„Nie widziały światła dziennego od tysięcy lat” – rdzenie lodowe mówią więcej o ludzkości niż setki książek
Latem 2022 roku na szczycie grenlandzkiego lądolodu powstało miasteczko badawcze. Celem naukowców było ocalenie najstarszych danych klimatycznych, zanim stopnieją razem z lodem.
Spis treści: Czym są rdzenie lodowe i dlaczego są tak cenne? Co mówią o klimacie i człowieku? Historia ludzkości zapisana w lodzie Czas ucieka – lód znika szybciej, niż myślisz Latem 2022 roku na szczycie zwykle jałowego lądolodu Grenlandii pojawiło się małe, ale tętniące życiem miasteczko. Rzędy czerwonych namiotów trzepotały na wietrze, a samolot transportowy LC-130 Hercules od czasu do czasu dostarczał żywność, paliwo i sprzęt. Główne działania obozu toczyły się jednak 9 metrów pod powierzchnią, w sieci tuneli, które pracownicy przez tygodnie wycinali piłami łańcuchowymi w lodzie. Badacze, owinięci w puchowe kurtki, pracowali tam bez przerwy, gdy potężna wiertnia zagłębiała się coraz niżej, wydobywając rdzenie lodowe i tajemnice, które kryją się w najgłębszych partiach lądolodu. Czym są rdzenie lodowe i dlaczego są tak cenne? Niektóre z tych cylindrycznych rdzeni – każdy mniej więcej szeroki, jak piankowa „makaronowa” rurka do pływania – nie widziały światła dziennego od 100 tys. lat. – Są przejrzyste i nieskazitelne, niczym szyba okienna – mówi Jørgen Peder Steffensen, glacjolog z Instytutu Nielsa Bohra w Kopenhadze, który wraz z glacjolożką Dorthe Dahl-Jensen nadzorował codzienne funkcjonowanie obozu. Naukowcy pracujący w Arktyce i Antarktyce zaczęli sobie uświadamiać, że ten lód daje rzadki wgląd w przeszłość – wgląd, który szybko znika, gdy zmiana klimatu przyspiesza topnienie na biegunach. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-095510-The-race-to-save-climate-secrets-trapped-in-ice--National-Geographic--Mozilla--75b71e3.png" width="1086" height="840" alt="Między 2016 a 2023 rokiem (z przerwą w sezonach 2020–2021) naukowcy ze stacji East Greenland Ice-core Project przewiercili prawie 9 000 stóp lodu, pozyskując próbki obejmujące 120 000 lat historii." title="Między 2016 a 2023 rokiem (z przerwą w sezonach 2020–2021) naukowcy ze stacji East Greenland Ice-core Project przewiercili prawie 9 000 stóp lodu, pozyskując próbki obejmujące 120 000 lat historii." /> Rozległe pokrywy lodowe Grenlandii i Antarktydy powstawały płatek śniegu po płatku, gdy zimowe opady gromadziły się jedne na drugich i powoli sprasowywały w lód. Kieszonki powietrza między płatkami łączyły się w bańki, które pod ogromnym ciśnieniem kurczyły się i zanikały, nasycając lód mieszaniną azotu, tlenu, dwutlenku węgla i innych uwięzionych gazów. To zapis dawnej atmosfery. Co mówią o klimacie i człowieku? Analizując gazy uwięzione w lodzie, naukowcy mogą odtworzyć wahania stężeń gazów cieplarnianych w czasie, a w niektórych przypadkach powiązać je z prawdopodobnymi przyczynami – takimi jak pożary lasów, zwiększony rozwój lasów i terenów podmokłych pochłaniających dwutlenek węgla czy – w nowszych próbkach – spalanie paliw kopalnych. Mierząc ślady kwasu siarkowego, berylu i chloru, są w stanie dostrzec dawne erupcje wulkanów i zmiany jasności Słońca, które również wpływają na klimat. A badając atomy tlenu w cząsteczkach wody, mogą oszacować temperatury atmosfery. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-095946-The-race-to-save-climate-secrets-trapped-in-ice--National-Geographic--Mozilla--585671a.png" width="1260" height="838" alt="Rdzeń z Grenlandii, podświetlony w barwach francuskiej trójkolorowej, zawiera ślady erupcji Laki z 1783 r. Obok półksiężycowaty fragment 1,5-milionletniego rdzenia Beyond EPICA, wydobytego z 10-tys.-stopowej warstwy lodu w pobliżu stacji Concordia na Antarktydzie." title="Rdzeń z Grenlandii, podświetlony w barwach francuskiej trójkolorowej, zawiera ślady erupcji Laki z 1783 r. Obok półksiężycowaty fragment 1,5-milionletniego rdzenia Beyond EPICA, wydobytego z 10-tys.-stopowej warstwy lodu w pobliżu stacji Concordia na Antarktydzie." /> Te informacje łączą z danymi z słojów drzew i rdzeni osadów z dna mórz, by odtworzyć, jak gazy cieplarniane oddziaływały na wzorce opadów deszczu i śniegu, długość okresów wegetacyjnych oraz stabilność pokryw lodowych. Na tej podstawie opracowują modele komputerowe, które wychwytują subtelne skutki gazów cieplarnianych i potrafią wiarygodnie przewidywać, jak rosnące emisje zmienią nasz klimat. Historia ludzkości zapisana w lodzie Rdzenie lodowe rzucają też światło na wielką historię ludzkiej cywilizacji. W warstwach z ostatnich 3000 lat Steffensen i jego współpracownicy zmierzyli zanieczyszczenie powietrza ołowiem, który osiadał nad Arktyką, gdy Fenicjanie, Rzymianie i średniowieczni Europejczycy wydobywali i wytapiali srebro. Przejściowe spadki tego zanieczyszczenia wyznaczają okresy wstrząsów społecznych, takich jak schyłek Cesarstwa Rzymskiego po 400 roku n.e. czy wybuch Czarnej Śmierci, który zaczął się około 1350 roku. Zespół Steffensena oszacował, że zanieczyszczenie to było na znacznych obszarach imperium tak duże, iż mogło prowadzić do łagodnych zatruć ołowiem i obniżenia ilorazu inteligencji. Jeśli spojrzymy szerzej, rdzenie lodowe pokazują, że podczas ostatniej epoki lodowcowej, która zaczęła się 120 tys. lat temu, klimat Ziemi gwałtownie przechodził od zimnych, suchych okresów do cieplejszych, wilgotniejszych faz. W całym tym czasie istnieli już współcześni ludzie, ale nie ma dowodów, że osiedlili się na stałe i nauczyli uprawiać ziemię. Steffensen spekuluje: – Zmiany klimatu zmuszały ich do ciągłego przemieszczania się. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-100443-The-race-to-save-climate-secrets-trapped-in-ice--National-Geographic--Mozilla--f4247b0.png" width="1203" height="842" alt="W zamrażarce Instytutu Nielsa Bohra w Kopenhadze Pierre-Henri Blard przecina próbkę lodu z północnej Grenlandii, z której czasem udaje się pozyskać DNA z materiału u podstawy lądolodu." title="W zamrażarce Instytutu Nielsa Bohra w Kopenhadze Pierre-Henri Blard przecina próbkę lodu z północnej Grenlandii, z której czasem udaje się pozyskać DNA z materiału u podstawy lądolodu." /> Około 11 700 lat temu klimat ocieplił się i ustabilizował, a w ciągu kolejnego tysiąca lat w Żyznym Półksiężycu, Indiach i Ameryce Południowej powstały społeczeństwa rolnicze. – Ostatnie 11 000 lat to – z punktu widzenia klimatu – najbardziej stabilny okres, jaki widzimy w ciągu ostatnich kilkuset tysięcy lat – mówi Steffensen. Tylko w tym czasie, w swoistej stabilnej oazie klimatycznej, ludzka cywilizacja mogła rozkwitnąć w miasta, królestwa i państwa. Czas ucieka – lód znika szybciej, niż myślisz – A teraz wywracamy ten wózek z jabłkami – mówi, odnosząc się do około 2,5 biliona ton dwutlenku węgla, które ludzie wypuścili do atmosfery od 1850 roku. Nic dziwnego, że następujące po tym globalne ocieplenie przyspiesza naturalne procesy topnienia lądolodu i sprawia, że ogromne masy lodu pędzą w stronę oceanu wraz z zapisanymi w nich danymi. Blok lodu, na którym stał obóz, przesuwa się w stronę morza w zawrotnym tempie około 900 metrów rocznie, i wciąż przyspiesza o około jeden procent każdego roku. – To jeden z najszybciej przyspieszających składników wzrostu poziomu morza – mówi Dahl-Jensen. Sięgając po te kruche archiwa ukryte w lodzie, naukowcy mają nadzieję odtworzyć przeszłość, dopóki to możliwe. Tak, aby lepiej przewidywać przyszłość. Źródło: National Geographic
Miniaturowy słoń, drapieżne bociany i gigantyczne niedźwiedzie. Tak wyglądały zwierzęta epoki lodowcowej
Lód, mamuty i tygrysy szablozębne? Nie tym razem. Epoka lodowcowa pokazana w trzecim sezonie serialu „Prehistoryczna Planeta” to świat dużo bardziej zaskakujący, złożony i żywy. I przede wszystkim – stuprocentowo zgodny z naukową wiedzą.
Nowy, trzeci sezon serialu BBC „Prehistoryczna Planeta: epoka lodowcowa”, dostępny na Apple TV, przedstawia realistyczny obraz plejstocenu – epoki ogromnych zmian klimatycznych i zaskakujących gatunków. Stworzenia, które w nim zobaczymy to prawdziwe zwierzęta żyjące w tamtym czasie, ożywione doskonałymi efektami specjalnymi. Niektóre z nich są zaskakujące i zupełnie różne od tego, z czym najczęściej kojarzymy epokę lodowcową. A Ziemię zamieszkiwały wówczas nie tylko mamuty - równiez inne, fascynujące stworzenia. Tom Hiddleston, Hans Zimmer i 50 naukowców Producent Mike Gunton, w rozmowie z Associated Press podkreśla, że celem produkcji jest stworzenie prawdziwego filmu przyrodniczego, przy którym widz zapomina, że ogląda świat stworzony na komputerach. Produkcja powstała dzięki ogromnemu postępowi w grafice komputerowej, a nad jej realizmem czuwali nie tylko animatorzy - również ponad 50 naukowców, specjalistów od tego okresu. Narratorem trzeciego sezonu jest Tom Hiddleston, a muzykę stworzyli Hans Zimmer i zespół Bleeding Fingers Music. We wcześniejszych sezonach rolę narratora pełnił sir David Attenborough. Serial, który obala stereotypy Twórcy podkreślają, że nie istniała jedna epoka lodowcowa. Była to seria ośmiu zlodowaceń, podczas których lód pokrył nawet 25 proc. wszystkich lądów. W tym samym czasie inne obszary zamieniały się w pustynie – i tam także rodziły się nowe gatunki zwierząt. Na ekranie pojawiają się zarówno kolosy, jak i gatunki zaskakująco drobne, np. karłowaty krewny słonia – stegodon. Jeden z odcinków przedstawia historię młodego stegodona, na którego polują wielkie drapieżne bociany. Poza tym zobaczymy m.in: mięsożerne kangury, ogromne niedźwiedzie i pancerniki czy diprotodony – gigantyczne torbacze wielkości nosorożców. Produkcja pokazuje Ziemię w czasie wielkich zmian: obniżenie poziomu mórz stworzyło lądowe, międzykontynentalne mosty, umożliwiające wielkie migracje gatunków. Dzięki bardzo licznym zapisom kopalnym – lepszym niż w przypadku dinozaurów – możliwe było wierne odtworzenie wyglądu i zachowań ówczesnej fauny. Efekty specjalne to nie wszystko Twórcy serialu skupili się na relacjach i codziennych zmaganiach zwierząt. Pokazali m.in. stado chroniące ciężarną mamucicę podczas zamieci śnieżnej. Mimo zaawansowanych efektów specjalnych, kluczową rolę odegrała praca artystów i animatorów – to oni nadali serialowi emocjonalną głębię, której nigdy nie zapewniłyby narzędzia oparte na sztucznej inteligencji. Źródło: >Associated Press, >Apple TV Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To odkrycie zmienia historię i biologię. Syberyjski mamut sprzed 40 000 lat zdradził sekret swoich genów
Najstarsze RNA na świecie zachowało się w ciele mamuta sprzed 40 000 lat. Odkrycie rzuca światło na to, co działo się z małą Yuką w ostatnich chwilach jej życia – i może zmienić nasze podejście do epoki lodowcowej.
