwającej dwa lata de facto kontrola kraju przeszła na młodych, radykalnych pro-marksistowskich oficerów pod dowództwem ppłk. Mengistu Haile Mariam. Ta grupa ogłosiła kurs w kierunku socjalistycznej orientacji Etiopii. Przy aktywnym wsparciu ZSRR nowy rząd początkowo zdołał zmobilizować kraj, aby odeprzeć agresję ze strony Somalii, a także osiągnąć pewne sukcesy społeczno-gospodarcze (koniec lat 70. i początek lat 80. XX wieku). Zaprzestanie pomocy wojskowo-technicznej i wsparcia politycznego ZSRR doprowadziło do gwałtownego osłabienia reżimu Mengistu. Latem 1990 roku połączone siły opozycyjne przeprowadziły szeroki atak wojskowy na centralne prowincje kraju, a wiosną 1991 roku reżim Mengistu upadł. Oddzielenie Erytrei od Etiopii, które faktycznie miało miejsce podczas walki zbrojnej przeciwko reżimowi Mengistu, zostało formalnie ustalone w ogólnym referendum w maju 1993 roku. Etiopia: co warto zobaczyć? Wspaniałe widoki, niezwykła przyroda, ciekawa kultura, to wszystko oferuje nam Etiopia. Stolica tego kraju, to nie jedyne miejsce, które warto zobaczyć. Prawdziwym cudem jest kompleks 11 świątyń, a także dawna stolica kraju, Gender, która słynie ze wspaniałych kościołów i pałaców. Co jeszcze warto zobaczyć w Etiopii. Etiopia to przede wszystkim niezwykłe pomniki przyrody. Jezioro Auasa, Chamo i Abaya to najlepsze miejsca do wędkowania w kraju. Te jeziora są domem dla ogromnego okonia nilowego, suma, rybki spustowej, tilapii i karpi. Miłośnicy wędkarstwa powinni odwiedzić rzeki znajdujące się w Parku Narodowym Bale, gdzie żyją pstrągi i tęczówki. Ci, którzy nie wyobrażają sobie wakacji bez plaży, powinni odwiedzić Awasa, gdzie podróżni zobaczą piękne jeziora. Langano jest uznawane za najpiękniejsze jezioro w Etiopii. Na brzegach Langao można opalać się, pływać, łowić ryby, jeździć na nartach wodnych lub oglądać stada ptaków gniazdujących, małp, guźców i hipopotamów mieszkających w okolicy. Jeśli chcesz zapoznać się z historią i kulturą kraju, zalecamy udanie się do stolicy, gdzie znajduje się muzeum narodowe, w którym przechowywane są starożytne szczątki. W stolicy dla turystów jest Muzeum Etnograficzne w Instytucie Ethiopian Studies, National Museum, muzeum katedry Świętej Trójcy, National Postal Museum oraz Muzeum Historii Naturalnej Zoologii. Miasto zbudowało największy rynek we wschodniej części kontynentu afrykańskiego. Podróżni znajdą unikalne zabytki architektury Etiopii w mieście Bahir Dar. Klasztory tego miasta zachowały starożytne ikony, starożytne rytualne krzyże i cesarskie korony. W miasteczku Lalibela możemy zobaczyć unikalny kompleks świątynny, składający się z 11 kościołów wykutych w skałach. Największa z nich, Bet Medhane Alem, ozdobiona jest unikatowymi kolumnami. Etiopia to także najniższy wulkan na ziemi, Dallol. Znajduje się na wysokości 45 metrów poniżej poziomu morza. Pomimo niesamowitych krajobrazów, które otwierają się z platform obserwacyjnych wulkanu, jest tam niebezpiecznie, ponieważ powietrze jest nasycone oparami kwasowymi. Wulkan otoczony jest wielokolorowymi kałużami kwasowymi utworzonymi przez połączenie wody z magmowymi gazami. Etiopia: kiedy jechać? Klimat to kluczowy element, kiedy planujemy swój wyjazd do państw afrykańskich i nie jest tu wyjątkiem też Etiopia. Kiedy jechać do tego państwa i jaka czeka nas tam pogoda, a także, na co należy uważać? Klimat w Etiopii jest łagodny i wilgotny, średnia całoroczna temperatura wynosi +25 do + 30 stopni. Ilość opadów zależy od wysokości terenu: w płaskim terenie praktycznie ich nie ma, a w górach występują wysokie mrozy. Zaleca się zakup pakietu wycieczkowego od września do lutego lub w kwietniu-maju, gdy nie jest bardzo gorąco i nie ma ulewnego deszczu. W Etiopii możesz niestety natknąć się na złodziei, więc staraj się nie nosić przy sobie kosztowności i dużych pieniędzy, a także powinieneś unikać zatłoczonych miejsc. Aby nie złapać infekcji jelitowej, powinieneś używać tylko wody butelkowanej (cena 10 birr). Podróżowanie po kraju jest korzystniejsze z przewodnikiem, który uchroni cię przed niepotrzebnymi wydatkami i nieprzewidzianymi sytuacjami. Etiopia: jak się przygotować do podróży? Jak bardzo bezpieczna jest Etiopia? Co warto kupić na miejscu? O czym musimy pamiętać przed wyjazdem? W tym rozdziale odpowiem na wszystkie wątpliwości i podpowiem wam jak przygotować się na wyjazd do Etiopii. Etiopia jest bezpiecznym państwem. Pomimo dużej liczby infekcji w Afryce, nie jesteśmy zagrożeni chorobami. Wystarczy wziąć kilka szczepień, pić tylko wodę butelkowaną i nie jeść w niezweryfikowanych miejscach, a wszystko będzie w porządku. Wybierając się na wycieczkę do Etiopii, ważne jest prawidłowe złożenie walizki. To nie jest żart. Najprawdopodobniej nie zatrzymasz się na kilka nocy z rzędu w hotelach z pralniami, co oznacza, że najwygodniej jest zabrać ze sobą łatwe do prania i szybkoschnące ubrania ze specjalnych tkanin. Równie ważne jest zabranie ze sobą dobrego zestawu pierwszej pomocy. Woda, jedzenie, przyprawy, dosłownie wszystko, w Etiopii różni się od tego, co jesz w domu, a reakcja organizmu może być bardzo różna. Z reguły aklimatyzacja przebiega pod znakiem bólu głowy i niestrawnością, więc weź środki przeciwbólowe. Nie zapomnij wziąć ręcznika, mydła, szamponu itp. Większość hoteli nie rozdaje ich za darmo. Pamiętaj, aby wziąć kilka litrów antyseptycznego żelu do rąk. Jeśli masz dużo sprzętu elektrycznego, zadbaj o alternatywne urządzenia ładujące. W większości miejsc interesujących turystów nie ma stałego prądu, a hotele mają generator, który wyłącza się o 22-23 po południu.
