Życie, które czeka na przebudzenie. Pod dnem oceanu żyją „uśpione” organizmy, które przygotowują się na powrót
Pod powierzchnią Ziemi kryje się królestwo nieodkrytego, mikroskopijnego życia. Mieszkają tam organizmy, które potrafią spać przez setki tysięcy, a nawet miliony lat. Naukowcom wydaje się, że czekają na przebudzenie… tylko co ma je obudzić?
Istoty wewnątrzziemskie (z ang. intraterrestrials), żyjące pod skorupą Ziemi, są w stanie przetrwać nawet najtrudniejsze warunki na naszej planecie. Nie zauważają zmian pór roku, mijających lat czy tysiącleci. Naukowcy coraz śmielej badają koncepcję ewolucji życia, które może przetrwać w uśpieniu miliony lat. Czym są mikroby podpowierzchniowe? Mikroby podpowierzchniowe to mikroskopijne organizmy żyjące głęboko pod powierzchnią Ziemi. Intraterrestrials znajdziemy tak naprawdę na całym świecie – naukowcy co rusz trafiają na nie w osadach morskich znajdujących się pod dnem oceanu. Szczególnie bogata w te uśpione mikroby jest dolina ryftowa pomiędzy Amerykańską i Euroazjatycką płytą tektoniczną biegnąca przez Islandię – to w wyniku zachodzących w niej procesów obserwujemy na wyspie m.in. aktywność wulkaniczną. Istoty wewnątrzziemskie są w stanie przetrwać w ekstremalnych warunkach – całkowicie pozbawionych światła słonecznego, z ograniczonym dostępem do pożywienia i tlenu. To życie funkcjonuje w stanie niemal całkowitej bezczynności, ale wciąż pozostaje żywe. Jak to możliwe i jaki w tym cel? Nie rosną i się nie rozmnażają, a żyją miliony lat Podziemne mikroby nie rozmnażają się ani nie rosną nawet przez miliony lat. Musiały ewolucyjnie przystosować się do rodzaju „hibernacji” – biologicznego letargu, który pozwala im czekać na dogodne warunki. Naukowców fascynuje ta niezwykła zdolność. Zaobserwowali oni, że mikroorganizmy potrafią utrzymać ultraspowolniony metabolizm i wykazują zdolność do bardzo rzadkich podziałów komórkowych. To wszystko może jednak zmienić się w mgnieniu oka. Odkrył to japońsko-amerykański zespół, który wybudził mikroby uwięzione w osadach dna morskiego przez nawet 100 mln lat. Dostarczenie tlenu oraz pożywienia skutkowało wznowieniem podziałów komórkowych. Na co czekają podziemne mikroby? W przeciwieństwie do organizmów powierzchniowych, których cykl życiowy jest związany z dobowymi lub sezonowymi zmianami środowiska, mikroby z głębin mogą „czekać” na odpowiedni impuls. Tymi zmianami mogą być wybuchy wulkanów, trzęsienia ziemi, ruchy płyt tektonicznych czy osunięcia. Takie zdarzenia mogą przemieszczać warstwy osadów, dostarczając uśpionym organizmom nowych źródeł pożywienia i pozwalając im wznowić aktywność. To swoisty mechanizm „przebudzenia” – podobny do tego, który pozwala nasionom roślin czekać w glebie na odpowiednie warunki, by wykiełkować. Darwinowska teoria ewolucji nie ma na nie wpływu? Klasyczna darwinowska teoria ewolucji zakłada, że zmiany zachodzą poprzez rozmnażanie i mutacje. Jednak jeśli mikroorganizmy nie rozmnażają się przez miliony lat, jak może działać ewolucja? Naukowcy sugerują, że te mikroby mogą posiadać przystosowania, które pozwalają im nie tylko przetrwać, ale też uzyskać przewagę, gdy warunki ulegną zmianie. W momencie, gdy mikroby wracają do bardziej przyjaznego środowiska – np. na powierzchnię osadów morskich – mają możliwość wzrostu i przekazania swoich genów kolejnym pokoleniom. W ten sposób adaptacje związane z długotrwałym uśpieniem mogą się utrwalić w populacji. Musimy zredefiniować swoją wiedzę Co naprawdę oznacza więc „przystosowanie” w przypadku organizmów, które rozmnażają się przez całe eony? Czy możemy mówić o doborze naturalnym w przypadku mikrobów, które nie wykazują aktywności biologicznej przez większość swojego istnienia? Istoty wewnątrzziemskie wymykają się klasycznym definicjom życia, uświadamiając nam, że Ziemia wciąż skrywa – chociaż uśpione i głęboko zakopane – tajemnice. Źródła: Princeton Univeristy Press, Nature Communications, The University of Rhode Island Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Podwodny wulkan może wybuchnąć w każdej chwili. Naukowcy szykują się do erupcji
Ukryty pod wodą wulkan Axial Seamount przygotowuje się do potężnego wybuchu. Gigant zlokalizowany około 500 kilometrów od wybrzeża Oregonu wykazuje aktywność, która według badaczy doprowadzi do erupcji jeszcze w tym roku.
Spis treści: Podwodny wulkan Erupcja nieunikniona Wulkanizm a maksimum słoneczne Wulkan Axial Seamount jest jednym z najlepiej zbadanych podwodnych wulkanów na świecie. Znajduje się na grzbiecie Juan de Fuca, w rejonie, gdzie dochodzi do rozciągania płyty tektonicznej. Dzięki takiemu położeniu odgrywa kluczową rolę w badaniach nad procesami wulkanicznymi i tektonicznymi na dnie oceanicznym. – Axial jest najaktywniejszym wulkanem na północno-wschodnim Pacyfiku, o czym być może niektórzy nie wiedzą, ponieważ jest ukryty pod oceanem – powiedział wulkanolog Bill Chadwick Jenn Chávezin w podcaście „Oregon Public Broadcasting”. Podwodny wulkan Warto podkreślić, że wulkan znajduje się w obrębie systemu grzbietów śródoceanicznych, gdzie stale tworzy się nowa skorupa oceaniczna. Axial jest tzw. wulkanem tarczowym. Charakteryzuje się rozległymi, łagodnymi zboczami zbudowanymi z bazaltowej lawy. Na szczycie wulkanu znajduje się duża kaldera o szerokości około 3 kilometrów i głębokości 100 metrów. Struktura tarczy zanurzonego szczytu wskazuje, że góra została uformowana z cienkiej warstwy lawy. Oznacza to, że erupcja wywoła jedynie pęknięcia na powierzchni, pozwalając magmie wyciekać i tworzyć nowe dno morskie. Czyli nie powinno dojść do dramatycznych wydarzeń takich jak tsunami. Jednak naukowcy monitorujący ten podwodny wulkan od 1997 roku, zaobserwowali ostatnio znaczny, dochodzący nawet do 100 epizodów dziennie, wzrost liczby trzęsień ziemi w pobliżu Axial Seamount. W dodatku wskaźnik aktywności sejsmicznej wulkanu wzrasta nieprzerwanie przez co najmniej pół roku. Dane zebrane przez Ocean Observatories Initiative Cabled Array wskazują na przyspieszony wzrost dna morskiego. Badacze przewidują się, że Axial Seamount może wybuchnąć w tym roku. Erupcja nieunikniona Zdaniem wulkanologów erupcja jest nieunikniona. Uspokajają jednak, że podwodna erupcja prawdopodobnie nie będzie stanowić zagrożenia dla ludzi. Monitorowanie wulkanu może pomóc naukowcom lepiej przewidywać bardziej niebezpieczne zdarzenia wulkaniczne. Podwodny wulkan Axial wybuchał trzykrotnie w ciągu ostatnich 30 lat, w tym w 1998 i 2011 roku. Ostatnia erupcja miała miejsce w 2015 r., a góra podwodna osiągnęła obecnie ten sam rozmiar wzrostu, co przed tym wydarzeniem. „Obrzęk” jest spowodowany ciśnieniem rosnącej magmy, która zmusza powierzchnię góry do wypiętrzenia. Niedawne badanie danych sejsmicznych zidentyfikowało wiele zbiorników magmy pod wulkanem. Znajdują się one asymetrycznie w górnej skorupie ziemskiej pod warstwami bazaltu i gabro-gruboziarnistych skał bogatych w magnez i żelazo. Zespół zidentyfikował również połączenie dachu głównego zbiornika magmy ze szczelinami erupcyjnymi na dnie morskim. Pozostało jednak jeszcze wiele do odkrycia. – Przyczyna związku między strefą wysokiego topnienia a skupieniem szczelin erupcyjnych w pobliżu wschodniej ściany kaldery w latach 1998, 2011 i 2015 pozostaje niejasna – napisali geofizyk Jidong Yang i współpracownicy z China University of Petroleum. Wulkanizm a maksimum słoneczne Podkreślmy, że Axial Seamount znajduje się w miejscu, w którym płyta tektoniczna Juan de Fuca spotyka się z płytą Pacyfiku. W tym miejscu nowe dno morskie stopniowo rozprzestrzenia się ze świeżej skorupy oceanicznej wyrzucanej przez ciśnienie zderzających się płyt. W ostatnich latach trudno jest nie odnieść wrażenia, że na Ziemi dochodzi do wzmożonych procesów wulkanicznych. Niektórzy badacze łączą to z okresami maksimum słonecznego. W artykule z 2022 roku „Naziemne erupcje wulkaniczne i ich związek z aktywnością słoneczną” dr Irina Vasilieva i dr Valentina V. Zharkova z Uniwersytetu Cornella przekonują, że częstotliwości erupcji wulkanicznych w ciągu ostatnich 270 lat są porównywane z wahaniami aktywności słonecznej i krzywą sumaryczną głównych składowych pola magnetycznego tła słonecznego (SBMF). Ich zdaniem istnieje silna korelacja (0,84) między częstotliwościami wulkanicznymi a krzywą sumaryczną SBMF dla 11 cykli po 1868 roku, a maksima erupcji wulkanicznych występują podczas cykli aktywności słonecznej z południową polaryzacją magnetyczną. Oczekuje się, że kolejne maksimum erupcji wulkanicznych wystąpi podczas następnego, 26. cyklu słonecznego, kiedy SBMF mają południową polaryzację magnetyczną. Analiza danych dotyczących erupcji wulkanicznych w ciągu ostatniego wieku również wskazuje na stopniowy wzrost liczby odnotowywanych erupcji. W latach 1920–1950 rejestrowano średnio około 40–50 erupcji rocznie, podczas gdy w latach 1980–2010 liczba ta wzrosła do 60–80 rocznie. Ale wzrost ten niekoniecznie oznacza rzeczywiste zwiększenie aktywności wulkanicznej. Może po prostu wskazywać na lepszy monitoring, rozwój technologii oraz większą liczbę obserwatorów na świecie. Podkreślmy, że w ciągu jednego roku zachodzi od 50 do 70, a nawet 80 nowych erupcji. W każdym dziesięcioleciu aktywność wykazuje około 160 do 200 wulkanów. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jaki jest najgłośniejszy dźwięk, który kiedykolwiek nagrano? Nie został wywołany przez człowieka
Startujący odrzutowiec, ryk wieloryba czy impreza sąsiadów z piętra wyżej potrafią być bardzo dotkliwe, ale daleko im do najgłośniejszego dźwięku, który kiedykolwiek udało się nagrać. Erupcja wulkanu z Tonga wywołała odgłos tak potężny, że wielokrotnie okrążył on cały glob.
To nie zwierzęta czy maszyny dostarczają nowych rekordów w dziedzinie akustyki, a sam Wszechświat: wybuchy wulkaniczne czy upadki meteorytów potrafią siać spustoszenie nie tylko na powierzchni Ziemi, ale także w świecie dźwięku. Co było jednak najgłośniejsze? Najgłośniejszy dźwięk w całej historii Za najgłośniejszy zarejestrowany – a nie nagrany, to ważne w tej historii – dźwięk uważa się erupcję wulkanu Krakatau, która miała miejsce 27 sierpnia 1883 roku. Eksplozja była słyszana w promieniu ponad 4300 km – od Australii po wyspę Rodrigues na Oceanie Indyjskim. Skala tego zjawiska była tak ogromna, że relacje marynarzy oddalonych o ponad 60 km opisują pęknięcie błon bębenkowych od natężenia fali dźwiękowej. Według szacunków współczesnych naukowców wybuch osiągnął 310 dB w odległości 100 km od epicentrum, co znacząco przekracza próg bólu i wytrzymałości człowieka. Fala uderzeniowa była tak silna, że okrążyła kulę ziemską siedmiokrotnie, a zjawisko to zostało udokumentowane przez barometry na całym świecie. Trudno jednak zmierzyć dokładnie poziom dB: nie istniały wystarczająco precyzyjne instrumenty pomiarowe, co sprawia, że dane są obarczone dużym marginesem błędu. Wybuch Krakatau uwolnił energię równą 200 megatonom trotylu, wywołując nie tylko potężny huk, ale również ogromne zniszczenia oraz zmiany klimatyczne. Jest to przykład, jak naturalne zjawiska mogą osiągać poziom energetyczny niedostępny dla współczesnej technologii. Wybuch wulkanu Hunga jest najgłośniejszym nagranym dźwiękiem na świecie Krakatau wybuchł jednak dawno temu. W styczniu 2022 roku doszło do potężnej erupcji podwodnego wulkanu Hunga Tonga–Hunga Ha'apai położonego na wyspach Tonga. To niezwykle silne zjawisko wywołało nie tylko fale tsunami, ale również niespotykaną dotąd falę dźwiękową, która obiegła Ziemię wielokrotnie. Naukowcy uznali tę eksplozję za najgłośniejszy dźwięk zarejestrowany w nowoczesnej historii pomiarów. Eksplozja była na tyle silna, że dźwięk był słyszalny tysiące kilometrów od źródła – od Alaski aż po Europę Środkową. Nie była to jednak zwykła fala akustyczna. Według prof. Davida Fee z Instytutu Geofizycznego na Uniwersytecie Alaska Fairbanks, wybuch wywołał falę uderzeniową, która znacząco różni się od typowego dźwięku. Fala ta miała charakter nadźwiękowy i nie mieściła się w standardowej skali dB. Jak naukowcy zmierzyli skalę eksplozji? Jedna z najbliżej położonych stacji naukowych znajdowała się w Nukua'lofa, 68 km od epicentrum erupcji. Tam zarejestrowano skok ciśnienia atmosferycznego o wartości około 1 800 paskali. Wyliczono, że spowodowała je siła porównywalna do wybuchu 100 bomb, które spadły na Hiroshimę. Milton Garces, dyrektor Infrasound Laboratory na Uniwersytecie Hawajskim, zaznaczył, że próba przeliczenia tego zjawiska na tradycyjne decybele byłaby błędna. Gdyby jednak spróbować oszacować tę wartość w odległości 1 metra od źródła, wynik wynosiłby około 256 dB. To znacznie przekracza próg bólu dla ludzkiego ucha, który wynosi około 140 dB. Dla porównania, start statku kosmicznego wywołuje „zaledwie” 190 dB. Jakie dźwięki jest w stanie znieść ludzkie ucho? Zazwyczaj ludzie tolerują dźwięki do około 140 dB. Powyżej nich hałas staje się bolesny i nie do zniesienia. Według WHO nieodwracalne uszkodzenie słuchu może nastąpić już po kilku godzinach ciągłego słuchania dźwięku o natężeniu 85 dB, 14 minutach przy 100 dB i dwóch minutach przy 110 dB. Niektóre odkurzacze potrafią generować 75 dB, piła łańcuchowa 110 dB a silnik odrzutowca 140 dB. Warto pamiętać o ochronie słuchu i stosować słuchawki. Dlaczego dźwięku wybuchu wulkanu nie można porównać do ryku odrzutowca? Fale dźwiękowe powyżej 194 dB przestają zachowywać się jak klasyczny dźwięk – zamiast fal kompresji i rozrzedzenia, mamy do czynienia z falą uderzeniową, czyli frontem ciśnienia poruszającym się z prędkością większą niż dźwięk. W przypadku Tonga eksplozja była zbyt potężna, by można było opisać ją za pomocą klasycznych jednostek akustycznych. Dodatkowo większość energii wybuchu znajdowała się poza zakresem słyszalnym dla ludzkiego ucha, co czyni tę falę dźwiękową nietypową – była odczuwalna niemal na całym świecie, ale niekoniecznie słyszalna. Źródło: Livescience.com, National Oceanic and Atmospheric Administration Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Skąd się wzięła „czarna śmierć” w Europie? Nowe badanie przynosi zdumiewające wnioski i wywraca naszą wiedzę
Nowe badanie weryfikuje wiedzę o epidemii dżumy w XIV wieku. Okazuje się, że „czarna śmierć” prawdopodobnie miała związek z… wybuchem wulkanu. Erupcja musiała być tak silna, że wywołała krótki kryzys klimatyczny, a on z kolei – podróż dżumy do Europy.