Spis treści: RNA kontra DNA – co odkryto? Tropem pradawnych cząsteczek Ostatnie chwile życia mamuta Co to oznacza dla przyszłości? W 2010 roku poszukiwacze kłów, przeczesując brzeg rzeki na Syberii, odkryli zmumifikowane szczątki młodego mamuta. Zwierzę, nazwane „Yuka” od pobliskiej wioski Jukagir, było zamarznięte przez niemal 40 000 lat. Wieczna zmarzlina zachowała jego ciało w niezwykle dobrym stanie: z kępkami czerwonawego futra, skręconą trąbą, a nawet nienaruszonym mózgiem. Teraz naukowcy donoszą, że w tkankach Yuki zachował się jeszcze inny, rzadki prehistoryczny skarb: ślady kwasu rybonukleinowego (RNA). To cząsteczki genetyczne kluczowe dla życia, które zwykle szybko rozpadają się po śmierci organizmu. Wyniki zespołu, opublikowane dziś w czasopiśmie „Cell”, stanowią najstarsze jak dotąd odzyskane sekwencje RNA i pierwszy przypadek wyizolowania tych cząsteczek z mamuta włochatego (Mammuthus primigenius). RNA kontra DNA – co odkryto? Naukowcy od dziesięcioleci badają fragmenty pradawnego DNA pochodzące z dobrze zachowanych szczątków mamutów włochatych, takich jak Yuka. Te fragmenty materiału genetycznego pozwoliły odtworzyć genom gatunku i pokazały, jak blisko spokrewnione są mamuty ze współczesnymi słoniami. Ślady starożytnego RNA okazały się jednak trudne do uchwycenia. Związki te zwykle występują w postaci pojedynczej nici. Są niezbędne do uruchamiania określonych genów i wytwarzania ważnych białek, ale są mniej trwałe niż DNA. – Dawne RNA pokazuje niczym stopklatka, które geny są włączone lub aktywne w danej tkance – mówi Love Dalén, badacz genomiki ewolucyjnej z Uniwersytetu Sztokholmskiego i współautor nowego badania. – Tego nigdy nie bylibyśmy w stanie zobaczyć tylko na podstawie DNA. RNA jest też dobrze znane ze swojego związku z wirusami, takimi jak wirus grypy czy koronawirusy pokroju SARS-CoV-2. Patogeny te przechowują informację genetyczną w nici RNA. Dalén uważa, że starożytne RNA będzie kluczowe do wykrywania śladów wirusów z epoki lodowcowej zachowanych wraz ze zmumifikowaną megafauną. Tropem pradawnych cząsteczek Przez długi czas sądzono, że RNA jest zbyt kruche, by przetrwać całe stulecia, a tym bardziej tysiące lat. Ostatnie badania podważyły jednak to założenie. W 2023 roku Dalén i jego zespół odzyskali RNA ze skóry i tkanki mięśniowej wymarłego wilka workowatego, zwanego wilkoworem tasmańskim. Preparat ten spędził w muzealnej kolekcji ponad 130 lat. W 2017 roku inny zespół badaczy wyizolował znacznie starsze RNA z tkanek żołądka lodowej mumii liczącej około 5300 lat. Aby znaleźć jeszcze starsze RNA, Dalén i jego współpracownicy skupili się na okazach pochodzących z wiecznej zmarzliny północnej Syberii. Wraz z jej topnieniem, miejscowi i naukowcy natrafiają tam na niezwykłe znaleziska. Należą do nich zmumifikowany młody tygrys szablozębny oraz całe mnóstwo szczątków mamutów, w których zachowały się skóra i mięśnie. Zespół przebadał próbki od Yuki i dziewięciu innych syberyjskich mamutów. U trzech z nich udało się wyizolować RNA z tkanek, ale u Yuki nici kwasu były najdłuższe. Tylko u Yuki znaleziono też cząsteczki RNA biorące udział w aktywacji genów niezbędnych do rozwoju tkanki mięśniowej. Ostatnie chwile życia mamuta Te cząsteczki RNA dostarczają również wskazówek na temat ostatnich chwil życia młodego mamuta. Naukowcy zaobserwowali na przykład wiele fragmentów RNA będących markerami stresu komórkowego. – Możemy powiedzieć, że życie Yuki tuż przed śmiercią było dość stresujące i że ma to swój ślad w molekularnym krajobrazie jej mięśni – mówi Emilio Mármol, badacz z Uniwersytetu w Kopenhadze i główny autor nowego badania. Niektórzy naukowcy spekulowali, że młodego mamuta zaatakowały lwy jaskiniowe (Panthera spelaea), zanim zwierzę wpadło do płytkiego jeziora lub stawu. Dokładne okoliczności zdarzenia trudno jest jednak ustalić – dodaje Mármol. Co to oznacza dla przyszłości? Podczas analizy materiału genetycznego młodego mamuta w poszukiwaniu śladów RNA zespół dokonał jeszcze jednego zaskakującego odkrycia: Yuka była genetycznie samcem. Odkrycie to podważa wcześniejsze analizy, według których Yuka była młodą samicą mamuta, co wnioskowano na podstawie cech anatomicznych. Choć w ostatnich latach pomysł wskrzeszenia mamuta włochatego zyskał rozgłos, konkretne fragmenty RNA opisane w nowej pracy mają, jak mówi Dalén, niewielkie bezpośrednie znaczenie dla planów tzw. de-ekstynkcji. Samo odkrycie starożytnego RNA jest jednak przełomem naukowym, który w przyszłości może wesprzeć prace nad przywracaniem wymarłych gatunków – podkreśla Beth Shapiro, biolog ewolucyjna i główna dyrektor naukowa w firmie Colossal Biosciences, słynnej z kontrowersyjnego wskrzeszenia wilka strasznego, który jednak jest tylko genetycznie zmodyfikowanym wilkiem szarym. . – W przyszłości powinniśmy być w stanie wykorzystać tę metodę do badań, jak różni się ekspresja genów u gatunków wymarłych i żyjących – mówi Shapiro. Jednym z przykładów mogą być geny odpowiedzialne za kudłatą sierść mamuta. Dalén mówi, że odkrycie starożytnego RNA w mieszkach włosowych mamuta mogłoby rzucić światło na szlaki genetyczne aktywujące te geny. Źródło: National Geographic
Pożary w pradziejowej Europie nie były przypadkiem. Oto, kto za nimi stał
Już ponad 100 tys. lat temu pradawni ludzie odcisnęli piętno na europejskiej przyrodzie. Dzięki symulacjom komputerowym i analizie pyłków naukowcy odtworzyli skalę tych zmian. Wyniki są zaskakujące: udział człowieka w kształtowaniu krajobrazów był silniejszy, niż sądzono.
Ludzie zaczęli uprawiać rolę i hodować zwierzęta w Środkowej Europie jakieś 7 tysięcy lat temu. Pojawiły się pierwsze chaty i większe budowle. Czy to oznacza, że wcześniej wielkie obszary Starego Kontynentu były nietknięte ręką człowieka? Z najnowszych badań wynika, że zmiany w ekosystemie spowodowane ręką człowieka były widoczne już nawet ponad 100 tys. lat temu. Odpowiedzialny za nie był krewny człowieka współczesnego, neandertalczyk. Pradziejowe krajobrazy pod lupą naukowców Korzystając z zaawansowanych symulacji komputerowych, międzynarodowy zespół badawczy zbadał, jak ludzie wpłynęli na roślinność Europy w ciągu dwóch ciepłych okresów w przeszłości. Pierwszym z nich był ostatni interglacjał (cieplejszy okres między zlodowaceniami), około 125 000–116 000 lat temu, kiedy neandertalczycy byli jedynymi ludźmi w Europie. Drugim okresem jest okres tuż po ostatniej epoce lodowcowej, wczesny holocen, 12 000–8 000 lat temu. Wówczas w Europie mieszkali ludzie współcześni. Do badań wykorzystano też dane dotyczące pyłków roślin. Są one uzyskiwane w długich rur, wbijanych w tereny podmokłe czy jeziora. Z analizy uzyskanych w ten sposób rdzeni można dowiedzieć się, jakie rośliny rosły w okolicy tysiące lat temu. Można też pośrednio wywnioskować, czy dochodziło to pożarów i wypalania. Artykuł na ten temat napisali na łamach czasopisma „PLOS One” eksperci z dziedziny archeologii, geologii i ekologii. Kreatorzy krajobrazu sprzed tysiącleci? Co udało się ustalić? Wniosek jest jasny: zarówno neandertalczycy, jak i późniejsi mezolityczni łowcy-zbieracze wywarli silny wpływ na wzorce roślinności w Europie – na długo przed pojawieniem się rolnictwa. – Badanie ukazuje przeszłość z zupełnie innej perspektywy – mówi prof. Jens-Christian Svenning, profesor biologii na Uniwersytecie w Aarhus. – Stało się dla nas jasne, że same zmiany klimatu, działalność dużych zwierząt roślinożernych i naturalne pożary nie mogą wyjaśnić wyników danych dotyczących pyłków. Uwzględnienie człowieka w tym równaniu – oraz skutków pożarów wywołanych przez człowieka i polowań – dało znacznie lepsze dopasowanie – dodaje prof. Svenning. Jaki wpływ praludzi na krajobraz? Z symulacji badaczy wynika, że mezolityczni łowcy-zbieracze mogli wpływać na rozmieszczenie gatunków roślin nawet w 47%. Wpływ neandertalczyków był mniejszy i wynosił około 6% w przypadku rozmieszczenia gatunków roślin i 14% w przypadku otwartej roślinności. Wpływ człowieka na roślinność obejmował zarówno skutki pożarów – podpalania drzew i krzewów – jak i wcześniej pomijany czynnik: polowania na duże zwierzęta roślinożerne. – Neandertalczycy nie stronili od polowań i zabijania nawet gigantycznych słoni. A mówimy tu o zwierzętach ważących do 13 ton. Polowania miały również silny pośredni wpływ: mniejsza liczba zwierząt pasących się oznaczała większy rozrost, a tym samym bardziej zwartą roślinność. Jednak wpływ ten był ograniczony, ponieważ neandertalczyków było tak niewielu, że nie wyeliminowali dużych zwierząt ani ich roli ekologicznej – w przeciwieństwie do Homo sapiens w późniejszych czasach – mówi prof. Svenning. Wygląda na to, że pradawne puszcze wcale nie były tak nietknięte, jak to sobie długo wyobrażano. Już ponad 100 tys. lat temu ludzie byli, jak to określa prof. Svenning, „aktywnymi współtwórcami europejskich ekosystemów”. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Hipopotamy w Europie? Żyły w niej dłużej, niż do tej pory sądzono
Hipopotamy wcale nie wyginęły w Europie wraz z rozpoczęciem się ostatniego zlodowacenia 115 tysięcy lat temu. Przetrwały aż do czasów, w których pojawił się człowiek współczesny. Czy to on przyczynił się do ich zagłady?
Naukowcy twierdzili, że hipopotamy pospolite (Hippopotamus amphibius) są zwierzętami, które nie są w stanie wytrzymać niskich temperatur. Dlatego też były one uznawane za kluczowy wskaźnik klimatu umiarkowanego. Przez dziesięciolecia badacze zakładali, że gatunek ten całkowicie wymarł w Europie Środkowej, gdy tylko zaczęło się ostatnie zlodowacenie (tzw. zlodowacenie Wisły), około 115 tysięcy lat temu. Jednak dokładny moment ich wyginięcia oraz to, jak blisko były spokrewnione ze swoimi współczesnymi kuzynami w Afryce, pozostawało zagadką. W zupełnie nowym świetle to zagadnienie zaprezentowali badacze w artykule na łamach czasopisma „Current Biology”. Okazuje się, że te masywne ssaki znacznie dłużej walczyły o przetrwanie na kontynencie, niż ktokolwiek sądził. Kości w laboratorium sporo zdradzają W ramach badania zastosowano zintegrowane podejście. Łączyło nowoczesną paleogenomikę (analizę kopalnego DNA) ze szczegółowym datowaniem. W laboratorium przebadano kilkanaście próbek zębów i kości hipopotamów pozyskanych z różnych stanowisk archeologicznych w Nadrenii-Palatynacie i z Hesji w Niemczech. Wiek określono z pomocą datowania radiowęglowego. Okazało się, że zwierzęta te przechadzały się po tej części Europy aż do około 31 tysięcy lat temu, co oznacza, że przetrwały dużą część ostatniego zlodowacenia. Równie ciekawe informacje pozyskano w czasie analizy DNA. Sekwencjonowanie paleogenomu europejskich hipopotamów wykazało, że były one ściśle powiązane genetycznie ze współczesnymi hipopotamami afrykańskimi, których następcy żyją dziś w strefie subsaharyjskiej. Niewiele było hipopotamów w Europie dziesiątki tysięcy lat temu. Świadczy o tym ich niska różnorodność genetyczna. Była to więc grupa mała i izolowana. Co ciekawe, w tym samych warstwach, w których odkryto kości hipopotamów były też szczątki typowych zwierząt zimnolubnych, takich jak mamuty włochate i nosorożce włochate. Sugeruje to, że gatunki te albo współwystępowały, albo na przemian zasiedlały region w krótkich cyklach klimatycznych. Ostatni bastion hipopotamów Wygląda na to, że basen górnego Renu był dla hipopotamów refugium, czyli bezpiecznym miejscem na mapie Europy. Tym wielkim zwierzętom udało się przetrwać zapewne dzięki cieplejszym wahnięciom (interstadiałom) klimatycznym w czasie ostatniego zlodowacenia. Wówczas zbiorniki wodne na tym obszarze nie zamarzały całkowicie w zimie. Ostateczne hipopotamy w Europie wyginęły, gdy te łagodne interstadiały przestały występować i nastąpił szczyt zlodowacenia. Wygląda na to, że zimno było w pewnym momencie nie do wytrzymania. To ustalenie jest bardzo ważne, ponieważ podważa tradycyjną chronologię. Być może warto przyjrzeć się innym szczątkom zwierząt znajdującym się w magazynach. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Dowód na kanibalizm w polskiej jaskini. Zjedzono 10 osób
Na kilkudziesięciu kościach odkrytych w Jaskini Maszyckiej w Małopolsce naukowcy dostrzegli ślady po nacinaniu i konsumpcji. Celem było wydobycie składników odżywczych. Są to zatem dowody na ucztę kanibalistyczną. Dlaczego do niej doszło?