Im większy brzuch tym lepiej. Etiopscy Bodi są u siebie wzorami piękna
Im większy brzuch, tym atrakcyjniejszy kawaler – twierdzą afrykańscy Bodi. Dla zdobycia kobiecych serc tuczą się więc na potęgę.
Pokaźny brzuch to w całej niemal Afryce oznaka zdrowia, sukcesu i zamożności. Jednak członkowie plemienia Bodi z południowej Etiopii wierzą w to chyba najmocniej. Większość mężczyzn ma nadwagę, a prawdziwy wyraz temu przekonaniu dają w dorocznych obchodach Nowego Roku, który w kalendarzu Bodich przypada na przełom czerwca i lipca. Organizowana wówczas ceremonia Kael stanowi prawdziwą pochwałę otyłości. Imponujące gabaryty są efektem wymagającej „brzuchodajnej” diety, na której uczestnicy ceremonii spędzają poprzedzające pół roku. Jej podstawą jest mieszanka bydlęcej krwi, mleka i miodu. Fotograf Eric Lafforgue, który udokumentował niezwykły rytuał, przekonuje, że codzienne picie tej mikstury wymaga zdecydowania. – W czterdziestostopniowym upale krew trzeba wypić duszkiem, zanim skrzepnie – zauważa. Dietetyczny rygor w skrajnych przypadkach skutkuje nawet trzykrotnym wzrostem masy. Wszystko po to, by na czas Kael brzuch był jak największy i przerósł te, którymi chwalić się będą konkurenci. Podczas ceremonii wszyscy jej uczestnicy wysmarują się gliną i popiołem, a potem ubrani tylko w przepaski i czapki ze strusich piór będą tańczyć wokół świętego drzewa. Wydęte brzuchy i pośladki nie wywołają szyderczych uśmiechów, przeciwnie – wzbudzą wyrazy uznania. Zwłaszcza wśród kobiet, które nakłuwając je, będą sprawdzać, czy nie zostały wypełnione wodą. Wygra posiadacz brzucha o największym obwodzie. Zdobędzie szacunek rywali i damskie serca. Bez problemu znajdzie też żonę. Bodi to jedno z plemion zamieszkujących dolinę rzeki Omo na kenijsko-etiopskim pograniczu. Ten region uchodzi za prawdziwy matecznik ludzkości. Pełno tu skamieniałych szczątków przodków Homo sapiens, tutejsze plemiona prezentują zaś mozaikę bardzo starych wierzeń i zwyczajów, które przetrwały żywe aż do naszych czasów. Bodi od zawsze byli pasterzami. Dziś coraz częściej zajmują się rolnictwem, uprawiając na wydartych sawannie poletkach sorgo, kukurydzę i kawę. Głównie dzięki deszczom, których jest tu trochę więcej niż dalej na południu. Prawdziwa zmiana jednak dopiero przed nimi. Do doliny Omo marszowym krokiem dociera już nowoczesność, więc każde kolejne święto Kael może być ostatnim. Bodi, tak jak i inne tutejsze plemiona, wkrótce czeka przesiedlenie. Etiopia buduje bowiem zapory (jedna już stoi, kolejne są w planach), które skierują rzekę do nowych koryt. Miejsce pastwisk, poletek i wsi zajmą wielkoobszarowe plantacje. Być może niektórzy Bodi znajdą na nich zatrudnienie. Kres tradycyjnego stylu życia będzie też jednak zapewne końcem niezwykłego rytuału. Maciej Nikodemski
Pokojowy Nobel 2019 dla premiera Etiopii
Z rozwiązanie trwającego dwie dekady konfliktu Etiopii z Erytreą
Laureatem tegorocznej Pokojowej Nagrody Nobla jest Premier Etiopii Abiy Ahmed. Odegrał on bardzo ważną rolę w zakończeniu 20-letniej wojny między Etiopią i Erytreą, która toczyła się terytorium graniczne, zdobył również uznanie za swoje uczestnictwo w porozumieniu o podziale władzy w sąsiadującym Sudanie, po niedawnym kryzysie politycznym, który zakończył się aresztowaniem Omara al-Bashira, rządzącego krajem przez prawie 30 lat. View oEmbed on the source website Kiedy Abiy Ahmed został premierem, stwierdził, że chce wznowić rozmowy pokojowe z Erytreą. W ścisłej współpracy z Isaiasem Afwerki, prezydentem Erytrei, Ahmed szybko wypracował podstawy porozumienia męidzy krajami. Zasady te zostały określone w deklaracjach, które premier Abiy i prezydent Afwerki podpisali w Asmarze oraz Jeddah w lipcu i wrześniu ubiegłego roku. Ogłaszając wygraną premiera, Etiopii Norweski Komitet Noblowski wyraził nadzieję, że porozumienie pokojowe przyczyni się do pozytywnych zmian dla całej ludności Etiopii i Erytrei. Wczesne miesiące Ahmeda na stanowisku premiera naznaczone były zdecydowanym i podejmowaniem decyzji - uwolnił dziennikarzy i więźniów politycznych, potępiając ich tortury. Abiy spotkał się również z opozycją i społeczeństwem, aby przedyskutować zaplanowane reformy i zaprosił wcześniej wygnane z Etopii partie polityczne do powrotu. Rozpoczął on poważne reformy instytucjonalne, w tym w sektorze bezpieczeństwa i wymiaru sprawiedliwości. Kobiety również nie zostały pominięte w jego programie - Abiy zademonstrował swoją wiarę w równości płci, mianując kobiety na połowę stanowisk w swoim gabinecie. Oprócz tego zadbał o usunięcie z wysokich stanowisk wszystkich polityków, którzy maczali ręce w korupcji i zlikwidował cenzurę w mediach. Po udanym nawiązaniu pokoju z Erytreą premier Abiy zaangażował się również w inne procesy pojednawcze wschodniej i północno-wschodniej Afryki. We wrześniu 2018 r. wraz ze swoim rządem aktywnie przyczynił się do normalizacji stosunków dyplomatycznych między Erytreą a Dżibuti. Ponadto, to Ahmed mocno dążył do mediacji między Kenią a Somalią w przedłużającym się konflikcie o prawa do spornego obszaru morskiego. Negocjacje cały czas trwają i w końcu widać nadzieję na rozwiązanie tego konfliktu. 17 sierpnia kraje stworzyły wspólny projekt nowej konstytucji, a premier Abiy odegrał kluczową rolę w procesie, który doprowadził do tego porozumienia. Katarzyna Mazur
Nie taki zwykły naleśnik. Tym daniem smakuje Etiopia
"Dziwna" mówią o niej zagraniczni turyści. Indżera to w Etiopii coś więcej niż tylko jedzenie.