Interdyscyplinarna analiza sugeruje, że kluczowym i pierwotnym czynnikiem odpowiedzialnym za katastrofalną epidemię dżumy w latach 40. XIV wieku mogła być erupcja wulkanu. Historyk Martin Bauch i paleoekolog Ulf Büntgen przeanalizowali dane z rdzeni lodowych, słojów drzew oraz średniowiecznych kronik. Wyłonił się z nich spójny obraz klimatycznego kryzysu, który pośrednio utorował drogę „czarnej śmierci”. Tajemnica ukryta w lodowych rdzeniach W rdzeniach lodowych wydobytych na Antarktydzie i Grenlandii, naukowcy znaleźli ślady charakterystyczne dla wielkich erupcji wulkanicznych, w warstwach datowanych na ok. 1345 rok. Widać w nich było gwałtowny wzrost poziomu siarki. Był to 18. pod względem wielkości skok siarki w ostatnich dwóch tysiącach lat. Mniejsze wzrosty z lat 1329, 1336 i 1341 wskazują na możliwą serię erupcji, jednak to wydarzenie z 1345 roku miało najbardziej dramatyczne skutki. Co znaleziono w słojach drzew? Z kolei analiza słojów drzew z ośmiu regionów Europy wykazała serię niezwykle chłodnych lat 1345–1347, szczególnie w basenie Morza Śródziemnego. Takie ochłodzenie to typowe następstwo erupcji wulkanicznej, kiedy gazy siarkowe tworzą w stratosferze odbijającą światło warstwę aerozoli. To z kolei zakłóciło wegetację i doprowadziło do nieurodzaju. Pisemne świadectwa z tego okresu mówią o zamglonym niebie, zimnych i mokrych latach oraz nieudanych żniwach. To wszystko składa się w zaskakującą, lecz logiczną całość. Dżuma znajduje podatny grunt W wyniku nieurodzaju ceny zboża gwałtownie wzrosły, a głód dotknął m.in. Hiszpanię, południową Francję, Włochy, Egipt oraz Lewant. Kryzys żywnościowy zmusił włoskie republiki morskie – Wenecję, Genuę i Pizę – do reorganizacji łańcuchów dostaw. W 1347 roku, po zniesieniu embarga handlowego z mongolską Złotą Ordą, do Włoch zaczęły napływać duże transporty zboża znad Morza Azowskiego. I to właśnie wtedy, jak pokazują najnowsze dane genetyczne i archeologiczne, pałeczka dżumy (Yersinia pestis) – najpewniej pochodząca z rejonu dzisiejszego Kirgistanu – dotarła na statki handlowe wraz z pchłami żyjącymi w workach ze zbożem. I wywołała wielką epidemię. Pochód „czarnej śmierci” po Europie Pierwsze europejskie ogniska zarazy pojawiły się w portach odbierających te ładunki: Mesynie, Genui, Wenecji, Pizie. Stamtąd, wraz z dystrybucją zboża, patogen rozprzestrzenił się na cały Półwysep Apeniński, a przez sieć szlaków morskich – na inne regiony. Podobny mechanizm prawdopodobnie doprowadził do zawleczenia zarazy do Aleksandrii w Egipcie. Mapa rozprzestrzeniania się dżumy pokazuje wędrówkę patogenu na północ, aż do kanału La Manche i Morza Północnego, a potem do Anglii i Norwegii. Który wulkan wybuchł w 1345 roku? Badacze podkreślają, że to interdyscyplinarne „śledztwo” pozwoliło odtworzyć sekwencję wydarzeń sprzed siedmiuset lat. Dokładne miejsce erupcji wulkanu pozostaje jednak nieznane – prawdopodobnie nastąpiła bardzo daleko od Europy, być może gdzieś w tropikach. Wywołane przez nią krótkotrwałe, lecz ostre ochłodzenie poskutkowało „reakcją łańcuchową” konsekwencji, dzięki którym dżuma z Azji błyskawicznie przywędrowała do Europy i wywołała jedną z największych katastrof demograficznych w historii. Źródło: Communications Earth and Environment Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Opadała nam szczęka i napływały łzy” – tak wyglądała moja droga na wulkan Acatenango
Relacja Piotra Jabłońskiego z trekkingu na Acatenango znalazła się w gronie wyróżnionych artykułów w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: W krainie 37 wulkanów Trekking, który wystawia na próbę Base camp w cieniu Fuego Wschód słońca, którego nie da się zapomnieć W kraterze wulkanu Acatenango było jeszcze ciemno. Siedzieliśmy na zakurzonej ziemi i czekaliśmy. Nagle zaczął się niesamowity spektakl. Słońce zaczęło się wyłaniać. Noc powoli ustępowała, a świat pogrążony był jeszcze w delikatnym półmroku. Szarość nocy ustępowała miejsca grze świateł i cieni. Pojawiły się delikatne smugi różu i fioletu, jakby malarz zaczynał mieszać kolory na palecie nieba. Potem, coraz śmielej, wchodziły złote promienie, rozjaśniając horyzont i zamieniając go w morze barw. Po chwili sąsiedni wulkan Fuego był oświetlony. W tle kolejne. Patrzyliśmy przed siebie. Nie trzeba było nic robić. Świat budzący się do życia na tle wulkanów – to coś, czego się nie da zapomnieć. Na zmianę opadała nam szczęka i napływały do oczu łzy ze szczęścia. Takich widoków nie zapomina się nigdy. W krainie 37 wulkanów W Gwatemali jest 37 wulkanów. Najaktywniejszy z nich to Fuego, położony w niedalekiej odległości od przepięknego miasta Antigua w południowej części kraju. Erupcje Fuego można podziwiać z pobliskiego wulkanu Acatenango (3976 m n.p.m.), który jest idealną platformą widokową. Trekking, który wystawia na próbę Wejście na własną rękę teoretycznie jest możliwe, ale tę opcję odradza się ze względu na bezpieczeństwo oraz ciężar sprzętu kempingowego, który trzeba wnieść samemu. W Antigua działa wiele agencji turystycznych oferujących trekking na Acatenango. Trekkingi rozpoczynają się rano jednego dnia i kończą w południe następnego, obejmując nocleg na wysokości około 3600 m. Agencja zapewnia przewodników, transport, możliwość wypożyczenia sprzętu oraz namioty w obozowisku. Przed godziną 8 mikrobus organizatora przywiózł nas do siedziby firmy. Wypożyczyliśmy ciepłe kurtki, czapki, szaliki i rękawiczki. W pstrokatych, za dużych kurtkach bardziej przypominaliśmy ekipę kloszardów niż grupę gotową na wspinaczkę. Na początku trasy pieszej pożyczyliśmy jeszcze kije od lokalnych dzieci – później okazały się nieocenione. Plecaki z każdym krokiem ciążyły bardziej. Nasza międzynarodowa grupa liczyła kilkanaście osób. Niektórzy szli w sneakersach i zmagali się z wpadającymi do butów kamieniami – były odcinki, gdzie grzęzło się w żwirze po kostki. Szlak od początku wiódł ostro pod górę po śliskim, wulkanicznym podłożu. Szybko stało się jasne, że wszyscy jesteśmy amatorami i potrzebujemy częstych przerw. Do pierwszego postoju dotarliśmy zmęczeni, ale jeszcze pełni entuzjazmu. Po przerwie ruszyliśmy dalej. Po drodze mijaliśmy schodzących ludzi, którzy z uśmiechem życzyli nam „good luck!”. Mięśnie paliły przy każdym kroku. Lunch – prosty ryż z kurczakiem i warzywami – smakował jak najlepsze danie świata. Po nim było już tylko trudniej. Wysokość utrudniała oddychanie, więc nikt prawie nie rozmawiał, patrząc tylko na stopy osoby przed sobą. Ostatni odcinek był łagodniejszy, choć wciąż wymagający. Base camp w cieniu Fuego Około 17 dotarliśmy do base campu. Po sześciu godzinach marszu czuliśmy wyczerpanie, ale i satysfakcję. W ciągu dnia przeszliśmy przez różne strefy klimatyczne: pola uprawne, las mgielny, las sosnowy, aż po wysokogórskie trawy. Base camp to kilka namiotów i miejsce na ognisko. Gorąca czekolada smakowała jak nagroda za cały trud. Część osób odczuwała ból głowy spowodowany wysokością, ale pomagał ibuprofen. Nad nami wisiały gęste chmury, z których wystawały szczyty okolicznych wulkanów, a Fuego wybuchał co kilkanaście minut. Początkowo były to niewielkie erupcje, ale późnym wieczorem wulkan pokazał swoją prawdziwą siłę – wyrzucając masy lawy wysoko w niebo. Na sen nie było wiele czasu, a noce na Acatenango są wyjątkowo zimne. Spaliśmy w kilku warstwach ubrań, wewnątrz śpiworów – i tak było chłodno. Wschód słońca, którego nie da się zapomnieć Pobudka była o 4 rano. Oświetlając sobie drogę czołówkami, ruszyliśmy na szczyt. Trasa była stroma i pokryta sypkim pyłem, przez co kije znowu okazały się niezastąpione. Po około 1,5 godziny dotarliśmy na wierzchołek (3957 m n.p.m.). Wraz z pierwszymi promieniami słońca krajobraz zaczął nabierać wyrazistości. Po lewej stronie wyrastała Agua, dalej Pacaya, a na wprost – buchający ogniem Fuego. Przez godzinę podziwialiśmy spektakl światła i dymu. Zejście przypominało zjazd po żużlu – czasem zapadaliśmy się w pył po kostki. W obozie zjedliśmy śniadanie i wypiliśmy kawę nad ogniskiem. Ostatni raz spojrzeliśmy na Fuego i ruszyliśmy w drogę powrotną do punktu startu. Źródło: National Geographic Traveler
Potężne wybuchy na południu Japonii: wulkan zakłóca ruch lotniczy
Japonia regeneruje się po trzech niedzielnych erupcjach wulkanu Sakurajima. Wybuch wyrzucił w powietrze tony popiołu, co zatrzymało ruch lotniczy na południu kraju. Władze ostrzegają również przed innymi szkodliwymi konsekwencjami tego zdarzenia.
Wulkan Sakurajima stanowi jeden z najbardziej monumentalnych widoków kraju ze stolicą w Tokio. Do 2025 roku ostatni wybuch miał miejsce w listopadzie 2019 roku. Wtedy to popiół wzbił się na wysokość ok. 5 kilometrów, co spowodowało liczne utrudnienia dla tamtejszej ludności. Na szczęście w żadnej z dwóch ostatnich erupcji nie doszło do żadnego zgonu. Gdzie doszło do erupcji? Wulkan Sakurajima znajduje się na trzeciej co do wielkości wyspie Japonii – Kiusiu, która ulokowana jest na samym południu kraju. Przez długie wieki, od momentu powstania, tworzył on oddzielną, niewielką wyspę w Zatoce Kagoshima. Po kilkumiesięcznym wypływie lawy, który miał miejsce podczas wielkiego trzęsienia ziemi z 1914 roku, doszło do połączenia wyspy z półwyspem Ōsumi. Od tamtej pory turyści odwiedzający południe Japonii mogą dostać się na wyspę „suchą stopą”. Jak przebiegły wybuchy? Do wybuchów doszło w niedzielę, w godzinach porannych. Pierwsza erupcja miała miejsce o godzinie 01:00 czasu lokalnego, dwie kolejne – o 02:30 i 08:50. W wyniku tych zdarzeń w powietrze zostały wyrzucone materiały piroklastyczne, takie jak popiół wulkaniczny, który wraz z dymem stworzył wysoki na 4,4 kilometra słup. Japońska Agencja Meteorologiczna (JMA) zaznacza, że chmury popiołu przesuwają się w stronę północnego wschodu, co może doprowadzić do opadów popiołu w prefekturach Kagoshima i Miyazaki. Konsekwencje erupcji Niedzielne wybuchy sprawiły, że władze prefektury Kagoshima musiały reagować na utrudnienia związane z unoszącym się w powietrzu popiołem wulkanicznym. Dym, który wzbił się na wysokość ponad 4 kilometrów, uniemożliwił ruch lotniczy w południowej części wyspy Kiusiu. Samoloty nie mogły ani lądować, ani startować z lotniska w Kagoshimie, co zmusiło władze do odwołania 30 lotów. Ponadto JMA apeluje o podjęcie szeregu środków ostrożności związanych z erupcją. Obywateli prosi się m.in. o używanie parasoli i masek oraz o ostrożną jazdę samochodem, która może być utrudniona przez wiszący w powietrzu popiół. Japonia – kraina na styku czterech płyt tektonicznych Wzmożona aktywność sejsmiczna w Japonii wiąże się z jej wyjątkowym ulokowaniem. Kraj ten znajduje się w miejscu, gdzie spotykają się cztery płyty tektoniczne, czyli: płyta pacyficzna, płyta filipińska, płyta eurazjatycka, płyta północnoamerykańska. Płyty pacyficzna oraz filipińska wsuwają się pod płyty kontynentalne, powodując liczne trzęsienia ziemi oraz tworząc wulkany – około 10% wszystkich wulkanów aktywnych na Ziemi leży w Japonii. Japonia znajduje się w strefie tzw. Pacyficznego Pierścienia Ognia, w którym często dochodzi do trzęsień ziemi i erupcji wulkanicznych. Pas otaczający Ocean Spokojny składa się z rowów oceanicznych, łuków wysp wulkanicznych i aktywnych wulkanów. Turystyka na Sakurajima Mimo że wulkan od lat ma status czynnego, funkcjonuje tu wiele atrakcji przygotowanych specjalnie dla turystów. Wśród licznych ścieżek i punktów widokowych, z których podziwiać można nie tylko stożek wulkanu, lecz także rozległe zastygłe pola lawowe, znajdują się również miejsca poświęcone najsłynniejszemu lokalnemu produktowi – rzodkwi Sakurajima, uznawanej za największą odmianę rzodkiewki na świecie. Na Sakurajimę można dostać się zarówno autem, jak i promem z miasta Kagoshima. Władze ostrzegają jednak przed aktywnością japońskiego wulkanu, który w każdym momencie może o sobie przypomnieć. Źródło: Reuters Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Stromboli to „latarnia Morza Śródziemnego”. Wulkan tworzący wyspę jest aktywny od tysięcy lat
Stromboli to należąca do Włoch niewielka wyspa, którą tworzy jeden z czterech aktywnych wulkanów w tym kraju, jeden z najaktywniejszych na świecie. Niewielkie erupcje następują tam co kwadrans, a w cieniu „ognistej góry” na stałe żyje kilkaset osób. To także jedna z największych atrakcji turystycznych słonecznej Italii. Nic dziwnego. Nie ma wielu innych miejsc, gdzie można podziwiać tak spektakularny pokaz siły, drzemiącej pod powierzchnią naszej planety.
Spis treści: Ognisty kraniec Wysp Liparyjskich Wciąż bijące serce wyspy Przyroda na Stromboli Wulkaniczny spektakl Jakie inne atrakcje skrywa Stromboli? Aktywność Stromboli trwa nieprzerwanie od co najmniej 2000–5000 lat. Działalność wulkanu jest tak charakterystyczna, że na jej podstawie ukuto pojęcie erupcji strombolijskiej, która stanowi jeden z globalnych punktów odniesienia w wulkanologii. Wyróżnia się ona gwałtownymi eksplozjami rozżarzonej lawy, która zastyga w powietrzu i natychmiast opada jako bomby wulkaniczne. W ciągu dnia aktywność stożka przejawia się jako ulatniająca się z krateru struga dymu. Jednak gdy słońce znika za horyzontem, rozpoczyna się niesamowity pokaz siły natury, który ściąga na tę niewielką wyspę turystów z całego świata. Ognisty kraniec Wysp Liparyjskich Wyspy Liparyjskie to grupa siedemnastu wysp wulkanicznych na Morzu Tyrreńskim. Na dwóch z nich znajdują wciąż aktywne wulkany. Mowa o trzeciej największej w archipelagu wyspie Vulcano, gdzie przez fumarole krateru Gran Cratere wydobywają się gazy, i o mniejszej od niej wyspie Stromboli. Niewielki, bo zajmujący zaledwie 12,6 kilometra kwadratowego skrawek lądu, jest najbardziej wysuniętą na północny wschód częścią archipelagu. Wygląda niepozornie, ale w praktyce pozostaje jednym z najaktywniejszych wulkanów świata. Wyspa Stromboli jest oddalona od wybrzeży Sycylii o około 60 km, a od Neapolu – o około 240 km. Administracyjnie należy do prowincji Mesyna w regionie Sycylii. Wciąż bijące serce wyspy Tworzący wyspę stratowulkan wznosi się na wysokość 924 m n.p.m. Należy jednak podkreślić, że to, co widoczne, jest zaledwie wierzchołkiem ukrytego pod wodą kolosa. Baza tej masywnej struktury sięga bowiem na głębokość ok. 2000 m poniżej poziomu wody. To oznacza, że wyspa stanowi jedynie jedną trzecią całego wulkanu. Najbardziej charakterystycznym elementem stożka jest jego północno-zachodnie zbocze, nazywane Sciara del Fuoco. Stroma ściana powstała w wyniku gigantycznego osunięcia materiału skalnego, które nastąpiło około 5000 lat temu. W ten sposób natura stworzyła coś w rodzaju kanału odpływowego, którym do dziś spływają potoki lawy. Najgroźniejsze erupcje Aktywność wulkanu Stromboli trwa od 2000–5000 lat. Ostatnią dużą erupcję odnotowano w 2019 roku. Wybuch był na tyle silny, że doprowadził do zaostrzenia przepisów dotyczących wspinaczki. Siedemnaście lat wcześniej wulkan dał o sobie znać w drastyczny sposób, gdy osunięcie jego fragmentu do morza wywołało lokalne tsunami. Potężna fala zniszczyła porty i zabudowania we wioskach, raniąc przy tym kilka osób. Po tym wydarzeniu na wyspie wprowadzono stały system ostrzegania dla mieszkańców i turystów. Jedna z najtragiczniejszych znanych erupcji Stromboli nastąpiła 11 września 1930 roku. Niszczycielska natura pochłonęła wówczas sześć ofiar śmiertelnych. Życie w cieniu ognistej góry Niewielkie erupcje wulkanu następują rytmicznie, w kilkunastominutowych odstępach. Mogłoby się wydawać, że życie w takich warunkach nie jest możliwe. A jednak. Wyspa jest zamieszkana przez kilkaset osób. Dwie większe wioski, San Bartolo i San Vincenzo, są zlokalizowane na północnym wschodzie. Mniejsza, Ginostra, znajduje się na południowym zachodzie i jest znacznie bardziej odizolowana. Przyroda na Stromboli Choć krajobraz wyspy jest zdominowany przez surową, wulkaniczną glebę, to przyroda znalazła tam swoją niszę. Roślinność Stromboli jest zdominowana przez gatunki wiecznie zielone, które dobrze radzą sobie w wulkanicznym klimacie. Na wyspie rosną też figowce pospolite, winobluszcz i kapary. Wielu mieszkańców korzysta z właściwości żyznej wulkanicznej gleby i uprawia własne ogródki warzywne. Pod względem florystycznym, Stromboli nie przedstawia się imponująco. Należy jednak wspomnieć, że w odległości około 2 km na północny wschód od wyspy znajduje się Strombolicchio – niewielka odizolowana wysepka, będąca pozostałością po pierwotnym wulkanie. Miejsce to jest siedliskiem unikatowych gatunków, które nie miały szans przetrwać na głównej wyspie. Rośnie tam między innymi rzadka, zagrożona wyginięciem Bassia saxicola, której zaledwie kilkaset okazów występuje jeszcze na Capri. Niezbyt imponująco przedstawia się także tamtejsze królestwo zwierząt. W surowych warunkach wyspy, dobrze odnalazły się gady, w tym endemiczny dla Wysp Liparyjskich, zagrożony wyginięciem gatunek jaszczurki – Podarcis raffonei. Wśród ssaków przeważają gryzonie i zajęczaki. Występują tam także dzikie kozy, które stają się coraz większym utrapieniem dla mieszkańców i turystów. Wulkaniczny spektakl Jednak to nie flora i fauna są głównymi atrakcjami wyspy. Większość odwiedzających Stromboli turystów chce na własne oczy zobaczyć niezwykły pokaz siły natury. Wokół wyspy odbywają się rejsy. Z pokładu statku można podziwiać erupcje, w tym widowiskowe nocne wybuchy. Lawa spływająca po zboczu i z hukiem spadająca do morza tworzy widowisko, który nie sposób zapomnieć. Wejście na wulkan Główną atrakcją wyspy jest wspinaczka na szczyt Stromboli. Przed 2019 rokiem turyści mieli wolną rękę. Po silnej erupcji zaostrzono lokalne przepisy. Obecnie wejście na wulkan powyżej wysokości 290 m n.p.m. jest dozwolone wyłącznie w towarzystwie licencjonowanego przewodnika. Złamanie tego przepisu jest karane dotkliwą grzywną. Strefa krateru jest objęta zakazem dostępu. Jakie inne atrakcje skrywa Stromboli? Co jeszcze warto zobaczyć na wyspie? Przede wszystkim urokliwe wioski z białą zabudową i wąskimi uliczkami, w których nie brakuje nastrojowych kawiarenek. Warto odwiedzić Czerwony Dom, w którym mieszkała Ingrid Bergman podczas zdjęć do filmu „Stromboli, ziemia Boga”. Miejsce to znajduje się w pobliżu głównego placu w San Vincenzo. Niewątpliwą atrakcją są także tamtejsze plaże, które zamiast białego, pokrywa czarny piasek i żwir. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Każdego dnia budzę się z myślą, że wulkan może znów wybuchnąć” – tak się żyje na Stromboli
Wyspa Stromboli to jedno z tych miejsc, które łączą w sobie piękno natury i żywioł nieprzewidywalności. Mieszkańcy tej niewielkiej włoskiej wyspy żyją w rytmie erupcji – na własnych zasadach i w cieniu jednego z najbardziej aktywnych wulkanów w Europie.