Spis treści: Enigmatyczne okoliczności śmierci łowców i zbieraczy Naukowcy wpatrzeni w kości Zjedzeni w czasie rytuałów pogrzebowych? Ponad 100 lat temu archeolog Gotfryd Ossowski dokonał sensacyjnego znaleziska. U wejścia do Jaskini Maszyckiej na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej odkrył szczątki dziesięciu osób, żyjących kilkanaście tysięcy lat temu. Byli to zarówno mężczyźni, kobiety, jak i dzieci. Badacze stanowiska nazywają je czasem “paleolitycznymi Pompejami”, bo po śmierci wielu osób wszystko pozostało nietknięte. Odkryto tu jedno z największych nagromadzeń zabytków z tego okresu w Europie. Rozgorzała dyskusja, w jaki sposób zginęli mieszkańcy jaskini, bo ciała leżały bezwładnie. A na ich kościach odkryto zagadkowe ślady. Brakowało do tej pory kompleksowych badań, by zrozumieć, w jaki sposób powstały te nacięcia. Enigmatyczne okoliczności śmierci łowców i zbieraczy Co jakiś czas badacze powracają do tego znaleziska i próbują rozwikłać pradziejową zagadkę. I dowiedzieć się, jakie były okoliczności śmierci tej grupy ludzi. Teraz międzynarodowy zespół z udziałem badaczy z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego i Fundacji Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego (FROA) uzyskał nowe informacje na ten temat. Z wykonanych ostatnio analiz wyłania się jasny obraz: ślady manipulacji na szczątkach ludzkich w Jaskini Maszyckiej wskazują na systematyczne rozczłonkowanie zmarłych i kanibalizm. Wyniki tej analizy opublikowano w czasopiśmie „Scientific Reports”. Badaniami objęto w sumie 63 kości, pochodzących od dziesięciu osób. Są przechowywane w Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Mają 18 tys. lat. Był to zatem okres epoki lodowcowej, kiedy po ziemi stąpały mamuty i ciągle było dość zimno, chociaż lodowiec zaczął się już wycofywać z obszaru obecnej Polski. Stosując nowoczesne metody, badacze dostrzegli na 34 kościach ślady po ćwiartowaniu, do którego doszło tuż po śmierci. Ślady cięć na fragmentach czaszki wskazują, że przyczepy mięśni oraz skóra głowy zostały przecięte, a długie kości złamane w celu dostania się do szpiku kostnego. – Położenie i częstotliwość śladów nacięć, a także celowe łamanie kości, nie pozostawiają wątpliwości, że celem było wydobycie składników odżywczych ze zmarłych – mówi główny autor artykułu prof. Francesc Marginedas z Katalońskiego Instytutu Paleoekologii Człowieka i Ewolucji Społecznej (IPHES). Okoliczności kanibalizmu Najważniejsze pytanie brzmi, jakie były okoliczności kanibalizmu? Ludzie wówczas nie byli prymitywni. To przecież wtedy powstawały w zachodniej Europie piękne dzieła sztuki w postaci malowideł naskalnych, na przykład w Lascaux we Francji. – Różnorodne świadectwa artystyczne wskazują na korzystne warunki życia w tym okresie. Dlatego wydaje się mało prawdopodobne, aby kanibalizm był praktykowany z konieczności – mówi współautor badania, prof. Thomas Terberger z Instytutu Prehistorii i Historii Wczesnej na Uniwersytecie w Getyndze. Być może więc głównym celem wcale nie była chęć zaspokojenia głodu, ale walka o zasoby czy terytorium. Po okresie największych mrozów ostatniej epoki lodowcowej nastąpił wzrost populacji, co mogło doprowadzić do konfliktów. W Jaskini Maszyckiej szczątki ludzkie zmieszane są z odpadami komunalnymi, co świadczy o tym, że zmarłych nie traktowano z szacunkiem. Zjedzeni w czasie rytuałów pogrzebowych? – Nie można jednak wykluczyć innej tezy, że kanibalizm ten jest przejawem jakichś praktyk pogrzebowych. Jednoznaczną interpretację utrudnia fakt, że stanowisko archeologiczne było badane ponad 100 lat temu i nie dysponujemy dokładną dokumentacją z tych wykopalisk – zauważają Dariusz Bobak z FROA i prof. Marta Połtowicz-Bobak z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, którzy są współautorami artykułu. Jak dodaje w rozmowie z National Geographic Dariusz Bobak, tylko częściowo widoczne są przypuszczalne ślady po nagryzaniu na kościach. – Takie odciski zostają głównie na kościach płaskich, a te tutaj prawie się nie zachowały – zapewne uległy rozkładowi – zauważa naukowiec. Argumentem za praktykami rytualnymi w postaci kanibalizmu jest odkryta przy wejściu do jaskini czaszka suhaka, czyli antylopy saigi (Saiga tatarica), pokryta czerwonym barwnikiem. Takie znaleziska są często łączone ze sferą rytualną w paleolicie. Czy to oznacza, że nigdy nie uda się rozwiązać zagadki tej krwawej masakry z epoki paleolitu? Być może klucz do rozwiązania zagadki tkwi w hałdach z pierwszych badań archeologicznych przeprowadzonych w tej jaskini w XIX wieku. Archeolodzy planują ich badanie w przyszłości. Może skrywają zabytki, które postawią kropkę nad i? Źródła: Scientific Reports, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Te skały sprzed setek milionów lat zachowały pamiątkę po zlodowaceniu Ziemi
Skały na terenie Irlandii i Szkocji mogą być najpełniejszym zapisem okresu w historii Ziemi, kiedy cała planeta była pokryta lodem. Formacja ta stanowi kluczowy element w badaniach geologicznych, oferując naukowcom wyjątkową okazję do zrozumienia, jak wyglądała Ziemia w czasie globalnego zlodowacenia.
W tym artykule: Co zdradzają skały odkryte w Szkocji? Wyjątkowe odkrycie geologiczne Ziemskie procesy geologiczne w dużej mierze nadal stanowią dla nas niewiadomą. Zwłaszcza te sprzed milionów lat. W ich jak najlepszym poznaniu i zrozumieniu pomagają prace terenowe. Ziemia w pewnym sensie jest otwartą księgą, z której geolodzy mogą czytać. Niekiedy trzeba się jednak nieco wysilić, aby znaleźć interesujące nas „wątki”. Właśnie dlatego ostatnie odkrycie skał na wyspie Garvellachs (archipelag Hebryd Wewnętrznych) w Szkocji jest niezwykle ważne dla zrozumienia historii geologicznej naszej planety. Mowa o skałach liczących od 720 do 662 milionów lat. Stanowią one wyjątkowo dobrze zachowany zapis przejścia z ciepłego, tropikalnego klimatu do ery, w której Ziemia została niemalże w całości skuta lodem. Co zdradzają skały odkryte w Szkocji? W nowym badaniu, opublikowanym na łamach „Journal of the Geological Society of London”, badacze przeanalizowali warstwy skał o grubości 1,1 km. Następnie zbadali kolejną warstwę o grubości 70 metrów znajdującą się pod spodem. Znalezisko to może dostarczyć naukowcom kluczowych informacji o zmianach klimatycznych, które doprowadziły do globalnego zlodowacenia. Jeśli dalsze badania potwierdzą znaczenie tych skał, mogą one zostać uznane za tzw. Złoty Kolec. Jest to oficjalny punkt odniesienia w skali geologicznej, który wyznacza przejście z jednej ery do drugiej. W tym przypadku chodziłoby o przejście z tonu do kriogenu, co miałoby duże znaczenie dla lepszego zrozumienia ewolucji klimatu i historii Ziemi. Naukowcy zidentyfikowali dwa kluczowe wydarzenia z okresu kriogenicznego, znane jako zlodowacenie Sturtian i zlodowacenie Marinoan. Zlodowacenie Sturtian było wcześniejsze i bardziej intensywne, trwając około 57 milionów lat, podczas gdy zlodowacenie Marinoan było mniej surowe i trwało od 15 do 20 milionów lat. To odkrycie może uratować Ziemię. Naukowcy zbadali nieznane do tej pory źródło tlenu. Jest pod wodą Skąd się bierze tlen na Ziemi? Okazuje się, że odpowiedź na to pytanie nie jest już tak oczywista. Naukowcy trafili bowiem na nieznane źródło tlenu na naszej planecie. To odkrycie rzuca no... Wyjątkowe odkrycie geologiczne Badacze przeanalizowali próbki skał z dwóch formacji na Garvellachs, koncentrując się na maleńkich kryształach cyrkonu, które zawierają uran. Dzięki temu mogli dokładnie określić wiek skał, co pozwoliło im odkryć, że dolna część tych skał powstała, gdy Ziemia była znacznie cieplejsza i pokryta wodami tropikalnymi. Elias Rugen, badacz z Wydziału Nauk o Ziemi przy University College London, podkreślił, że to unikatowe zachowanie skał jest rzadkim przypadkiem, gdyż starożytne lodowce zwykle niszczyły i zeskrobywały skały znajdujące się pod nimi. – Te warstwy dokumentują tropikalne środowisko morskie z kwitnącym życiem sinicowym, które stopniowo stawało się chłodniejsze, wyznaczając koniec mniej więcej miliarda lat umiarkowanego klimatu na Ziemi – tłumaczył w komunikacie prasowym. Źródła: Journal of the Geological Society of London, London's Global University. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jak ludzie polowali na mamuty? Wcale nie rzucali oszczepami. Nasi przodkowie byli o wiele sprytniejsi
Kilkanaście tysięcy lat temu, w plejstocenie, ludzie z powodzeniem polowali na megafaunę. Ich ofiarami padały mamuty, mastodony, bizony czy smilodony. W jaki sposób naszym praprzodkom udawało się zabić ważącego kilka ton mamuta? Zdaniem badaczy z Uniwersytetu Berkeley używali broni drzewcowej przypominającej o wiele późniejsze piki.
W tym artykule: Jak polowano na mamuty? Inżynierowie z plejstocenu Polowanie na mamuty Czego było potrzeba mieszkańcom plejstocenu, by upolować mamuta? Właściwej broni, grupy towarzyszy, dużej porcji odwagi, planu. A także znajdowania się w odpowiednim miejscu w odpowiednim czasie. O tym, jak ważny był ostatni czynnik, można przekonać się, odwiedzając muzeum archeologiczne w Pavlovie na Morawach. Znajduje się ono niedaleko głównej drogi do Wiednia – i jest zdecydowanie warte zatrzymania. Powstało w miejscu stanowiska archeologicznego Palvov I, gdzie znaleziono kości mamutów, narzędzia i ceramikę sprzed 24–26 tys. lat. Wśród eksponatów w Pavlovie wyróżnia się słynna paleolityczna Wenus z Dolnych Vestonic oraz figurki mamutów wypalane z gliny przez dawnych łowców tych zwierząt. Spacer nad muzeum – jego nietypowy, wkopany w ziemię budynek zdobył ważną czeską nagrodę architektoniczną – uświadamia, jak przemyślni byli paleolityczni myśliwi. Zakładali swoje prowizoryczne obozowiska na stokach jedynego w okolicy wzniesienia, otoczonego rozległymi dolinami. Widok stąd rozciąga się na wiele kilometrów w każdą stronę. Jeśli znało się zwyczaje mamutów i ścieżki, którymi podążały, można było wypatrzyć te wielkie zwierzęta z daleka. I przygotować obławę. Jak polowano na mamuty? Zwiedzanie Archeoparku w Pavlovie warto zacząć od obejrzenia krótkiego filmu wprowadzającego. Obala on kilka popularnych mitów związanych z polowaniem na mamuty. Jeden z tych mitów powstał jeszcze na początku poprzedniego stulecia. Według niego nasi praprzodkowie wykopywali na drodze mamutów doły, które następnie maskowali gałęziami i liśćmi. Następnie mieli zapędzać gigantyczne ssaki do takich pułapek. Jak tłumaczą na filmie czescy archeolodzy, to nic innego niż bajka. Ich zdaniem mamuty były zbyt inteligentne, by wpaść w tego typu potrzaski. Skuteczne mogło być za to oddzielenie chorego lub młodego zwierzęcia od stada, a następnie zagnanie go na błotnisty stok. Tam mamut miałby kłopot z utrzymaniem się na nogach i jednoczesnym bronieniem się przed myśliwymi. To pozwalało otoczyć go i zabić. Tylko czym? Na współczesnych ilustracjach pokazujących łowców mamutów najczęściej widzimy ich z oszczepami lub włóczniami zakończonymi grotami. Czy rzucali nimi w zwierzę? A może dźgali je równocześnie ze wszystkich stron, czekając aż się wykrwawi i osłabnie? Inżynierowie z plejstocenu Zdaniem naukowców z Uniwersytetu Berkeley – autorów artykułu opublikowanego w czasopiśmie „PLOS ONE” – żadna z tych odpowiedzi nie jest prawdziwa. Scott Byram wraz z innymi archeologami z Berkeley zbudowali repliki broni sprzed kilkunastu tysięcy lat. Z ich pomocą wykazali, że ludzie z plejstocenu mogli używać czegoś podobnego do pik. Czyli zakończonej grotem broni drzewcowej, którą nastawiali w kierunku szarżującego zwierzęcia. Naukowcy nie mieli oczywiście zachowanej broni, którą mogliby odtworzyć – a przynajmniej nie w całości. Jako groty przypuszczalnych pik posłużyły repliki tzw. grotów typu Clovis. Tak określa się szpiczasto zakończone ostrza z licznymi żłobieniami z północnoamerykańskiej kultury Clovis. Po raz pierwszy znaleziono je w Nowym Meksyku prawie sto lat temu. Groty typu Clovis odkrywano również w szkieletach mamutów. Uzasadnia to przypuszczenie, że stanowiły część broni służącej do polowań na megafaunę. Groty typu Clovis miały ostre krawędzie i charakterystyczne podłużne wżłobienia u podstawy (można je dostrzec na zdjęciu ilustrującym ten artykuł). Wykuwano je z czertu, krzemienia albo jaspisu. Później osadzano na trzonkach tyczek, a następnie przewiązywano rzemieniem. Drzewce z plejstocenu nie zachowały się. Naukowcy odtworzyli, je sięgając do przekazów z różnych kultur, współczasnych i starożytnych (m.in. greckiej). Polowanie na mamuty Jak najlepiej używać takiej broni? Zdaniem Byrama i jego współpracowników, nasi przodkowie zapierali jej trzonek o ziemię. Następnie kierowali drzewce pod kątem w stronę szarżującego zwierzęcia. Jeśli mamut nadział się na grot, ostrze rozrywało jego ciało z ogromną siłą. – Energia, którą można wytworzyć za pomocą ludzkiego ramienia, w niczym nie przypomina energii generowanej przez szarżujące zwierzę. To różnica o rząd wielkości – zauważa antropolog Jun Sunseri. – Te włócznie zostały zaprojektowane tak, aby chronić użytkownika – dodaje. Po wykonaniu replik naukowcy sprawdzili ich wytrzymałość w badaniach eksperymentalnych. Zrzucali na swoje piki z niewielkiej wysokości (35 cm) ciężar 11 kg. Miało to symulować uderzenie w pikę przez niewielkie zwierzę. Jak się okazało, w rezultacie grot cofał się, przepoławiając trzonek. Naukowcy porównali ostateczny efekt do działania pocisku grzybkującego. Ten rodzaj pocisku rozszerza się, gdy trafia w ciało zwierzęcia. Badacze są przekonani, że techniki myśliwskie ludzi z plejstocenu były skomplikowane, a ich broń wyrafinowana, solidna i wytrzymała. W planach mają przeprowadzenie kolejnych testów praktycznych swoich replik. Tym razem chcą zbudować zjeżdżalnię albo wahadło, które pozwoliłyby symulować atak mamuta. Źródło: EurekAlert, PLOS ONE. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Dzięki temu wynalazkowi doszło do rewolucji w świecie mody. Igła z oczkiem kończy 40 tys. lat
Około 40 tys. lat temu ludzie zaczęli używać do szycia igieł z oczkiem. Z ich pomocą powstawała ozdabiana odzież. Był to świt mody – ubrania po raz pierwszy wyrażały tożsamość ich właścicieli.
