Fińscy łowcy i zbieracze pozyskiwali czerwony barwnik z odległości setek kilometrów. To był ich „szlak bursztynowy”
Ponad pięć tysięcy lat temu tereny dzisiejszej Finlandii zamieszkiwały plemiona łowców, zbieraczy i rybaków. Chociaż tereny fińskiej tajgi wypełniała wszechobecna zieleń, to w ich życiu wiele było… czerwieni. Ochra stanowiła nie tylko barwnik, ale także ważny element rytuałów, po który wyruszali setki kilometrów od domu.
Naukowcy udowodnili, że ochra – czerwony barwnik – używana przez dawnych Finów, pochodziła z wielu zaskakujących źródeł. Po ten barwnik składany w grobowcach musieli wyruszać bardzo daleko… lub zdobywać go na drodze wymiany z innymi ludami. Mieli swój własny „szlak bursztynowy”, tylko po co? Czerwony barwnik w fińskich grobach Życie łowców-zbieraczy w fińskiej tajdze około 5500 lat temu skupiało się wokół małych osad, a ci poruszali się między nimi głównie drogami wodnymi. Te prehistoryczne społeczności oznaczały ważne miejsca w specyficzny sposób: malując łosie i łodzie na skalnych ścianach przy użyciu ochry – intensywnie czerwonego pigmentu ziemnego. Tą samą ochrą barwili swoich zmarłych oraz przedmioty, które składali z nimi do grobu… a przynajmniej tak myśleliśmy. Ochra ochrze nierówna? Zespół badaczy z Uniwersytetu w Helsinkach przeprowadził pierwszą w Finlandii analizę geochemiczną ochry z grobów i stanowisk osadniczych kultury ceramiki grzebykowej. Wyniki ich zaskoczyły – wskazali bowiem, że ochra używana w rytuałach pogrzebowych podchodziła z różnych źródeł (innych niż ta używana do malowideł), a niekiedy w jednym grobie znajdowały się jej odmienne typy. Jej pochodzenie musiało mieć dla Finów głębokie znaczenie. Tajemnicze różnice chemiczne pomiędzy barwnikami Jak naukowcy wpadli na trop? Marja Ahola, badaczka prowadząca analizę, zauważyła, że próbki ochry pobrane z tego samego grobu różniły się składem chemicznym. Musiały więc mieć różne pochodzenie. Może to oznaczać, że pochodzenie pigmentu miało wymiar symboliczny – być może podkreślało tożsamość konkretnego zmarłego lub miało znaczenie rytualne. Ochra z pewnością nie była wybierana jedynie ze względu na kolor. Do analizy próbek wykorzystano techniki fluorescencji rentgenowskiej (XRF) oraz skaningowej mikroskopii elektronowej (SEM-EDS). Pozwoliły one zidentyfikować różnice w składzie pierwiastkowym poszczególnych próbek. Sieć wymiany surowców w prehistorycznej Europie Konkretne typy ochry występowały tylko w wybranych regionach geograficznych, co potwierdza istnienie złożonego systemu pozyskiwania tego pigmentu. Barwnik chemicznie podobny do tego pozyskanego z grobów odnaleziono dopiero setki kilometrów dalej, co sugeruje, że pigment był transportowany w ramach sieci wymiany surowców, a ta musiała obejmować znaczne obszary. Zespół badaczy wysunął hipotezę, że w tej samej sieci wymiany transportowano również bursztyn z regionu Morza Bałtyckiego oraz łupkowe ozdoby pierścieniowe produkowane w rejonie jeziora Onega. Zasięg takiej wymiany sięgał więc kilkuset kilometrów. Długie dystanse i wymiana materiałów są według naukowców typowe dla epoki kamienia, chociaż z naszej perspektywy wydaje się to wręcz nierealne. Przemieszczanie się ochry mogło również podkreślać wartość symboliczną pigmentu – im dalszą drogę przebył, tym mógł być bardziej „magiczny”. Pradawny „szlak bursztynowy” Odpowiednikiem tego handlowego precedensu w późniejszych wiekach był tzw. „szlak bursztynowy”, czyli rozbudowana trasa wymiany łącząca północ Europy z regionami południowymi. W epoce kamienia, choć skala i organizacja były inne, same mechanizmy wymiany opierały się na kontaktach pośrednich – pigmenty, surowce i przedmioty przemieszczały się z rąk do rąk, przechodząc przez kolejne wspólnoty, aż trafiały do ostatecznych użytkowników. Nawet w dalekiej tajdze. Źródło: University of Helsinki, European Journal of Archeology, nordicstoday.com Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kim była ta kształtna postać? Zaskakujące wyobrażenie kobiety sprzed tysięcy lat
Wenus paleolityczna to jedna z najbardziej zagadkowych i intrygujących ikon pradziejów. Kim była kobieta, którą przedstawiano z przerysowanymi kształtami i bez wyraźnej twarzy?