Spis treści: Jak wygląda życie u stóp nieprzewidywalnego wulkanu Stromboli? Historia, miłość i ewakuacja – Stromboli zaskakuje na każdym kroku Odys, Strombolinek i miecznik – czyli jak poznać Lipari na własnej skórze VIP-y, siarka i zgubiona bransoletka – jak pachnie wakacyjny relaks na Vulcano? Co warto wiedzieć o Wyspach Liparyjskich, zanim zaplanujesz podróż Jak zaplanować podróż na Stromboli – krok po kroku Codzienność na wyspie Stromboli to nie tylko bajeczne krajobrazy i bliskość Morza Tyrreńskiego. To również ciągłe nasłuchiwanie odgłosów wulkanu, którego aktywność potrafi zaskoczyć o każdej porze dnia i nocy. To jedno z najsłynniejszych miejsc wulkanicznych we Włoszech. Pomimo ryzyka, mieszkańcy nie wyobrażają sobie życia gdzie indziej. Ich podejście do natury, prostota codzienności i lokalna społeczność tworzą unikalny mikroświat, który fascynuje nie tylko podróżników, ale i naukowców. Jak wygląda życie u stóp nieprzewidywalnego wulkanu Stromboli? To właśnie wyspę Stromboli zauważam jako pierwszą z pokładu promu, który w sezonie kursuje co godzinę ze stałego lądu. W miarę jak się przybliżamy, szaro-zielona góra wynurza się majestatycznie z intensywnie szafirowego morza i z każdą chwilą potężnieje w oczach. Po chwili wydaje mi się gigantyczna – i nic dziwnego, bo wznosi się aż na 940 m n.p.m. Nad kraterem unosi się stała aureola dymu, a z oddali wyraźnie widać wyżłobioną przez lawę ścieżkę zwaną La Sciara del Fuoco, po której rozżarzony materiał skalny spływa bezpośrednio do morza. Stromboli to jeden z najaktywniejszych wulkanów na świecie – jest w stanie niemal ciągłej erupcji od ponad 2000 lat. Co 10 do 12 minut z trzech kraterów ulokowanych na szczycie wystrzeliwują eksplozje gazów i fragmentów lawy, które osiągają wysokość nawet 100 metrów. To zjawisko – zwane „erupcją stromboliańską” – nadało nazwę całemu typowi erupcji wulkanicznej. Od tych wybuchów drżą szyby i drzwi w domach rozrzuconych u podnóża wulkanu. Zastanawiam się, jak żyje się ludziom w tak nieprzewidywalnym otoczeniu. – Oczywiście je słyszymy, ale to dla nas chleb powszedni. Nie boimy się wulkanu. Moja rodzina żyje tu od pokoleń. Choć wciąż jest aktywny, erupcje nigdy nie stanowiły zagrożenia dla mieszkańców wyspy – mówi Francesco Scibilia, prowadzący pensjonat na Stromboli, witając mnie w porcie Scari. Pobliska plaża – pokryta szaro-czarnym wulkanicznym pyłem – nie zachęca do klasycznych kąpieli słonecznych, ale przyciąga turystów swoją surową urodą. Wybieramy się pieszo w stronę krateru. Słońce w zenicie pali niemiłosiernie, a każdy krok po rozgrzanym pyle potęguje wrażenie obcowania z żywiołem. Historia, miłość i ewakuacja – Stromboli zaskakuje na każdym kroku Po stokach góry wspinają się odważnie białe domki okolone wysokimi murami, nad którymi kołyszą się dorodne pióropusze palm. Przez artystycznie kute bramy zaglądam do ogrodów tonących w kwiatach i zieleni – pełnych hibiskusów, bugenwilli i drzewek cytrusowych. Docieramy na placyk przed kościołem św. Wincentego (Chiesa di San Vincenzo) – duchowym i historycznym centrum wyspy. To tutaj odnaleziono ślady pierwszego osadnictwa sięgające XVI wieku p.n.e. Przez wieki mieszkańcy żyli w rytmie morza – łowili ryby, handlowali i wypatrywali statków. W XVIII wieku Stromboli przeżywała prawdziwy złoty wiek. Obrotni wyspiarze dorobili się aż 65 własnych żaglowców, które regularnie kursowały między Sycylią a Neapolem, transportując towary i ludzi. Sielankę przerwała rewolucja technologiczna i katastrofa naturalna. Wraz z pojawieniem się parowców i tragicznym podwodnym trzęsieniem ziemi, wywołującym gigantyczne fale tsunami, wyspa opustoszała niemal z dnia na dzień. Wielu mieszkańców emigrowało, a Stromboli popadła w zapomnienie. Aż w 1949 roku wydarzył się przełom. Roberto Rossellini nakręcił tu film „Stromboli, ziemia boga” z Ingrid Bergman, co na nowo skierowało oczy świata na wyspę. Ulica Wiktora Emanuela kryje niepozorny domek z tabliczką– to tu mieszkali w czasie zdjęć jako kochankowie. Tuż obok znajduje się tajemnicza strzałka prowadząca pod górę. – To droga ewakuacyjna, gdyby jednak wulkan dał się nam za bardzo we znaki – wyjaśnia Francesco. – Nad naszym bezpieczeństwem czuwa 24 godziny na dobę zespół wulkanologów z Neapolu, a na miejscu mamy oddział Gwardii Cywilnej. Na jej sygnał z lądu w kilkadziesiąt minut przylecą helikoptery, a w porcie czekają łodzie... Odys, „Strombolinek” i miecznik – czyli jak poznać Lipari na własnej skórze Z placu przed kościołem św. Wincentego roztacza się wspaniały widok na Strombolicchio, czyli „Strombolinek”. Włosi z upodobaniem tworzą zdrobnienia, ale w tym przypadku nazwa może być myląca – skała nie przypomina oryginału, to raczej poszarpany masyw wyrastający z morza, niczym strażnik u bram wyspy. Na szczyt Stromboli wiedzie długi, miejscami stromy szlak, który mimo pozorów nie nastręcza większych trudności. Kratery znajdują się z boku wulkanu, a ścieżka pozwala zbliżyć się do nich nawet na 100 metrów. Nagle słyszę syk, który przechodzi w ogłuszający łoskot – rozżarzone odłamki kamieni wylatują z wnętrza góry, a ja aż podskakuję z wrażenia. Po godzinie znów jestem na pokładzie. Kierujemy się ku największej z wysp archipelagu – Lipari, która liczy 37,7 km² i ponad 10 tysięcy mieszkańców. To właśnie tutaj koncentruje się życie Wysp Liparyjskich, stanowiąc dom dla dwóch trzecich ich populacji. Z oddali cały archipelag mieni się w promieniach słońca i przypomina literę Y. U podstawy leży Vulcano, a po przeciwległych końcach ramion znajdują się Stromboli i Alicudi. Choć w Polsce mówimy o Wyspach Liparyjskich, Włosi znają je jako Wyspy Eolskie, nazwane tak na cześć greckiego boga wiatrów – Eola, syna Posejdona. Według mitologii Eol przechowywał wiatry w jaskiniach archipelagu, wypuszczając je w zależności od potrzeby – czasem łagodny Zefirek, innym razem wściekły Boreasz. Legenda głosi, że gdy Odys po zdobyciu Troi dotarł na Lipari, Eol podarował mu skórzany worek z wiatrami potrzebnymi do nawigacji. Niestety, towarzysze Odyseusza, myśląc że wewnątrz są kosztowności, otworzyli go w nocy. Wypuszczone wiatry rozpętały sztorm, z którego tylko Odys wyszedł cało. Lipari to jedna z nielicznych wysp archipelagu (obok Saliny i Vulcano), które posiadają drogi przystosowane do samochodów. Na Stromboli dominuje ruch pieszy – mieszkańcy korzystają z meleksów, a turyści wybierają skuterki motorino. Wsiadam na motorino w porcie Marina Lunga i ruszam w stronę ruin normańskiego zamku, górującego nad miasteczkiem. Przemierzam wąskie, strome uliczki bez obaw – nawet jeśli spotykam inny pojazd, tutejsi dżentelmeni z połyskującymi złotymi łańcuchami z uśmiechem ustępują miejsca samotnej turystce. – Ciao bella! – witają mnie właściciele lokalnych sklepików, oferujących ceramikę stylizowaną na antyczne maski i amfory, bazarkowe ubrania oraz pumeks wydobywany z wulkanu. Dostaję kilka serdecznych propozycji randek i jeszcze więcej zaproszeń na obiad. Ostatecznie przyjmuję jedno – od typowej włoskiej mammy o krągłych kształtach, która zaprasza mnie do rodzinnej trattorii. Serwuje grillowanego miecznika, lokalny przysmak, który smakuje jeszcze lepiej, gdy przyrządzany jest z takim sercem i gościnnością. VIP-y, siarka i zgubiona bransoletka – jak pachnie wakacyjny relaks na Vulcano? Restauracyjka mojej gospodyni to raczej skromna, rodzinna trattoria – kilka drewnianych stołów przykrytych obrusami w kratkę tworzy klimat domowej gościnności. Czekając na danie główne, próbuję caponaty – duszonych w pomidorach bakłażanów z cebulą, selerem naciowym i kaparami. Te ostatnie są dumą regionu – na wyspach obchodzi się ich święto w czerwcu, z pokazami kulinarnymi i potrawami, w których królują małe, aromatyczne pąki. Na deser kosztuję Malvasii – słodkiego wina o bursztynowej barwie, wytwarzanego na sąsiedniej wyspie Salinie. Intensywny smak i gęsta konsystencja doskonale domykają posiłek. Nabrawszy sił, wsiadam znów na motorino i wspinam się po zboczach w kierunku zamku. Ruiny normańskiej twierdzy kryją ciekawą niespodziankę – Muzeum Archeologiczne, które dokumentuje dzieje archipelagu od czasów prehistorycznych po nowożytne. W części plenerowej zrekonstruowano antyczny amfiteatr, w którym do dziś można obejrzeć lokalne spektakle z widokiem na zatokę. Znów wsiadam na prom. Z braku czasu nie wysiadam na Salinie, a w oddali majaczy Filicudi – wyspa słynąca z grot i jaskiń. Jedna z nich, Bue Marino, miała być siedzibą mitycznych potworów. Omijam też Panareę, kurort dla VIP-ów – księżniczki Monako Karoliny, Michaela Douglasa i Catherine Zeta-Jones. Wyjątek stanowił były prezydent Włoch Giorgio Napolitano, który od lat wybierał wakacje na... Stromboli. Skromnie, ale z charakterem. Na Vulcano planuję zanurzyć się w gorących źródłach siarkowych. Zanim jednak dotrzemy do portu, zapach morza zostaje wyparty przez intensywny odór siarki – wyczuwalny już z daleka. Wyspa wita mnie palącym żarem i krajobrazem jak z księżyca. Kilkaset metrów od nabrzeża, w zagłębieniu między wzgórzami, znajduje się kwadratowe błotne jeziorko, w którym taplają się turyści. Wskakuję do środka bez namysłu. Od razu oblepia mnie ciepłe, cuchnące, szare błoto. Nie przypomina to luksusowych zabiegów spa – ale przecież właśnie o autentyczność tu chodzi. Po chwili jednak robi się zbyt gorąco, więc wyrywam się z tej siarkowej kałuży i ruszam w kierunku morza. Marzę o chłodnych falach i miękkim piasku, ale czeka mnie kolejna niespodzianka – woda jest... gorąca i bulgocze! Co gorsza – również śmierdzi siarką. Zapachu nie pozbędę się przez trzy dni, choć szoruję się wszystkimi możliwymi środkami. Skóra może i gładka jak u niemowlaka, ale narzeczony zarządza kwarantannę. I jeszcze jedna strata – kupiona „na metry” bransoletka z bazarku straciła cały blask. Cóż – nie wszystko złoto, co się świeci. Co warto wiedzieć o Wyspach Liparyjskich, zanim zaplanujesz podróż Wyspy Liparyjskie, znane również jako Wyspy Eolskie (wł. Isole Eolie), to archipelag siedmiu większych i dziesięciu mniejszych wysp pochodzenia wulkanicznego, położony na Morzu Tyrreńskim, na północ od Sycylii. Wszystkie należą do Włoch. Nazwa archipelagu wywodzi się od greckiego słowa liparos, oznaczającego „żyzny” – i rzeczywiście, te bazaltowe, porośnięte zielenią wyspy urzekają bujną roślinnością, żyzną glebą i niezwykłą energią. Najlepszy czas na wizytę to czerwiec oraz wrzesień i październik – wtedy pogoda jest nadal słoneczna, ale nie dokucza już letni upał, a wyspy nie są tak zatłoczone jak w szczycie sezonu. Jak zaplanować podróż na Stromboli – krok po kroku Dojazd na Stromboli wymaga przesiadek, ale trasa sama w sobie to część wakacyjnej przygody. Oto kilka praktycznych opcji: Najwygodniej lecieć z Warszawy do Palermo lub Katanii, z przesiadką w Rzymie. Loty obsługuje m.in. LOT. Ceny w dwie strony zaczynają się od ok. 1300–1700 zł, zależnie od sezonu. Z Palermo/Katanii dojedziesz pociągiem do portu w Milazzo (ok. 2–3 godz., koszt ok. 35 zł). Z Milazzo codziennie odpływają promy i szybkie wodoloty (hydrofoile) – kursują nawet co godzinę w sezonie. Stromboli znajduje się na jednej z dalszych tras – rejs trwa ok. 2,5–3 godz., koszt biletu to ok. 65–90 zł. Szczegóły i bilety: www.siremar.it, www.caronteetourist.it. Jeśli szukasz gotowego pakietu, dostępne są rejsy jachtem po Wyspach Liparyjskich (np. z portu w Mesynie), lub wypoczynkowe turnusy z pobytem na Sycylii i wyspach. Ceny wycieczek zaczynają się od ok. 1600–2100 zł/os. Na miejscu między wyspami przemieszczasz się promami – bilet między Stromboli a Lipari czy Vulcano kosztuje ok. 50–65 zł. Noclegi na Stromboli: najtańsze opcje zaczynają się już od 65 zł/os. w pokojach 2–3 osobowych. Znajdziesz tu agroturystyki i pensjonaty z domowym klimatem, jak Casa La Pergola. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Anna Kłossowska Od blisko dwóch dekad (z przerwą) współpracuję z National Geographic Traveler, byłam nawet częścią redakcji magazynu. Na jego łamach piszę najczęściej o Bel Paese, Pięknym Kraju, czyli o Włoszech. Italii poświęciłam kilka moich przewodników. Są wśród nich bestsellerowe „Włochy, jakich nie znacie” opatrzone żółtą ramką i wyróżnione w konkursie Granice.pl Choć z wykształcenia jestem muzykiem i polonistką, dziennikarskie (studia podyplomowe polskie i francuskie) i włoskie pasje zaszczepił we mnie Dziadek, w międzywojniu korespondent IKC z Rzymu i Adwokat Świętej Roty Rzymskiej. Wcześniej pracowałam m.in. w Prawie i Gospodarce oraz Życiu Warszawy. Pilotuję wycieczki do Italii i oprowadzam Włochów po Warszawie. Prowadzę bloga https://italiannawdrodze.blogspot.com/ Uwielbiam antyk, podróże ad hoc, gotowanie i naturalnie espresso.
Tajemnicze trzęsienia ziemi na Santorynie. Naukowcy odkryli zaskakujące powiązanie
Tysiące trzęsień ziemi nawiedziły w tym roku Santoryn i pobliskie wyspy. Naukowcy odkryli, że stoją za nimi głębokie procesy magmowe, które mogą zmienić sposób, w jaki rozumiemy aktywność wulkaniczną w tym regionie.
Spis treści: Santoryn i Kolumbo: nowe odkrycie Sztuczna inteligencja kontra wulkan Nowa mapa wnętrza ziemi Wspólny system wulkanów Pod koniec stycznia coś zaczęło się poruszać pod idyllicznymi greckimi wyspami Santoryn, Amorgos i Anafi. Archipelag na Morzu Egejskim doświadczył serii ponad 28 000 trzęsień ziemi. Kilka z nich miało magnitudę powyżej 5,0. Mieszkańcy Santorynu obawiali się, że zbliża się gwałtowna erupcja wulkanu. Ku powszechnej uldze po mniej więcej miesiącu kryzys sejsmiczny wygasł bez konsekwencji. Teraz — dzięki zestawowi czujników i sztucznej inteligencji — naukowcy wskazują winowajcę. Z głębi skorupy ziemskiej gwałtownie uniosła się kurtyna magmy, która uruchomiła rój wstrząsów. Santoryn i Kolumbo: nowe odkrycie Analiza kryzysu, opublikowana 24 września w „Nature”, ujawniła też zaskakujące powiązanie Santorynu z Kolumbo — podmorskim wulkanem znajdującym się niedaleko wybrzeża. — One się ze sobą komunikują — mówi Jens Karstens, geofizyk z GEOMAR Helmholtz Centre for Ocean Research w Kilonii, współautor badania. Zebrane informacje to dopiero drobny fragment tego, co naprawdę dzieje się w głębi. — Badacze wyciągnęli jednak coś naprawdę interesującego — mówi Isobel Yeo, wulkanolog morska z National Oceanography Centre w Southampton, która nie brała udziału w tej pracy. Naukowcy wiedzą też, że potrafią już śledzić ruch magmy pod regionem. Dzięki temu lepiej oszacują prawdopodobieństwo erupcji, gdy wyspy znów zaczną się trząść. Ta część Morza Egejskiego ma wybuchową wulkaniczną historię. Santoryn — magmowy kocioł z parą drobnych wysepek wulkanicznych wystających z zatopionego środka kaldery — jest pod tym względem niesławny. Szczególnie potężna erupcja w 1560 r. p.n.e. przyczyniła się do upadku cywilizacji. Kolumbo, ukryty pod wodą nieco ponad 6,4 km na północny wschód, też bywa kapryśny. W 1650 r. jego eksplozja wzbudziła wysokie fale tsunami i rozsiała śmiercionośną mgłę toksycznych gazów. Oba systemy są aktywne i pewnego dnia znów dadzą o sobie znać wybuchem. Gdy więc na początku roku rój wstrząsów spod Santorynu poruszył 15 000 mieszkańców wyspy, nie było to całkiem zaskakujące — ale niepokój był ogromny. Sztuczna inteligencja kontra wulkan Część osób opuściła wyspę, a naukowcy gorączkowo szukali przyczyny kryzysu. Zagadką było to, że wstrząsy szybko przeniosły się spod Santorynu na wschód, na morze. Skupiały się w pobliskiej strefie uskoków, a nie pod żadnym znanym wulkanem. Na szczęście Santoryn i Kolumbo były już monitorowane. Dodatkowo w momencie rozpoczęcia wstrząsów trwał projekt MULTI-MAREX — niemiecko-grecka inicjatywa badawcza zamieniająca region w naturalne laboratorium obudowane instrumentami geofizycznymi. Podwodne sensory, satelity radarowe, stacje GPS i detektory gazów wulkanicznych umożliwiły śledzenie anomalii. Uruchomiono nawet uczenie maszynowe wytrenowane na dekadach danych sejsmicznych. Algorytmy wyłapywały najcichsze trzęsienia i wskazywały ich dokładną głębokość w skorupie. Nowa mapa wnętrza ziemi Od lipca 2024 do stycznia 2025 r. dane pokazywały niewielkie wyniesienie kaldery Santorynu. Ulatujący dwutlenek węgla i wodór sugerowały, że zbiornik magmy się wypełniał. Potem rozpoczął się rój wstrząsów. Przesunął się z Santorynu pod wody na południe od Kolumbo — od 17,7 do niespełna 3,2 km głębokości. Wstrząsy oraz deformacje terenu zarysowały dynamiczny obraz intruzji magmy. Pędzący ku powierzchni dajk kruszył skały i naciskał na uskoki. — Intruzja dajku uruchomiła reakcję łańcuchową — mówi Jonas Preine, geofizyk z Woods Hole Oceanographic Institution i współautor badania. Równocześnie inny zbiornik magmy pod Santorynem się kurczył. Jego zawartość odpływała, a oba wulkany nieco osiadały. Istniało ryzyko eksplozji przy płytkim dnie morskim. Dajk wytracił jednak impet i kryzys się zakończył. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/GettyImages-1303643234-3c33715.jpg" width="7617" height="5080" alt="Erupcja wulkanu na Santorini w 1560 r. p.n.e. pozostawiła po sobie kalderę (widoczną na zdjęciu lotniczym z 2021 roku), która ukształtowała dzisiejszą wyspę. Fot. Lepretre Pierre, Getty Images" title="Erupcja wulkanu na Santorini w 1560 r. p.n.e. pozostawiła po sobie kalderę (widoczną na zdjęciu lotniczym z 2021 roku), która ukształtowała dzisiejszą wyspę. Fot. Lepretre Pierre, Getty Images" /> Wspólny system wulkanów Większość intruzji dajków nie kończy się erupcją. Prawdopodobnie było w nim za mało magmy. Inne próby mogą być skuteczniejsze. Lepsze rozpoznanie „rurociągów” sprawi jednak, że badacze będą śledzić magmę w czasie rzeczywistym i ostrzegą mieszkańców. Nie ma bezpośredniego połączenia w płytkiej skorupie między dwoma zbiornikami magmy. Teraz jednak jasno widać głębsze powiązanie. Fakt, że pojawił się dajk, a zbiornik się opróżniał, nie może być przypadkowy. — Ich systemy hydraulicznie się łączą — mówi Preine. Zmiany ciśnienia lub naprężeń w jednym zbiorniku mogą wpływać na drugi. Coraz więcej dowodów z Hawajów, Islandii i Afryki pokazuje, że magma porusza się też poziomo. — Wulkany nie mają tylko płytkich komór magmowych — mówi David Pyle, wulkanolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego. — To systemy magmowe przecinające całą skorupę. Tak samo jest z Santorynem i Kolumbo. To jak dwie aorty połączone magmowym sercem. Naukowcy potrafią już sprawdzić jego puls. Źródło: National Geographic
Czy Neapolowi grozi katastrofa? Superwulkan pod miastem staje się aktywny
Neapol i okolice żyją w cieniu zagrożenia. Ostatnie badania pokazują, że superwulkan Campi Flegrei wykazuje oznaki przebudzenia, a włoskie władze przygotowały plan ewakuacji setek tysięcy mieszkańców.