W tym artykule: Igła z oczkiem – zwyczajny niezwyczajny przedmiot Funkcja ubrań – sprawa nie jest oczywista Komunikacja niewerbalna. Mowa (zdobionego) ciała Tak w każdym razie sądzi zespół badaczy pod kierunkiem dr. Iana Gilligana z Uniwersytetu w Sydney w Australii. Wnioski na temat użycia kościanych igieł z oczkiem opublikowali na łamach „Science Advances”. Igła z oczkiem – zwyczajny niezwyczajny przedmiot Około 40 tysięcy lat temu w Europie, ale też na przykład na Syberii czy w Indonezji, doszło do prawdziwego rozkwitu kultury. Pojawiły się nieznane do tej pory innowacje w postaci różnego rodzaju narzędzi. Ludzie zaczęli produkować piękne dzieła sztuki: figurki i malowidła naskalne. Jedną z innowacji, która wydaje się dość błaha, były wówczas kościane igły z dziurką. To takie odpowiedniki dzisiejszych metalowych igieł. – Igły z dziurką są ważnym osiągnięciem w pradziejach, ponieważ dokumentują przejście funkcji odzieży od celów użytkowych do społecznych – mówi dr Gilligan. O co chodzi? Otóż wcześniejsze narzędzia były bardziej toporne. Igła z dziurką natomiast służy do prac nad detalami odzieży. Z ich pomocą można było na skórzanych kaftanach naszywać ozdoby, na przykład korale lub inne elementy dekoracyjne: zęby czy muszle. Tym samym odzienie nie pełniło tylko prostej, ochronnej funkcji. Właśnie wtedy, około 40 tys. lat temu, zaczęło być wyrazem tożsamości. Poza tym – jak dowodzą autorzy artykułu – pojawienie się takich igieł umożliwiało szycie bardziej dopasowanych ubrań i odzieży, która miała warstwy, czyli prabielizny. Chociaż dowody na to są słabe – nie możemy raczej liczyć na zachowanie takich ubrań sprzed dziesiątków tysięcy lat, bo zdążyły się rozłożyć. Funkcja ubrań – sprawa nie jest oczywista Odzież pełni w naszym życiu bardzo ważną rolę. Komunikuje, kim jesteśmy. „Wynalazek” ubrania umożliwił naszym przodkom zamieszkiwanie większej liczby zakątków świata, dostęp do różnych zasobów i środowisk. – Dlaczego nosimy ubrania? Zakładamy, że jest to część bycia człowiekiem, ale kiedy spojrzymy na różne kultury, zdajemy sobie sprawę, że ludzie istnieli i doskonale funkcjonowali w społeczeństwie bez ubrań – zauważa dr Gilligan. I dodaje: – To, co mnie intryguje, to zmiana w użytkowaniu odzieży: od konieczności jej noszenia w niektórych środowiskach [ze względu na warunki atmosferyczne – przyp. red.] do społecznej konieczności we wszystkich środowiskach. Regularne noszenie odzieży nastąpiło dopiero pod koniec epoki lodowcowej. Umożliwiło tworzenie większych i bardziej złożonych społeczeństw. Ludzie mogli przenosić się w chłodniejsze strefy klimatyczne. Jednocześnie współpracowali w ramach swojego plemienia lub społeczności w oparciu o wspólne style i symbole – a te wyrażała odpowiednio zdobiona odzież. Z kolei umiejętności związane z produkcją odzieży przyczyniły się do bardziej zrównoważonego stylu życia i zwiększyły długoterminowe przetrwanie i dobrobyt społeczności ludzkich. Sztuka prehistoryczna to nie tylko rysunki naskalne. Jak wyglądała twórczość w okresie paleolitu i neolitu? Sztuka prehistoryczna – nieważne, czy mówimy o malarstwie naskalnym, czy o rzeźbie – była dowodem na rozwój duchowości człowieka. Łączona z obrzędami religijnymi, z płodnością, a n... Komunikacja niewerbalna. Mowa (zdobionego) ciała Poza względami „termicznymi”, odzież bardzo długo nie była niezbędna do funkcjonowania społeczeństwa lub kultury. Dlaczego jednak odzież stała się elementem manifestowania swojej pozycji lub tożsamości? Wszystkiemu miał być winny klimat. W drugiej części epoki lodowcowej było w Eurazji dość chłodno. Dlatego trzeba było się ubrać. Ale wcześniej manifestowano swoją odrębność różnymi metodami dekoracji ciała: malowania czerwonym, mineralnym barwnikiem ochrą, skaryfikacjami, czyli powierzchniowym nacinaniem skóry. Niskie temperatury zmusiły ludzi do zakrycia ciała. „Komunikaty” zostały w ten sposób ukryte. Ale dla ówczesnych były ważne. – Dlatego pojawienie się igieł z oczkami jest szczególnie ważne, ponieważ sygnalizuje wykorzystanie odzieży jako dekoracji – przekonuje dr Gilligan. Według niego narzędzia takie były przydatne do precyzyjnego szycia związanego ze zdobieniem odzieży. Zakrywanie ludzkiego ciała niezależnie od klimatu jest praktyką społeczną, która przetrwała do naszych czasów. – Uważamy za oczywiste, że czujemy się komfortowo w ubraniach i niekomfortowo, jeśli nie nosimy ubrań w miejscach publicznych. Ale w jaki sposób noszenie ubrań wpływa na to, jak patrzymy na siebie? – zastanawia się dr Gilligan. Źródło: Science Advances Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Miejsce kultu czy zwykły kamień? W Zachodniopomorskiem odkryto zagadkowy głaz
Waży kilkadziesiąt ton, nosi ślady obróbki, a jego górna część jest płaska – na polu pod Kamieniem Pomorskim odkryto zagadkowy głaz. Czy było to starożytne miejsce kultu?
W tym artykule: Zwykły głaz, miejsce kultu, diabelski kamień? Wygląd głazu Badania głazu. Co dalej? Przez bardzo dużą część pradziejów obszar Polski niemal w całości był skuty lodem. Lodowiec ostatecznie wycofał się z naszych terenów zaledwie kilkanaście tysięcy lat temu. Świadectwem jego działalności są liczne głazy narzutowe, które lądolód ze sobą przyniósł. W okolicach Kamienia Pomorskiego, w rejonie wsi Grabowo, Dariusz Jarosik, jeden z jej mieszkańców, natknął się w czasie prac polowych na taki kamień. Ten jednak jest inny niż wszystkie. Zwykły głaz, miejsce kultu, diabelski kamień? Informacja o odkryciu za pośrednictwem ks. Dariusza Żarkowskiego, proboszcza z parafii pw. św. Ottona w Kamieniu Pomorskim, trafiła do pracowników pobliskiego Muzeum Historii Ziemi Kamieńskiej. Kapłan od lat wspiera projekty dotyczące dziedzictwa historycznego organizowane przez lokalne muzeum. O interwencji w terenie poinformowali w mediach społecznościowych muzealnicy. – Na płaskim szczerym polu taki gigant musiał się wyróżniać i dla ludności pradziejowej mógł stanowi jakieś miejsce szczególne. To są oczywiście tylko nasze domysły, ale po kształcie kamienia, jego wielkości i obrobionych bokach można przypuszczać, ze mógł służyć jako miejsce kultowe – informują muzealnicy. I sami się głowią: – Zwykły głaz, miejsce kultu, czarci głaz, diabelski kamień, a może jeszcze coś innego? Wygląd głazu Granitowy głaz jest olbrzymi. Według wstępnych szacunków waży kilkadziesiąt ton. – Po przybyciu na miejsce i zobaczeniu go zdumiała nas jego wielkość i kształt, przypominający rodzaj wielkiego kamiennego ołtarza – mówią muzealnicy. W planie głaz ma dość regularny, trapezoidalny kształt. Dłuższe krawędzie są równoległe i mają ok. 3,2 m długości. Te krótsze są mniej regularne i mają ok. 2,8 długości. Eksperci stwierdzili, że jest to z pewnością głaz narzutowy, który osiadł w tym miejscu po wycofaniu się lodowca około 11-10 tysięcy lat temu. Badania głazu. Co dalej? To od Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie będzie zależeć, jakie dalsze działania zostaną podjęte. – Na razie zrobiliśmy jedynie dokumentację tego, co jest odkryte – powiedział National Geographic Polska dyrektor Muzeum Historii Ziemi Kamieńskiej Grzegorz Kurka, który jest też archeologiem. Ze względu na trudne warunki pogodowe – przenikliwą wilgoć i deszcz – nie udało się zrobić wiele więcej. 7 najbardziej ekscytujących odkryć archeologicznych 2023 roku. Ranking według National Geographic Zaginione miasto Majów, zatopiona świątynia we Włoszech, wyjątkowo dobrze zachowane miecze w jaskini nad Morzem Martwym. Te znaleziska zmieniły nasze spojrzenie na historię. Poznajcie 7 najb... W mediach społecznościowych rozgorzała dyskusja na temat funkcji głazu. Zwrócono uwagę, że wcale nie musiało to być miejsce starożytnego kultu, ale źródło materiału budowlanego. Z kamienia miano odłupywać kawałki surowca. – Raczej nie. Gdyby tak się działo, boki byłyby nieregularne – odpowiedzieli muzealnicy. Zwrócono też uwagę, że kamień oddalony był od zabudowań, a budulec pozyskiwano raczej z bliższej odległości. – Ludzie kiedyś byli bardziej praktyczni niż my obecnie. Po prostu nie byłoby sensu transportować kamienie na dużą odległość przy dużej liczbie głazów narzutowych w okolicy – zauważyli. Obszar, na którym odkryto głaz, jest dla badaczy przeszłości bardzo ciekawy. Niedaleko, po drugiej stronie cieśniny Dziwna, leży wyspa Wolin. To tam tysiąc lat temu znajdowało się legendarne miasto Wineta. Było to emporium handlowe włączone w granice państwa Mieszka I w 967 roku. Uważa się też, że Wolin był miejscem kultu boga Świętowita. Źrodło: Muzeum Historii Ziemi Kamieńskiej. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dlaczego 700 mln lat temu nasza planeta zamieniła się w „Ziemię Śnieżkę”? Naukowcy znaleźli odpowiedź
Najbardziej ekstremalna epoka lodowcowa w historii naszego globu nastała kilkaset milionów lat temu. Ziemia została wówczas skuta lodem od biegunów aż do równika. Geolodzy ustalili, co było tego przyczyną.