Spis treści: Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Charakterystyczny styl Wenus paleolitycznych – symbolika kobiecej sylwetki sprzed tysięcy lat Wenus z Willendorfu – najsłynniejsza figurka kobieca z paleolitu W trzech miejscach na terenie Polski odkryto przedstawienia kobiet sprzed kilkunastu tysięcy lat Znaczenie i funkcja wizerunków paleolitycznych Wenus Wenus paleolityczne to niewielkich rozmiarów figurki kobiece, które pojawiały się na rozległych terenach Europy i Azji już kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Znane z wyolbrzymionych cech kobiecych – piersi, bioder, pośladków – stały się przedmiotem licznych interpretacji i spekulacji. Niektóre z figurek pozbawione są wyraźnych rysów twarzy, dłoni czy stóp. Skoncentrowanie się na cechach płciowych sugeruje, że mogły pełnić funkcje związane z płodnością lub kultem kobiecości. Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Jednym z przejawów artystycznych zdolności człowieka są znajdowane przez archeologów figurki kobiece, znane jako Wenus paleolityczne. Na pierwsze takie rzeźby natknięto się w 1894 roku we Francji. Sporo podobnych artefaktów odkryto na przełomie XIX i XX wieku, ale są one nadal odkrywane w ostatnich latach, zarówno w Europie Zachodniej, jak i Środkowej. Najliczniejsze egzemplarze Wenus mają około 20 tysięcy lat, choć niektóre mogą być nawet starsze – sięgające okresu kultury graweckiej (ok. 29–22 tys. lat temu). Wiele z tych figurek cechuje przesadnie zaakcentowane cechy kobiece – szerokie biodra, pełne piersi i wyraźnie zaznaczone genitalia, przy jednoczesnym braku szczegółów twarzy i kończyn, co sugeruje symboliczne, a nie realistyczne przedstawienie kobiecości. Archeolodzy przypuszczają, że mogły one pełnić funkcje magiczno-religijne, związane z płodnością, macierzyństwem lub kultem przodków. Określenie „Wenus paleolityczna” to nawiązanie do rzymskiej bogini Wenus, identyfikowanej z grecką Afrodytą, boginią miłości i piękna. Nazwa ta została nadana przez pierwszych odkrywców z XIX wieku, choć nie odzwierciedla intencji paleolitycznych twórców. Najsłynniejszym antycznym posągiem Wenus jest Wenus z Milo, zwana również Afrodytą z Melo. Rzeźba ta powstała około 150–100 lat p.n.e. na Milos, greckiej wyspie w archipelagu Cyklad, w południowej części Morza Egejskiego. Obecnie znajduje się w Luwrze w Paryżu Charakterystyczny styl Wenus paleolitycznych – symbolika kobiecej sylwetki sprzed tysięcy lat Niezależnie od tego, gdzie odkryto figurki Wenus paleolitycznej – czy to w Polsce, Austrii, Czechach, Rosji czy Francji – wszystkie wykazują podobne cechy stylistyczne, co wskazuje na istnienie wspólnego kanonu estetycznego lub symbolicznego wśród różnych społeczności łowiecko-zbierackich Europy. Wyraźnie eksponowane są piersi, biodra i pośladki, co może sugerować ich związek z kultem płodności, kobiecości lub przetrwania rodu. Zdecydowanie mniejsze lub prawie nieobecne są kończyny, dłonie, stopy czy głowa – często całkowicie pominięte lub tylko schematycznie zaznaczone. Podobna stylizacja występuje również w rytach naskalnych oraz grawerowanych płytkach kamiennych, które mogły pełnić funkcję rytualną lub symboliczną. Figurki kobiece wykonywano z różnych materiałów – kamienia, kości mamutów, kości renifera, kości słoniowatych, a także z ceramiki, jak w przypadku słynnej Wenus z Dolní Věstonice z terenów dzisiejszych Czech, uważanej za najstarszy znany ceramiczny artefakt figuratywny na świecie (ok. 29 tys. lat). Wybór materiału mógł mieć znaczenie praktyczne, rytualne lub estetyczne. Wenus z Willendorfu – najsłynniejsza figurka kobieca z paleolitu Najsłynniejszą figurkę typu Wenus odkryto w 1908 roku w Willendorfie, niedaleko Krems w Dolnej Austrii, około 20 km od granicy z dzisiejszymi Czechami. Wykonana z wapienia oolitowego, który nie występuje lokalnie, co sugeruje, że materiał mógł zostać przyniesiony z dalszych regionów. Cała postać mierzy 11 cm wysokości i pierwotnie była pomalowana ochrą, czyli naturalnym czerwonym barwnikiem