Spis treści: Rośnie zagrożenie dla Neapolu Nie tylko Campi Flegrei zaskakuje badaczy Neapol to obok Rzymu i Mediolanu jedno z najchętniej odwiedzanych miast we Włoszech. Mało kto wie jednak, że niedaleko Neapolu znajduje się jeden z najgroźniejszych superwulkanów świata, czyli Campi Flegrei. I to właśnie przez jego aktywność w ostatnich dniach dosłownie zawrzało. Rośnie zagrożenie dla Neapolu Giuseppe Mastrolorenzo, wulkanolog z włoskiego Narodowego Instytutu Geofizyki i Wulkanologii (INGV), ostrzega, że erupcja może nastąpić w każdej chwili. – Nie można porównywać Campi Flegrei do bardziej znanych wulkanów, takich jak Etna. Ten wulkan może wybuchnąć znienacka, nawet jeśli wcześniej nie zaobserwujemy żadnych oznak deformacji gruntu czy bradyseizmu – mówi badacz cytowany przez przez serwis „The Munich Eye”. Tu warto wyjaśnić, że bradyseizm to bardzo powolne ruchy sejsmiczne, które mogą unosić powierzchnię terenu. Obecnie ziemia w rejonie Pozzuoli, miasteczka położonego zaledwie 14 km od Neapolu, podnosi się w tempie 3 centymetrów miesięcznie. To powoduje m.in. wysychanie basenów portowych. Lokalne władze opracowały już plany ewakuacji nawet pół miliona osób w ciągu 72 godzin. Większość ekspertów uważa, że zagrożenie nie jest bezpośrednie. Mastrolorenzo ma jednak inne zdanie. Jak twierdzi, nauka nie dysponuje wystarczającą wiedzą, by przewidzieć erupcję superwulkanu. Dodatkowym problemem jest brak danych historycznych oraz skomplikowana natura tego typu wulkanów. Nawet jeśli naukowcy spróbują ocenić ryzyko erupcji, nie da się tego zrobić z dużą pewnością. Niepokój wzbudzają również ostatnie wstrząsy. Na początku maja zanotowano tam trzęsienie ziemi o magnitudzie 4,4. Takie zjawiska mogą być zapowiedzią większej aktywności wulkanicznej. Szacuje się, że potencjalna erupcja Campi Flegrei mogłaby uwolnić dziesięć razy więcej energii niż słynna katastrofa Wezuwiusza z 79 roku n.e., która zniszczyła Pompeje i Herkulanum. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/05/wulkan-neapol-GettyImages-2204739214-a0acb8d.jpg" width="1024" height="683" alt="superwulkan" title="Pozzuoli, Neapol, Kampania, Włochy – 14 marca 2025 r.: Mieszkaniec wskazuje pęknięcia w ścianie sypialni powstałe w wyniku trzęsienia ziemi o magnitudzie 4,4, które nawiedziło obszar Campi Flegrei o godzinie 1:25 w nocy. Było to najsilniejsze wstrząsy zarejestrowane w trakcie zjawiska bradyseizmu, a epicentrum znajdowało się w pobliżu Pozzuoli." /> Nie tylko Campi Flegrei zaskakuje badaczy Mastrolorenzo zwraca też uwagę na wzrost emisji gazów. Codziennie z wnętrza wulkanu wydobywa się ponad 5 000 ton dwutlenku węgla, który gromadzi się w piwnicach, stwarzając zagrożenie dla zdrowia i życia. Z tego powodu czasowo ewakuowano niektóre szkoły i budynki mieszkalne. Jeszcze większe zaniepokojenie budzi fakt, że emisja siarkowodoru z krateru Solfatara wzrosła pięciokrotnie. To może być kolejny sygnał, że superwulkan przygotowuje się do erupcji. To niejedyne takie doniesienia w ostatnich tygodniach. W kwietniu zespół badaczy z USA dokonał przełomowego odkrycia. Po raz pierwszy w historii zaobserwowano aktywną erupcję wulkaniczną na grzbiecie śródoceanicznym. Podczas ekspedycji w pobliżu wybrzeży Kostaryki, naukowcy z pokładu batyskafu „Alvin” zauważyli zastygłą lawę, martwe rurkowce oraz pomarańczowe błyski lawy wydobywającej się z dna oceanu. To niezwykłe zjawisko dostarczyło cennych danych na temat podmorskich erupcji. Co ciekawe, stanowią one około 80% aktywności wulkanicznej na Ziemi. Mimo tej częstotliwości, są trudne do zaobserwowania ze względu na podwodną lokalizację. Źródła: The Munich Eye, Smithsonian Magazine Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Nie tylko lawa i dym. Co naprawdę skrywają najpotężniejsze wulkany świata?
Wulkany od tysięcy lat budzą respekt i fascynację. Tworzą lądy, niszczą miasta i wpływają na klimat. Jak działają, dlaczego wybuchają i czy potrafimy przewidzieć ich zachowanie?
Spis treści: Od czego zależy typ erupcji? Jak powstają wulkany? Gdzie znajdują się aktywne wulkany? Największa erupcja w historii Ogniste wulkany wyrzucają roztopioną skałę, gorący popiół i gazy od momentu uformowania się Ziemi miliardy lat temu. Wulkany są geologicznymi architektami naszej planety. Stworzyły ponad 80 procent powierzchni Ziemi, stanowiąc fundament, który pozwolił rozkwitać życiu. Ich eksplozje tworzą zarówno góry, jak i kratery. Rzeki lawy rozlewają się po surowych krajobrazach. Z biegiem czasu czynniki atmosferyczne rozkładają te wulkaniczne skały, uwalniając składniki odżywcze z ich kamiennych więzień i tworząc niezwykle żyzne gleby, które pozwoliły cywilizacjom rozkwitać. Wulkany występują na każdym kontynencie, nawet na Antarktydzie. Około 1500 wulkanów jest dziś uznawanych za potencjalnie aktywne. Wulkany znajdują się również w Polsce. Od czego zależy typ erupcji? Jednak każdy wulkan jest inny. Niektóre wybuchają gwałtownie, jak erupcja Mount St. Helens, inne natomiast „bekają” rzekami lawy w tzw. erupcji efuzywnej. Różnice te wynikają z chemii napędzającej aktywność magmy. Erupcje efuzywne występują częściej, gdy magma jest mniej lepka, czyli bardziej płynna, co pozwala gazom się ulatniać, a magmie spływać po zboczach wulkanu. Z kolei erupcje eksplozywne zachodzą wtedy, gdy lepka magma zatrzymuje gazy, powodując wzrost ciśnienia, które ostatecznie prowadzi do gwałtownego wybuchu. Jak powstają wulkany? Większość wulkanów na świecie powstaje wzdłuż granic płyt tektonicznych. Gdy płyty tektoniczne się zderzają, jedna z nich często zanurza się pod drugą, tworząc strefę subdukcji. W miarę jak zanurzający się fragment pogrąża się w głąb planety, rosną temperatura i ciśnienie, co powoduje uwolnienie wody ze skał i tworzenie magmy. Innym sposobem ich powstawania jest tzw. wulkanizm plam gorąca, czyli aktywność magmowa w środku płyty tektonicznej. Tak właśnie powstał łańcuch wulkaniczny Hawajów. Wulkany występują w różnych kształtach i rozmiarach. Niektóre, jak wulkany szczelinowe, nie tworzą stożków, lecz wybuchają wzdłuż rozległych pól wulkanicznych. Wulkany złożone lub stratowulkany, ze swoimi wysokimi szczytami i prostymi zboczami, często robią duże wrażenie wizualne. Przykład: japońska góra Fudżi. Stożki żużlowe tworzą się z kawałków lawy zwanych żużlem, które gromadzą się wokół krateru. Z kolei wulkany tarczowe, jak Mauna Kea, tworzą łagodne kopuły z rozlewającej się lawy. Gdzie znajdują się aktywne wulkany? Około 75 procent aktywnych wulkanów znajduje się wokół pierścienia ognia – łuku wulkanicznego w kształcie podkowy o długości 40 000 km. Wulkany tego pierścienia nie są jednak geologicznie połączone. Erupcja wulkanu w Indonezji nie wpływa na aktywność wulkanu w USA, np. Yellowstone. Erupcje wulkaniczne stanowią wiele zagrożeń, poza samą lawą. Należy ewakuować się, gdy jest to konieczne. Najgroźniejsze są przepływy piroklastyczne – lawiny gorących skał, popiołu i gazów, jak te z erupcji Wezuwiusza. Lahary, czyli błotne spływy wulkaniczne, mogą zsunąć się po zboczach, grzebiąc całe miasta. Popiół wulkaniczny, składający się z ostrych fragmentów skał, również jest niebezpieczny. Wulkany dają sygnały zbliżającej się erupcji, takie jak trzęsienia ziemi czy emisje gazów. Ale nie da się dokładnie przewidzieć, kiedy nastąpi wybuch. Największa erupcja w historii Najbardziej śmiercionośna erupcja miała miejsce w 1815 roku, gdy wybuchła góra Tambora w Indonezji. Powstała wtedy ogromna kaldera i słup popiołu sięgnął 45 km wysokości. Erupcja zabiła 10 tysięcy osób bezpośrednio, a kolejnych 82 tysiące zginęło z głodu i chorób, które nastały po tzw. „roku bez lata”. Źródło: National Geographic
Wyspy wulkaniczne są dowodem na siłę procesów, które zachodzą pod powierzchnią Ziemi
Wyspy wulkaniczne, będące namacalnym świadectwem procesów, które zachodzą pod powierzchnią naszej planety, należą do najbardziej spektakularnych formacji geologicznych. Pojawiają się w następstwie podmorskiej aktywności wulkanicznej, zwykle przy okazji kataklizmu. Formują się rzadko, a wiele z nich znika wkrótce po wynurzeniu na powierzchnię. Jak powstają wyspy wulkaniczne? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Czym właściwie jest wyspa wulkaniczna? Jak formują się wyspy wulkaniczne? Związek atoli z wyspami wulkanicznymi Naturalne wyspy powstają w następstwie różnorakich procesów. Z tego względu dzieli się je na dwie podstawowe kategorie: kontynentalne i oceaniczne. Wyspa kontynentalna stanowi oddzielony od głównych mas lądowych fragment skorupy kontynentalnej. Za jej powstawanie odpowiadają ruchy tektoniczne, zmiany poziomu mórz, procesy orogenezy i sedymentacja osadów. Z kolei wyspa oceaniczna, występująca na otwartych wodach, nie jest związana z szelfem kontynentalnym. W ogromnej większości pochodzenie tej formacji jest związane z wulkanizmem. Czym właściwie jest wyspa wulkaniczna? Mówiąc o wyspach wulkanicznych, na myśli trzeba mieć otoczony ze wszystkich stron wodami trwały fragment powierzchni Ziemi, który powstał, gdy wzniesienie wulkaniczne wynurzyło się ponad powierzchnię wody. Bez względu na to, czy mowa o niewielkich, samotnych skrawkach lądu, czy o rozległych archipelagach, formacje te są geologicznymi cudami. Fascynują swoim niezwykłym pięknem, a przy tym stanowią naturalne laboratorium, umożliwiające przeprowadzenie badań z zakresu procesów geologicznych i ewolucji życia. Wulkanizm, czyli proces, w przebiegu którego magma wydobywa się na powierzchnię Ziemi w postaci lawy, jest bezpośrednio związany ruchami płyt tektonicznych. W miejscach, gdzie magma znajduje drogę ucieczki ku powierzchni, powstają trwałe fragmenty lądu. Unosząc się z płaszcza, tworzy zupełnie nową skorupę. Należy jednak podkreślić, że tego typu formacje nie powstają w jednolity sposób. Jak formują się wyspy wulkaniczne? Badacze wyróżniają trzy główne scenariusze geologiczne, w następstwie których formują się wyspy wulkaniczne. Każdy jest związany z innym typem aktywności tektonicznej. Granice rozbieżne płyt tektonicznych Płyty litosfery nieustannie przemieszczają się względem siebie. W następstwie tego zjawiska dochodzi do wystąpienia trzech głównych typów interakcji na ich granicach. Gdy przesuwają się obok siebie, należy mówić o granicach transformujących. Gdy zbliżają się do siebie, mamy do czynienia z granicami zbieżnym. Z kolei gdy oddalają się od siebie, dochodzi do wystąpienia granic rozbieżnych. W miejscach, gdzie występują granice rozbieżne płyt, magma z płaszcza ziemskiego unosi się i zaczyna wypełniać powstałe szczeliny. W ten sposób powstaje nowa skorupa oceaniczna. W następstwie tego procesu powstają podwodne pasma górskie, zwane grzbietami śródoceanicznymi. Jeżeli aktywność wulkaniczna w takim obszarze jest szczególnie intensywna, a tempo rozprzestrzeniania się dna oceanicznego – szybkie, nagromadzone warstwy lawy mogą wynurzać się ponad powierzchnię, tworząc wyspy wulkaniczne. Wymieniając najbardziej znane wyspy położone na grzbiecie śródoceanicznym, w pierwszej kolejności należy wskazać na Islandię (Grzbiet Środkowoatlantycki). Wyspa na granicy płyty północnoamerykańskiej i eurazjatyckiej jest jednym z niewielu miejsc na świecie, umożliwiającym obserwację procesów rozprzestrzeniania się dna oceanicznego na powierzchni. Powszechnie dochodzi tam do wylewów lawy bazaltowej, przez co Islandia daje unikatową możliwość obserwacji tworzenia się nowej skorupy ziemskiej. Strefy subdukcji Pod pojęciem stref subdukcji kryją się miejsca, gdzie jedna płyta tektoniczna wsuwa się pod drugą i zanurza w płaszczu Ziemi. W następstwie tego procesu dochodzi do topnienia skał i powstawania magmy. Ta ma mniejszą masę od otaczających ją skał. Unosząc się, formuje wulkany na płycie górnej. Gdy subdukcja zachodzi między dwiema płytami oceanicznymi, dochodzi do powstania charakterystycznych łańcuchów wysp, które są nazywane łukami wyspowymi. W strefach, w których zachodzi ten proces, magma najczęściej jest bogata w krzemionkę (magma andezytowa), co ma fundamentalny wpływ na jej lepkość i temperaturę krzepnięcia. W tym przypadku erupcje są bardziej eksplozywne, a w ich następstwie powstają stratowulkany, które definiują kształt powstających tam wysp i związane z nimi zagrożenia. W ten sposób powstało wiele wysp w zachodniej części Oceanu Spokojnego. Przykładem niech będzie Santorini w Grecji, która jest częścią aktywnego wulkanicznego łuku Morza Egejskiego, gdzie mikropłyta egejska nasuwa się na dno Morza Śródziemnego. Plamy gorąca Plamy gorąca, czyli hot spoty, to obszary w płaszczu ziemskim, gdzie prądy konwekcyjne dostarczają nienaturalnie duże ilości ciepła, tworząc w ten sposób tzw. pióropusze płaszcza. Obszary, o których mowa, w dużej mierze są nieruchome, natomiast znajdujące się nad nimi płyty litosfery są w nieustannym ruchu. Gdy płyta przesuwa się nad plamą gorąca, magma zaczyna się unosić. Dochodzi wówczas do przetopienia skorupy ziemskiej, w następstwie czego tworzą się wulkany. Płyta kontynuuje ruch, a wulkan oddala się od hot spotu. Staje się wówczas nieaktywny, a w jego miejscu powstaje nowy. To prowadzi do powstania łańcucha wysp wulkanicznych. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najwiekszy-wulkan-na-swiecie-gdzie-sie-znajduje-i-czy-stanowi-zagrozenie-fot-getty-images-b7abbb3.jpeg" width="2121" height="1414" alt="Największy wulkan na świecie - gdzie się znajduje i czy stanowi zagrożenie? (fot. Getty Images)" title="Największy wulkan na świecie - gdzie się znajduje i czy stanowi zagrożenie? (fot. Getty Images)" /> Doskonałym przykładem powstałych w ten sposób wysp jest archipelag Hawajów, który powstał w następstwie przesuwania się płyty pacyficznej nad ciągle aktywną plamą gorąca. Wyspy te są zbudowane przede wszystkim z wulkanów tarczowych. Nad plamą gorąca powstały także Wyspy Kanaryjskie. W obszarze tego archipelagu widoczny jest trend migracji aktywności wulkanicznej ze wschodu na zachód. To sugeruje, że dynamika tamtejszego hot spotu jest wyjątkowo złożona, znacznie bardziej niż w modelu klasycznym. Związek atoli z wyspami wulkanicznymi Na koniec wypada wspomnieć o atolach. Pod tym pojęciem kryje się płaska wyspa koralowa, najczęściej składająca się z rafy koralowej w kształcie pierścienia, który otacza centralną depresję (lagunę). Atol sam w sobie nie jest wyspą wulkaniczną, ale jego powstawanie jest bezpośrednio związane z tymi formacjami. W tym przypadku wyspa wulkaniczna jest czymś w rodzaju punktu wyjścia. W sprzyjających warunkach, wokół jej brzegów zaczyna rozwijać się rafa koralowa. Z czasem wyspa wulkaniczna zaczyna zapadać się. Jest to następstwem ruchu płyt tektonicznych i erozji. Tworzące rafę koralowce rosną w górę, nadążając za zapadającą się wyspą. Gdy ta zniknie pod powierzchnią wody, pozostaje po niej pierścień rafy koralowej otaczający depresję. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Topniejące lodowce a wulkany. Zaskakujące skutki zmian klimatu
Globalne ocieplenie może rozpalić nie tylko debatę o klimacie. W niektórych miejscach Ziemi topniejący lód dosłownie budzi wulkany do życia.
Spis treści: Zmiany klimatu a erupcje wulkanów Gdzie erupcje mogą być częstsze? Zmiany klimatu w różnym stopniu są już odczuwalne niemal na całej planecie. Jednym z najbardziej widocznych (i dotkliwych) skutków globalnego ocieplenia jest topnienie lodowców, co przyczynia się do podnoszenia poziomów mórz. Mniej oczywistą konsekwencją jest rosnące ryzyko erupcji wulkanicznych. Coraz więcej badań, w tym najnowsze opublikowane na łamach czasopisma „GSA Bulletin” wskazuje, że cofające się lodowce mogą przyczyniać się do wzrostu aktywności wulkanicznej. To dotyczy zarówno siły, jak i częstotliwości wybuchów. Zmiany klimatu a erupcje wulkanów Jak działa ta zależność? Można ją wytłumaczyć w logiczny sposób. Lodowce, zwłaszcza te grube i rozległe jak Patagoński Lądolód czy czapa lodowa Antarktydy Zachodniej, wywierają olbrzymi nacisk na skorupę ziemską. Ten ciężar stabilizuje podziemne zbiorniki magmy, tłumiąc potencjalne erupcje. Kiedy lód się topi, ta presja znika. W efekcie magma może łatwiej przemieszczać się ku powierzchni. Przykładem tego zjawiska może być położona na styku płyt tektonicznych Islandia. Kraj od kilku lat przechodzi fazę intensywnej aktywności wulkanicznej. Od końca 2023 roku półwysep Reykjanes doświadczył już ośmiu erupcji. Naukowcy wskazują, że podobna sekwencja zdarzeń mogła dziać się około 10 tysięcy lat temu, po ustąpieniu lodowców z końca epoki lodowcowej. Wówczas częstotliwość erupcji wzrosła nawet pięćdziesięciokrotnie. Autorzy najnowszego badania koncentrują się m.in. na kompleksie wulkanicznym Mocho-Choshuenco w południowym Chile. Datowanie argonowe skał wykazało, że do największego nagromadzenia magmy doszło w czasie maksymalnego zlodowacenia, a wzrost aktywności erupcyjnej nastąpił, gdy lądolód zaczął ustępować. Gdzie erupcje mogą być częstsze? Największe obawy naukowców budzi dziś jednak sytuacja na Antarktydzie. Pod Zachodnim Lądolodem Antarktycznym znajduje się ponad 100 aktywnych wulkanów. Wiele z nich jest ukrytych pod setkami metrów lodu. Badania sugerują, że ich aktywacja mogłaby uruchomić dodatnie sprzężenie zwrotne. Erupcje przyspieszałyby topnienie lodu, a odsłonięte komory magmy mogłyby eksplodować z jeszcze większą siłą. Zjawisko to nie ogranicza się jedynie do regionów polarnych. 245 aktywnych wulkanów na świecie znajduje się w odległości do 5 kilometrów od lodowców – to m.in. obszary Alaski, Kamczatki, Nowej Zelandii czy Himalajów. Co więcej, lodowce w pobliżu wulkanów topnieją średnio o 46% szybciej niż te oddalone od źródeł geotermalnych. Powodem jest nie tylko cieplejsze powietrze, ale również podgrzewanie od spodu przez podziemne źródła magmy. Częstsze erupcje wulkanów to nie tylko bezpośrednie zagrożenie, ale też potencjalny czynnik przyspieszający emisje gazów cieplarnianych uwalnianych podczas wybuchów. Według naukowców konieczna jest intensywniejsza obserwacja regionów, gdzie lód i ogień niemal współistnieją ze sobą. Źródło: GSA Bulletin Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Uciekali przed „fontanną lawy”. Tak wygląda turystyka u stóp wulkanu
Turystyka wulkaniczna przyciąga coraz więcej podróżników – od Islandii po Hawaje. Ostatnia erupcja Etny znów przypomniała, że to nie tylko piękne, ale i niebezpieczne zjawisko.