W tym artykule: Co to jest Ziemia Śnieżka? Kiedy Ziemia może zamarznąć? Jak wyglądała Ziemia miliony lat temu? Czy Ziemia Śnieżka powróci? – Wyobraź sobie, że cała Ziemia jest zamrożona. Tak było 700 mln lat temu. Planetę od biegunów do równika pokrył lód, zaś temperatura spadła na łeb, na szyję – opisuje dr Adriana Dutkiewicz, geolożka z University of Sydney. To wszystko działo się na długo przed tym, kiedy na Ziemi pojawiły się dinozaury (o ludziach nie wspominając). Zlodowacenie po angielsku określane jako Sturtian glaciation – od nazwiska Charlesa Sturta, dziewiętnastowiecznego badacza Australii – zaczęło się ok. 717 mln lat temu. Było wyjątkowo długie. Skończyło się 660 mln lat temu, czyli trwało aż 57 mln lat. Co to jest Ziemia Śnieżka? Przez ten czas planeta zamieniła się najprawdopodobniej w „Ziemię Śnieżkę”. To geologiczna hipoteza zakładająca, że w pewnych okresach swojej historii na Ziemi nie było wody w stanie ciekłym. Cała powierzchnia globu pokryta była lodem. Lekarstwo na CO2? Naukowcy wymyślili, jak zamienić niepotrzebny plastik w pochłaniacz dwutlenku węgla Polietylen i polipropylen, dwa najpopularniejsze tworzywa sztuczne, to doskonały materiał, którego można użyć do ograniczenia emisji dwutlenku węgla do atmosfery. Na pomysł, jak to zrobić,... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/lekarstwo-na-co2-naukowcy-wymyslili-jak-zamienic-niepotrzebny-plastik-w-pochlaniacz-dwutlenku-wegla-fot-tour-group-rice-university-a5a5576.jpeg" width="938" height="668" alt="Lekarstwo na CO2? Naukowcy wymyślili, jak zamienić niepotrzebny plastik w pochłaniacz dwutlenku węgla (fot. Tour Group/Rice University)" title="Lekarstwo na CO2? Naukowcy wymyślili, jak zamienić niepotrzebny plastik w pochłaniacz dwutlenku węgla (fot. Tour Group/Rice University)" /> Pozostałości po tym wydarzeniu odkrywane są w warstwach skalnych z tamtego okresu. Znajdowano je na całym świecie: w Australii, ale też w Kanadzie, Chinach, Etiopii czy na Svalbardzie. I chociaż 700 mln lat temu kontynenty ziemskie wyglądały zupełnie inaczej niż obecnie, globalny lądolód pozostawił po sobie ślady, które przetrwały do dziś. Kiedy Ziemia może zamarznąć? Pytanie, które od dawna intryguje naukowców, brzmi: co spowodowało tamto zlodowacenie? – Sądzimy, że rozwiązaliśmy zagadkę – mówi dr Dutkiewicz. Miliony lat temu Ziemia zaczęła przypominać lodowe księżyce Układu Słonecznego z powodu rekordowo niskich emisji dwutlenku węgla pochodzenia wulkanicznego. Do tego doszło wietrzenie skał wulkanicznych na terenie dzisiejszej Kanady. W tym procesie dochodzi do przechwytywania dwutlenku węgla z atmosfery. Łącznie jego stężenie w atmosferze spadło tak bardzo, że średnie temperatury na planecie poleciały w dół. Jak wyglądała Ziemia miliony lat temu? Około miliard lat temu wszystkie lądy na Ziemi połączone były w jeden superkontynent – Rodinię. Ok. 825 mln temu Rodinia zaczęła się rozpadać. Płyty tektoniczne zaczęły się rozsuwać i tworzyły się nowe oceany. Naukowcy z Australii zainteresowało to, co działo się wówczas z podwodnymi wulkanami położonymi wzdłuż grzbietów śródoceanicznych – czyli wypukłości dna morskiego z dolinami ryftowymi pośrodku, w których dochodzi m.in. do wylewów lawy. To właśnie tam powstaje nowa skorupa oceaniczna. Badacze opracowali symulację, która wykazała, że na początku gigantycznego zlodowacenia sprzed 700 mln emisje wulkanicznego dwutlenku węgla były bardzo niskie. I takie pozostały przez kolejne kilkadziesiąt mln lat. – Na Ziemi nie było jeszcze wielokomórkowych zwierząt ani lądowych roślin – mówi Dutkiewicz. – Stężenie gazów cieplarnianych w atmosferze było prawie całkowicie uwarunkowane emisjami CO2 z wulkanów i procesami wietrzenia skał krzemianowych, które pochłaniają CO2. – W tamtym okresie klimatem sterowała geologia – dodaje proc. Dietmar Müller, współautor pracy o przyczynach zlodowacenia opublikowanej na łamach czasopisma naukowego „Geology”. – W rezultacie tych dwóch procesów stężenie dwutlenku węgla w atmosferze spadło do 200 części na milion. Czyli połowy tego, które mamy obecnie. I wtedy rozpoczęło się zlodowacenie. Czy Ziemia Śnieżka powróci? Za 250 milionów lat wszystkie kontynenty na Ziemi połączą się w jeden superkontynent zwany Pangea Proxima (albo Pangea Ultima). Jedna z teorii głosi, że będzie wówczas zbyt gorąco dla ssaków, które mogą wymrzeć. Inna – że ponownie dojdzie do obniżenia emisji wulkanicznego CO2, co spowoduje powstanie „Ziemi Śnieżki”. – Niezależnie od tego, co przyniesie przyszłość, należy zauważyć, że geologiczne zmiany klimatyczne, jakie badamy, zachodzą niezwykle powoli – mówi Dutkiewicz. – Natomiast według NASA zmiany klimatyczne wywołane działalnością człowieka zachodzą w tempie 10 razy szybszym niż obserwowane wcześniej – dodaje. Warto również zauważyć, że obecnie emisje wulkaniczne to mniej niż 1 proc. emisji spowodowanych działalnością człowieka. Źródła: Phys.org, Geology, Nauka o klimacie. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Nosorożec włochaty ze Staruni nie jest sam. Lodowce odsłaniają kolejne wymarłe gatunki
Nosorożec włochaty ze Staruni to jedno z najważniejszych odkryć paleontologicznych na terenie dzisiejszej Ukrainy. Jedyny na świecie kompletny egzemplarz tego wymarłego gatunku został odnaleziony prawie 100 lat temu.
W tym artykule: Nosorożec włochaty ze Staruni – co to za znalezisko? Nosorożec włochaty znaleziony na Syberii Jak wyglądał nosorożec włochaty i czym się żywił? Co jeszcze skrywa wieczna zmarzlina? Nosorożec włochaty ze Staruni (wieś w Ukrainie) został wydobyty z kopalni 17 grudnia 1929, a 22 grudnia przewieziono go do Krakowa, gdzie znajduje się do dziś i jest wystawiony w tamtejszym Muzeum Przyrodniczym. Poprzednie odkrycia wskazywały, że kopalnia w Staruni może być miejscem bogatym w dobrze zachowane szczątki zwierząt z plejstocenu. Nosorożec włochaty ze Staruni – co to za znalezisko? 23 października 1929 r. w sztolni staruńskiej kopalni odnaleziono dobrze zachowany okaz nosorożca włochatego. Szczątki zwierzęcia w pozycji odwróconej (na grzebiecie) znajdowały się na głębokości 12,5 m. Późniejsze badania wykazały, że była to młoda samica. Zmarła w wieku około trzech lat. Na jej ciele zauważono pewne uszkodzenia, w tym otwór w brzuchu, przez który wypłynęły wnętrzności. Częściowo trzewia zachowały się w osadzie otaczającym ciało. W wydobycie nosorożca na zewnątrz zaangażowano Wojsko Polskie. W tym samym miejscu znaleziono również szczątki dwóch innych nosorożców włochatych. Szkielety były jednak pozbawione części miękkich. Nosorożec włochaty znaleziony na Syberii Nosorożec włochaty ze Staruni to niejedyne tego typu odkrycie. Inny okaz, pochodzący z czasów późnego plejstocenu, odkryli mieszkańcy wschodniej Syberii. Doskonale zachowane zwłoki prehistorycznego zwierzęcia zostały odsłonięte przez topniejącą wieczną zmarzlinę. Nosorożca włochatego znaleziono w ułusie abyjskim – położonym poza kołem polarnym części autonomicznej rosyjskiej republiki Jakucji. Pierwsze oględziny znaleziska pozwoliły naukowcom oszacować, że nosorożec żył w późnej epoce plejstocenu, czyli między 20 000 a 50 000 lat temu. Odkryty okaz jest doskonale zachowany, a większością narządów wewnętrznych pozostała w stanie nienaruszonym. Tym samym nosorożec należy do najlepiej zachowanych prehistorycznych zwierząt, jakie kiedykolwiek znaleziono w tym regionie – podaje BBC. Paleontolog z Rosyjskiej Akademii Nauk Valery Plotnikov, który jako jeden z pierwszych badał szczątki, powiedział lokalnym rosyjskim mediom, że nosorożec włochaty w chwili śmierci miał od trzech do czterech lat. Prawdopodobną przyczyną śmierci zwierzęcia było utonięcie. Co ciekawe, większość tkanek miękkich nosorożca jest nadal widocznych i dobrze zachowanych, w tym część jelit i genitaliów. – Zachował się również mały róg nosowy. To rzadkość, ponieważ dość szybko się rozkłada – powiedział Plotnikov dziennikarzom Yakutia 24 TV. Jak poinformował naukowiec, na rogu zwierzęcia widniały ślady zużycia, co sugeruje, że nosorożec „aktywnie się nim posługiwał”. Jak wyglądał nosorożec włochaty i czym się żywił? Nosorożec włochaty był gatunkiem nosorożca, który żył w epoce plejstocenu i wymarł około 14 000 lat temu. Było to jedno z najpowszechniejszych dużych zwierząt swoich czasów, występujące w całej Eurazji, od Wielkiej Brytanii po wschodnie części Syberii. Nosorożce włochate miały dwa rogi na pyskach, po jednym wyrastającym z obu stron głowy. Dłuższy przedni zakrzywiał się w górę i mógł osiągać do metra długości. Przetrwanie w zimnym klimacie ułatwiały im grube warstwy futra i warstwę tłuszczu pod spodem. Dieta nosorożca włochatego składała się głównie z trawy, turzyc i innej roślinności trawiastej. Były to zwierzęta zaskakująco zwinne i potrafiły szybko poruszać się po rozległych połaciach stepu. Co jeszcze skrywa wieczna zmarzlina? Po raz pierwszy nosorożec został odkryty w sierpniu przez miejscowego mieszkańca, na brzegu rzeki Tirekhtyakh. To blisko miejsca, w którym w 2014 roku odnaleziono innego młodego nosorożca włochatego. Szacuje się, że wcześniej znaleziony osobnik żył 34 000 lat temu. W ostatnich latach w niektórych częściach Syberii udało się odkryć szczątki mamutów, nosorożców włochatych, źrebiąt, kilku szczeniąt i lwiątek jaskiniowych. Odkrycia tego rodzaju stają się coraz częstsze, ponieważ globalne ocieplenie powoduje topnienie tzw. wiecznej zmarzliny na rozległych obszarach północnych i wschodnich regionów Rosji. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Czwartorzęd to okres zlodowaceń i powstania człowieka. Jak wyglądało ostatnie 2,6 miliona lat historii Ziemi?
Czwartorzęd to najmłodszy okres ery kenozoicznej. Jest określany jako wiek ludzi, zlodowaceń i mamutów. To wtedy ukształtowała się współczesna rzeźba terenu, dzięki przesuwającym się lądolodom.
W tym artykule: Czwartorzęd to czas zlodowaceń Poziom mórz obniżył się, tworząc przejścia lądowe Zwierzęta w okresie czwartorzędu Nadejście człowieka Czwartorzęd jest częścią ery kenozoicznej, obejmującą ostatnie 2,6 miliona lat historii Ziemi. Zmiany klimatyczne oraz ich konsekwencje zdominowały przebieg tego okresu. Lodowce przesunęły się z biegunów i ponownie na nie wycofały, rzeźbiąc i formując tereny z każdym ruchem. Poziom mórz opadał i podnosił się wraz z kolejnymi okresami lodowacenia i rozmarzania. Niektóre ssaki osiągnęły masywne rozmiary, wykształciły futro, a następnie wyginęły. Ludzie wyewoluowali do aktualnej formy, wędrowali po świecie i odciskali swoje piętno na prawie każdym ekosystemie na Ziemi, a także na klimacie. Czwartorzęd to czas zlodowaceń Na początku czwartorzędu kontynenty zajmowały już podobne pozycje do obecnych. Czasem tylko poruszały się bardzo wolno pod wpływem przemieszczania się płyt tektonicznych. Przez cały czas jednak planeta obiegała Słońce. Niewielkie zmiany ruchu orbitalnego powodowały, że zlodowacenia pojawiały się i wycofywały. Naukowcy przeanalizowali dzieje naszych przodków. Tak poradzili sobie z epoką lodowcową Naukowcy przeprowadzili analizę genomów prehistorycznych łowców-zbieraczy, którzy żyli w Europie w okresie 35 000–5000 lat temu. Badacze odkryli, jak udało im się przetrwać ostatnią ep... Około 800 tys. lat temu zmiany klimatyczne następowały według cyklicznego wzoru. Zlodowacenia trwały około 100 tys. lat, a rozdzielały je trwające od 10 do 15 tys. lat interglacjały. Ostatnia epoka lodowa zakończyła się około 10 tys. lat temu. Poziom mórz gwałtownie wzrósł, a kontynenty przyjęły swoje aktualne kształty. Poziom mórz obniżył się, tworząc przejścia lądowe Wraz ze spadkiem temperatury, pokrywy lodowe na biegunach rozrastały się i pokryły dużą część Ameryki Północnej oraz Europy, części Azji i Ameryki Południowej, a także całą Antarktydę. Przy tak dużej ilości wody zamkniętej w lodzie poziom mórz zaczął opadać. Między kontynentami utworzyły się pomosty lądowe, jak chociażby zanurzone aktualnie w Cieśninie Beringa połączenie pomiędzy Azją i Ameryką Północną. Pozwoliły one zwierzętom i ludziom na migrację z jednego lądu na drugi. Podczas ciepłych okresów czwartorzędu wycofujący się lód odkrywał świeżo przekształcone góry i nowe rzeki wpadające do gigantycznych zbiorników wodnych, takich jak system Wielkich Jezior. Rośliny i zwierzęta, które wcześniej szukały ciepła i komfortu w okolicach równika, wracały do wyższych szerokości geograficznych. W rzeczywistości każda zmiana temperatury powodowała globalne zmiany w wiatrach i prądach morskich, które z kolei wpływały na rozkład mokrych i suchych obszarów na całym świecie. Zwierzęta w okresie czwartorzędu Od początku czwartorzędu wieloryby i rekiny zdominowały morza i zajęły najwyższą pozycję w łańcuchu pokarmowym. Niższe szczeble przejęły wydry, foki, krowy morskie, ryby, kalmary, skorupiaki, jeżowce i mikroskopijnej wielkości plankton. Z kolei na lądzie, podczas najchłodniejszych momentów czwartorzędu, ssaki takie jak mamuty, nosorożce, bizony i woły rosły, jednocześnie pokrywając się grubym, ciepłym futrem. Żywiły się małymi krzewami i trawami, które rosły przy stale przemieszczających się krawędziach pokryw lodowych. Czy malowidła naskalne z epoki lodowcowej przedstawiają olbrzymy, które zamieszkiwały Ziemię wraz z ludźmi? Megafauna znana jest dziś archeologom i paleontologom nie tylko ze skamieniałości, ale również ze sztuki naskalnej, którą tworzyli ludzie. Tysiące lat temu pradawni malowali rysunki, które... Około 10 tys. lat temu klimat zaczął się ocieplać, a większość z tej tak zwanej megafauny wymarła. Tylko garstka mniejszych, choć nadal imponujących jej przedstawicieli pozostała – słonie afrykańskie, nosorożce i hipopotamy. Naukowcy nie są pewni, czy ocieplenie klimatu było przyczyną wymarcia megafauny pod koniec ostatniej epoki lodowcowej. W tym czasie ludzie współcześni szybko rozprzestrzeniali się po całym świecie, a niektóre badania łączą wyginięcie dużych ssaków właśnie z przybyciem ludzi i ich metodami polowania. Nadejście człowieka Czwartorzęd często nazywa się „wiekiem ludzi”. Co prawda nasi najstarsi praprzodkowie powstali wcześniej, bo w okresie neogenu. Jednak na początku czwartorzędu w Afryce pojawił się Homo erectus. Z biegiem czasu linia hominidów wyewoluowała większe mózgi oraz wyższą inteligencję. Pierwsi współcześni ludzie – Homo sapiens – zjawili się w Afryce około 190 tys. lat temu. Stopniowo zajęli tereny Europy i Azji, a następnie Australii i obu Ameryk. Podczas tego procesu nasz gatunek wpłynął na życie w morzu, na lądzie, jak i w powietrzu. Obecnie naukowcy uważają, że przyczyniamy się także do podnoszenia temperatury całej planety. Globalne ocieplenie sprawia, że topnieją lodowce i podnosi się poziom mórz.