Indżera może być jednocześnie daniem, naczyniem, a nawet sztućcem. Powstaje z mąki miłki abisyńskiej, zwanej też teffem, które to zboże jest charakterystyczne dla tej części Afryki. Robione na zakwasie placki są z jednej strony gładkie, z drugiej – porowate, przy tym lekko wilgotne i łatwo nasiąkające warzywnym lub mięsnym farszem. Co ciekawe, są bezglutenowe. W Etiopii indżerę je się na milion różnych sposobów. Z tybsem, czyli grillowanym mięsem kozim, wołowym lub baranim. Z bajanetem, czyli miksem najdziwniejszych sosów. Z shiro – breją z fasoli lub ciecierzycy. Z doro wat, a więc z potrawką z kurczaka, lub misir wat – potrawką z soczewicy. Z kurtem – kawałkami surowego mięsa z ostrą papryczką i sosem przypominającym chrzanowy. A także z tysiącem innych potraw. Ale i tak nic – w tej kategorii – nie bije fyrfyru, na który składa się idżera plus... indżera w sosie pomidorowym. Choć dodać trzeba, że w przyrodzie występują również wersje de luxe, z mięsem czy jajkami. Tych wszystkich dań można spróbować w stołecznej Addis Abebie. Etiopczycy lubią stołować się „na mieście” i zwykle korzystają z niedrogich jadłodajni, gdzie nie ma karty dań, a je się to, co akurat szef kuchni tego dnia zaproponował. Jednak zwłaszcza wieczorami warto na kulinarnej mapie miasta poszukać miejsc z klimatem. Ot, choćby Culture Center w dzielnicy Gerji, nieopodal słynnego pomnika Boba Marleya. Do indżery (bo przecież nie do kotleta) przygrywają tu zespoły ludowe – naprawdę warto. Równie niezwykłym doświadczeniem jest wizyta w hotelu Taitu, który powstał w 1898 r. na życzenie Taitu Betul, żony cesarza Menelika II. Warto tu przyjść dla znakomitych jazzmanów, którzy pojawiają się w odradzającym się po pożarze sprzed blisko dwóch lat klubie Jazzamba Lounge. Tam też koniecznie trzeba opić wizytę w Addis szklanką tedżu, mocno sfermentowanego wina na miodzie. WARTO WIEDZIEĆ ■ DOJAZD Lufthansą i liniami Ethiopian (przez Frankfurt) dolecimy z Warszawy do Addis Abeby za 2700–2800 zł. ■ NOCLEG Ceny guesthousów, np. MM Cozy Place, zaczynają się od 50–60 zł. Hotele średniej klasy, np. White Castle, to wydatek 200–300 zł. ■ ROZRYWKA Podczas spaceru po Addis nie można pominąć fantastycznie zdobionej katedry św. Trójcy – jednej z dwóch najważniejszych świątyń Ortodoksyjnego Kościoła Etiopskiego. Pochowano tu cesarza Hajle Sellasje. Maciej Wesołowski
Jeżeli myślimy o najbardziej romantycznym mieście świata, natychmiast przychodzi nam do głowy Paryż. Miasto zakochanych, gdzie miłość rozkwita na tle wspaniałych zabytków, muzeów z dziełami takimi jak Mona Lisa, którą rocznie ogląda ponad 9 mln osób. To miasto, które uwodzi filmowców – nie sposób wymienić nazw wszystkich produkcji, których stało się bohaterem – o czym pisze Iza Klementowska. Wyznacza kierunki w sztuce, oczarowuje intymną atmosferą kawiarni i bistr, zachwyca szykiem i bawi. Paryż to zawsze dobry wybór. Ale Francja, bohaterka tego wydania Travelera, to przecież nie tylko stolica, to ciągnące się po horyzont lawendowe pola i gaje oliwne Prowansji, której kolory i atmosfera spokojnego sielskiego życia sprawiły, że stała się mekką artystów. To dolina Loary z setkami baśniowych zamków i pałaców otoczonych wypielęgnowanymi ogrodami, w których murach rozgrywały się zarówno te najbardziej romantyczne, jak i krwawe historie. To Alzacja ze swoimi kolorowymi miasteczkami, żywą scenografią niczym z baśni braci Grimm, magiczne klimaty Bretanii z jej setkami kilometrów pofalowanego wybrzeża z urwistymi klifami, dzikimi plażami i celtyckimi legendami. Akwitania z doliną rzeki Dordogne, która wije się między wzgórzami obklejonymi kamiennymi miasteczkami. To Camargue, francuski dziki zachód z tysiącami flamingów i żyjącymi na wolności końmi. Burgundia, raj dla miłośników wina i budowli sakralnych, ośnieżone szczyty Alp oraz Pirenejów i wiele, wiele innych miejsc, które sprawiły, że Francja jest turystycznym numerem jeden na świecie. Agnieszka Franus redaktor naczelna
Tych zwierząt nie da się oswoić. Ale można sprawić, że będą ci jadły z ręki.
Jest siódma wieczorem, godzinę temu zapadł zmrok. Za mną długi dzień zwiedzania. Położony na wschodzie Etiopii Harar jest jednym z najbardziej fascynujących miejsc w Rogu Afryki. Zbudowany między VII a XI w., wpisany na listę dziedzictwa UNESCO, uznawany za czwarte święte miasto islamu – po Mekce, Medynie i Jerozolimie. W murach zjawiskowej białej starówki zachowało się ponad 90 meczetów (a jak twierdzą niektórzy – dokładnie 99, czyli tyle, ile imion Boga) i niezliczone kapliczki poswiecone świętym mężom. Niektóre znajdują się w prywatnych domach, do których bez większych problemów można wejść – wystarczy mieć znajomosci. Te nawiązałam chwilę wcześniej. Hajle jest chrześcijaninem, jak większość Etiopczyków, Ahmed muzułmaninem, jak większość harerczyków. Przyjaźnią się od lat, obaj są już studentami. To oni opowiedzieli mi o „Hyena-Manie”, czyli mężczyźnie, który codziennie pod murami Hararu karmi dzikie hieny. – Naprawdę o tym nie słyszałaś? Przecież reportaże robiły o nim najważniejsze zagraniczne telewizje, choćby CNN – dziwią się. Po czym dodają: – Musisz to zobaczyć! Wieczorem przechodzimy przez bramę Sanga i siadamy pod białymi murami Hararu. Powoli schodzą się gapie. Jest trójka zagranicznych turystów z kamerami,kilkoro etiopskich dzieciaków. Pojawia się i szczupły mężczyzna z wiaderkiem, w którym, jak się zaraz okaże, ma ochłapy mięsa. Zaczyna nawoływać. – Każda hiena ma swoje imię – tłumaczy Ahmed. Najpierw słyszę charakterystyczny chichot, potem dostrzegam czerwone punkciki oczu. Czuję, jak skacze mi ciśnienie. Hieny wyłaniają się z mroku, szybko podbiegają do mężczyzny, chwytają mięso, które trzyma na kijku, i czmychają. Po chwili wracają, jest ich kilkanaście, kłębią się wokół niego, nie okazują strachu. On też wygląda na wyluzowanego. Karmi je prosto ze swoich ust. W pewnym momencie pokazuje, że i ja mogę je nakarmić. Pierwszy raz w życiu jestem tak blisko dzikich zwierząt, bez żadnego zabezpieczenia, ochrony, płotu. Zaskakuje mnie, jak są duże i – co tu kryć – niezbyt urodziwe. Jakby przykurczone tylne nogi, masywne szyja i głowa z wyjątkowo silnymi szczękami, o czym staram się zapomnieć. Nakładam mięso na patyk, wystawiam rękę. Jedna z hien skrada się do mnie… I szybko ściąga jedzenie. Na szczęście nie pomyliła mnie z wystawioną na kijku wołowiną! Za drugim razem jest łatwiej, za trzecim naprawdę zaczyna mi się podobać. Skąd wziął się zwyczaj karmienia hien w Hararze? Wersji jest kilka, tą opowiedzianą mi przez Hajle i Ahmeda jest historia wielowiekowej przyjaźni hien z harerczykami. To one mają ich ostrzegać przed zbliżającymi się klęskami, choćby głodu. Dziś pod murami zjawił się sąsiad i uczeń Yusufa Ahmeda, miejscowego rolnika, który nauczył się karmienia hien od swojego wuja. – Kto wie, może ty będziesz następna – śmieją się chłopcy. Anita Szarlik