mineralnym, często używanym w praktykach rytualnych epoki kamienia. Rzeźba została datowana na ok. 28–25 tys. lat p.n.e., co lokuje ją w okresie kultury graweckiej. Przedstawia kobietę o wyjątkowo obfitych kształtach, z wyraźnie zaznaczonymi piersiami, dużym, wypukłym brzuchem oraz masywnymi udami i pośladkami. Ramiona są krótkie i prymitywnie wyrzeźbione, przy czym dłonie ledwo dostrzegalne. Szczególną uwagę przyciąga głowa pokryta spiralnym wzorem, który może przedstawiać fryzurę, nakrycie głowy lub symboliczną czapkę, głęboko nasuniętą na miejsce twarzy – ta pozostaje całkowicie niewidoczna, co wpisuje się w stylizację pozostałych Wenus paleolitycznych. Brak twarzy i schematyczne detale są interpretowane jako przejaw funkcji symbolicznej lub rytualnej, a nie realistycznego portretu. Figurkę odnaleziono w warstwie osadniczej w pobliżu ówczesnego stanowiska łowiecko-zbierackiego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wenus-paleolityczna-bogini-obiekt-westchnien-zagadkowe-przedstawienia-sprzed-wielu-tysiecy-lat-ccc4fa6.jpg" width="938" height="626" alt="Wenus paleolityczna. Bogini? Obiekt westchnień? Zagadkowe przedstawienia sprzed wielu tysięcy lat" title="Wenus paleolityczna. Bogini? Obiekt westchnień? Zagadkowe przedstawienia sprzed wielu tysięcy lat" /> W trzech miejscach na terenie Polski odkryto przedstawienia kobiet sprzed kilkunastu tysięcy lat Jedna płaska płytka obrobiona w taki sposób, by przypominała kobietę w ciąży, pochodzi z Jaskini Obłazowej w woj. małopolskim. To tam odkryto też najstarszy na świecie bumerang, który ma ok 32 tys. lat. Olbrzymi zbiór podobnych artefaktów ukazujących kobiety pochodzi z Wilczyc koło Sandomierza. Jest to 31 gotowych płytek z krzemienia przedstawiających w stylizowany sposób kobiety i kilkanaście płytek, nad którymi porzucono pracę przed jej zakończeniem. Natomiast w Dzierżysławiu na Górnym Śląsku na płytce znajdują się reliefy ukazujące prawdopodobnie kilka kobiet, również w formie charakterystycznej dla „Wenus”. Drugi zabytek z tego stanowiska to płytka w kształcie stylizowanej postaci kobiecej. Jest to maleństwo o długości 6 cm, czyli nawet mniejszej od długości długopisu. Do tej pory jednak archeologom nad Wisłą nie udało się odkryć figurki kobiecej z tego okresu. Znaczenie i funkcja wizerunków paleolitycznych Wenus Wiele tysięcy lat musiało minąć od momentu wykonania figurek i rytów ukazujących Wenus do powstania pisma. Dlatego wszystkie koncepcje dotyczące ich znaczenia są tylko przypuszczeniami. Nie wiemy, co przyświecało ich twórcom. Samo określenie „Wenus” upowszechnione przez archeologów, każe nam sugerować konotacje ze światem duchowym. Ale to tylko przypuszczenie, które być może więcej mówi o współczesnym sposobie postrzegania świata niż o tym, w co wierzyli pradziejowi mieszkańcy Europy. Z pewnością figurki i ryty na płytkach były mobilne – na tyle niewielkie, że towarzyszyły dawnym ludziom w ich długich wędrówkach. Niektórzy archeolodzy przypuszczają, że część z nich była składana celowo w ziemi. Ale na to nadal brak jest niepodważalnych dowodów. Frapujące jest to, że wizerunki kobiet wykonywano w bardzo podobny sposób na dużym obszarze. Każe to sądzić, że był to szerszy trend związany ze sferą światopoglądową. Czyżby zatem Wenus paleolityczna była ówczesną boginią, którą czczono na wielkich połaciach Starego Świata? Źródła: Brézillon M., Encyklopedia kultur pradziejowych, Warszawa 1981 Piszczek Z. (red.), Mała encyklopedia kultury antycznej, Warszawa 1973 Płonka T. Kultura symboliczna społeczeństw łowiecko-zbierackich środkowej Europy u schyłku paleolitu, Wrocław 2012 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
6000 lat temu ludzie grali na muszlach. Naukowcy zbadali, jak brzmiały te proste instrumenty
Jak brzmiały 6000-letnie instrumenty wykonane z muszli? Można to sprawdzić w bardzo prosty sposób. Wystarczy w nie dmuchnąć. I właśnie to zrobili archeolodzy, żeby sprawdzić ich brzmienie, a wyniki opublikowali na łamach czasopisma „Antiquity”.