Naukowcy przeanalizowali dzieje naszych przodków. Tak poradzili sobie z epoką lodowcową
Naukowcy przeprowadzili analizę genomów prehistorycznych łowców-zbieraczy, którzy żyli w Europie w okresie 35 000–5000 lat temu. Badacze odkryli, jak udało im się przetrwać ostatnią epokę lodowcową.
W tym artykule: Jak ludzie przetrwali ostatni okres epoki lodowcowej? Migracja była kluczem do przetrwania Naukowcy we Włoszech odkryli ślady obecności ludzi z epigrawetien Ostatni okres zlodowacenia na Ziemi zakończył się ok. 21 tysięcy lat temu. Klimat naszej planety był wówczas znacznie chłodniejszy niż obecnie. Lądolód pokrywał znaczne obszary Ziemi, a jego obecność miała bardzo duży wpływ na klimat. W trakcie epoki lodowcowej występowało wiele ekstremalnych zjawisk, takich jak zwiększona aktywność wulkaniczna, trzęsienia ziemi i zmiany poziomu morza. To nie był łatwy czas zarówno dla ludzi, jak i dla zwierząt i roślin. Jak ludzie przetrwali ostatni okres epoki lodowcowej? Naukowcy z Uniwersytetu w Tybindze dokonali analizy genomów 356 ludzi, którzy żyli nawet 35 000 lat temu. Ich szczątki pochodziły z 14 różnych krajów Europy i Azji Środkowej. Według badań pierwsi przedstawiciele Homo sapiens pojawili się w Eurazji ok. 47 000 lat temu, ale większe populacje powstawały znacznie później. Badacze postanowili zbadać dzieje naszych przodków, którzy zamieszkiwali z region Europy Środkowej i Południowej i dowiedzieć się, jak ludzie przetrwali ten trudny okres w historii naszego globu. Najstarszy na świecie kawałek lodu może skrywać tajemnice epoki lodowcowej Pęcherzyki powietrza sprzed 1,5 miliona lat odkryto w najstarszym na świecie rdzeniu lodowym, którego wiek szacuje się na 2,7 mln lat. Próbki powietrza zawierają niższe niż się spodziewano... Badacze doszli do zaskakujących wniosków. Populacje z różnych regionów prawdopodobnie były blisko związane z kulturą grawecką, która była w Europie rozpowszechniona w latach 30 000–22 000 p.n.e. Kultura ta charakteryzowała się wyrobami kamiennymi w postaci ostrzy tylcowych mocowanych w kościanych bądź drewnianych oprawach. Wytwarzali także figurki kobiet, które zwane są dziś jako paleolityczne Wenus. Migracja była kluczem do przetrwania Przedstawiciele kultury graweckiej udoskonalili techniki polowania. W zdobywaniu pożywienia używali nie tylko oszczepów, ale również łuków. Potrafili również skutecznie gospodarować zdobytym jedzeniem. Naukowcy odkryli, że badane przez nich populacje zbieracko-łowieckie wytwarzały podobne przedmioty i używały niemalże identycznej broni. Jednak genetycznie były to zupełnie odmienne ludy. Naukowcy sugerują, że populacje ze wschodnich i południowych regionów Europy w okresie ostatniego maksimum lodowcowego emigrowały na zachód, aby przetrwać trudne warunki. – Nasze odkrycie pozwoliło nam po raz pierwszy potwierdzić hipotezę, że podczas Ostatniego Maksimum Lodowcowego ludzie znaleźli schronienie w regionie południowo-zachodniej Europy, gdzie panował znacznie korzystniejszy klimat – mówi główny autor badania Cosimo Posth. Naukowcy we Włoszech odkryli ślady obecności ludzi z epigrawetien Uczeni sugerują, że migracje ludności stały się bardzo powszechne w ostatniej fazie epoki lodowcowej, czyli ok. 25–19 tysięcy lat temu. Według najnowszych badań kultury, takie jak solutrejska i magdaleńska najpierw przemieszczały się w kierunku zachodu i południa, aby „przezimować” trudny okres, a następnie przemieszczały się z powrotem na północny-wschód. Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? W całym okresie istnienia naszej planety jej klimat zmieniał się wiele razy w naturalny sposób. Niekiedy duże powierzchnie Ziemi pokrywały lodowce. 400 tys. lat temu na części Grenlandii ro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kiedy-ostatni-raz-mialo-miejsce-globalne-ochlodzenie-czy-moze-nadejsc-w-przyszlosci-fot-owen-humphreys-pa-images-via-getty-images-63267d3.jpeg" width="938" height="584" alt="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" title="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" /> Wcześniej uważano jednak, że to Półwysep Apeniński był jednym ze schronów dla ludzi z kultury graweckiej w okresie maksimum ostatniego zlodowacenia. Dotychczas nie znaleziono właściwych dowodów, które by potwierdzały tę tezę. Zespół badawczy nie znalazł jednak śladów genetycznych ludzi z tej kultury. Zamiast nich odnaleźli przedstawicieli innej społeczności z odmienną pulą genów. – Sądzimy, że osobnicy związani z późniejszą kulturą, nazywaną epigrawetien. Jej przedstawiciele różnili się genetycznie od poprzednich mieszkańców tego obszaru – twierdzi współautor badania He Yu. – Naszym zdaniem ci ludzie pochodzili z Bałkanów. Najpierw przybyli do dzisiejszych północnych Włoch w okresie maksimum ostatniego zlodowacenia, a następnie emigrowali dalej, aż do Sycylii – dodaje uczony. Źródło: Nature Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Co spowodowało wyginięcie mamutów? Naukowcy proponują nowe wyjaśnienie.
Naukowcy twierdzą, że to nie ludzie spowodowali wyginięcie mamutów.
W tym artykule: Naukowcy właśnie zaproponowali nową hipotezę „Środowiskowe DNA” Spór o to, co tak naprawdę spowodowało ogólne wymarcie gatunków zwierząt określanych jako arktyczna megafauna, do której należał też mamut włochaty trwa od ponad stu lat. Proponowane przyczyny obejmują różne czynniki od zabijania ich przez ludzi po zmiany klimatu. Naukowcy właśnie zaproponowali nową hipotezę Główną przyczyną wyginięcia mamutów zdają się być zmiany klimatyczne i zmieniające się wzorce wegetacji roślin stanowiących ich pożywienie. Jednocześnie według naukowców mamuty przetrwały na Ziemi znacznie dłużej niż sądzono. Wcześniej twierdzono, że mamuty wełniste wyginęły około 10 000 lat temu. Okazuje się jednak, że ostatnie z nich żyły na Syberii jeszcze 3 900 lat temu! Badanie sugeruje, że unikalna roślinność stanowiąca pożywienie tych ogromnych ssaków na obszarach północnej Syberii istniała przez tysiące lat dłużej niż się spodziewano, co pomogło mamutom utrzymać się przy życiu. Ostatecznie jednak wahania dotyczące ilości tych roślin doprowadziły do ich zbyt małej ilości, która mogłaby wyżywić obecne tam ostatnie populacje mamutów. Jednocześnie, jak pokazują najnowsze badania mamuty współistniały z ludźmi, którzy zasiedlali tamte tereny przez około 2 000 lat. W związku z tym nie ma możliwości, by ludzka aktywność wystarczyła do spowodowania wyginięcia mamutów zaledwie w ciągu kilkunastu, najwyżej kilkudziesięciu stuleci po pierwszym ich kontakcie z ludźmi. Jak mówi Yucheng Wang, naukowiec z Uniwersytetu w Cambridge, przewodzący omawianym badaniom, „Rozmieszczenie ludzi w czasie było prawie całkowicie niezwiązane z obecnością megafauny, jaką stanowiły m.in. mamuty". Dokładne określenie kiedy mamuty włochate zniknęły z powierzchni Ziemi z powodu ograniczonej liczby ich odnalezionych skamielin. Dlatego Wang razem ze swoim zespołem zastosował nową metodę – zbadali tzw. „środowiskowe DNA” lub „eDNA" pochodzące z roślin i zwierząt znalezionych na terenach, na których żyły kiedyś mamuty. „Środowiskowe DNA” „Środowiskowe DNA” to DNA zachowane w próbkach takich jak gleba, woda, powietrze i inne próbki pochodzenia biologicznego. Na przykład, zwierzęta wydalają eDNA poprzez mocz, kał, a po śmierci ich materiał genetyczny pochodzący z fragmentów kości, włosów i komórek skóry wchodzi w kontakt z cząsteczkami gleby. Z czasem DNA zagęszcza się w warstwach gleby. Kolejne jej warstwy odpowiadają różnym okresom czasu, co pozwala badaczom lepiej zrozumieć okres w jakim żyły i wyginęły te zwierzęta. Zespół badawczy wyodrębnił i zsekwencjonował eDNA w warstwach syberyjskiej gleby, a następnie porównał te dane z DNA wyodrębnionym ze współczesnych roślin arktycznych. Zebrano w ten sposób ponad 500 próbek eDNA roślin i zwierząt z ostatnich 50 000 lat. Badania zespołu Wanga sugerują, że wzrost średnich temperatur, który nastąpił po ostatnim glacjalnym maksimum (czyli okresie kiedy pokrywy lodowe były najgrubsze), spowodował topnienie pokryw lodowych, co stworzyło warunki do rozwoju roślinności charakterystycznej dla terenów podmokłych na północnosyberyjskim płaskowyżu. Jednocześnie mamutom trudniej było się poruszać po podmokłych terenach i uzyskać dostęp do roślin, które wcześniej stanowiły podstawę ich jadłospisu.
Pierwsi ludzie w obu Amerykach mogli pojawić się już w epoce lodowcowej
To nie są najstarsze dowody na przybycie ludzi do obu Ameryk, jednak wydają się najbardziej wiarygodne. Pochodzenie kamiennych narzędzi z jaskini Chiquihuite wzbudza kontrowersje.
W tym artykule: Kim byli pierwsi Amerykanie? Nie wszystkie dowody zostały potwierdzone Archeolodzy prowadzący wykopaliska w amerykańskim stanie Nowy Meksyk znaleźli skamieniałe odciski ludzkich stóp. Odkrycie wskazuje na to, że ludzie mieszkali na terenie dzisiejszych Stanów Zjednoczonych już podczas ostatniej epoki lodowcowej, czyli znacznie wcześniej niż do tej pory zakładali naukowcy. Czy to najstarsze dzieło sztuki na świecie? Archeolodzy są podzieleni Autorzy badań twierdzą, że ślady dziecięcych stóp i dłoni powinny być uważane za przykład sztuki prehistorycznej. Nie wszyscy archeolodzy zgadzają się jednak z tym, że znalezione odcis... Kim byli pierwsi Amerykanie? Odnalezione odciski stóp nie są najstarszym dowodem na przybycie ludzi do obu Ameryk, jednak wydają się najbardziej wiarygodne. W tym samym regionie archeolodzy odkryli również ślady mamutów, bydła i wielbłądów. Pojawienie się ludzi w Ameryce Północnej i Południowej było kluczowym momentem w trakcie pierwszych migracji. Kwestią sporną pozostaje, kiedy się to wydarzyło. Kamienne narzędzia sprzed około 13 tys. lat odnalezione w jaskini Chiquihuite (środkowy Meksyk) wskazują na to, że pierwszymi ludźmi w Nowym Świecie byli przedstawiciele prehistorycznej kultury Clovis. Coraz więcej dowodów podważa jednak te hipotezy. W zeszłym roku naukowcy ustalili, że narzędzia liczyły jednak co najmniej 26 500 lat. Co więcej, komputerowa symulacja wykazała, że jaskinia była położona w głębi lądu. To potwierdza przypuszczenia, jakoby pierwsi ludzie dotarli do obu Ameryk już 33 300 lat temu. Znaleziska z jaskini Chiquihuite budzą jednak kontrowersje wśród naukowców i nie chodzi tylko o rozbieżność w datowaniu ich powstania. Część archeologów nie jest pewna, czy wykopane przedmioty rzeczywiście są wyrobami ludzi, czy może po prostu kamieniami o nieregularnych kształtach. W Oceanie Spokojnym odkryto nowe gatunki gąbek szklanych Wody wokół Nowej Zelandii są jeszcze bardziej zróżnicowane biologicznie, niż pierwotnie przypuszczono. Nie wszystkie dowody zostały potwierdzone Odciski stóp znalezione w Parku Narodowym White Sands wydają się wiarygodnym źródłem wiedzy o migracjach ludzi. Większość śladów należała najprawdopodobniej do dzieci i nastolatków. Powstały od około 19 000 do 26 500 lat temu. W tym czasie lodowce zajmowały mniej więcej jedną trzecią Ziemi. Naukowcy szacują, że odkrycie pochodzi z czasów, zanim zbliżające się do siebie lodowce zamknęły korytarz, który łączył masy lądowe Azji i Ameryki Północnej. To, że ludzie tak wcześnie zasiedlili obie Ameryki, sugeruje również, że starożytni łowcy (o ile istnieli) polowali na mamuty i inne zwierzęta w sposób zrównoważony. W przeciwnym fauna wyginęłaby jeszcze dużo wcześniej. Badania nad śladami pierwszych Amerykanów nadal są w toku. Prace musiały zostać wstrzymane z powodu pandemii, ale ich wznowienie jest planowane na styczeń 2022 r. Źródło: Science
Wiemy, gdzie podróżował mamut żyjący 17 tys. lat temu. Odczytano to z jego kłów
Analiza chemiczna ciosów mamuta włochatego (Mammuthus primigenius) przemierzającego Ziemię w czasie ostatniej epoki lodowcowej pokazuje, jak wielkie odległości przebył i którędy podróżował ponad 17 000 lat temu.