Jak podróżować i nie zostać bufonem? Masz plecak i już czujesz się lepszy od "tych z kurortów"
Myślicie, że podróżując z plecakiem, przeżywacie coś bardziej autentycznego niż ci, którzy lecą czarterem do hotelu przy plaży? Że jesteście lepsi i fajniejsi od takich turystów? To wcale nie jest takie oczywiste
To było ponad 20 lat temu, ale te przerażone twarze pamiętam do dziś. Leżałem na poboczu drogi w miasteczku Isiolo, w środkowej Kenii. Chciałem ruszyć na północ, do Etiopii, i czekałem trzeci dzień na konwój. Wtedy był to szlak przez pustynię, którym ciężarówki jeździły w konwojach, bo lokalne bandy koczowników – nazywane w kenijskiej angielszczyźnie ładnym słowem shiftas – napadały na samotne samochody, rabowały co się dało i gwałciły kobiety. Kłopot z konwojami polegał na tym, że nie jeździły codziennie: każdego ranka konwój mógł wyruszyć, ale mógł też nie wyruszyć, i właściwie do samego końca nie było to jasne. Codziennie rano uwalałem się więc z plecakiem na poboczu drogi, gdzie kończył się asfalt, i czekałem. Mój przyjaciel Krzysztof podrywał dziewczyny handlujące owocami przy drodze, a ja się nudziłem. Trzeciego dnia obok nas zatrzymał się mały busik z turystami. Jechali na safari do Parku Narodowego Samburu. W oknach pojawiły się blade twarze i oczy jak spodki, szerokie z przerażenia. Czyści biali ludzie pokazywali nas palcami. To prawda, że wyglądaliśmy na mocno zużytych. Podróżowaliśmy już wtedy po Afryce dwa i pół miesiąca. Byliśmy wychudzeni, brudni i opaleni. Wstyd mi się do tego dziś przyznać, ale wówczas poczułem satysfakcję. Bogaci upasieni lenie wykupili safari w agencji turystycznej: z Afryki widzą tyle, ile wypatrzą przez szybkę. Sprawna miejscowa ekipa niańczy ich jak dzieci i izoluje od mniej przyjemnych wymiarów afrykańskiej rzeczywistości. Czułem się od tych turystów lepszy i myślałem, że to ja jestem twardzielem, który widział prawdziwą Afrykę. (Miałem wtedy 22 lata i to pewnie trochę usprawiedliwia moją głupotę). Konwój pojechał w końcu następnego, czwartego dnia: załadowałem się na dach ciężarówki i jechałem tak dwa dni przez pustynię. Kiedy wyruszaliśmy o świcie, widok zapierał dech w piersiach. Krajobraz za Isiolo przypomina Marsa, z czerwonymi, spalonymi słońcem wzgórzami, które majaczą na horyzoncie. Tuż obok widziałem stado słoni – nie w parku narodowym, ale na wolności! Podróżowałem razem z Afrykanami, z ich bagażami i zakupami, próbując nie spaść z dachu szoferki. Za ciężarówkami ciągnęły się długie smugi kurzu. Auta wyglądały jak ogromne żuki mozolnie przegryzające się przez pustynię. Podobało mi się bardzo. Do dziś mam w pamięci ten obraz, jeden z najpiękniejszych, jakie kiedykolwiek widziałem. Nie do kupienia na żadnym safari. Łatwo poczuć się lepszym Potem jechałem jeszcze na dachach rożnych pojazdów parę razy. Raz po wyboistej szosie znad Jeziora Rudolfa, też w Kenii, do małej miejscowości Lodwar; nie było miejsca w minibusie matatu i wdrapałem się na dach, kurczowo trzymając się bagaży. Gdybym spadł, zostałaby tylko mokra plama. Potem na dachu terenowej toyoty przez Sahel, przekraczając nielegalnie granicę z Mali do Mauretanii, na drugim końcu Afryki. Właściciel załadował stos towarów na pakę pikapa, na tym rozpiął siatkę, a do tej siatki kurczowo uczepiło się kilkanaście osób. Grzał przez busz – nie było tam nawet szlaku – jak rakieta: kiedy w końcu wysiadłem, palce miałem przetarte do krwi od siatki. Bolało, ale czułem się z tym świetnie. Wydawało mi się, że przeżyłem coś niesamowitego. Podrywałem po powrocie dziewczyny, opowiadając im o takich podróżach – działało całkiem nieźle. Teraz, 15 lat później, mam mniej czasu, chociaż więcej pieniędzy. Chciałbym też myśleć, że mam więcej rozumu. I trochę się tamtych wszystkich przeżyć wstydzę. Moda na podróżowanie z plecakiem ma swój początek w kulturze hipisów (a nieco głębsze korzenie w romantyzmie) i zaczęła się na dobre w latach 70. Kluczowym słowem jest tutaj „autentyczność”: backpacker poszukuje przeżyć „prawdziwych”, chce dotknąć „prawdziwej” Afryki, „prawdziwej” Azji: jeść tak, jak jedzą tubylcy, podróżować tak samo i mieszkać tak samo. W ślad za poszukiwaniem autentycznych przeżyć idzie poczucie wyższości wobec tych, którzy tego wszystkiego nie przeżywają i nie poszukują. Chodzi oczywiście o ludzi jeżdżących na te wszystkie wycieczki do zamkniętych hoteli i na starannie zaplanowane safari (czy grupowe „zdobywanie” góry Kenia albo Kilimandżaro, starannie przygotowane i sowicie opłacone); o te wszystkie sytuacje, w których rozlaźli mieszczanie z bogatego świata ładują się do komfortowych autobusów i przez szybę oglądają egzotykę, bardzo uważając, żeby się nie pobrudzić. Wszyscy to znamy: sam mam ciotki, które są przekonane, że zobaczyły Egipt, bo pojechały z Hurghady na jednodniową wycieczkę do Kairu i widziały piramidę w Gizie oraz maskę Tutanchamona w Muzeum Egipskim. Etnolodzy badający turystykę piszą o dwóch ważnych wymiarach podróżowania z plecakiem. Po pierwsze – backpacker myśli, że doświadcza czegoś prawdziwego, i często czuje się z tego powodu lepszy. Ludzka potrzeba czucia się lepszym od bliźniego znajduje swoje ujście w najdziwniejszych i najbardziej zaskakujących sytuacjach – i ta jest jednym z nich. Backpackera też podroż przemienia. Piętnaście lat temu byłem szczerze przekonany, że po paru miesiącach w Afryce wróciłem do Polski odmieniony: nie tylko