Spis treści: Wzrost liczby „łowców lawy” Celowanie w erupcje Życie w cieniu wulkanu Zmierzch mrocznej turystyki 2 czerwca 2025 roku włoska Etna – jeden z najbardziej aktywnych wulkanów na Ziemi – znów wybuchła, uwalniając to, co eksperci nazwali „fontanną lawy”. To spowodowało, że turyści rzucili się do ucieczki w dół zbocza, by zapewnić sobie bezpieczeństwo. Pod koniec marca 2021 roku tysiące osób w Islandii wędrowało do doliny Geldingadalur, by oglądać ognistą lawę tryskającą i wylewającą się z krateru wulkanu Fagradalsfjall, który wybuchł po raz pierwszy od prawie 800 lat. Gdy białe chmury popiołu unosiły się nad smugami świecącej, stopionej skały pełznącej przez postrzępione czarne kamienie, niektórzy odwiedzający robili zdjęcia. Inni siedzieli w cichej zadumie, a kilku opiekało pianki nad lawowymi strumieniami. Fotograf Chris Burkard, który uchwycił erupcję dla National Geographic, również był zahipnotyzowany tym złowieszczym, ale pięknym krajobrazem. „To było hipnotyzujące” – mówi. „Nigdy nie przypuszczałem, że coś tak prostego jak stopiona skała może mnie aż tak podekscytować”. Skutki erupcji stworzyły dobre warunki dla turystyki. Japońscy turyści nocowali w onsen ryokanach (gospody z gorącymi źródłami) w wioskach w pobliżu wulkanów już od VIII wieku. Ruiny starożytnego rzymskiego miasta Pompeje, zachowane pod warstwą popiołu, gdy Wezuwiusz wybuchł w 79 r. n.e., przyciągały niezliczonych turystów podczas europejskich „Grand Tour” w XVII i XVIII wieku. Ale para, trzaski i wybuchy aktywnych wulkanów mają swój własny urok. „To jedna z najbardziej pierwotnych sił natury, jakie możemy obserwować” – mówi Benjamin Hayes, szef interpretacji i edukacji w Hawaii Volcanoes National Park na Big Island. „Czuć potęgę Matki Ziemi w pobliżu tej krwiobiegu planety”. Podróżowanie do aktywnego wulkanu nie jest pozbawione ryzyka ani pytań etycznych. Może być to przygoda życia – albo śmiertelna pokusa. Zanim się podekscytujesz na myśl o zobaczeniu czegoś takiego, oto, co powinieneś wiedzieć. Wzrost liczby „łowców lawy” W ciągu ostatniej dekady turystyka wulkaniczna gwałtownie się rozwinęła, częściowo napędzana przez media społecznościowe i tak zwanych „łowców lawy”. Szukają oni legendarnych, fotogenicznych dymiących miejsc, jak Wezuwiusz (i ponad dwudziestu innych aktywnych miejsc wulkanicznych z listy światowego dziedzictwa UNESCO). W Stanach Zjednoczonych kilka parków narodowych obejmuje aktywne wulkany, w tym Mount Rainier w stanie Waszyngton, Lassen Peak w Kalifornii i kalderę Yellowstone w stanie Wyoming. Dzień po erupcji hawajskiego wulkanu Kilauea 20 grudnia 2020 roku, Park Narodowy Wulkanów Hawajskich odnotował gwałtowny wzrost liczby odwiedzających. Wielu z 8 tys. gości stanowili mieszkańcy, ale park również zaobserwował stały napływ turystów spoza stanu, gdy ograniczenia pandemiczne związane z COVID-19 zaczęły być łagodzone. W zależności od miejsca podróżni mogą brać udział w rejsach łodzią po lawie, lotach helikopterem nad kalderami, zjeżdżać po zboczach wulkanów na deskach, a nawet iść do samej krawędzi jeziora lawowego. Ale te przedsięwzięcia wiążą się z ryzykiem. Erupcje często uwalniają trujące gazy (np. dwutlenek siarki, obecny w Fagradalsfjall), które mogą uszkadzać płuca. W latach 2010–2020 w wybuchach wulkanów zginęło co najmniej 1 143 osoby. Ostatnio w pobliżu nowozelandzkiego wulkanu Whakaari/White Island, który nagle wybuchł 9 grudnia 2019 roku, zabijając 22 turystów i raniąc kolejnych 25. Jednak te ofiary wydają się podsycać ciekawość, zamiast odstraszać turystów. Zamiast trzymać się z daleka od wybuchających wulkanów, poszukiwacze wrażeń są przyciągani do obszarów katastrof. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/06/White-Island-Marine-Volcano-e328ac2.jpg" width="3872" height="2592" alt="Whakaari / White Island – aktywny wulkan stratowulkaniczny w Zatoce Obfitości, Nowa Zelandia, popularny cel wycieczek i badań naukowych." title="Whakaari / White Island – aktywny wulkan stratowulkaniczny w Zatoce Obfitości, Nowa Zelandia, popularny cel wycieczek i badań naukowych." /> Celowanie w erupcje Erupcje wulkaniczne występują, gdy dochodzi do wzrostu ciśnienia magmy lub przesunięć płyt tektonicznych, które mogą również powodować trzęsienia ziemi. Czasami erozja lub topniejące lodowce powoli poruszają ziemię i ostatecznie wywołują erupcje; innym razem nagłe osunięcia ziemi je wyzwalają. Aktywność wulkaniczna jest monitorowana przez obserwatoria naukowe na całym świecie, więc wybuchy rzadko są zaskoczeniem. (Dla ciekawskich wulkanologii z domu – warto zajrzeć do internetowego śledzenia aktywnych erupcji prowadzonego przez Smithsonian Institution.) „Jeśli znasz kilka podstaw, możesz obserwować erupcje dość bezpiecznie” – mówi Rosaly M.C. Lopes, wulkanolog i geolog planetarny w Jet Propulsion Laboratory w Pasadenie w Kalifornii. „Mamy szczęście, że najpiękniejsze erupcje – na Hawajach, Islandii i we włoskim Stromboli – nie są też najbardziej wybuchowe”. Lopes, autorka książki „Volcano Adventure Guide” mówi, że ważne jest, by znać typ odwiedzanego wulkanu. Zmienność danego miejsca zależy od jego lawy: rzadka i płynna lawa wypływa powoli, podczas gdy gęsta i lepka utrudnia ucieczkę gazów, co prowadzi do bardziej wybuchowych (i potencjalnie śmiertelnych) erupcji. Wiedza o tym, z jakim typem mamy do czynienia, może potencjalnie uratować życie. Gdy w 1987 roku Etna wybuchła, zginęło dwoje turystów. Lopes była wtedy zaledwie milę od miejsca zdarzenia podczas wyprawy badawczej. „Jeśli to wulkan taki jak Etna i dojdzie do nagłej eksplozji, spójrz w górę i zobacz, gdzie spadają fragmenty skał” – mówi. „Ale nie uciekasz – unikasz ich. A kiedy fragmenty opadną, wtedy biegniesz”. Z kolei podczas nagłej erupcji nowozelandzkiego wulkanu Whakaari/White Island Lopes mówi, że ci, którzy przeżyli, to prawdopodobnie ci, którzy biegli najszybciej. „Niektórzy zostali, by robić zdjęcia. Myślę, że niektórzy po prostu zostali zaskoczeni i nie zdążyli uciec” – mówi. „Ale to niebezpieczny wulkan, a wulkanolodzy wiedzieli, że może nagle wybuchnąć”. Życie w cieniu wulkanu Na świecie istnieje ponad 1500 aktywnych wulkanów w 81 krajach. Dla setek milionów ludzi mieszkających w ich pobliżu są one po prostu częścią codziennego życia – jak korki czy częste opady. Jeden z najbardziej aktywnych wulkanów w Japonii – Sakurajima, w prefekturze Kagoshima na Kiusiu – wybucha co 4 do 24 godzin. „Ludzie z Kagoshimy nawet nie podnoszą głowy, gdy Sakurajima wybucha – dzieje się to tak często” – mówi Alex Bradshaw, dyrektor ds. komunikacji zagranicznej prefektury Kagoshima. Relacja między Sakurajimą a lokalnymi mieszkańcami jest obustronna. Żyzna gleba w pobliżu wulkanu pozwala Kagoshimie uprawiać słynne rzodkwie daikon i małe pomarańcze komikan. „Bez Sakurajimy nie byłoby Kagoshimy. To symbol naszego miasta, a ludzie tutaj postrzegają ją jako boga opiekuńczego” – mówi Naoto Maesako, właściciel restauracji Yogan Yaki w Kagoshimie, gdzie warzywa, wieprzowina kurobuta i wołowina wagyu są gotowane na gorących płytach wykonanych z lokalnej lawy. „Czujemy, że Sakurajima chroni nas przed tajfunami i innymi katastrofami. To nasza historia tu i teraz – widzimy ten sam dymiący krajobraz co nasi przodkowie”. Na Hawajach związek między wulkanami a mieszkańcami stanowi część historii pochodzenia wysp. Starożytne hawajskie pieśni wspominają Pele, boginię wulkanów i ognia, jako „tę, która kształtuje świętą ziemię”. „Ludzie na Hawajach są tutaj i rozwijają się od ponad 1000 lat” – mówi Hayes. „Niemożliwe jest nie czuć głębokiego związku z pokoleniami ukochanych historii, przodków i rodzinną więzią z ‘āina – ziemią”. Zmierzch mrocznej turystyki Turystyka wulkaniczna niekiedy ociera się o granice katastrofy lub tzw. mrocznej turystyki. W 2010 roku 353 osoby zginęły, a ponad 400 tys. straciło domy, gdy wybuchł indonezyjski wulkan Merapi. Wkrótce potem pojawiły się firmy oferujące wycieczki do wiosek zasypanych popiołem. To nawiązuje do gipsowych odlewów ofiar w Pompejach, które poruszająco przedstawiają ich ostatnie chwile. W 2018 roku ciągłe erupcje wulkanu Kīlauea zniszczyły około 600 domów oraz drogi, farmy i rancza na Hawajach. W maju, gdy ogień wciąż szalał w dzielnicach, wydatki turystów wzrosły o 3,3% do 173,9 miliona dolarów. Firmy hotelarskie musiały balansować między potrzebami podróżnych a wrażliwością wobec poszkodowanych mieszkańców. Ross Birch, dyrektor wykonawczy Biura Turystycznego Wyspy Hawaje, zachęca turystów ciekawych wulkanów do pozostania w obrębie parku narodowego. „To świetne miejsce, by dowiedzieć się czegoś o wulkanach” – mówi Birch. „Poza nim można wkroczyć na teren prywatny i przypadkiem wylądować na czyimś podwórku”. Geolog Frank Trusdell z Hawaiian Volcano Observatory (HVO) wspomina, że w ciągu 24 godzin od erupcji Mauna Loa w 1984 roku bilety lotnicze na wyspę Hawaje zostały wyprzedane. „Wszyscy chcieli przyjechać i zobaczyć erupcję” – mówi. Naukowcy tacy jak Trusdell rozumieją, dlaczego ludzie są przyciągani do wulkanów, i wierzą, że pomaga to zwiększyć świadomość i zainteresowanie wulkanologią. „Za każdym razem, gdy jesteś w miejscu, gdzie widzisz proces geologiczny – nawet jeśli to tylko umiarkowane wulkany, jak gejzery w Yellowstone – budzi się w tobie ciekawość” – mówi Lopes. „Zyskujesz znacznie większy szacunek dla naszej planety”. zdjęcia: Chris Burkard źródło: National Geographic
To miejsce na Islandii zaskakuje: wulkany, maskonury i nocleg pod klifem
Vestmannaeyjar to archipelag, który pokazuje pełnię sił natury: od dramatycznych erupcji, przez maskonury, aż po noclegi pod klifem. Oto Islandia w pigułce.
Spis treści: Rejs na wyspę Port Vestmannaeyjar Wulkan Eldfell i dramatyczna erupcja z 1973 roku Golf, maskonury i nocleg pod klifem Trudno o lepsze miejsce, by na własne oczy się przekonać, jak potężna i piękna potrafi być natura. Archipelag Vestmannaeyjar to Islandia w pigułce: wulkany, maskonury i… golf. Gdy rankiem docieram na terminal w Landeyjahofn, przy nabrzeżu czeka już zacumowany prom. Na dziobie ma wymalowaną nazwę: „Herjolfur”. Mimo wczesnej pory panuje tu duży ruch. Do brzucha stalowego olbrzyma wtaczają się ciężarówki i samochody osobowe, a w budynku poczekalni podróżni z biletami czekają na zaokrętowanie. Odczytuję niebieski napis na bocznej burcie: „Vestmannaeyjar”. Rejs na wyspę Chwilę później komunikat portowy zaprasza pasażerów na pokład. Po schodach wdrapuję się do wnętrza statku. Wkrótce powietrze przeszywa ryk syreny i odbijamy z przystani. Prom pruje ciemną taflę oceanu, delikatnie drżąc i kołysząc się miarowo. Silnik mruczy jednostajnie, a nad naszymi głowami wrzeszczą mewy. Morze jest dziś spokojne i gładkie. Wychodzę na pokład. Płyniemy w gęstej mlecznobiałej mgle, w której znikają kontury wyspy. Próbuję coś wypatrzeć – bez skutku. Otaczający nas obłok jest gęsty jak wata. Za to z każdą chwilą ląduje na mnie coraz więcej lodowatych kropel. Wkrótce jestem tak mokry, że trzęsę się z zimna. Chowam się w ciepłym wnętrzu statku, zamawiam kawę i poddaję się powolnemu rytmowi podroży. Po trzech kwadransach niespodziewanie z mgieł wynurzają się ciemne pionowe klify. Wyglądają jak gigantyczne wrota. Kapitan sprawnie manewruje między nimi i po chwili wpływamy do portu. Wita nas charakterystyczny morski zapach – ciężki i oleisty. Przynosi go powiew z pobliskich przetwórni ryb. Choć szybko zniknie za sprawą silnego wiatru, na długo pozostanie na ubraniach, a w mojej pamięci – na zawsze. Port Vestmannaeyjar W drodze od jednego z pasażerów, który okazał się lokalnym rybakiem, usłyszałem, że tutejszy port jest jednym z największych w Islandii. Teraz widzę, że nie była to tylko czcza przechwałka. Rzeczywiście panuje tu duży ruch, zarówno na lądzie, jak i na wodzie. Trawlery dostarczają połów do przetwórni w zachodniej części miasta, a w porcie rybacy w wysokich kaloszach szykują kutry przed wypłynięciem na połów. Po ulicach jedna za drugą krążą ciężarówki wyładowane rybackimi sieciami i pochodzącymi z morza produktami. Miejscowi armatorzy spotykają się na rozległym betonowym nabrzeżu i, paląc papierosy oraz popijając kawę ze sporych kubków, wymieniają się najświeższymi wieściami. – Archipelag Vestmannaeyjar składa się z 15 wysp i 30 wystających nad poziom oceanu skał – tłumaczy mi pracownica punktu informacji turystycznej, który mieści się nieopodal portu. – Wszystkie bez wyjątku powstały w wyniku erupcji wulkanów. Tutaj dosłownie wszędzie chodzi się po zastygniętej lawie. – Skąd wzięła się nazwa Vestmannaeyjar? – pytam. – To bardzo ciekawa, a przy tym krwawa historia. Doskonała na nordycki kryminał – zaczyna swoją opowieść przewodniczka… Wulkan Eldfell i dramatyczna erupcja z 1973 roku Zabudowania kończą się nagle i przede mną wyrasta porośnięte trawą wzniesienie. Wspinam się na nie i niespodziewanie przed moimi oczyma rozciąga się księżycowy krajobraz. Pole zastygłej lawy. Na tabliczce odczytuję informację, że pół wieku temu znajdowało się w tym miejscu centrum sportowe. To świadectwo kolejnego trudnego wydarzenia w historii wyspy. Nocą 23 stycznia 1973 r., gdy mieszkańcy byli jeszcze pogrążeni we śnie, na powierzchni wyspy rozwarła się ziemia. Ze szczeliny liczącej 1600 m długości wytrysnęły fontanny wrzącej lawy… Dzięki wiatrom, które wiały w przeciwną stronę niż zwykle, lawa zatrzymała się 100 m od zabudowań… Z pola lawy wdrapuję się na Eldfell. To krótki spacer, choć wymaga nieco uważności – ścieżka jest momentami wąska i stroma, łatwo pośliznąć się na wulkanicznym żużlu, szczególnie po deszczu. Golf, maskonury i nocleg pod klifem Wyspa Heimaey, poza portem, polem lawy i wulkanami, słynie również z… najlepszego 18-dołkowego pola golfowego w Islandii. Schodzę z Eldfella i kieruję się na wschód… Kilku golfistów toczy pojedynek. W oddali wiatr marszczy i pieni granatową taflę Atlantyku. Zostawiam za plecami golfistów i rozbijam namiot. Dziś spędzę tu noc. Trudno o lepsze miejsce do spania niż to tutaj, u stóp stromych klifów. Ściany wzgórz odbijają echem odgłosy ptaków, które przelatują nad moją głową… Przede mną magiczny widok: tysiące czerwonodziobych maskonurów… W towarzystwie maskonurów obserwuję miasteczko położone między wierzchołkami zielonych wzgórz na zachodzie i dwoma wulkanami na wschodzie. W oddali sponad wód Atlantyku wystają kolejne wyspy archipelagu. W tym sielankowym obrazku tylko jedna rzecz nie daje mi spokoju – chropowata, czarnordzawa blizna na wschodzie – pamiątka po erupcji sprzed pół wieku… źródło: National Geographic Traveler
Wulkan Teide daje o sobie znać. Rośnie ryzyko erupcji na Teneryfie
Choć Teneryfa dopiero przygotowuje się na letni napływ turystów, już teraz mówi się o niej coraz częściej. Powodem jest „Piekielna góra”, która po latach znów daje o sobie znać. Czy planujący urlop na Wyspach Kanaryjskich mają powody do niepokoju?