Naukowcy zrekonstruowali podróż mamuta za pomocą chemicznych „znaczników GPS” zachowanych w jednym z jego kłów. Autorzy badania wyjaśniają, że każde miejsce na Ziemi ma odrębną sygnaturę chemiczną opartą na różnicach w jego geologii. Proporcje różnych izotopów pierwiastków obecne w podłożu skalnym i wodzie tworzą unikalny profil, specyficzny dla każdego miejsca na Ziemi. Profil ten pozostaje spójny przez tysiąclecia i stanowi swoisty „odcisk palca” danego regionu, który można znaleźć w roślinach, skałach, a nawet – szczątkach zwierząt. Gdy przed tysiącami lat mamuty włochate pasły się na arktycznych równinach, te tzw. sygnatury izotopowe pozostawiły ślad w ich rosnących kłach. Tym sposobem jeden z kłów mamuta stał się doskonałym zapisem wszystkich miejsc, jakie zwierzę odwiedziło za życia – z dokładnością niemal co do dnia. Choć mamuty dawno wymarły - znów się na nie poluje. Tym razem dla skamielin Prehistoryczni łowcy polowali na mamuty dla mięsa. Dzisiaj w rosyjskiej Arktyce poszukiwanym trofeum są cenne mamucie ciosy Mamut przemierzał tereny Alaski i Kanady Do tej pory nikt nie analizował chemicznych znaczników GPS na całej długości kła mamuta. To zdecydowanie największe i najbardziej wszechstronne badanie tego rodzaju – mówi współautor badania Matthew Wooller, paleoekolog z University of Alaska Fairbanks. Analiza chemiczna kła pokazała, że zwierzę przemierzało tereny dzisiejszej Alaski i Kanady. Pokonywało je tak wiele razy, że łączny dystans tych wędrówek odpowiada niemal dwóm okrążeniom Ziemi. Zdaniem autorów badania to ważna wskazówka dotycząca tego, dlaczego mamuty wyginęły. Chociaż naukowcy wiedzą sporo o diecie, genetyce i środowisku mamutów włochatych, wgląd w historie pojedynczych zwierząt jest ograniczony. W nowych badaniach analiza kła o długości 1,7 metra wykazała, że należał on do samca mamuta, który zmarł około 17 100 lat temu, gdy miał co najmniej 28 lat. W Jakucji odkryto nosorożca włochatego z epoki lodowcowej. „Doskonale zachowany” Nosorożec włochaty ze Staruni to jedno z najważniejszych odkryć paleontologicznych na terenie dzisiejszej Ukrainy. Jedyny na świecie kompletny egzemplarz tego wymarłego gatunku został odnale... Historia mamuta zapisana w kości Naukowcy przecięli kieł, aby odsłonić warstwy wzrostu, które przypominają słoje drzewa. Następnie wykorzystali lasery do zbadania składu chemicznego ciosów w około 340 tys. punktów na całej długości kości, po czym porównali profile izotopowe z każdego z punktów z danymi geologicznymi Alaski i północno-zachodniej Kanady. W kolejnym kroku użyli algorytmu komputerowego do wyznaczenia najbardziej prawdopodobnych tras, które mógł pokonywać mamut – cofając się od miejsca, w którym znaleziono jego szczątki. Okazało się, że mamut spędził większość swojego wczesnego życia w dorzeczu Jukonu i na obszarze obecnej Alaski, gdzie wielokrotnie odbywał dalekie podróże między mniejszymi terytoriami. Zachowanie migracyjne jest podobne do zachowań współczesnych grup słoni, co sugeruje, że młody mamut poruszał się ze stadem. W wieku około 16 lat wzór izotopowy w ciosie staje się bardziej zmienny. Mamut prawdopodobnie wędrował na większe odległości w mniej regularny sposób niż wcześniej. Może to wskazywać, że pozostawił swoje stado, aby swobodnie wędrować, co jest również charakterystyczne dla dojrzałych samców współczesnych gatunków słoni. 6 gatunków zwierząt, które moglibyśmy przywrócić do życia Oczywiście jeśli najpierw pokonamy pewne bariery technologiczne i dylematy natury etycznej. W ciągu ostatniego półtora roku życia zwierzęcia, jego podróże zostały znacznie ograniczone i skupiły się w pobliżu północnego wybrzeża Alaski, w obrębie koła podbiegunowego. Charakterystyczny wzór izotopowy zarejestrowany u nasady kła samca wykazał, że zwierzę prawdopodobnie zmarło z głodu. Odkrycie potwierdza teorię, że za wyginięcie mamutów może odpowiadać ocieplenie ówczesnego klimatu i utrata siedlisk. Inna z dominujących teorii mówi, że za wymarcie tych starożytnych gigantów odpowiadają praludzie i rozwój kultury łowieckiej. Źródło: Science.
Substancja znaleziona w lodzie Antarktyki może rozwikłać tajemnicę Marsa
Jarozyt – kruchy, żółto-brązowy minerał powszechnie występujący na Marsie, odkryto w rdzeniu lodowym z Antarktyki. Badania sugerują, że minerał powstał w ten sam sposób zarówno na Ziemi, jak i na Marsie – z pyłu uwięzionego w starożytnych złożach lodu.
W tym artykule: Punkt wspólny Przełomowe odkrycie, opisane na łamach Nature Communications, jest też dowodem na to, jak istotne były lodowce dla kształtowania się Czerwonej Planety. Naukowcy twierdzą, że nie tylko wyrzeźbiły one doliny, które możemy dziś obserwować, ale także pomogły stworzyć to, z czego zbudowany jest Mars. Jarozyt został po raz pierwszy zaobserwowany na Marsie w 2004 roku, kiedy łazik NASA Opportunity przejechał po pokrytej nim powierzchni. Odkrycie trafiło na pierwsze strony gazet, ponieważ do wykształcenia się jarozytu potrzebna jest woda, a także żelazo, siarczan, potas i kwaśne środowisko. Warunki trudne do spełnienia na Marsie. W związku z tym naukowcy zaczęli teoretyzować, w jaki sposób jarozyt mógł znaleźć się na Czerwonej Planecie w tak dużej ilości? Niektórzy sądzili, że jest pozostałością po parowaniu niewielkich ilości słonej, kwaśnej wody. Ale alkaliczne skały bazaltowe w skorupie Marsa zneutralizowałyby kwaśną wilgoć – odpowiada Giovanni Baccolo, geolog z Uniwersytetu Milan-Bicocca i główny autor nowych badań. Innym pomysłem było założenie, że jarozyt powstał w ogromnych pokładach lodu, które mogły pokrywać Marsa miliardy lat temu. Gdy pokrywa lodowa rosła, w lodzie gromadził się pył i mógł zostać przekształcony w jarozyt w błotnistych kieszeniach między kryształkami lodu. Ale tego procesu nie zaobserwowano nigdzie indziej w Układzie Słonecznym, pozostawał więc nie do udowodnienia. View oEmbed on the source website Na Ziemi jarozyt można znaleźć rzadko, głównie w stosach odpadów pogórniczych, które zostały wystawione na działanie powietrza i deszczu. Nic dziwnego, że nie spodziewano się go na Antarktydzie. Zresztą Baccolo, który dokonał odkrycia, wcale go nie szukał. Poszukiwał minerałów, które mogłyby wskazywać na cykle epoki lodowcowej. W ramach badań analizował rdzeń lodowy o długości 1620 metrów, który jest zapisem tysięcy lat historii Ziemi. W najgłębszych pokładach lody natrafił na dziwne cząsteczki pyłu, które – jak sądził - mogły być jarozytem. Aby potwierdzić, że chodzi o marsjański minerał, zespół Baccolo zmierzył sposób, w jaki pył pochłania promieniowanie rentgenowskie. Zbadali również ziarna pod silnym mikroskopem elektronowym, potwierdzając, że jest to jarozyt. Punkt wspólny W opublikowanym w tym miesiącu artykule badacze podają, że cząsteczki jarozytu były zauważalnie popękane i pozbawione ostrych krawędzi, co świadczy o tym, że utworzyły się i uległy erozji w wyniku chemicznego ataku w kieszeniach w lodzie. Badania sugerują, że jarozyt tworzy się w ten sam sposób na Marsie. Megan Elwood Madden, geochemiczka z University of Oklahoma, niezaangażowany w badania, mówi, że wyniki są interesujące, ale nadal nie tłumaczą, skąd na Marsie tak duże pokłady jarozytu. W końcu mowa o złożach grubości kilku kilometrów, kiedy na Antarktydzie znaleziono zaledwie kilka cząsteczek. Baccolo przyznaje, że rdzeń lodowy zawierał cząsteczki mniejsze niż rzęsa lub ziarnko piasku. Wyjaśnia jednak, że na Marsie jest znacznie więcej pyłu niż na Antarktydzie, do której docierają tylko niewielkie ilości unoszącego się w powietrzu popiołu i brudu z północnych kontynentów. – Mars to takie zakurzone miejsce, wszystko tam jest pokryte kurzem – tłumaczy badacz w rozmowie z Science Mag. Większa ilość pyłu i odpowiednie warunki sprzyjałaby tworzeniu się większych ilości jarozytu. Baccolo chce wykorzystać rdzeń Antarktydy do zbadania, czy starożytne marsjańskie złoża lodowe były miejscami formowania się też innych minerałów. Jego zdaniem jarozyt pokazuje, że marsjańskie lodowce nie były tylko narzędziami do „rzeźbienia terenu”, ale mogły przyczynić się do tego, jak wygląda chemiczny skład Marsa.
Z wiecznej zmarzliny wydobyto mumię szczenięcia wilka
Suczka znaleziona została na terytorium kanadyjskich Indian z plemienia Tr’ondëk Hwëch’in. Dostali prawo nazwania zwierzęcia, wybrali słowo Zhùr (czyt. żur) oznaczające w ich języku właśnie wilka. To, czego przez ostatnie 4 lata paleobiolodzy dowiedzieli się o młodej wilczycy zostało opisane w czasopiśmie „Current Biology”.
Gdy Neil Loveless latem 2016 roku wodą pod ciśnieniem wypłukiwał cenne osady ze zmrożonej ziemi, nie spodziewał znaleźć się najstarszej mumii wilka w Kanadzie. Na szczęście dla nauki Loveless natychmiast umieścił drobne ciało wilka w zamrażarce i zgłosił znalezisko władzom. View oEmbed on the source website Niemal kompletna mumia 7-tygodniowej suczki wilka szarego została wydobyta z wiecznej zmarzliny przez poszukiwacza złota. Szczeniak żyjący w końcówce plejstocenu pomaga naukowcom zrozumieć jak wilki migrowały z Europy przez Azję do Ameryki Północnej. fot. GOVERNMENT OF YUKON/yukon.ca - To najbardziej kompletna mumia wilka w historii. Jest wszystko, od futra po brodawki na języku. Właściwie brakuje jej tylko oczu. A dzięki temu, że mamy ją w całości, mogliśmy zrekonstruować jej życie – tłumaczy główna autorka badania, prof. Julie Meachen z wydziału anatomii amerykańskiej szkoły medycznej Des Moines University. Pierwszą rzeczą, jaką spróbowano ustalić to jakim sposobem jej ciało mogło zostać tak kompletnie zachowane. Konieczny był splot różnych wydarzeń, by ciało przetrwało w ziemi 57 tys. lat. W tym przypadku zwierzę pogrzebała ziemia po zawaleniu się sklepienia nory, w której mieszkała. fot. GOVERNMENT OF YUKON/yukon.ca - O ile np. na Syberii, z racji cech tamtejszej tundry, podobne kompletne mumie sprzed tysięcy lat się zdarzają, to na kanadyjskim Jukonie, Alasce czy generalnie, w Ameryce Północnej, podobne odkrycia z epoki lodowcowej właściwie się nie zdarzają - „National Geographic” cytuje prof. Meachen. Mająca od 6 do 7 tygodni w chwili nagłej śmierci, Zhùr weszła dopiero co w etap w którym z mleka matki przeszła na pierwsze pokarmy stałe. Analiza geochemiczna jej zębów pokazała, że w skład jej diety wchodziły głównie ryby z rzek i potoków. Współczesne wilki żyjące na Alasce chętniej złowią rybę niż będą męczyć się z większą zwierzyną. fot. GOVERNMENT OF YUKON/yukon.ca W raz ze zwierzęciem zachowała się niczym w kapsule czasu genetyczna historia jej gatunku. Zhùr żyła w okresie interglacjału, gdy lodowce wycofały się nieco na północ odsłaniając lasy sosnowe i łąki. W tamtych czasach żyły mastodonty, wielbłądy, wielkie bobry i, jak pokazuje obecność suczki, szare wilki. Do Ameryki Północnej dostały się po moście lądowym istniejącym pół miliona lat temu na dzisiejszej cieśninie Beringa. Możliwość zbadania DNA młodej wilczycy pozwoliła Meachen potwierdzić istnienie w końcówce plejstocenu na terenie Kanady grupy wilków innej budowy genetycznej, niż ta żyjąca obecnie. DNA Zhùr łączy ją zarówno z wilkami żyjącymi na Alasce jak i tymi z kontynentu eurazjatyckiego. ​
Najstarszy na świecie kawałek lodu może skrywać tajemnice epoki lodowcowej
Pęcherzyki powietrza sprzed 1,5 miliona lat odkryto w najstarszym na świecie rdzeniu lodowym, którego wiek szacuje się na 2,7 mln lat. Próbki powietrza zawierają niższe niż się spodziewano poziomy dwutlenku węgla. Jak to wpłynie na nasze rozumienie przeszłego klimatu Ziemi?