opalony, ale i bardziej pewny siebie, doroślejszy, bogatszy o parę życiowych doświadczeń (włączając w to ryzykowny seks w tropikach i nadużywanie rożnych szkodliwych substancji; jedno i drugie wydawało mi się wtedy ekscytujące). Transformacyjny wymiar podroży jest jej ważnym elementem: backpacker jedzie w dzikie kraje odnaleźć samego siebie. Przyjrzyjmy się teraz uważniej jednemu i drugiemu: autentyczności i transformacji. Backpacker jako produkt W podróżowaniu z plecakiem nie ma nic szczególnie autentycznego; zrozumiałem to w Bangkoku, na sławnej Khao San Road. Jak czytelnicy Travelera pewnie wiedzą, to gigantyczna oaza dla backpackerów. Praktyczni Azjaci robią biznes z turystami z plecakami w jednym miejscu. Są tam hotele, kluby, restauracje i biura podroży – wszystko oferujące „autentyczne” doświadczenia, przykrojone pod potrzeby ludzi w wieku studenckim z Zachodu. Można pójść na masaż, z miłym zakończeniem i bez, odkryć swoje buddyjskie przeznaczenie i najeść się zielonego curry pod wrąbek, a nawet zarezerwować sobie whitewater raftin w Chiang Mai, w górach na północy. Można też zrobić sobie dredy, kupić koszulki ze śmiesznymi napisami i nawalić się w trupa. Wszystkie te doświadczenia są w beznadziejny i ostateczny sposób ustandaryzowane. Turysta trafiający na Khao San Road – albo w inne podobne miejsce, takie jak Jalan Jaksa w Dżakarcie – nie doświadcza niczego autentycznego i nie różni się niczym od ciotki lecącej do hotelu w Hurghadzie, być może poza tym, że jest młodszy i ma mniej pieniędzy. Jest dokładnie takim samym przedmiotem masowego przerobu w turystycznym biznesie. Esencją tej fikcji są przewodniki Lonely Planet. W latach 70. zostały pomyślane jako pomoc dla tych, którzy chcą się wyzwolić od fałszu komercyjnego świata. Dziś to duża firma, z jej przewodnikami jeżdżą wszyscy, i nawet hostele, które poleca, są przykrojone pod ustandaryzowany gust zachodniego studenta. Oferują studencki luz, wi-fi i dostępną kuchnię oraz towarzystwo dokładnie takich samych osób poszukujących dokładnie tego samego. Backpackerzy, jak zaobserwowali antropolodzy, z reguły spędzają znacznie więcej czasu ze sobą nawzajem niż z lokalsami. Nic dziwnego, każdy czuje się lepiej w towarzystwie ludzi o podobnym guście i potrzebach. Być nietoperzem Poszukiwanie autentyczności pcha backpackerow w miejsca do ktorych jeździ niewiele osob (off the beaten track) – piszą Greg Richards i Julie Wilson w książce The Global Nomad: Backpacker Travel in Theory and Practice (Channel View Publications 2004). Tyle że poszukiwanie autentyczności stało się dziś ustandaryzowanym produktem. To pozorna sprzeczność: jeśli się chwilę nad tym zastanowić, nie ma w tym nic niemożliwego (chociaż jest to pewnie trochę smutne). Można oczywiście jeszcze pojechać w miejsca, w które nikt nie jeździ, bo dróg nie ma i mogą człowieka zastrzelić. Byłem parę miesięcy temu w Somalii i Sudanie Południowym – ale nie dla rozrywki, tylko jako reporter. Jako turysta bym tam jednak nie pojechał. Nie można także naprawdę zrozumieć, co to znaczy być koczownikiem z etiopskiego ludu Omo albo boliwijskim Indianinem. Kłopot ze zrozumieniem inności dobrze oddaje metafora, której użył amerykański filozof Thomas Nagel w napisanym w latach 70. bardzo sławnym eseju pod tytułem Jak to jest być nietoperzem? Nie wiemy, jak to jest być nietoperzem, i nigdy się nie dowiemy, bo nim nie jesteśmy – nie mamy skrzydeł, nie sypiamy głową w dół i nie używamy echolokacji. Możemy tylko wyobrażać sobie, jak to jest być nietoperzem, ale to tylko nadal wyobrażenie. W tej metaforze Nagela chodzi o to, że nasze ludzkie ograniczenia egzystencjalne są nie do przeskoczenia. Jesteśmy tym, kim jesteśmy, i nie poczujemy, jak to jest być w skórze innego. Czym innym jest posiadanie skrzydeł, a czym innym wyobrażenie, że się je posiada. Oczywiście nie porównuję ludzi w bardzo biednych krajach, do których jeżdżą turyści, do nietoperzy: są takimi samymi ludźmi jak ty czy ja. Tyle że jadąc do Etiopii albo nad Amazonię, mieszkając w domku z trawy i jedząc miejscowe potrawy, nadal nie stajemy się miejscowymi, i nie jest wcale oczywiste, że bardziej się do tego zbliżamy, niż oglądając w domu film o podróży. Świat plemienia Omo, Turkana czy Buszmenów jest inny w sposób nieprzekraczalny – ma inną siatkę pojęć, inne opowieści z dzieciństwa, inne relacje rodzinne. To cały inny kosmos. Jest naiwnością i arogancją myśleć, że można go poznać, przyjeżdżając gdzieś na chwilę, z powrotnym biletem w kieszeni. Kiedy oglądam film, przynajmniej nie mam takich złudzeń. To czysta sytuacja. To samo jest z podróżą jako przeżyciem transformacyjnym. Oczywiście po spędzeniu półtora roku w Afryce, roku w Ameryce Łacińskiej i paru miesięcy w Azji jestem innym człowiekiem, niż gdybym tam nie pojechał. To oczywiście dla mnie ważne: trochę zrozumiałem świat. Ale nie należy tego przeceniać: ludzie odnajdują doświadczenia transformacyjne w różnych miejscach, zwykle nie ruszając się z domu, i wcale nie są przez to gorsi. Dziś wolę o tym myśleć jako o części procesu dorastania. Stałoby się to tak czy inaczej, w innych okolicznościach i innym kontekście, ale stałoby się, bo dorosłość – niestety – jest nieunikniona. Nie zniechęcam nikogo do podróżowania z plecakiem i sypiania z miejscowymi w chatkach z trawy czy bambusa. Bawiłem się świetnie i to był dobrze spędzony czas. Pamiętam różne miłe rzeczy, tak jakby się wydarzyły wczoraj – wino palmowe z Beninu, które dał mi znajomy o dźwięcznym imieniu Homer; smak homara wyjętego z morza i grillowanego na plaży; kąpiel w Rio Beni w Boliwii, w samym środku dżungli, gdzie podobno były piranie, ale żadna nie chciała się pojawić; małą wysepkę w Indonezji, na której nie było policji i na której miejscowi robili w restauracji omlety z grzybkami halucynogennymi; nocne kluby w Gwatemali, Nairobi czy Durbanie. Ale naprawdę nie trzeba nigdzie jeździć, żeby odnaleźć siebie. Adam Leszczyński
To w Etiopii znaleziono szczątki pierwszych przodków człowieka. I to tu do dziś kilkadziesiąt plemion żyje zgodnie z obyczajami liczącymi tysiące lat. Niestety może to być ich ostatnie dziesięciolecie.