Spis treści: Co się dzieje na Teneryfie? Wulkan Teide nie daje o sobie zapomnieć Erupcja wulkanu na La Palmie Wyspy Kanaryjskie przez cały rok przyciągają turystów malowniczymi krajobrazami i łagodnym klimatem. Nawet zimą temperatury sięgają tam 20 stopni Celsjusza, a słońce umożliwia wygrzewanie na piaszczystych plażach. Archipelag jest niezwykle różnorodny, dzięki czemu turyści – także z Polski – chętnie wracają tam, zmieniając jedynie docelowe miejsce wypoczynku. Co się dzieje na Teneryfie? Największa z Wysp Kanaryjskich to Teneryfa. W ostatnim czasie media w Europie donoszą jednak nie o jej turystycznych walorach, a o wzmożonej aktywności wulkanu Teide. To z kolei budzi pytania o bezpieczeństwo mieszkańców i odwiedzających. Od 2016 roku sejsmolodzy obserwują zwiększoną aktywność sejsmiczną pod Teneryfą, z zauważalnym nasileniem od 2022 roku. Szczególnie niepokojące były wydarzenia z 22 stycznia 2024 roku, kiedy w pobliżu miejscowości Vilaflor, u południowych zboczy Teide, zarejestrowano serię trzęsień ziemi o magnitudzie od 0,6 do 1,5, na głębokościach od 3 do 13 kilometrów. Takie zjawiska sugerują ruchy magmy pod powierzchnią wyspy. Wulkan Teide nie daje o sobie zapomnieć Najnowsze pomiary geodezyjne wskazują, że Teneryfa podniosła się o około 1 centymetr. Choć zmiana ta wydaje się niewielka, może świadczyć o gromadzeniu się magmy pod wyspą, co powoduje wzrost ciśnienia i deformację terenu. Co więcej, w rejonie krateru Las Cañadas zaobserwowano zwiększoną emisję pary wodnej z wysoką zawartością siarki. To z kolei wskazuje na podgrzewanie systemu hydrotermalnego przez magmę. Itahiza Domínguez, szefowa Instytutu Geograficznego Wysp Kanaryjskich, przewiduje, że erupcja Teide jest nieunikniona. Trudno jednak przewidzieć, kiedy dokładnie nastąpi. – Do wybuchu może dojść za dwa lata lub za 50. Ważne, by ludność była przygotowana – zaznacza Domínguez cytowana przez lokalne media. Warto dodać, ostatni raz wulkan Teide przypomniał o sobie w 1909 roku erupcją boczną. Doszło do niej w rejonie Chinyero, około 10 km na północny zachód od głównego krateru. Erupcja była stosunkowo niewielka i nie spowodowała poważnych strat ani ofiar. Obecnie nie ma bezpośredniego zagrożenia dla mieszkańców ani turystów odwiedzających Teneryfę. Lokalne władze i naukowcy monitorują sytuację na bieżąco. Niepokojące zmiany będą komunikowane odpowiednim służbom i społeczności wyspy. Turyści planujący wizytę na wyspie powinni śledzić oficjalne komunikaty i przestrzegać zaleceń lokalnych władz. To właśnie wulkaniczne pochodzenie Teneryfy przyczynia się do jej unikalnych walorów krajobrazowych i przyrodniczych. Erupcja wulkanu na La Palmie Teneryfa to niejedyna wulkaniczna Wyspa Kanaryjska. We wrześniu 2021 roku wulkan Cumbre Vieja na La Palmie (najbardziej aktywny na całym archipelagu) rozpoczął erupcję, która trwała 85 dni. Była to najdłuższa odnotowana erupcja na tej wyspie. W wyniku wybuchu około 7 tysięcy osób zostało ewakuowanych, a ponad 3 tysiące budynków uległo zniszczeniu. Lawa pokryła obszar przekraczający 1000 hektarów, docierając do wybrzeża i tworząc nowe formacje lądowe. Wydarzenia te stały się inspiracją dla serialu „La Palma”, który zadebiutował na Netfliksie w grudniu 2024 roku. Czteroodcinkowa produkcja opowiada o norweskiej rodzinie spędzającej wakacje na hiszpańskiej wyspie. Ich spokojny urlop zostaje przerwany przez ryzyko erupcji wulkanu. Fabuła skupia się na młodej badaczce, która odkrywa niepokojące oznaki zbliżającej się katastrofy i stara się ostrzec lokalną społeczność przed nadchodzącym niebezpieczeństwem. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Tlen na Ziemi to zasługa wulkanów? Nowa teoria japońskich naukowców
To aktywność wulkaniczna miliardy lat temu przygotowała grunt pod bogatą w tlen atmosferę, od której zależy całe życie na Ziemi – to nowa koncepcja japońskich badaczy.
Spis treści: Jak „narodził się” tlen na Ziemi? Wulkaniczna koncepcja na temat początków tlenu Model numeryczny prawdę ci powie Oddychanie jest dla nas czymś automatycznym i nieustannym. Oddychamy nawet wtedy, gdy nie myślimy, że mamy to robić. Kluczowym składnikiem życiodajnego powietrza, które wdychamy do płuc, jest tlen. Stanowi jedynie 21 proc. jego mieszanki. Ale nie zawsze tak było. Podczas kilku masowych wymierań w dziejach naszej planety skład mieszanki gazów ulegał dramatycznym zmianom. Około 3 miliardy lat temu tlen prawie w ogóle nie istniał. Jak „narodził się” tlen na Ziemi? Do tej pory sugerowano występowanie przed miliardami lat przejściowych epizodów natlenienia atmosfery, znanych jako „podmuchy tlenu” (ang. whiffs of oxygen). Ich natura i przyczyny pozostawały niejasne. Naukowcy uważali, że te „podmuchy” poprzedzały Wielkie Natlenienie (GOE), czyli pierwsze znaczące zwiększenie się ilości tlenu w atmosferze około 2,5–2,2 miliarda lat temu. Wulkaniczna koncepcja na temat początków tlenu Zespół japońskich badaczy z Uniwersytetu Tokijskiego opublikował właśnie artykuł na łamach „Communications Earth & Environment”, w którym przedstawił nową koncepcję na temat pojawienia się tlenu na Ziemi. W jej myśl to erupcje superwulkanów (w ramach jak to określono „rozległych prowincji magmowych”) mogły przyczynić się do przejściowych epizodów natlenienia, które trwały nawet kilka milionów lat. Do takiego wnioski badacze doszli wykorzystując model biogeochemiczny. Takie epizody natlenienia mogły otworzyć drzwi dla wzrostu liczby mikroorganizmów zdolnych do przeprowadzania fotosyntezy. Stało się to 2,5 mld lat temu. – Aktywność mikroorganizmów w oceanie odegrała kluczową rolę w ewolucji tlenu atmosferycznego. Uważamy jednak, że nie doprowadziłoby to natychmiast do natlenienia atmosfery, ponieważ ilość składników odżywczych, takich jak fosforany w oceanie w tamtym czasie była ograniczona, co limitowało aktywność cyjanobakterii – grupy bakterii zdolnych do fotosyntezy – powiedział prof. Eiichi Tajika z Uniwersytetu Tokijskiego, jeden z autorów publikacji. W jego ocenie potrzebne były intensywne i ogromne w skali zdarzenia geologiczne, aby „zasiać” w oceanach substancje odżywcze. I była nimi aktywność wulkaniczna – tak w każdym razie sugerują naukowcy. Kiedy Ziemia była cieplejsza, skały na lądzie (na kontynentach) zaczynały się łatwiej rozpuszczać pod wpływem wody i powietrza. Kiedy skały się rozpuszczały, do oceanów spływał na przykład fosfor, który był używany przez mikroorganizmy produkujące tlen, czyli fotosyntetyzujące. Model numeryczny prawdę ci powie Prof. Tajika i jego zespół wykorzystali model numeryczny do symulacji kluczowych aspektów zmian biologicznych, geologicznych i chemicznych podczas drugiej części epoki archaiku (3,0-2,5 miliarda lat temu). W ten sposób ustalili, że aktywność wulkaniczna na dużą skalę zwiększyła atmosferyczny dwutlenek węgla, ocieplając tym samym klimat i zwiększając podaż składników odżywczych do oceanu. To przyczyniło się do „odżywienia” morskich organizmów, co z kolei tymczasowo zwiększyło ilość tlenu. Wzrost tlenu nie utrzymywał się jednak na stałym poziomie. – Zrozumienie tego zjawiska ma kluczowe znaczenie dla określenia czasu pojawienia się mikroorganizmów fotosyntetycznych. O ich występowaniu świadczą stężenia pierwiastków wrażliwych na poziom tlenu atmosferycznego w zapisie geologicznym – dodał Yasuto Watanabe, jeden z autorów publikacji. Opracowanie takiego modelu numerycznego, który mógłby symulować złożone, dynamiczne zachowanie cykli biogeochemicznych, było sporym wyzwaniem dla japońskiej ekipy. Źródło: communications earth & environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odkryli zeszklony ludzki mózg. To pierwszy taki przypadek
W 79 roku n.e. gorąca chmura gazu i popiołów zabiła tysiące mieszkańców Pompejów i Herkulanum. Część z nich dosłownie wyparowała. Ale archeolodzy odkryli też szczątki jednej osoby, której mózg zamienił się w szkło.
Spis treści: Przepis na zeszklony mózg Ekstremalne warunki temperaturowe Kim był człowiek z zeszklonym mózgiem i gdzie pracował? Ta słynna erupcja Wezuwiusza zniszczyła doszczętnie dwa rzymskie miasta, zasypując je gorącym popiołem. Od czasów nowożytnych w Pompejach i Herkulanum trwają intensywne wykopaliska. Oba miasta stały się zamkniętymi kapsułami czasu: dzięki pracującym na ich terenie archeologom uzyskujemy wgląd w życie codzienne sprzed dwóch tysięcy lat. W 2020 roku włoscy naukowcy po raz pierwszy poinformowali o odkryciu szczątków ludzkich z Herkulanum, których mózg uległ zeszkleniu. Zeszklenie, czyli witryfikacja, jest procesem, w którym materiał jest podgrzewany do tak wysokiej temperatury, że zamienia się w ciecz, a następnie gwałtownie schładzany, co powoduje zamianę w szkło lub szkliwo. W kolejnych latach trwały dalsze analizy tego nietypowego odkrycia. Wnioskami podzielono się właśnie na łamach „Scientific Reports”. Przepis na zeszklony mózg Wulkanolog prof. Guido Giordano z Uniwersytetu Roma Tre wraz z zespołem przeanalizowali fragmenty szkła pobrane z wnętrza czaszki i rdzenia kręgowego zmarłej osoby z Herkulanum. Zeszklone fragmenty mózgu przypominają obsydian (są czarne i połyskujące). Co ciekawe, widać w nich nawet zachowane struktury sieci neuronowej, aksony i inne struktury nerwowe. Wykorzystano szeroki zakres metod badawczych: spektroskopię rentgenowską, mikroskopię elektronową, tomografię komputerową 3D, spektroskopię Ramana. Naukowcy już wiedzą, w jaki sposób przebiegał proces zeszklenia. Aby mózg stał się szkłem, musiał zostać podgrzany do temperatury zdecydowanie powyżej 510 stopni Celsjusza, a następnie szybko schłodzony. Nie mogło do tego dojść pod wpływem tzw. przepływów piroklastycznych, składających się z mieszaniny gorących gazów wulkanicznych, popiołów i okruchów skalnych. W przypadku erupcji Wezuwiusza nie osiągnęły one temperatury wyższej niż 465 stopni Celsjusza, zatem stygłyby powoli. Ekstremalne warunki temperaturowe W oparciu o współczesne obserwacje erupcji wulkanicznych eksperci sądzą, że pierwszym śmiertelnym wydarzeniem podczas erupcji Wezuwiusza była silnie rozgrzana chmura popiołu, która szybko się rozproszyła. Takie zdarzenie miało podnieść temperaturę zmarłej osoby zdecydowanie powyżej 510 stopni Celsjusza. Kości czaszki i kręgosłupa prawdopodobnie ochroniły mózg przed całkowitym rozkładem termicznym. W wyniku tego procesu wewnątrz czaski powstało unikatowe szkło organiczne. Następnie ekstremalnie gorąca chmura się rozproszyła, a temperatura otoczenia gwałtownie spadła. Dopiero potem nadeszły osady piroklastyczne o niższych temperaturach, które przykryły szczątki. To jedyny znany do tej pory przypadek zachowania ludzkiej tkanki poprzez zeszklenie w wyniku działania wysokiej temperatury. Kim był człowiek z zeszklonym mózgiem i gdzie pracował? Ofiarą erupcji Wezuwiusza z witryfikowanym mózgiem był młody mężczyzna w wieku około 20 lat. Jego śmierć była natychmiastowa – tkanki miękkie odparowały błyskawicznie. Szczątki ciała znaleziono leżące wśród pozostałości łóżka wewnątrz Collegium Augustalium. Zapewne był wartownikiem w tej budowli publicznej poświęconej kultowi pierwszego cesarza Rzymu, Oktawiana Augusta. Konstrukcja znajdowała się przy głównej ulicy Herkulanum (łac. Decumanus maximus). Wykopaliska w Collegium Augustalium rozpoczęły się już w 1740 roku, a zakończyły (sic!) w 1962 roku. Jest to obecnie jedna z większych atrakcji Herkulanum, którą udostępniono dla ruchu turystycznego. Spore wrażenie robią malowidła o tematyce mitologicznej. Do dziś są pełne nasyconych barw. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Gdy słońce zniknęło, zaczęli składać w ofierze niezwykłe artefakty. To unikatowe znaleziska
Blisko 5000 lat temu niebo nad północną Europą na dłuższy czas zasnuło się ciemnym pyłem. Dla mieszkańców wyspy Bornholm była to katastrofa. Postanowili przebłagać bogów, by słońce powróciło. W tym celu użyli niezwykłych artefaktów, które teraz odkryli archeolodzy.
Spis treści: Groźne wulkany Ciemny pradziejowy Bornholm Niezwykłe artefakty: przebłagalne „słoneczne kamienie” Katastrofy naturalne o mniej lub bardziej globalnym charakterze uprzykrzały życie ludziom już tysiące lat temu. Wygląda na to, że próbę walki z jednym z takich żywiołów odkryli archeolodzy na wyspie Bornholm. Groźne wulkany Dla ludzi groźne są na przykład erupcje wulkanów. Najsłynniejsza jest chyba katastrofa we włoskich Pompejach z 79 roku n.e., kiedy to popioły Wezuwiusza pokryły starożytne miasto i pogrzebały kilku tysięcy osób. Jednak nie zawsze wulkany zabijały od razu. Czasami ich erupcje miały dla społeczeństw poważne długofalowe konsekwencje. Wyrzucony w atmosferę pył przyczyniał się do spadku temperatur, ograniczenia światła słonecznego, a w konsekwencji – ubogich żniw. Na przykład w 43 r. p.n.e., kiedy wulkan na Alasce wyrzucił do stratosfery duże ilości siarki, w kolejnych latach w krajach basenu Morza Śródziemnego plony były niewystarczające, co spowodowało głód i choroby. Wydarzenie to jest dobrze udokumentowane w źródłach pisanych ze starożytnej Grecji i Rzymu. Zdecydowanie trudniej jest znaleźć dowody takich katastrofalnych wydarzeń z czasów sprzed pojawienia się pisma. Jednak jest to możliwe. Ciemny pradziejowy Bornholm Naukowcom udało się zlokalizować na osi czasu intensywne erupcje wulkaniczne, które miały konsekwencje dla północnej Europy w okresie schyłku epoki neolitu. Z odwiertów wykonanych na Grenlandii i w Antarktyce wynika, że w atmosferze około 2900 roku p.n.e. było sporo pyłów. Wybuch wulkanu w tym czasie wpłynął na pogodę i uprawy rolne na półkuli północnej. Naukowcy sugerują, że to wydarzenie miało również szersze konsekwencje gospodarcze i społeczne dla ludzi żyjących w tym czasie w południowej Skandynawii. Nastąpiła wówczas znaczna zmiana w kulturze materialnej – na przykład zaprzestano wznoszenia grobowców megalitycznych. Być może spadła liczebność populacji i wybuchła jakaś zaraza. Tymczasem mieszkańcy Bornholmu próbowali zaradzić kryzysowi. I przebłagać bogów, by słońce znów śmielej wyjrzało z nieboskłonu. Pomóc im w tym miała żarliwa modlitwa i rytuały z wykorzystaniem niezwykłych artefaktów – tak w każdym razie sądzą duńscy naukowcy, którzy opublikowali na temat artykuł w czasopiśmie „Antiquity”. Niezwykłe artefakty: przebłagalne „słoneczne kamienie” W ostatnich dekadach archeolodzy z Uniwersytetu w Kopenhadze, Muzeum Narodowego Danii i Muzeum Bornholmu odkryli na dwóch stanowiskach archeologicznych (głównie w Vasagård) na wyspie Bornholm setki niewielkich kamiennych dysków i tabliczek. Mają maksymalnie kilka centymetrów średnicy. Takie zabytki nie są znane z innych rejonów Europy. Wiele z nich – zdaniem badaczy – zdobionych jest rytami przywodzącymi na myśl słońce i jego promienie. Są też takie pokryte stylizowanymi motywami roślinnymi. – Od dawna wiemy, że słońce było centralnym punktem wczesnych kultur rolniczych, które znamy z Europy Północnej – mówi archeolog dr Rune Iversen z Uniwersytetu w Kopenhadze, który jest głównym autorem publikacji. Dr Iversen i jego współpracownicy uważają, że z bardzo wysokim prawdopodobieństwem istnieje związek między erupcją wulkanu, późniejszymi zmianami klimatu i odkryciem artefaktów pokrytych zagadkowymi zdobieniami. – Rozsądnie jest wierzyć, że neolityczni mieszkańcy Bornholmu chcieli uchronić się przed dalszym pogorszeniem klimatu, składając w ofierze „kamienie słoneczne”. A może okazywali tak wdzięczność, że słońce znów powróciło? – zastanawia się dr Iversen. Badacze nie są w stanie precyzyjnie wskazać roku ich złożenia. W opinii naukowców artefakty te symbolizowały płodność i prawdopodobnie były składane w ofierze, aby żniwa były obfite. Niektóre z „kamieni słonecznych” noszą ślady zużycia – są wypolerowane, więc może były noszone przy ciele, na innych widać efekty działania wysokich temperatur. Ludzie zdeponowali je w rowach tworzących część osady. Zdaniem archeologów zostały one złożone jednorazowo lub w czasie kilku nieodległych czasowo wydarzeń. W rowach zachowały się ślady rytualnych uczt w postaci kości zwierząt, potłuczonych glinianych naczyń i przedmiotów krzemiennych. Po zakończeniu rytuałów rowy zostały zakopane. A słońce ponownie pokazało się na nieboskłonie… Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Co się dzieje pod Yellowstone? W jednym miejscu zrobiło się szczególnie gorąco
Naukowcy pracujący w Parku Narodowym Yellowstone ustalili, że najważniejsze rezerwuary magmy uformowały się pod północno-wschodnią częścią kaldery. Przyszła aktywność superwulkanu może koncentrować się właśnie w tym miejscu, podejrzewają badacze w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Nature”.