Muzyka towarzyszy człowiekowi od tysięcy lat. Jednak zanim powstały złożone instrumenty, ludzie wykorzystywali to, co mieli pod ręką. Czyli kości, drewno, rogi, a także muszle. Odkrycia archeologiczne z różnych części świata pokazują, że starożytne kultury potrafiły tworzyć zaskakująco zaawansowane konstrukcje dźwiękowe, a muzyka odgrywała w ich życiu znacznie większą rolę, niż mogłoby się wydawać. Była to bowiem nie tylko forma komunikacji, ale także ekspresji i element różnych rytuałów. Instrumenty muzyczne sprzed 6000 lat Jednak nie wszystkie prymitywne instrumenty zostały dokładnie zbadane. Dwoje hiszpańskich naukowców Miquel López-Garcia and Margarita Díaz-Andreu, postanowili lepiej przyjrzeć się 12 muszlom charonii (rodzaj bardzo dużego ślimaka morskiego) z czasów neolitu, które odnaleziono niegdyś na katalońskim wybrzeżu. – Wykorzystanie dużych muszli charonii jako aerofonów wibracyjnych jest udokumentowane w różnych kulturach na całym świecie. W Katalonii, w północno-wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego, odnaleziono 12 takich instrumentów z neolitu, datowanych na drugą połowę piątego i pierwszą połowę czwartego tysiąclecia p.n.e. Jednak nie poświęcono im zbyt wiele uwagi w środowisku akademickim – napisali w artykule badacze. – Biorąc pod uwagę, że niektóre egzemplarze zachowują zdolność wydawania dźwięków, ich badania archeoakustyczne pozwalają na wgląd w możliwe zastosowania i znaczenia dla społeczności neolitycznych. Chociaż nie wszystkie muszle nadal mogą wydawać dźwięki, wysoka intensywność dźwięku tych, które wciąż „działają”, może wskazywać na ich podstawową funkcję – twierdzą naukowcy. Do czego neolityczni ludzie wykorzystywali trąbki? Według autorów tego badania, te trąbki wykonane z muszli były urządzeniami sygnalizacyjnymi, które ułatwiały komunikację w społecznościach neolitycznych. – Wiadomo było, że kilka muszli charonii odkryto na stosunkowo niewielkim obszarze Katalonii, a konkretnie w dolnym biegu rzeki Llobregat i w depresji przedbrzeżnej regionu Penedès, na wschód od Barcelony – powiedziała współautorka badań, prof. Margarita Díaz-Andreu z Uniwersytetu w Barcelonie. – Usunięto im wierzchołki, co skłoniło niektórych badaczy do przypuszczenia, że ​​mogły służyć jako instrumenty muzyczne – dodaje. Badania muszli wykazały, że zostały one zebrane już po śmierci ślimaków. To według autorów oznacza, że ​​nie były zbierane w celu zjedzenia mięczaków, lecz właśnie po to, aby zrobić z nich instrument muzyczny. Aby zweryfikować tę hipotezę, profesor Díaz-Andreu, a także Miquel López-Garcia, który jest również zawodowym trębaczem, przeanalizowali trąbki muszlowe i po raz pierwszy dokładnie na nich zagrali, aby ocenić ich właściwości akustyczne. Sposób komunikacji pomiędzy mieszkańcami regionu – Muszle są zdolne do generowania dźwięków o wysokiej intensywności i byłyby bardzo skuteczne w komunikacji na duże odległości – powiedział López-Garcia. – Jednak są one również zdolne do tworzenia melodii poprzez modulację wysokości dźwięku, więc nie można wykluczyć możliwości, że muszle te były również wykorzystywane jako instrumenty muzyczne o charakterze ekspresyjnym – wyjaśnia badacz. Badacze podkreślają, że muszle te zostały odnalezione w regionie, który niegdyś był zamieszkany przez neolityczną społeczność rolniczą. Naukowcy uważają, że kilka tysięcy lat temu ludzie mogli używać ich do komunikowania się z innymi mieszkańcami tej części Półwyspu Iberyjskiego. Ponadto naukowcy sugerują, że muszle mogły spełniać funkcję „gwizdka” wśród osób pracujących w pobliskich kopalniach, gdzie wydobywano waryscyt – minerał do produkcji m.in. koralików i wisiorków. – Nasze badania ujawniają, że ludzie neolitu używali muszli nie tylko jako instrumentów muzycznych, ale także jako potężnych narzędzi komunikacyjnych, zmieniając sposób, w jaki rozumiemy dźwięk, przestrzeń i więzi społeczne we wczesnych społecznościach prehistorycznych – podsumowała prof. Díaz-Andreu. Źródło: Antiquity Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Badania archeologiczne podważają dietę paleo. „Przetworzoną” żywność roślinną jemy już od bardzo dawna
Wielu zwolenników tzw. diety paleo wierzy, że opiera się ona na wiernym odwzorowaniu jadłospisu naszych paleolitycznych przodków – mieli oni rzekomo preferować mięso i unikać „przetworzonych” produktów roślinnych. Ale najnowsze badania archeologiczne chyba właśnie pogrzebały ich teorię.