Dolina rzeki Omo jest skarbnicą minerałów: ceglastej ochry, żółtych kryształów siarki, białego kaolinu i szarego wapienia. Kobiety z plemienia Suri rozgniatają na proszek białą kredę, czerwoną rudę żelaza i czarny węgiel. Później na twarzach dzieci rysują wzór przypominający barwy upierzenia perliczki, częstego tu ptaka. – Na Zachodzie każdego ranka malujemy się przed wyjściem z domu. Mieszkańcy doliny Omo również, z tą różnicą, że wspólnie wybierają się nad rzekę i malują siebie nawzajem. To jest ich makijaż, moim zdaniem o wiele bardziej efektowny – opowiada Piper Mackay, która wraca do doliny Omo co kilka miesięcy, dokumentując życie zamieszkujących ją plemion. – Kiedy pierwszy raz tam dotarłam, zobaczyłam przepiękną dziewczynę w tradycyjnym stroju. Dla mnie to była magia: kolory i faktury. Ci ludzie inspirują się drzewami, kwiatami i zmianami w przyrodzie. Wszystko to widać na ich twarzach w postaci soczytych żółci, zaskakujących bieli i wyrazistych czerwieni, które uzyskują z zabarwionej gliną ziemi. Do tego noszą ekstrawaganckie akcesoria: plecione kwiaty, fragmenty kości czy misterne konstrukcje z liści. Są chodzącymi dziełami sztuki – dodaje Piper, która, zanim pochłonęła ją pasja do mody afrykańskiej, realizowała sesje dla magazynów mody​. Mężczyźni w dolinie Omo także dbają o detale: wykonanie perfekcyjnego „koka” z gliny, charakterystycznego dla plemienia Kara, może zająć nawet trzy dni. Do ich tradycji należy też skaryfikacja ciał: w podłużną ranę wciera się popiół, tak aby powstała wypukła blizna, która łącząc się z innymi, tworzy wijący się po ciele ornament. Ozdoby i malowidła mają znaczenie nie tylko rytualne, są również kreatywną zabawą praktykowaną od najmłodszych lat. Inspirację można czerpać także od sąsiadów: każde plemię, a żyje ich tu kilkadziesiąt, ma własną tradycję zdobienia ciała. Dolina Omo to jeden z najpiękniejszych i najbardziej różnorodnych regionów w Etiopii, a także trzecia – po Aksum i kościołach Lalibeli – atrakcja turystyczna kraju. Mimo że wszystkie są celem masowej turystyki, do dziś w trudno dostępnych zakątkach buszu mieszkają ludy, które nigdy nie zetknęły się ze współczesną cywilizacją. Jednak wszystko może się zmienić w ciągu kilku miesięcy, gdy do użytku zostanie oddana kontrowersyjna tama Gibe III. Mierząca 243 m zapora jest jedną z kilku kaskadowych budowli wzniesionych na rzece Omo. Ich połączenie ma gwarantować wzrost produkcji energii elektrycznej koniecznej dla modernizacji regionu. Cenę za postęp zapłacą mieszkańcy doliny. Gdy rzeka przestanie wylewać zgodnie z ustalonym rytmem, 200 tys. osób straci dostęp do jedynego źródła wody. Już teraz niektóre plemiona są wysiedlane. – Jednym z założeń mojego projektu Faces of Change było fotografowanie poszczególnych osób co sześć miesięcy. Jednak kiedy pewnego razu zastałam jedną z wiosek kompletnie zniszczoną – ludzie zostali przesiedleni – zdałam sobie sprawę, jak odmiennego znaczenia nabrał ten tytuł. Zmiany zachodzą tu w błyskawicznym tempie – opowiada Mackay. – Nie chcę nawet myśleć, co się wydarzy. Kiedy wieczorem słońce zachodzi, a cała okolica roztapia się w czerwonawej poświacie, to miejsce wydaje mi się wieczne. Podobnie, kiedy wieczorem siadam ze wszystkimi przy ognisku, mężczyźni śpiewają i tańczą, a ja patrzę w gwiazdy, czuję, że jesteśmy wspólnotą. Właśnie dlatego zawsze tam wracam, dla tych tradycji i dla tego uczucia. Chyba urodziłam się na niewłaściwym kontynencie. Wiktoria Michalkiewicz, 2014
Afryka: Poznaj niezwykłych mieszkańców doliny Omo
To miejsce wkrótce zniknie z map świata. Mimo że jest najbardziej dziewiczym etnicznie skrawkiem Afryki.