Spis treści: Kiedy wybuchnie następny superwulkan? Czy da się przewidzieć wybuch wulkanu? Co się dzieje pod Kalderą Yellowstone? Ludzkość miała ostatnio sporo szczęścia. Od kilkunastu tysięcy lat – czyli przez cały okres po rewolucji agrarnej i powstaniu pierwszych miast – nigdy nie doświadczyliśmy kataklizmu na skalę globalną. Mogliśmy rozwijać naszą cywilizację w stosunkowo spokojnych i stabilnych warunkach klimatycznych. A to są na Ziemi nadzwyczajne okoliczności. Nasza planeta ma bowiem pod swoją powierzchnią kilkadziesiąt drzemiących olbrzymów. Mowa o superwulkanach, których na razie znamy około 20. Wybuchają co 50–100 tys. lat, a każdy taki wybuch jest potężnym wstrząsem dla całego globu. Na razie nie doświadczyliśmy żadnego z nich. A przynajmniej nie stało się to w okresie, kiedy ludzkość wynalazła pismo. Ostatni wybuch superwulkanu nastąpił około 25 700 lat temu na terenie dzisiejszej Nowej Zelandii. Była to tak zwana erupcja Oruanui, w czasie której eksplodował superwulkan Taupō (zlokalizowany pod istniejącym dzisiaj Jeziorem Taupō). Erupcja osiągnęła ósmy, najwyższy stopień w skali VEI (ang. Volcanic Explosivity Index, pol. Indeks eksplozywności wulkanicznej). Po niej Taupō ożywiał się jeszcze wielokrotnie, jednak za każdym razem wybuchy nie były już tak silne. Kiedy wybuchnie następny superwulkan? Superwulkany wybuchają więc regularnie, a ich aktywność pozostawia na ziemskiej skorupie wyraźne ślady. Przybierają one postać ogromnych rozmiarów wgłębień, zwanych kalderami. Kaldera powstaje, gdy komora magmowa – podziemny zbiornik na płynne skały – zapada się po erupcji. Kaldery mają kształt okrągłych kociołków, pod którymi cały czas coś wrze. Najsłynniejsza kaldera znajduje się w Stanach Zjednoczonych, w Wyoming. Na jej terenie zlokalizowany jest Park Narodowy Yellowstone. Pod nim zaś znajduje się bodajże najsłynniejszy ziemski superwulkan. Kaldera Yellowstone ma imponujące wymiary 55 na 80 km. Uformowała się w wyniku trzech erupcji, do których doszło 2,1 mln, 1,3 mln oraz 640 tys. lat temu. Naukowcy szacują, że wszystkie miały 8. stopień w skali VEI. Czy Yellowstone może ponownie wybuchnąć? Zważywszy że ten superwulkan jest aktywny, to bardziej pytanie „kiedy” niż „czy”. I choć odległości między erupcjami mierzy się w skali geologicznej, naukowcy bardzo by chcieli mieć narzędzia pozwalające określić choćby w przybliżeniu ich potencjalne daty. Czy da się przewidzieć wybuch wulkanu? Wybuch wulkanu przewidzieć jest bardzo trudno, choć są oznaki wskazujące, że to wydarzenie może wkrótce nastąpić. Równie trudno jest przewidzieć wybuch superwulkanu. Dlatego naukowcy opracowują coraz bardziej precyzyjne metody pozwalające badać, co dokładnie dzieje się pod kalderami. Zajmuje się tym m.in. zespół Ninfy Bennington z US Geological Survey. Naukowcy ci przeprowadzili badania magnetotellurystyczne w Parku Narodowym Yellowstone. Pozwoliły one stworzyć model obrazujący rezerwuary magmy znajdujące się pod kalderą. Badaczy szczególnie interesowały podziemne zbiorniki z magmą ryolitową, które stanowiły źródła wcześniejszych erupcji superwulkanu. Ryolit to kwaśna skała pochodzenia wulkanicznego, bardzo bogata w krzemień. Co się dzieje pod Kalderą Yellowstone? Badania, których wyniki opublikowano w czasopiśmie naukowym „Nature”, wskazują, że w skorupie pod kalderą znajduje się przynajmniej siedem regionów z dużą zawartością magmy. Niektóre połączone są ze sobą i nawzajem się zasilają. Zlokalizowane są od 4 do 47 km pod powierzchnią. To oznacza, że najgłębsze sięgają aż granicy między skorupą a płaszczem Ziemi. Najciekawsze z punktu widzenia naukowego miejsce zlokalizowano na północnym wschodzie kaldery. Tam, w dolnej skorupie, wykryto ogromne rezerwuary magmy bazaltowej. Ogrzewają one komory z magmą ryolitową, położone z kolei w górnej skorupie. Te zbiorniki magmy ryolitowej zawierają aż od 388 do 489 kilometrów sześciennych materiału. To ogromna ilość, podobna do tej, jaka zgromadziła się w komorach przy poprzednich największych erupcjach, po których uformowała się kaldera. Wniosek? „Na podstawie naszej analizy przypuszczamy, że miejsce przyszłego wulkanizmu ryolitowego przesunęło się na północno-wschodnią część kaldery Yellowstone” – napisali autorzy pracy. To jednak jeszcze nie pozwala im przewidzieć, jak dokładnie będzie wyglądała aktywność wulkaniczna Yellowstone ani kiedy dojdzie do wybuchu. Źródła: Nature, ScienceAlert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Tajemnica erupcji Wezuwiusza. Odnaleziono dowody, że ponad 200 osób przeżyło wybuch wulkanu
W starożytnych rzymskich źródłach archeolodzy znaleźli dowody, że pewna grupa ludzi przeżyła wybuch Wezuwiusza w 79 r. n.e. Uciekinierzy mieli opuścić Pompeje i Herkulanum, by rozpocząć nowe życie.
W tym artykule: Śmiertelny wybuch Wezuwiusza Co najmniej 200 osób przeżyło erupcje Uchodźcy pomagali sobie wzajemnie W I wieku n.e. doszło do jednej z najbardziej tragicznych erupcji w dziejach ludzkości. Dokładnie w 79 roku wybuchł Wezuwiusz, wulkan położony we Włoszech, nad Zatoką Neapolitańską. Erupcja zebrała śmiertelne żniwo. Uważa się, że mogło zginąć wówczas nawet 16 tysięcy ówczesnych mieszkańców Pompejów, Herkulanum, Stabii, a także Oplontis. Śmiertelny wybuch Wezuwiusza W literaturze przez lata dominował pogląd, że wybuch ten unicestwił wszystkie te miasta. Zginęli więc praktycznie wszyscy ludzie, którzy je zamieszkiwali. Umacniały to znaleziska, które odkryto w Pompejach, m.in. zwęglone ciała osób, które uciekały przed kataklizmem. Skądinąd szczątki te, jak i inne znaleziska, są dziś niezwykle wartościowym materiałem badawczym, który rzuca światło na to, jak w starożytności wyglądały rzymskie miasta. – Pompeje i Herkulanum były dwoma zamożnymi miastami na wybrzeżu Włoch, na południe od Neapolu. W tym pierwszym żyła społeczność licząca około 30 tys. mieszkańców. Funkcjonował tam kwitnący przemysł. Aktywne było życie polityczne i finansowe. Herkulanum, liczące około 5000 mieszkańców, posiadało swoją flotę rybacką i szereg warsztatów. Wokół obu miast znajdowały się wille zamożnych Rzymian – pisze na łamach The Conversation Steven L. Tuck, historyk z Uniwersytetu w Miami. Co najmniej 200 osób przeżyło erupcje Naukowiec przypomina, że w kulturze popularnej erupcja wulkanów jest najczęściej przedstawiana jako apokaliptyczne wydarzenie, a to oznacza, że nie ma ocalonych. Jednak to nieprawda. Badacz spędził ostatnie lata na analizowaniu źródeł. Ostatecznie doprowadziły go one do co najmniej 200 osób, które przeżyły katastrofę. – Niektóre z rodzin, które uciekły, najwyraźniej nadal prosperowały w swoich nowych społecznościach – wyjaśnia. – Uciekły i rozpoczęły nowe życie gdzie indziej – dodaje Tuck. Większość mieszkańców Pompejów udusiło się w kwadrans po erupcji Wezuwiusza Jak wynika z badań włoskich geofizyków, chmura popiołu i gazu - po wybuchu słynnego wulkanu z 79 roku n.e. - pochłonęła rzymskie miasto w ciągu kilkunastu minut. Jedną z takich rodzin byli Caltiliusowie. Rzymianie tuż po erupcji uciekli w kierunki Ostii, gdzie mieli się osiedlić. Było to tamtych czasach jedno z większych miast portowych na północ od Pompejów. – Tam założyli świątynię egipskiego bóstwa Serapisa. Serapis, który nosił na głowie kosz ze zbożem, symbolizujący bogactwo ziemi, był popularny w miastach portowych, takich jak Ostia, zdominowanych przez handel zbożem. W miastach tych zbudowano także okazały, kosztowny kompleks grobowców ozdobiony inskrypcjami i dużymi portretami członków tej rodziny – napisał prof. Tuck. Uchodźcy pomagali sobie wzajemnie Według Tucka wśród ocalałych była też rodzina Aulusa Umbriciusa. Był to handlarz, który dorobił się w Pompejach. Po wybuchu Wezuwiusza wyjechał do miasta Pozzuoli nad Morzem Tyrreńskim w regionie Kampania. Aulusowi i jego żonie urodziło się tam dziecko, a mężczyzna kontynuował swój biznes już w innym mieście. Ale nie wszystkim się powiodło. – Nie wszyscy, którzy przeżyli erupcję, byli zamożni lub odnieśli sukces w swoich nowych społecznościach. Niektórzy byli biedni już w Pompejach lub Herkulanum. Byli też tacy, którzy stracili majątek rodzinny, być może w wyniku erupcji – tłumaczy historyk. – Fabia Secundina – nazwana najwyraźniej na cześć swojego dziadka, bogatego handlarza winem – również trafiła do Pozzuoli. Tam poślubiła gladiatora Retiariusa, który zmarł w wieku 25 lat, pozostawiając ją w poważnych tarapatach finansowych – twierdzi prof. Tuck. Historyk wskazuje, że były też inne rodziny, takie jak Avianii, Atilii czy Masuri, które po erupcji osiedliły się w małej i biednej wsi nieopodal Nocera Inferiore, ok. 16 km na wschód od Pompejów. – Jak wynika z zachowanego do dziś nagrobka, rodzina Masuri adoptowała chłopca o imieniu Avianius Felicio. Rodziny wielopokoleniowe zwykle przyjmowały osierocone dzieci. Z tego powodu jest prawdopodobne, że Felicio nie miał żadnych członków rodziny, którzy przeżyli i był kolejnym z uciekinierów – tłumaczy Tuck. Ten ostatni dowód może wskazywać na to, że uchodźcy, którzy przeżyli kataklizm zwykle łączyli się w większe grupki. A ludzie, którzy do nich należeli wspierali się i pomagali sobie na tyle, na ile mogli. Jedni poradzili sobie lepiej, a inni gorzej. Najważniejsze było to, że przeżyli i próbowali ułożyć sobie życie od nowa. Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W powierzchni Marsa jest wielka dziura. Naukowcy nie mają pojęcia, co znajduje się w środku
Czerwona Planeta ma zaskakujące cechy. Niekiedy jej powierzchnia zapada się, odsłaniając swoje wnętrze. Do czego prowadzi tajemnicza marsjańska wielka dziura? Być może to wejście do kanałów lawowych albo jaskini.
W tym artykule: Wielka dziura w Czerwonej Planecie Wulkany na Marsie Co się kryje w kanałach lawowych? Kanały czy nie? Mars nie przestaje nas zadziwiać. I to nawet wtedy, kiedy oglądamy go wyłącznie na zdjęciach zrobionych z orbity. Sondy wyposażone w kamery wysokiej rozdzielczości już kilkukrotnie wychwytywały nietypowe struktury na Czerwonej Planecie. Choć znajdują się na globie odległym od nas średnio o 228 mln km, wyglądają zdumiewająco znajomo. Zaledwie miesiąc temu NASA wypuściła elektryzujące zdjęcie „marsjańskich pajączków”. Na fotografii widać małe, ciemne struktury przypominające gromady pajęczaków. Oczywiście nie są to żywe organizmy. Tylko wzory powstające, gdy pod wpływem światła słonecznego sublimuje zamarznięty dwutlenek węgla. Jeśli prosto ze stanu stałego przechodzi w gaz, wraz z ciemnym płynem wystrzeliwuje w górę, po czym opada, tworząc „pajączki”. Inne przykłady? Dwa lat temu na Czerwonej Planecie wypatrzono zagadkowe drzwi. W 2021 r. pojawiły się nowe fotografie krateru „Happy Face” – wyglądającego dokładnie tak, jak wskazuje jego nazwa. W zeszłym roku zaś sonda Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) za pomocą kamery HiRISE sfotografowała na Marsie głowę pluszowego misia. Wielka dziura w Czerwonej Planecie Wszystkie te fotografie łączy jedno. Naukowcy potrafią rozpoznać, co naprawdę się na nich znajduje. A także wytłumaczyć, jak powstały zagadkowe formacje. Nieco inaczej jest w przypadku marsjańskich dziur. O ich istnieniu opowiada artykuł opublikowany wczoraj na portalu „Universe Today”. Przypomina on zdjęcie zrobione przez tę samą sondę, która wyśledziła na Czerwonej Planecie uśmiechniętego niedźwiadka – czyli MRO. Fotografując wulkan Arsia Mons, uchwyciła ona tajemnicze wgłębienie średnicy kilku metrów. Wulkany na Marsie Gdzie znajduje się ta dziura? Tam, gdzie są najwyższe góry w całym Układzie Słonecznym. Ziemi z Mont Everestem daleko do marsjańskich wulkanów, takich jak np. Olympus Mons mający 21 km wysokości. Leży on na wyżynie wulkanicznej Tharsis, a towarzyszą mu inne olbrzymie wulkany tarczowe (czyli mające bardzo szeroki, spłaszczony stożek). Arsia Mons to wulkan tarczowy należący do łańcucha Tharsis Montes. Ma 9 km wysokości i gigantyczną kalderę. Jest wygasły, podobnie jak inne wulkany w okolicy. Jednak region był w przeszłości aktywny wulkanicznie. Doły – jak ten widoczny na zdjęciu zrobionym przez sondę MRO – najprawdopodobniej stanowią efekt tej właśnie aktywności. Co się kryje w kanałach lawowych? Podobnie jak na Księżycu, także na Marsie znajdują się kanały lawowe. To podpowierzchniowe struktury pozostałe po przepływie lawy. Kiedy przepływ lawy słabnie, kanał może się opróżnić i tak pod ziemią tworzy się pusta przestrzeń. Z kanałami lawowymi na Marsie wiąże się pewne nadzieje eksploracyjne. Chroniąc przed promieniowaniem, mogą nadawać się na miejsca, gdzie powstałyby przyszłe potencjalne bazy dla badaczy Czerwonej Planety. Dziury fotografowane w rejonie Arsia Mons – jest ich kilka – mogą być miejscami, gdzie „sufit” kanału się zapadł. Jeśli tak, stanowiłyby dogodne wejście do kanału. Jednak nie ma tej pewności. Mogą to być bowiem również zwykłe potężne wgłębienia. Kanały czy nie? Na jednej z fotografii, zrobionej pod kątem gdy Słońce świeciło z zachodu, widać oświetlony brzeg jednej z dziur. To pozwala podejrzewać, że w tym przypadku nie może być mowy o żadnej jaskini czy poziemnych kanałach. Jak policzono, dół z powyższego zdjęcia ma 178 metrów głębokości. Najprawdopodobniej stanowi zapadlisko typu pit crater – podobne do tych, które istnieją również na Ziemi, na Hawajach. Zdarza się, że już po wybuchu wulkanu pod powierzchnią pozostają szczeliny. Z czasem poszerzają się i podnoszą, a skały z góry wpadają do środka. Możliwe jest, że w rezultacie takiego procesu dojdzie do zapadnięcia się powierzchni. Na Ziemi w środku z czasem pojawią się rośliny. Na Marsie teren nie zmienia się, nawet gdy od zdarzenia miną setki lat. Jedno jest pewne – w przypadku tajemniczych marsjańskich dziur same zdjęcia z orbity nie wystarczą. Jeśli chcemy się dowiedzieć o nich więcej, oprócz kamer satelitów przydałyby się nam również kamery łazików. Albo helikopterków takich jak Ingenuity. Źródło: Universe Today Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Kīlauea to jeden z najaktywniejszych wulkanów na świecie. Niemal nieustannie manifestuje swoją siłę
Kīlauea należy do najbardziej aktywnych wulkanów świata. Hawajski olbrzym niemal przez cały czas wyrzuca z siebie potoki lawy, która niszczy wszystko na swojej drodze, ale także powiększa obszar wyspy. Gdzie znajduje się Kīlauea? Jak powstał ten wielki wulkan? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Gdzie znajduje się Kīlauea? Jak duży jest wulkan Kīlauea? Co oznacza nazwa Kīlauea? Legendy związane z wulkanem Kīlauea Jak powstał wulkan Kīlauea? Erupcje wulkanu Kīlauea Hawaje jawią się jako polinezyjski raj. Jednak w tej bajkowej scenerii rozgrywa się iście piekielny spektakl, którego reżyserem i głównym aktorem jest Kīlauea. Hawajskie monstrum co jakiś czas budzi się ze snu, a wtedy rozpoczyna się swoisty mariaż zniszczenia i procesu twórczego. Gdzie znajduje się Kīlauea? Archipelag Hawajów składa się z ośmiu głównych wysp położonych na wschodzie, mniejszych wysp przybrzeżnych i kilkunastu małych wysp i atoli, tworzących Północno-Zachodnie Wyspy Hawajskie. Największą i jednocześnie najmłodszą wyspą archipelagu jest Hawai'i. To właśnie tam znajduje się wulkan Kīlauea. Jak duży jest wulkan Kīlauea? Mowa o czynnym wulkanie tarczowym, zbudowanym przede wszystkim z bazaltu, który charakteryzuje się szerokim i spłaszczonym stożkiem. Nazywany hawajskim potworem, wznosi się na wysokość 1247 metrów n.p.m. i zajmuje powierzchnię 1430 kilometrów kwadratowych, co przekłada się na około 14 procent powierzchni całej wyspy. Czynne wulkany na świecie - gdzie się znajdują i czy stanowią zagrożenie? Gdzie na świecie występują aktywne wulkany i czy rzeczywiście stanowią realne zagrożenie? Przekonajmy się. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czynne-wulkany-na-swiecie-gdzie-sie-znajduja-i-czy-stanowia-zagrozenie-fot-joel-santos-barcroft-media-via-getty-images-baf6727.jpeg" width="938" height="626" alt="Czynne wulkany na świecie - gdzie się znajdują i czy stanowią zagrożenie? (Fot. Joel Santos / Barcroft Media via Getty Images)" title="Czynne wulkany na świecie - gdzie się znajdują i czy stanowią zagrożenie? (Fot. Joel Santos / Barcroft Media via Getty Images)" /> Na szczycie głównego krateru znajduje się jezioro lawowe Halema'uma'u. W najszerszym miejscu mierzy 900 metrów średnicy, a jego głębokość to ok. 165 metrów. Co oznacza nazwa Kīlauea? Mieszkańcy Hawajów używają nazwy Kīlauea dla określenia głównego krateru. Jednak w wulkanologii dotyczy ona całego wulkanu. Wywodzi się z języka hawajskiego i oznacza „plujący” lub „tryskający”. Legendy związane z wulkanem Kīlauea W tamtejszych wierzeniach, Kīlauea jest domem Pele – córki Haumei i Kāne Milohai, hawajskiej bogini ognia. W miejscowej tradycji zapisała się legenda, według której erupcje Kīlauea są manifestacją gniewu Pele. Udobruchać ją próbował Kamapua, mityczny pół-człowiek, pół-wieprz. Bogini odrzuciła jego zaloty. Wówczas ten zbudował nad kraterem, który jest jej siedzibą, dom z paproci (nazwa Halema'uma'u oznacza właśnie „dom z paproci”), żeby powstrzymać kolejne wybuchy. Jak powstał wulkan Kīlauea? Wiek wulkanu szacowany jest na 210–280 tysięcy lat. Zdaniem badaczy, wyłonił się z morza około 100 tysięcy lat temu. Geneza tego kolosa do dziś stanowi zagadkę. Wynika to z ciągłej aktywności wulkanu, w wyniku czego zbocze stożka przez cały czas jest przykrywane świeżymi warstwami lawy. Jednak dzięki pracy geologów i wulkanologów, poznajemy coraz więcej szczegółów na ten temat. Nowoczesne metody badawcze uchylają rąbka tajemnicy Dr Laura Miller z Uniwersytetu Monash zbadała najstarsze dostępne produkty wulkaniczne. W swojej pracy wykorzystała zaawansowane metody, polegające na topieniu skał w temperaturze przekraczającej 1100 stopni Celsjusza przy ciśnieniu wyższym niż 3 GPa. Ponadto zastosowała nową metodę modelowania stężenia pierwiastków ziem rzadkich. Na podstawie tych doświadczeń stwierdziła, że próbki mogły powstać wyłącznie w wyniku krystalizacji frakcyjnej granatu. Już wcześniejsze badania wykazały, że pod Kīlauea istnieją dwie płytkie komory magmowe, jednak ich stosunkowo niewielka objętość nie wyjaśnia, skąd bierze się tyle materiału wyrzucanego przez wulkan. Wniosek – musi istnieć większa komora, położona głębiej. Jak wynika z badań zespołu australijskich naukowców, prowadzonych pod przewodnictwem dr Miller, wulkan Kīlauea powstał z basenu materiału piroklastycznego o głębokości przekraczającej 90 km, gdy pacyficzna płyta tektoniczna uległa przesunięciu. Granat, zaliczany do grupy krzemianów, powstaje w specyficznych warunkach. Magma musi być poddana działaniu wysokiego ciśnienia i temperatury na głębokości większej niż 90 km pod powierzchnią skorupy ziemskiej. To sugeruje, że pierwotna erupcja musiała zajść na zbliżonej głębokości. Erupcje wulkanu Kīlauea Kīlauea jest jednym z najaktywniejszych wulkanów świata i najaktywniejszym w obszarze archipelagu Hawajów. Wynika to z faktu, że mówimy tu o najmłodszym hawajskim ognisku lawy (aktywność wulkaniczna zmienia się z czasem). Od 1823 roku, kiedy angielski misjonarz William Ellis zobaczył wulkan na własne oczy (jako pierwszy Europejczyk), nastąpiło ponad 60 wybuchów, z czego aż 34 do 1952 roku. Jedna z najbardziej spektakularnych erupcji miała miejsce w 1959 roku. Wówczas fontanna lawy, wydostająca się z krateru Kīlauea Iki, wzniosła się na wysokość 580 metrów. Permanentna erupcja W 1983 roku Kīlauea wkroczył w stan erupcji permanentnej, która trwała aż do 2018 roku. W tym czasie wulkan niemal nieustannie wyrzucał lawę i dym. Okres ten zakończył się silną erupcją, której towarzyszyło trzęsienie ziemi o magnitudzie 6,9. W następstwie tego wydarzenia zniszczeniu uległo ponad 700 domów. Rok 2021 i 2022 Kolejna silna erupcja nastąpiła trzy lata później. Na początku 2021 roku z północno-zachodniego zbocza krateru Halema'uma'u zaczęły wypływać ogromne potoki lawy, które szybko utworzyły jezioro o głębokości 180 metrów. Objętość wyrzuconego materiału oszacowano na 22 miliony metrów sześciennych. Budzi się podwodny wulkan Kolumbo. Popularna grecka wyspa w zagrożeniu Wkrótce może dojść do erupcji podwodnego wulkanu Kolumbo. Naukowcy odkryli ogromną komorę magmową na Morzu Egejskim, tuż u wybrzeży greckiej wyspy Santoryn. Naukowcy ostrzegają, że w prz... Ten epizod trwał 16 miesięcy. Pod koniec zbiegł się z trwającą dwa tygodnie erupcją wulkanu Mauna Loa, który wybudził się z trwającego 40 lat snu. Rok 2023 Zaledwie kilka tygodni później wulkan obudził się ponownie. Finalnie okazało się, że rok 2023 był jednym z najaktywniejszych w ostatnich latach. W nocy z 5 na 6 stycznia zaobserwowano obecność nowych strumieni lawy kraterze Halema'uma'u. W środę 7 czerwca potwór kolejny raz przypomniał o swojej sile. Lawa wzbiła się na wysokość 60 metrów. W kolejnych dniach wulkan nieco się uspokoił i potoki lawy nie wybijały wyżej niż na 15 metrów. Ostatni wybuch nastąpił 10 września, w niedzielne popołudnie. Erupcja była poprzedzona wzmożoną aktywnością sejsmiczną i gwałtownym wypiętrzeniem szczytu. Z krateru zaczęły wypływać strumienie lawy, a powietrze wypełniły ogromne chmury popiołów i gazów. Eksperci nie mają wątpliwości, że przyszłość przyniesie kolejne erupcje. Najmłodszy wulkan na Hawajach jeszcze nie pokazał całej swojej siły. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Erupcja Krakatau była jedną z największych w historii. Wulkan zabił dziesiątki tysięcy ludzi
Natura niejednokrotnie manifestowała swoją niszczycielską siłę. Erupcja wulkanu Krakatau nie była najsilniejszą w historii, a jednak pochłonęła dziesiątki tysięcy istnień ludzkich. Wielki kataklizm wywołał skutki globalne, które niemal cały świat odczuwał przez lata po wybuchu. Co w XIX wieku wydarzyło się na niewielkiej wyspie położonej w Cieśninie Sundajskiej? Jakie były skutki erupcji Krakatau? Poniżej odpowiadamy na te pytania.