Poziomy dwutlenku węgla znalezionego w próbce są „zdumiewająco niskie” – mówi Yige Zhang, paleoklimatolog z Texas A&M University. Dodaje, że opublikowane w Nature badanie jest „dość interesujące”, ponieważ informuje o pierwszych bezpośrednich pomiarach gazów atmosferycznych z okresu sprzed 1,5 mln lat. Jakieś 2,6 miliona lat temu Ziemia weszła w okres znany jako plejstocen, w którym nasza planeta w regularnych odstępach – co 40 000 lat – przechodziła przez okresy głębokiego zlodowacenia. Około 1 miliona lat temu, podczas tak zwanego przejścia środkowego plejstocenu, cykl okresów lodowcowych i międzylodowcowych zmienił się z 40 000 na 100 000 lat. Jak doszło do nagłej zmiany klimatu? Jedna z teorii mówi, że nastąpiła, gdy Ziemia zareagowała na zmiany na orbicie i nachylenie jej trasy wokół Słońca. Niektórzy naukowcy sugerują, że za zmianą cykli stoi zmiana w poziomie dwutlenku węgla w ziemskiej atmosferze. Jednym ze sposobów sprawdzenia tej teorii może być zbadanie próbek atmosfery ziemskiej sprzed lodowcowego „przewrotu”. Przed odkryciem obecnie najstarszego rdzenia lodowego, najstarsze próbki gazów, jakie można było badać, znajdowały się w bąbelkach uwięzionych w lodzie około 800 000 lat temu. Ale w 2015 roku zespół kierowany przez Johna Higginsa, geochemika z Princeton, odkopał lodowy rdzeń, którego wiek określono na 2,7 mln lat. - Rozwiązanie jednej z największych zagadek systemu klimatycznego i odpowiedź na pytanie, dlaczego w trakcie przejścia środkowego plejstocenu zmieniła się cykliczność okresów lodowcowych/międzylodowcowych, pozwoli nam lepiej zrozumieć działanie systemu klimatycznego, zwłaszcza roli gazów cieplarnianych, takich jak dwutlenek węgla czy metan. Jest to niezbędne, aby móc rzetelnie przewidywać przyszłość naszego klimatu w perspektywie długoterminowej - mówi Olaf Eisen, koordynator innego projektu w ramach którego trwa poszukiwanie prehistorycznych rdzeni lodowych. Na początku rekordowo stary lód wydawał się zawierać próbki powietrza o zdumiewających poziomach CO2, kilkakrotnie większych niż 407 cząsteczek na milion (ppm), które odnotowujemy dzisiaj - mówi Yuzhen Yan, geochemik z Princeton, który kierował badaniami. Jednak dalsza analiza wykazała, że pęcherzyki zostały zanieczyszczone przez dwutlenek węgla przesiąkający spod lodu, prawdopodobnie uwalniany przez drobnoustroje. Oznaczało to, że zespół musiał odrzucić dane z części wcześniejszych próbek. Kiedy naukowcy przyjrzeli się poziomom CO2 w próbkach sprzed 1,5 miliona lat, stwierdzili, że średnio są one dość podobne do tych, jakie panowały na Ziemi po wydłużeniu cyklów zlodowacenia. – To zaskakujące odkrycie, biorąc pod uwagę szerokie dowody na to, że świat we wczesnym plejstocenie był cieplejszy, zanim okresy zlodowaceń się wydłużyły. Podejrzewam, że aby to było możliwe, konieczne były wyższe poziomy CO2. Ale to nie jest coś, co tutaj widzimy – mówi Yan. Wyniki badań nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, jednak udało się ustalić, że poziom CO2 był średnio o 24 ppm niższy w okresach zlodowaceń po przejściu środkowego plejstocenu, w porównaniu z epokami lodowcowymi w poprzedniej erze. To sugeruje, że świat był dość wrażliwy na CO2, a do przejścia mogło dojść dzięki czemuś w rodzaju niewielkiego zakłócenia prądów, które napędzają magazynowanie CO2 w oceanie – sugerują naukowcy. Zespoły badawcze poszukują kolejnych rdzeni lodowych i próbek powietrza sprzed milionów lat.
Znaleziono doskonale zachowane szczątki niedźwiedzia z epoki lodowcowej
Podczas zwykłego dnia pracy pasterze reniferów w rosyjskiej Arktyce odkryli nietypowe szczątki. Okazało się, że należą do niedźwiedzia z epoki lodowcowej, a naukowcy zachwycają się ich idealnym stanem.
Szczątki pradawnego niedźwiedzia zostały osłonięte w wyniku topnienia wiecznej zmarzliny na Wyspach Lachowskich w północno-wschodniej Rosji. Dzięki nosowi i zębom w nienaruszonym stanie naukowcy określili, że jest to gatunek niedźwiedzia brunatnego, który stąpał po terenach dzisiejszej arktyki od 22 000 do 39 5000 lat temu. Szczątki trafiły do Północno-Wschodniego Uniwersytetu Federalnego w Jakucku, gdzie będą dalej studiowane. fot. Północno-Wschodni Uniwersytet Federalny w Jakucku Znani z badań nad mamutami i innymi prehistorycznymi gatunkami naukowcy ze wspomnianego uniwersytetu twierdzą, że jest to niezwykłe odkrycie. Badaczka paleontologii Dr Lena Grigorieva twierdzi, że prehistoryczny niedźwiedź jest pierwszym i jedynym znaleziskiem tego rodzaju z zachowaną tkanką miękką, które można podziwiać w jednym kawałku. "Jest on całkowicie zachowany, z wszystkimi narządami wewnętrznymi na miejscu, nawet z nosem" - powiedziała – "Wcześniej znajdowano tylko czaszki i kości. To znalezisko ma wielkie znaczenie dla całego świata". Dr Grigorieva sądzi, że odnalezione zwierzę prawdopodobnie jest starożytnym krewnym niedźwiedzia brunatnego, gatunku występującego dziś w całej Eurazji i Ameryce Północnej. Według oficjalnego komunikatu prasowego Północno-Wschodniego Uniwersytetu Federalnego w Jakucku do udziału w badaniach nad znaleziskiem zostaną zaproszeni również inni rosyjscy naukowcy, ale więcej szczegółów zostanie podanych dopiero za jakiś czas. W oświadczeniu zapowiedziano, że zgodnie z sugestią Maxima Cheprasova z laboratorium Muzeum Mamutów, w pierwszej kolejności przeprowadzona zostanie analiza radiowęglowa, która umożliwi naukowcom określenie dokładnego wieku znalezionego niedźwiedzia. fot. Północno-Wschodni Uniwersytet Federalny w Jakucku Zamarznięta tusza niedźwiedzia została znaleziona przez pasterzy reniferów na wyspie Bolszoj Lachowsky – największej z Wysp Lachowskich, które są częścią archipelagu Nowych Wysp Syberyjskich, leżącego między Morzem Łaptowskim a Wschodnią Syberią. To nie jest pierwsze tego typu odkrycie wynikające ze zmian klimatycznych topnienie wiecznej zmarzliny – inne całkiem dobrze zachowane szczątki niedźwiedzia znaleziono również w dalekowschodnim regionie rosyjskiej Jakucji, znanym również jako Republika Sacha. Obecnie trwają badania DNA nad znalezionym okazem. W ciągu kilku ostatnich lat na rozległych obszarach rosyjskiego regionu Syberii odkryto również wiele mamutów, nosorożców wełnistych, oraz prehistorycznych źrebiąt, psów i ludzi. Wieczna zmarzlina to zjawisko trwałego utrzymywania się części skorupy ziemskiej w temperaturze poniżej punktu zamarzania wody niezależnie od pory roku. Powstaje w warunkach suchego, zimnego klimatu i obejmuje około 80% Alaski, większość północnej Kanady i 65% Syberii. Ciągła zmarzlina sięga aż do północnej Mongolii, występuje też w Górach Skandynawskich i na Grenlandii, nieciągłe zmarzliny zajmują zaś większość terytorium Tybetu, ale pojawiają się również w Alpach. Wieczną zmarzlinę odkryto również w okolicy Suwałk, na głębokości 357 metrów poniżej poziomu gruntu. Jest ona pozostałością po zmarzlinie z okresu ostatniego zlodowacenia, która przetrwała dzięki specyficznym warunkom geologicznym na tym obszarze.
NASA: Słońce mocno przygasło. Kiedyś oznaczało to tzw. małą epokę lodowcową
Ostatni raz Słońce było tak spokojne około 300 do 350 lat temu. Jak tłumaczy NASA, niska aktywność solarna w połączeniu z dużą aktywnością wulkaniczną przełożyły się wówczas na niecodziennie zimny klimat.
Zjawisko to nałożyło się na istniejącą już tzw. małą epokę lodowcową, która klimatycznie występowała od połowy XVI wieku do końca wieku XIX. Wówczas to w rejonie północnego Atlantyku średnie temperatury spadły o około 1 st. C. Tak się złożyło, że po okresie świetności dla Polski nastąpiły wtedy mroczne czasy. - Potop szwedzki i wojna polsko-rosyjska pod koniec lat 50. XVII wieku przynoszą zniszczenia, które sprawiają, że polska gospodarka i społeczeństwo tracą swoją odporność na ”niepogodę” – czytamy na histmag.org w tekście o wpływie MEL na Rzeczpospolitą Obojga Narodów. View oEmbed on the source website Czy podobna sytuacja może się powtórzyć? Nie zajmujemy się kwestiami bezpieczeństwa, ale drugi Potop Szwedzki nam chwilowo nie grozi. Co do Rosji, to musimy wierzyć w skuteczność nami rządzących w zapewnieniu Polakom bezpieczeństwa. Zostaje więc nauka i kwestia ”cichego” Słońca. Każdego dnia wyglądając przez okno widzimy mniej więcej ten sam obrazek: budzi się dzień, zza horyzontu unosi się święcący dysk i krąży nam przez pewien czas nad głową, potem znika a my zasypiamy. Ten powtarzający się cykl podświadomie sugeruje pewną niezmienność naszej gwiazdy. Tymczasem to ciało niebieskie buzuje energią i dynamicznie zmienia swoje zachowanie. Naturalnie, odbywa się to w cyklach. Z czasem nauczyliśmy się je dostrzegać, obliczać i przewidywać kolejne zmiany. Wiemy np., że trwają one zwykle 11 lat. View oEmbed on the source website W ich trakcie Słońce osiąga szczyt (lub dwa) aktywności a potem uspokaja się aż do solarnego minimum. Czyli okresu, w którym aktualnie się znajdujemy. Gwiazda uwalnia mniej energii i mniej plam pojawia się na jej powierzchni. NASA obecną sytuację nazywa wręcz Wielkim Solarnym Minimum (ang. Grand Solar Minimum) i jako ostatnią równie niską aktywność wskazuje lata 1650 – 1715. Według prowadzonego przez agencję kosmiczną bloga Global Climate Change, obecne GSM nie ma potencjału, by wywołać kolejną małą epokę lodowcową. I właśnie wywołane przez człowieka zmiany klimatu są tego powodem. - Gazy cieplarniane ze spalonych paliw kopalnych dają sześciokrotnie silniejszy efekt niż ochłodzenie wynikłe z trwającej dekady niskiej aktywności Słońca. Nawet gdyby GSM trwał 100 lat, globalna temperatura nadal by rosła – wyjaśniono. View oEmbed on the source website Od lat wiedzieliśmy, że Wielkie Solarne Minimum nadchodzi. Jak tłumaczy NASA, w 2014 roku aktywność naszej gwiazdy była największa. Z czasem liczba plam na jej powierzchni zaczęła maleć, osiągając niskie wartości na początku 2019 roku. Nie oznacza to, że urządzenia komunikacyjne czy nasze życie na Ziemi nie są zagrożone. W okresach bez gwałtownych wybuchów, ze strony Słońca docierają do Ziemi strumienie silnie naenergetyzowanych cząsteczek wyrzucanych z tzw. dziur koronalnych otwierających się w atmosferze gwiazdy. Istniejące przez większą część cyklu słonecznego ponad biegunami Słońca, dziury koronalne są źródłami wiatru słonecznego o dużej prędkości. I co zauważa NASA, właśnie w okresie solarnego minimum mogą pozostawać otwarte (i emitować cząsteczki) dłużej. Nawet pół roku. Co gorsza, mniej aktywne Słońce ma słabsze pole magnetyczne. A to jest tarcza chroniąca życie przed zabójczym promieniowaniem spoza Układu Słonecznego. Generowane jest ono w różnych miejscach naszej galaktyki np. podczas wybuchu supernowych. Ziemia ma własną magnetyczna tarczę, ale już np. astro-, taiko- oraz kosmonauci pracujący na orbicie nie są tak dobrze zabezpieczeni. View oEmbed on the source website Wraz z końcem tego solarnego minimum zakończy się 24. obserwowany przez nas cykl aktywności Słońca. Szczyt aktywności cyklu 25-go przypadnie na lipiec roku 2025. Jan Sochaczewski