W dolinie Omo w Etiopii czas dawno się zatrzymał i wciąż nie ma ochoty gnać łeb na szyję jak w moim świecie. Kobiety Mursi cały czas ozdabiają wargi glinianymi krążkami, chłopcy Hamerów nadal muszą przeskoczyć po grzbietach byków, by stać się mężczyznami. Karo wciąż ma­lują nagie ciała kredą i ochrą w fanta­zyjne wzory, traktując je jako jedyne ubiory. A Dasanechowie robią ozdoby ze wszystkiego, co wypluwa z siebie w Afryce cywilizacja – ze śmieci, kapsli, pasków od zegarków, starych śrub. Dwadzieścia parę plemion, od paru do parunastu tysięcy osób każde. Razem około 200 tys. To jedyne z odwiedzonych przeze mnie miejsc na świecie (a podróżowałam po ponad 60 krajach na sześciu kontynentach), gdzie za przepaską na biodrach nie ma telefonu komórkowego. Po prostu nie ma gdzie ładować baterii, a słoneczne jeszcze tu nie dotarły. Tutejsze ludy żyją w chatach z żerdzi, słomy, liści. Śpią na skórach rozciągniętych na klepisku, tuż obok paleniska, na którym w jednym kotle gotuje się wspólną strawę. Uprawiają motyką pola, kopią w wyschniętych korytach rzek doły, by w porze suchej zdobyć wodę niezbędną do życia. I kilometrami noszą ją w plastikowych baniakach, choć zdarza się jeszcze, że i w glinianym dzbanie wyrabianym bez koła garncarskiego i wypalanym w ziemi. Dolina Omo wciąż idzie. Z targu na targ, z wioski do wioski, by sprzedać garstkę sorgo, dzban piwa, łyk kawy parzonej z łupin i liści kawowych, bo ziarno dla rdzennego mieszkańca doliny Omo jest po prostu za drogie. Podróż po dolinie Omo to dni przetelepane na wybojach i w pyle. Do niektórych plemion jedzie się dzień, czasami dwa. Do Karo kilkanaście godzin w 40-stopniowym skwarze, ale powitanie wynagradza cały trud. Wymalowani w zygzaki, kropki, paski, od stóp do głów Karo chętnie prowadzą do swych wiosek. Kobiety mają dodatkowo przebite dolne wargi długimi na kilkanaście centymetrów gwoździami. Dziwna to ozdoba, choć to nic w porównaniu do krążków wargowych Mursi. To najdziwniejszy lud doliny Omo. Dziewczynki Mursi od najmłodszych lat przygotowywane są do noszenia w wargach glinianych krążków. Najpierw wykonuje się nacięcie i wkłada weń patyczek. Gdy rana się zagoi, w otwór wsuwa się kołek, a potem pierwszy krążek, poczynając od wielkości spodeczka, a kończąc na tych o średnicy talerza obiadowego. By utrzymać go w wardze, kobieta Mursi musi wybić sobie dolne siekacze. Do Mursi żyjących w Parku Narodowym Mago przedziera się przez chmary much tse-tse. Do Dasanechów przeprawia dłubanką, bo ostatni most na rzece Omo zawalił się pod koniec XX w. i nikt nie myśli go odbudować. Dłubanka nie ma nawet opływowego kształtu, jest po prostu wydrążonym pniem drzewa. Chybotliwym i szybko nabierającym wody. A wszystko na rzece pełnej wirów, bakterii wywołujących śmiertelne choroby, a niekiedy i krokodyli. Te trudy w dotarciu do ludów Omo nie uchronią jednak doliny. Bo właśnie powstaje trzecia, największa tama na rzece. Wysoka na ponad 200 m ma sprawić, że Etiopia, która prawie w 70 proc. nie ma prądu, nagle zyska do niego dostęp. Ale jednocześnie życiodajna rzeka Omo nie dotrze już do doliny, nie użyźni ziem zamieszkałych przez plemiona. Ludy Omo czeka przymusowa emigracja do cywilizacji. Tyle że historia australijskich Aborygenów czy amerykańskich Indian pokazała, że nie dla wszystkich nowy wspaniały świat jest spełnieniem marzeń. Życie w rezerwacie to zawsze jest życie na pograniczu godności, zatracenia tego, co przez pokolenia było najważniejsze. Drugim zagrożeniem są złoża ropy. Rząd wydał zgodę na odwierty. Małe samoloty przywożące ekspertów już dziś lądują na wyrzezanych w buszu pasach startowych. Pierwsze badania rokują, że pojawią się tu wkrótce szyby wiertnicze. Jest jeszcze i trzecia zaraza – cukier. Na obrzeżach parku Mago, tego gdzie żyją Mursi, powstaje wielka cukrownia. Zamiast buszu – pola trzciny cukrowej. Już teraz ciężarówki jak wielkie mrówki dowożą kamień na drogi, by potem inne ciężarówki mogły tymi drogami zwozić melasę. Droga natomiast to pierwszy krok do utraty dziewiczości. Bo drogą zaczną tłumnie przyjeżdżać turyści, którzy do lat 90. XX w. w ogóle nie mieli do doliny Omo wstępu. Turyści zaś to łatwy pieniądz, żebractwo, przeniesienie życia z buszu na drogę. A to krok w kierunku bezdroża losu ludów Omo. Etnograficzny tygiel etiopskiej doliny wygasa. Na odnalezienie jego żaru, a nie tylko cepeliowskiej wioski, pozostało niewiele czasu. Liczonego w miesiącach, może latach, ale z pewnością nie dekadach, choć tu życie nie zmieniało swego rytmu przez ostatnie stulecia. NO TO W DROGĘ: KIEDY ■ Wyłącznie w porze suchej, bo w regionie właściwie nie ma dróg, a ich funkcję najczęściej pełnią wyschnięte koryta rzek. Konieczny samochód z podwyższonym zawieszeniem. JAK PODRÓŻOWAĆ ■ Tylko z lokalnymi przewodnikami. Bez ich znajomości terenu trudno byłoby trafić do rozrzuconych po buszu wiosek, bo nawet jeśli pojawi się wyrzezana w buszu droga – piaskowa rzecz jasna – nie uświadczy się żadnego drogowskazu. Jedynymi drogowskazami są ludzie wydreptujący od stuleci szlaki do wsi i miasteczek na targi. Warto wiedzieć: Mursi wciąż noszą gliniane krążki z wargach, Hamerowie skaczą przez byki, a Karo malują nagie ciała w fantazyjne wzory. Ale ten etnograficzny tygiel Afryki wygasa
Jakie zwyczaje związane z kawą panują w różnych krajach? Sprawdziliśmy
Picie kawy to rytuał, a sposób jej podania wiele mówi o naszym charakterze i przyzwyczajeniach. To także ważny element każdej podróży – poranna kawa na lotnisku, łapane w biegu espresso na włoskiej ulicy albo odwrotnie, pita na spokojnie w zestawie ze słodką bułką w ramach szwedzkiej fiki.