W tym artykule: Gdzie leży wulkan Krakatau? Historia Erupcji Krakatau w 1883 roku Skutki erupcji wulkanu Krakatau Erupcje Krakatau w późniejszych latach Czy można zwiedzać wulkan Krakatau? Świat nauki napisał wiele scenariuszy końca ludzkości. Jedna z hipotez zakłada, że życie na Ziemi ulegnie unicestwieniu w następstwie erupcji jednego z superwulkanów. Jako najbardziej prawdopodobny sprawca zagłady wskazywana jest kaldera Yellowstone. Zdaniem badaczy, gdy dojdzie do wybuchu, superwulkan wyrzuci do atmosfery ponad tysiąc kilometrów sześciennych popiołu wulkanicznego. Trudno wyobrazić sobie skutki takiego kataklizmu, tym bardziej, że już erupcja Krakatau z 1883 roku, która uwolniła znacznie mniejszą siłę, wywołała katastrofę na globalną skalę i unicestwiła dziesiątki tysięcy ludzi. Gdzie leży wulkan Krakatau? W przeszłości Krakatau była niewielką wyspą wulkaniczną położoną w obszarze Cieśniny Sundajskiej, między Jawą a Sumatrą. Dziś nazwę tę nosi archipelag czterech wysp, należących do Indonezji. Varlaten i Lang stanowią pozostałość wcześniejszych erupcjach. Rakata powstała w następstwie wielkiego kataklizmu z 1883 roku, w wyniku którego dwie trzecie pierwotnej wyspy dosłownie zniknęło. Ostatnią jest Anuk Krakatau, która niespełna 100 lat temu wyłoniła się spod powierzchni morza. Historia Erupcji Krakatau w 1883 roku W XIX wieku wyspa Krakatau nie była zamieszkana. Duża aktywność wulkaniczna i sejsmiczna nie stwarzała dogodnych warunków do życia. Największy stożek wznosił się wówczas na wysokość 813 metrów. Nikt nie chciał żyć w cieniu złowieszczej góry. Wulkan Tambora, czyli największy wybuch wulkanu w historii Sprawcą największej katastrofy w czasach historycznych był wulkan Tambora. Potężna erupcja, która miała miejsce w 1815 roku, pochłonęła ponad 11 tys. istnień ludzkich, jednak biorąc pod... Wzmożone wstrząsy zaczęto odnotowywać już w 1878 roku. Dwa lata później silne trzęsienie ziemi zrównało z ziemią większość zabudowań wzniesionych na zachodnim brzegu Jawy. Kolejne silne wstrząsy nawiedziły ten obszar w maju 1883 roku. Największy z kraterów na Krakatau zaczął wówczas uwalniać popiół i gazy. Na jego zboczach pojawiły się pęknięcia, którymi woda morska wlewała się do środka. Całą wyspę otoczyły kłęby pary. Spektakl zwiastujący zbliżającą się katastrofę trwał trzy miesiące. 26 sierpnia 1883 roku, o godzinie 12:53 czasu lokalnego, nastąpiła seria potężnych eksplozji. Z krateru zaczął wydobywać się słup dymu, osiągający wysokość ok. 27 kilometrów. Ogłuszający huk niósł się na odległość 4300 kilometrów. Kilka godzin później w okoliczne wybrzeża uderzyła fala tsunami. Następnego dnia nastąpiły kolejne cztery eksplozje. Ostatnią odnotowano o 10:02 czasu lokalnego. Była to jedna z największych katastrof naturalnych w historii. W powietrzu zawisły ogromne ilości pyłu wulkanicznego. Według różnych źródeł, objętość materiału wynosiła od 19 do 40 kilometrów sześciennych. Popiół najprawdopodobniej sięgnął mezosfery, a błyski były widoczne nawet na oddalonych o tysiące kilometrów wyspach Oceanu Indyjskiego. Powstała potężna fala uderzeniowa, która przemieszczała się z prędkością 1100 km/godz. i okrążyła planetę trzy i pół raza. Skutki erupcji wulkanu Krakatau Potężne erupcje całkowicie zniszczyły większą część wyspy. Rakata, która pozostała po kataklizmie, ma zaledwie jedną trzecią pierwotnej powierzchni. Przez długi czas wyspa pozostawała całkowicie wyjałowiona. Z jej powierzchni zniknęło wszelkie życie. Spływy piroklastyczne wzbudziły niszczycielskie tsunami. Fala osiągnęła wysokość 40 m i pędziła z prędkością ponad 700 km/godz. Niszczycielski żywioł zrównał z ziemią wszystkie osady na pobliskich lądach. Zanim fala zniknęła, zdążyła opłynąć połowę Ziemi. Opad popiołu wulkanicznego objął 70 proc. powierzchni planety. Ogromne nagromadzenie pyłów w atmosferze przyczyniło się do wystąpienia anomalii pogodowych. Promieniowanie słoneczne nie docierało w dostatecznej ilości, czego skutkiem był spadek średniej temperatury na świecie o ok. 1,2 stopnia Celsjusza. Latem pojawiały się gwałtowne deszcze, a zimą temperatura wzrastała powyżej średnich wartości sprzed erupcji. Pogoda wróciła do normy dopiero po pięciu latach. Znaczne nagromadzenie pyłów było też przyczyną wystąpienia zjawisk, jakich wcześniej nie obserwowano. Wystarczy wspomnieć, że przez 36 miesięcy po kataklizmie Słońce na półkuli północnej świeciło zielonkawym blaskiem, natomiast Księżyc przybrał niebieskawe zabarwienie. Na niższych szerokościach geograficznych w Europie pojawiły się zorze. W następstwie wielkiego kataklizmu zginęło 36–40 tys. osób. Erupcje Krakatau w późniejszych latach W 1927 roku z morza wyłoniła się nieduża wyspa, nazwana Anuk Krakatau, co oznacza „dziecko Krakatau”. Obiekt jest niczym innym, jak stożkiem podwodnego wulkanu. Erupcje następują często, na szczęście większość z nich nie stanowiła dużego zagrożenia. Trzeba jednak pamiętać, że aktywny wulkan wciąż jest wyjątkowo niebezpieczny, czego dowodzi zdarzenie z 22 grudnia 2018 roku. Budzi się podwodny wulkan Kolumbo. Popularna grecka wyspa w zagrożeniu Wkrótce może dojść do erupcji podwodnego wulkanu Kolumbo. Naukowcy odkryli ogromną komorę magmową na Morzu Egejskim, tuż u wybrzeży greckiej wyspy Santoryn. Naukowcy ostrzegają, że w prz... O ile sama erupcja nie była zbyt silna (nie wywołała większych skutków u wybrzeży Jawy i Sumatry), to w następstwie osunięcia się skał powstała 5-metrowa fala tsunami. Żywioł uderzył w okoliczne wybrzeża. 370 osób poniosło wówczas śmierć a 15 tys. odniosło obrażenia. Ostatnia erupcja miała miejsce w październiku 2021 roku. Na szczęście ta nie okazała się tragiczna w skutkach. Popioły wzniosły się na 1,5 km, a wybuch nie wyzwolił fali tsunami. Czy można zwiedzać wulkan Krakatau? Mimo że wulkan przez cały czas jest aktywny, a rocznie przybywa mu ok. 7 m, wyspa, na której wznosi się Anuk Krakatau, jest dostępna dla ruchu turystycznego. Należy jednak podkreślić, że możliwość odbycia trekkingu zależy od bieżącej aktywności wulkanicznej. Zdarza się, że stożek można obserwować tylko z łodzi oddalonej o kilka kilometrów, ale w sprzyjających warunkach można wejść na wyspę i wspiąć się na zbocza wulkanu. Jeżeli pozwalają na to warunki, da się wejść na sam szczyt. Przed erupcją z 2018 roku wulkan mierzył 400 metrów. Po wybuchu stożek zmniejszył się do 110 metrów. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kolejna potężna erupcja wulkanu na Islandii. Półwysep Reykjanes znów płonie
Na Islandii rozpoczęła się kolejna erupcja wulkanu. Niebo przybrało krwistoczerwoną barwę, a płomienie spowiły znaczną część półwyspu Reykjanes. Chociaż zjawisko wygląda spektakularnie na zdjęciach, może być śmiertelnie niebezpieczne.
W tym artykule: Erupcja wulkanu na półwyspie Reykjanes w 2023 r. Kolejna od 2021 roku erupcja Nowa erupcja w 2024 r. i komentarz eksperta Erupcje nie zagrażają lotom na Islandię Największe wulkany Islandii Nazwa masywu wulkanicznego Fagradalsfjall oznacza w języku islandzkim „górę w pięknej dolinie”. Po kolejnej erupcji wulkanu, który znajduje się na półwyspie Reykjanes, rzeczywiście możemy mówić o prawdziwym i hipnotyzującym pięknie. Na zdjęciach, na którym znajduje się góra, widać czerwone, pokryte dymem niebo i długie, płonące jęzory lawy. Anturaż tyleż fascynujący, co śmiertelnie niebezpieczny. Erupcja wulkanu na półwyspie Reykjanes w 2023 r. Pierwsza erupcja rozpoczęła się 18 grudnia 2023 r. Była długo wyczekiwana przez wulkanologów, którzy już w listopadzie ostrzegali o tym, że wybuch wkrótce nastąpi. Badania wskazywały na wzmożoną aktywność sejsmiczną masywu. Na wyspie wprowadzono wówczas stan wyjątkowy. Z kolei na półwyspie Reykjanes władze kilka dni przed erupcją ewakuowały niemal 4 tys. mieszkańców miasta Grindavik. To popularne miasteczko dla turystów, ponieważ znajduje się zaledwie 7 km od słynnego Blue Lagoon (Bláa Lónið). To uzdrowisko położone w obszarze geotermalnym. View oEmbed on the source website Wybuch nastąpił chwilę po godzinie 22:00 czasu lokalnego. Poprzedziło go trzęsienie ziemi, które nastąpiło ok. godzinę wcześniej. Islandzkie Biuro Meteorologiczne poinformowało również, że erupcja miała miejsce w pobliżu Hagafell, czyli ok. 3 km na północ od ewakuowanego Grindavík. Kolejna od 2021 roku erupcja Władze Islandii przekazywały, że szczelina po wybuchu ma prawie 4 kilometry długości. W oficjalnym oświadczeniu stwierdzono, że jest to już czwarta erupcja i największa na tym obszarze od 2021 roku. CNN przypominała, że wybuch z 2021 był pierwszą erupcją w regionie od ponad 6000 lat. Co ważne, wybuch nie stwarzał zagrożenia dla życia. Obszar został jednak zamknięty dla ruchu, a rząd ostrzegł, żeby nikt się tam nie zbliżał. Dokładne miejsce erupcji było nawet oznaczone w mapach Google. View oEmbed on the source website Władze zakładały, że strumienie lawy w kolejnych dniach nie dostaną się do obszarów zaludnionych. Sama erupcja nie była również niebezpieczna dla infrastruktury. Największym niebezpieczeństwem były jednak toksyczne gazy, które uwolnił wybuch. – Zdecydowanie odradza się odwiedzanie miejsca erupcji do czasu, gdy ratownicy i naukowcy skończą ocenę sytuacji – stwierdzili przedstawiciele Izby Turystycznej Islandii. Do kolejnej erupcji doszło w połowie stycznia 2024 r. Trwała dwa dni. część lawy dotarła do ewakuowanego miasta Grindavik. Nowa erupcja w 2024 r. i komentarz eksperta Najnowsza, już szósta od 2021 r. erupcja, rozpoczęła się 8 lutego. Tym razem lawa popłynęła rurami prowadzącymi gorącą wodę z elektrowni geotermalnej Svartsengi. Oznacza to, że w niektórych pobliskich regionach odcięto ogrzewanie. Większość budynków na Islandii do ogrzewania wykorzystuje wodę geotermalną. Specjalnie dla nas sytuację komentuje dr Sam Poppe, wulkanolog z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Nowa erupcja lawy rozpoczęła się w czwartek, 8 lutego 2024 r. o godzinie 5:30 czasu lokalnego na północ od miasta Grindavík. Początkowo otworzyła się szczelina erupcyjna o długości 3 km. Znalazła się w niej lawa płynąca na północ od obszaru geotermalnego Svartsengi i Błękitnej Laguny, będącej obszarem turystycznym. Od listopada 2023 wulkanolodzy z islandzkiego Met Biuro odnotowywali zwiększoną liczbę trzęsień ziemi i deformacji gruntu, które wskazywały na wznoszenie się magmy poniżej południowo-zachodniej części półwyspu Reykjanes. Oszacowano, że magma ta ma nawet czterokrotnie większą objętość niż ta z trzech erupcji Fagradalsfjall w systemie wulkanicznym Fagradalsfjall na Reykjanes w latach 2021–2023. Pierwsza erupcja o małej objętości wystąpiła w grudniu 2023 r. i nie wywołała szkód. Druga miała miejsce w styczniu 2024 roku i doprowadziła do zniszczenia kilku domów w mieście Grindavík. Mieszkańcy zostali ewakuowani. Na terenie całego miasta i okolicy doszło do wtargnięcia magmy pod powierzchnię gruntu. To spowodowało jego pękanie, czyniąc obszar potencjalnie niezdatnym do zamieszkania przez lata, a nawet dziesięciolecia. Skały skorupy ziemskiej, z których zbudowana jest Islandia, są na półwyspie Reykjanes silnie popękane. Doszło do tego z powodu ciągłej aktywności tektonicznej i wulkanicznej, a trwające wzmożenie ruchów tektonicznych naraża skały na kolejne naprężenia. Najnowsze badania tego fenomenu, opublikowane w czasopiśmie naukowym „Science” w dniu ostatniej wielkiej erupcji na Islandii, opisują, w jaki sposób pękanie i stres tektoniczny wyjaśnia ultraszybki przepływ oszałamiających objętości magmy i co może się zdarzyć poniżej Reykjanes. Ale także dlaczego tylko niewielka część tej magmy wydostaje się na powierzchnię w postaci krótkich erupcji lawy. To nie koniec aktywności wulkanicznej na tym terenie. Tak długo, jak wulkanolodzy będą dostrzegali aktywność sejsmiczną i deformacje gruntu w pobliżu Svartsengi i Grindavík, można będzie oczekiwać kolejnych erupcji. Ostatni raz, kiedy ten obszar na Reykjanes był świadkiem aktywności wulkanicznej, to trwający około 300 lat okres pomiędzy 950 do 1240 rokiem. W ciągu ostatnich 4000 lat wystąpiły na tym terenie jeszcze dwa okresy wzmożonej aktywności wulkanicznej, trwające od 300 do 500 lat, oddzielone odstępami czasowymi wynoszącymi 800–1000 lat. Na podstawie tej historii wulkanolodzy zakładają, że Reykjanes będzie doświadczał okresów intruzji magmy i erupcji lawy przez kilka następnych wieków. Pomimo braku tam głównych wulkanów i tego, że erupcje lawy występują z pęknięć, bez generowania eksplozywnego i wytwarzania dużych chmur pyłowych, społeczeństwo islandzkie będzie musiało znaleźć sposoby radzenia sobie z tą niepewnością w przewidywalnej przyszłości. Erupcje nie zagrażają lotom na Islandię Islandzkie Biuro Meteorologiczne podało jednak, że w ciągu pierwszych dwóch godzin od wybuchu w 2023 r. z wulkanu uwalniały się setki metrów sześciennych lawy na sekundę. Intensywność erupcji i poziom aktywności sejsmicznej znacznie spadły już po kilku godzinach. „Wulkan miłości” to film o uczuciu gorącym jak lawa oraz flircie z życiem i śmiercią [RECENZJA] „Wulkan miłości” to niezwykle poruszająca historia pary naukowców, których połączyła miłość do nauki. Dokument opowiada o życiu Maurice’a i Katii Kraftt, francuskich wulkanologów... Najważniejszą informacją dla turystów jest to, że wybuch nie spowodował żadnych zakłóceń w połączeniach lotniczych zarówno do, jak i z Islandii. Władze uspokajają, że pomimo erupcji na Islandii jest bezpiecznie i można podróżować do tego kraju. CNN zwrócił uwagę, że ostatnią dużą erupcją, która wywołała chaos w kraju, była ta z 2010 roku. Wybuch wulkanu Eyjafjallajökull spowodował powstanie ogromnej chmury pyłu wulkanicznego. Wówczas odwołano ok. 100 tys. lotów, co dotknęło nawet 2 miliony pasażerów. Największe wulkany Islandii Islandia znajduje się w miejscu, w którym stykają się dwie płyty tektoniczne: euroazjatycka oraz północnoamerykańska. To dlatego bardzo często odnotowuje się w tym regionie bardzo dużą aktywność sejsmiczną. Co więcej, na wyspie znajdują się aż 32 aktywne wulkany. Oto najaktywniejsze z nich: Hekla – najwyższy czynny wulkan w południowo-zachodniej Islandii, położony 115 km na wschód od Reykjavíku. Katla – wulkan położony pod lodowcem Mýrdalsjökull, na południu wyspy. Eyjafjallajökull – wulkan, który spowodował chaos lotniczy w 2010 roku, Grímsvötn – położony pod lodowcem Vatnajökull. Jego erupcje powodują topnienie lodowca, a ciśnienie i ciepło wydobywające się podczas wybuchu unoszą czapę lodową, co prowadzi do potężnych powodzi. Bárðarbunga – znajduje się pod czapą lodową lodowca Vatnajökull. Wznosi się na wysokość 2009 m n.p.m., co czyni wulkan drugą pod względem wysokości górą w Islandii. Źródła: CNN, New Scientist. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".