Ludzie ewoluowali przez tysiące lat, a jedną z części naszego globalnego sukcesu było stanie się naprawdę elastycznymi konsumentami – jesteśmy w stanie czerpać węglowodany i tłuszcze zarówno ze źródeł roślinnych, jak i zwierzęcych. Nowe badania archeologiczne opublikowane w czasopiśmie „Journal of Archeological Research” ujawniają, że wczesnym ludziom z epoki kamienia daleko było jednak do paleolitycznych mięsożerców, jak niektórzy próbują ich przedstawiać. A pożywali oni szeroką gamę pokarmów roślinnych, które sprytnie „przetwarzali”. Czy powinniśmy zrewidować pogląd na dietę paleo? Przetwarzanie i spożywanie roślin przez ludzi epoki kamienia Dieta paleo, w jej popularnym współczesnym rozumieniu, kładzie nacisk na mięso i ogranicza spożycie produktów roślinnych, co według jej zwolenników ma być zdrowsze, bo lepiej przystosowane do naszej ewolucji. Jednak badania archeologiczne prowadzone w ostatnich latach wyraźnie pokazują, że nasi przodkowie byli niezwykle elastyczni pod względem wyboru pokarmów. Badacze wykazują, że już setki tysięcy lat temu ludzie nie tylko zbierali, ale i aktywnie przetwarzali rozmaite produkty roślinne: od dzikich zbóż, przez bulwy, orzechy czy pestki. Przetwarzanie to obejmowało między innymi mielenie, gotowanie oraz usuwanie toksyn, co pozwalało na pozyskiwanie większej ilości kalorii oraz składników odżywczych. – Często rozmawiamy o użytkowaniu roślin tak, jakby nabrało ono znaczenia dopiero wraz z pojawieniem się rolnictwa – zaznacza dr Anna Florin, jedna z autorek badania. Zwraca ona uwagę, że odkrycia archeologiczne z całego świata dowodzą przetwarzania „dzikiej” żywności roślinnej już tysiące lat przed rozwojem upraw. Mit mięsożernego człowieka pierwotnego Archeologiczne analizy kamienia nazębnego z jaskini Qesem (Izrael, 400–300 tys. lat temu) wykazały obecność mikroskopijnych granulek skrobi. Pochodziły one między innymi z dzikich migdałów i lilii wodnej, a także orzechów piniowych bogatych w wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Skrobia odgrywała ważną rolę w dostarczaniu energii, kluczowej dla rozwoju dużego mózgu ludzkiego. Według naukowców przetwarzanie roślin (np. gotowanie bulw) ułatwiało przeżycie w różnorodnych środowiskach. Na wielu stanowiskach archeologicznych, zarówno w Europie, jak i w Azji, odkryto narzędzia służące do rozdrabniania, kruszenia i mielenia roślin. Znaleziska z Ohalo II czy stanowisk na Bliskim Wschodzie potwierdzają, że nasi przodkowie używali kamiennych żaren do produkcji mąki z dzikich zbóż już ponad 23 tysiące lat temu. Te technologiczne innowacje znacznie zwiększyły dostępność i wartość energetyczną pożywienia. Porównanie diety człowieka pierwotnego i współczesnej diety paleo Współczesna dieta paleo, promowana przez wielu zwolenników zdrowego odżywiania (a przynajmniej tak im się wydaje), zazwyczaj eliminuje zboża, rośliny strączkowe oraz produkty przetworzone. Tymczasem dowody archeologiczne wskazują, że już w paleolicie człowiek wykorzystywał przetworzone produkty roślinne – nie tylko spożywał je, ale także poddawał obróbce cieplnej i mechanicznej. To podważa ideę, jakoby naturalna dieta człowieka była głównie oparta na mięsie. Szeroki wachlarz wykorzystywanych pokarmów był raczej regułą niż wyjątkiem. W codziennym menu paleolitycznych społeczności znajdowały się zarówno mięso dużych zwierząt (np. mamuty w Ameryce Północnej), jak i liczne gatunki roślin, owoce, nasiona czy orzechy. Analizy naukowe pokazują, że to właśnie elastyczność w wyborze pokarmów była kluczowa dla przetrwania. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe z orzechów i nasion uzupełniały białko zwierzęce, zapewniając zbilansowaną dietę. To elastyczność żywieniowa pozwoliła człowiekowi opanować niemal wszystkie kontynenty. Źródło: Journal of Archeological Research, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kamienne kręgi na Pomorzu: ślady pradawnych rytuałów i nieznanych cywilizacji
Kręgi kamienne w Polsce od lat rozpalają wyobraźnię turystów i badaczy. Niezwykłe konstrukcje z północy kraju przyciągają tajemnicą, historią i siłą natury, która je otacza.