Etiopia – ceremonia Etiopska ceremonia picia kawy to symbol gościnności, przyjaźni i wzajemnego szacunku. Jest obowiązkowym elementem uroczystych spotkań i organizuje się ją niezależnie od pory dnia. Jeśli zostaniecie na nią zaproszeni, musicie uzbroić się w cierpliwość. Ceremonia trwa nawet kilka godzin. Kawę przygotowaną w specjalnym czajniczku, podaje zwykle kobieta ubrana w tradycyjną białą szatę z kolorowymi ornamentami, po wcześniejszym uprażeniu i zmieleniu zielonych ziaren kawy. Napój przelewany jest następnie do filiżanek, bardzo cienkim i długim strumieniem z wysokości kilkudziesięciu centymetrów– najmłodsze dziecko woła gości i podaje filiżanki kolejno, kierując się płcią i wiekiem. Najpierw otrzymuje ją najstarszy mężczyzna. Co ważne, zawsze przygotowuje się o jedną porcję więcej, niż potrzeba i pozostawia w filiżance. Kawa w Etiopii najczęściej podawana jest z dużą ilością cukru, ale na wsiach pije się ją także z dodatkiem soli. W tradycyjnych społecznościach rytuał odprawia się trzy razy dziennie i każdy z nich nosi osobną nazwę – pierwsza, poranna runda to Abol, południowa Tona oraz wieczorna Baraka. Włochy – Espresso Tradycja picia włoskiego espresso sięga początków XX wieku. To właśnie we Włoszeh powstał pierwszy ekspres do małej, mocnej kawy zaprojektowany przez Luigiego Bezzerę. Udoskonalany przez dekady stał się nieodłącznym elementem życia Włochów i atrakcją turystyczną. Obecnie szacuje się, że Włosi wypijają rocznie 9 miliardów filiżanek czarnego napoju w małej, podgrzanej filiżance. Błąd popełniany często w wymowie „ekspresso” prowadzi do błędnego wniosku, że nazwa kawy pochodzi od szybkości jej przygotowania. W rzeczywistości nawiązuje jednak do wyrazistości smaku. Wietnam - cà phê trứng W Wietnamie kawa jest napojem kojarzonym głównie ze śniadaniem. W połowie XX wieku, w kawiarni The Glang Cafe zaczęto więc łączyć napój z posiłkiem i podawać kawę z pływającym na wierzchu surowym żółtkiem jaja. Całość dosładzana jest skondensowanym mlekiem, a czasem też posypywana odrobiną sera i kruszonych orzechów. Żeby napój utrzymał swoją temperaturę, podaje się go w kubku umieszczonym w misce z gorącą wodą. Szwecja – Fika Fika jest szwedzkim odpowiednikiem angielskiej „five o’clock”. Tak jak Brytyjczycy raczą się herbatą w ramach codziennego rytuału, Szwedzi spędzają 15 minut przy kubku gorącej kawy i równie gorącej bułeczce z cynamonem i gruboziarnistym cukrem. W wielu szwedzkich firmach fika jest sformalizowaną porą, niezależną od przerwy od pracy, czy przerwy obiadowej. Ma służyć nie tylko samemu wypiciu kawy, ale też zacieśnianiu więzi i prowadzeniu luźnych rozmów między pracownikami różnych działów. Japonia – Kan Kohi Wymowa przypomina wam angielskie słowa „can coffee”? To nie przypadek. Japończycy uwielbiają gotowe posiłki i szybkie rozwiązania, więc na kawę też nie lubią długo czekać. Wolą kupić ją w puszce w supermarkecie. Rozwiązanie po raz pierwszy wprowadziła w latach 60. firma Mira Coffee, ale dopiero gigant UCC Ueshima Coffee Co. kilka lat później podbił serca i podniebienia Japończyków. Obecnie na japońskim rynku działa kilkadziesiąt firm produkujących kawę w puszce zarówno w wersji na zimno, jak i na ciepło. Popularne jest nie tylko picie takich napojów, ale też kolekcjonowanie ich puszek. Producenci prześcigają się w kreatywności podczas produkcji opakowań na specjalne okazje, jak święta, targi motoryzacyjne, czy festiwale dla miłośników mangi. Irlandia – Irish Coffee Czarna kawa jest tu tylko podstawą napoju. Jego istotą są dodatki – dobrej jakości irlandzka whiskey, gęsta bita śmietana oraz cukier trzcinowy. Wynalezienie irish coffee przypisuje się Josephowi Sheridanowi, który raczył taką rozgrzewającą mieszanką pasażerów samolotów przemierzających Ocean Atlantycki. Pomysł spodobał się jednemu z podróżnych – Stantonowi Delaplane’owi, któremu udało się wprowadzić go do stałego menu kawiarni w San Francisko w latach 50. XX wieku. Maroko – kawa z tygielka Przyrządzana w metalowym dzbanuszku, zwanym Delah lub tygielkiem, kawa ma w Maroko charakterystyczny posmak orientalnych przypraw. Dodaje się do niej w trakcie gotowania kardamon, cynamon, a nawet miętę, a następnie podaje gościom w określony sposób. Gospodarz trzyma w prawej dłoni filiżanki dla gości, a w lewej tygielek z kawą. Najpierw nalewa niewielką ilość kawy dla siebie i próbuje jej, by upewnić się, że zaserwuje napój o idealnym smaku. Następnie uzupełnia pozostałe naczynia, a na koniec dopełnia własną filiżankę. Nawet jeśli gospodarz używa tacy, wręcza filiżankę każdemu z gości bezpośrednio z ręki do ręki. Kolejność wręczania kaw podyktowana jest wiekiem, stopniem, a czasem również płcią gości. Na stoliku najczęściej zostawia się naczynie z wodą różaną lub wodą z olejkiem z kwiatu pomarańczy, by goście mogli dodać do swojego napoju kilka kropli dla podkreślenia smaku kawy. To zdecydowanie częstsze rozwiązanie, niż popularne w innych krajach mleko. Meksyk – cafe del olla To dosłownie kawa z garnka. Jest przyrządzana w specjalnym glinianym naczyniu o grubym dnie, a jej historia związana jest ściśle z historią Meksyku. Las Soldaderas, kobiety pomagające bojownikom w czasie rewolucji meksykańskiej przygotowywały słodki napój z czekoladą, goździkami i cynamonem, by dodać mężczyznom energii do walki. Obecnie kawa z piloncillo, czyli brązowym cukrem popularnym w Ameryce Południowej oraz przyprawami i czekoladą podawana jest raczej na specjalne okazje niż na co dzień. Do jej przyrządzenia stosuje się zawsze grubo zmielone ziarna kawy i powoli gotuje na wolnym ogniu, a następnie podaje w glinianym kubku, często z pływającym w nim kawałkiem kory cynamonu. Boliwia – kawa w woreczku Uliczna kawa na wynos popularna jest właściwie w każdym kraju, ale to właśnie Boliwia wyróżnia się w tej kwestii na mapie świata. Kraj słynący z świetnej jakości ziaren jest też popularny wśród turystów dzięki chłodzącemu napojowi – czarnej kawie podawanej w foliowym woreczku ze słomką. Indonezja – Kopi Tubruk To rodzaj gęstej i bardzo słodkiej kawy, która powstaje po dodaniu do gotującej się wody świeżo zmielonej kawy oraz kilku łyżeczek cukru. W Indonezji tradycja picia kawy sięga XVII wieku i ściśle łączy się z codziennym rytuałem jej mieszkańców. W miastach spotkać można liczne punkty z kawą na wynos, a na wsiach spróbować napoju nie tylko z ziaren kawy, ale także z jej liści.