Spis treści: Tajemnicze kamienne kręgi Pomorza – co skrywają legendy, energia i... kosmos? Archeologiczne fascynacje – od Stonehenge po Odry Goci i kultura wielbarska – skandynawskie korzenie pomorskich kręgów Obrządek śmierci i rytuały Gotów – groby, biżuteria i krwawe ofiary Jak zwiedzać kamienne kręgi na Pomorzu – Odry, Węsiory i Grzybnica w praktyce Z daleka wyglądają jak rozsypane przypadkiem kamienie, ale im bliżej się podejdzie, tym silniejsze ma się uczucie, że te miejsca skrywają coś więcej niż tylko pozostałości po dawnych czasach. Kamienne kręgi w Odrach, Węsiorach i Grzybnicy od lat pobudzają wyobraźnię – zarówno badaczy, jak i poszukiwaczy tajemnic. Dla jednych to relikty pogańskich rytuałów, dla innych – miejsca o niezwykłej energii, a nawet dawne lądowiska obcych cywilizacji. Tajemnicze kamienne kręgi Pomorza – co skrywają legendy, energia i... kosmos? Według legend kaszubskich, kamienne kręgi były grobami olbrzymów lub zabawkami stolemów – mitycznych gigantów przybyłych z północy. Inne podania głoszą, że to zaklęci w kamień tancerze albo miejsca przeklęte przez siły nieczyste, w których diabeł miał zostawić swój ślad. Radiesteci i bioenergoterapeuci (choć ich rewelacje są dementowane rzez naukowców) wierzą, że kręgi w Odrach, Węsiorach i Grzybnicy emitują silne pole energetyczne, które rzekomo wpływa na ludzki organizm, poprawia samopoczucie i pomaga w medytacji. Z kolei ufolodzy od lat sugerują, że mogą to być pozostałości po lądowiskach obcych cywilizacji, wskazując na precyzyjne rozmieszczenie kamieni i ich rzekome powiązania z konstelacjami gwiazd. Co więcej, wśród lokalnych mieszkańców krążą opowieści o dziwnych dźwiękach i światłach pojawiających się nocą w okolicach kręgów. Część badaczy spekuluje, że kręgi mogły pełnić funkcję punktów orientacyjnych dla podróżników lub rytualnych miejsc uzdrawiających, choć brak na to jednoznacznych dowodów. Fascynacja trwa – tak jak od wieków, te zagadkowe struktury wciąż stawiają więcej pytań niż dają odpowiedzi. Archeologiczne fascynacje – od Stonehenge po Odry Nic dziwnego, że tajemnicze kamienne kręgi szybko przyciągnęły uwagę naukowców i badaczy przeszłości. Pierwsze próby ich dokumentacji na Pomorzu miały miejsce już w XIX wieku, kiedy to podejrzewano, że są one dziełem ludów epoki kamienia lub wczesnych Słowian. Jednak przełom w badaniach nastąpił na początku XX wieku, gdy do Odry trafił Paul Stephan – poznański mierniczy i pasjonat astronomii, zafascynowany odkryciami ze słynnego Stonehenge. To właśnie poznanianin jako jeden z pierwszych zasugerował, że kręgi w Odrach – będące największym tego typu zespołem w Polsce, zajmującym aż 17 hektarów – mogły pełnić rolę starożytnych obserwatoriów astronomicznych. Zauważył, że niektóre z kamieni są ustawione w liniach wyznaczających wschody i zachody słońca podczas przesileń, co może świadczyć o zaawansowanej znajomości cykli niebieskich u ich twórców. W kolejnych dekadach koncepcja ta inspirowała kolejne pokolenia badaczy – dziś wiadomo, że niektóre układy kręgów rzeczywiście mogą być powiązane z kalendarzem solarno-księżycowym, co tylko dodaje kolejną warstwę tajemniczości tym pozornie prostym konstrukcjom z głazów. Goci i kultura wielbarska – skandynawskie korzenie pomorskich kręgów Dziś badacze coraz częściej wiążą te dawne cmentarzyska z monumentalnymi kamiennymi konstrukcjami z obecnością Gotów na ziemiach polskich – starożytnego ludu germańskiego, który odegrał istotną rolę w historii Europy. Kręgi, kurhany, brukowane ścieżki i stele w centrum okręgów, niekiedy o średnicy sięgającej nawet kilkudziesięciu metrów, są interpretowane jako elementy pogrzebowych i rytualnych praktyk Gockich klanów. Fascynującą historię tego ludu opisał Jordanes, gocki kronikarz z VI wieku n.e., w swoim dziele „Getica” („Historia Gotów”). Według przekazu Jordanesa Goci przybyli ze Skandynawii w I wieku n.e. pod wodzą legendarnego króla Beriga i osiedlili się właśnie na Pomorzu. Przez kolejne stulecia rozwijali swoją kulturę, dziś nazywaną wielbarską – od miejscowości Wielbark, gdzie odkryto jedno z najważniejszych cmentarzysk tej społeczności. Kultura wielbarska odróżniała się od wcześniejszych i sąsiednich cywilizacji zarówno pod względem obrządku pogrzebowego, jak i stylu życia. Jej charakterystyczne cechy to brak broni w grobach mężczyzn, obecność ozdobnej biżuterii w pochówkach kobiet oraz właśnie kamienne kręgi, które mogły mieć znaczenie rytualne lub społeczne. Około III wieku n.e. Goci opuścili Pomorze i wyruszyli w długą migrację na południowy wschód, ku brzegom Morza Czarnego, gdzie odegrali kluczową rolę w upadku Cesarstwa Rzymskiego. Obrządek śmierci i rytuały Gotów – groby, biżuteria i krwawe ofiary Goci wyróżniali się na tle innych ludów zamieszkujących ziemie dzisiejszej Polski specyficznymi praktykami pogrzebowymi. Ich zmarłych zarówno palono, jak i chowano w stanie nienaruszonym, co świadczy o zróżnicowanym i zapewne symbolicznym podejściu do śmierci. Zadziwiające jest, że mężczyznom nie wkładano do grobów broni ani narzędzi – w przeciwieństwie do tradycji wielu innych ludów epoki. W ich miejsce czasem znajdowano ostrogi, których funkcja do dziś pozostaje zagadką – być może miały znaczenie ceremonialne lub symbolizowały pozycję społeczną. Z kolei kobiety żegnano z wyjątkowym przepychem. Do grobów trafiały ozdoby z srebra i złota, bogato zdobione technikami filigranu (cienkie, skręcane druciki) i granulacji (drobne kuleczki metalu). Szczególną uwagę przyciągają bransolety ze stylizowanymi głowami węży, esowate klamerki do koli z paciorków, a także wisiory w kształcie gruszek i kul. Do tego dochodzą kunsztowne fibule – zapinki do szat, które ukazują wysoki poziom rzemiosła gockich złotników. Funkcja samych kamiennych kręgów nadal pozostaje przedmiotem debat. Najbardziej rozpowszechniona teoria głosi, że służyły one jako miejsca wieców plemiennych, tzw. thingów, gdzie podejmowano decyzje w ważnych sprawach – być może w obecności duchów przodków. Rytualne zgromadzenia, ofiary ze zwierząt i ucztowanie miały prawdopodobnie miejsce podczas przesileń lub świąt związanych z cyklami przyrody. Niepokojącym elementem są jednak ślady, które mogą świadczyć o krwawych rytuałach. Według relacji Jordanesa Goci składali ofiary z jeńców wojennych, wierząc, że tylko ludzka krew może zyskać przychylność Marsa – boga wojny. Takie praktyki mogły być jednym z elementów obrzędów odbywających się właśnie wewnątrz tych kręgów – między grobami, w cieniu kamiennych stel. Jak zwiedzać kamienne kręgi na Pomorzu – Odry, Węsiory i Grzybnica w praktyce Jeśli chcesz poczuć energię dawnych wieców i stanąć w cieniu tajemniczych kamiennych kręgów, Pomorze oferuje aż trzy główne lokalizacje, które możesz odwiedzić podczas weekendowego wypadu lub wakacyjnej trasy. Każda z nich ma nieco inny charakter, ale wszystkie przyciągają nie tylko miłośników historii, lecz także osoby poszukujące kontaktu z naturą i duchową ciszą. Odry to największy i najlepiej zachowany zespół kamiennych kręgów w Polsce – aż 17 hektarów z kurhanami, brukami i stelami. Znajduje się około 40 km na północny wschód od Tucholi, w sercu Wdeckiego Parku Krajobrazowego. W sezonie letnim obowiązuje niewielka opłata za wstęp – 4 zł (ulgowy 2 zł). Na miejscu znajduje się małe muzeum i tablice edukacyjne, a całość trasy jest dostępna dla turystów pieszych i rowerzystów. Kontakt telefoniczny: 052 398 61 30. Węsiory, położone 20 km na północny zachód od Kościerzyny, oferują bardziej kameralne doświadczenie. Opiekę nad stanowiskiem sprawuje Stowarzyszenie Badań Kamiennych Kręgów, które prowadzi także lokalne działania edukacyjne i organizuje spotkania dla pasjonatów archeologii. Kręgi znajdują się tuż przy jeziorze, co czyni to miejsce idealnym na letni piknik lub kontemplację wśród przyrody. Grzybnica, usytuowana ok. 25 km na południowy wschód od Koszalina, to część rezerwatu przyrody „Grzybnica” i jedna z najbardziej malowniczych lokalizacji. Na teren można dotrzeć ścieżką przyrodniczą, a informacje dostępne są na stronie internetowej www.manowo.pl. Kręgi położone są w sosnowym lesie, a wokół rozciągają się trasy piesze i rowerowe – idealne dla rodzin i osób szukających spokojnej eksploracji. Pamiętaj, aby na wycieczkę zabrać wygodne obuwie, wodę i odpowiednie ubranie na pogodę, ponieważ większość lokalizacji to tereny leśne bez zabudowań. Na miejscu nie znajdziesz komercyjnych atrakcji – za to czeka tam spotkanie z przeszłością, która mimo upływu wieków wciąż tętni tajemniczą energią. Źródło: National Geographic Traveler, OdkryjPomorze.pl, BoryTucholskie24.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
W mezolicie kobiety zajmowały się górnictwem. Stworzono zjawiskową rekonstrukcję dwóch sióstr
Prawie 30 lat temu w Czechach archeolodzy odnaleźli jedną w największych w Europie kopalni krzemienia, która pochodziła z okresu mezolitu. Teraz nowe badanie wykazało, że pracowały tam również kobiety.
Spis treści: Kobiety, które pracowały przy wydobyciu krzemienia Dwie siostry i niespokrewniony z nimi noworodek Praca pod przymusem? Blisko trzy dekady temu w regionie Wyżyny Bobrawskiej na czeskich Morawach, a dokładniej w Lesie Krumlowskim, archeolodzy odnaleźli obszar, w którym odbywało się wydobycie krzemienia w okresie mezolitu. Na terenie tej prehistorycznej kopalni badacze zidentyfikowali kilka szybów, w których odbywała się działalność górnicza, a które eksploatowane były w różnych okresach przez różne kultury zamieszkujące ten region. Kobiety, które pracowały przy wydobyciu krzemienia Na stanowisku dawnej kopalni badacze odnaleźli ludzkie szczątki, które do dziś są najstarszymi znanymi europejskimi grobami górniczymi. Jednak aby poznać szerszy kontekst zmarłych w tym miejscu, naukowcy pod kierunkiem dr Evy Vaníčkovej przeprowadzili dogłębną analizę szkieletów. Dzięki temu określili ich wiek, płeć, stan zdrowia, dietę, pokrewieństwo i pochodzenie. Badanie zostało opublikowane w czasopiśmie naukowym „Archaeological and Anthropological Sciences”. W sumie odkryto trzy pochowane osoby – dwie kobiety i jednego noworodka. Na podstawie analiz morfologicznych i tafonomicznych ustalono, że w chwili śmierci miały od 30 do 35 lat oraz od 35 do 40 lat. Badanie kości wykazało, że w ciągu swojego życia wykonywały bardzo ciężką pracę fizyczną, co sugerują liczne zmiany kręgosłupa, m.in. guzki Schmorla czy erozja kręgów. – Kobiety były słabe, chore i niedożywione w dzieciństwie. Natomiast w wieku dorosłym zmieniły dietę na bardziej mięsną i wykonywały ciężką pracę, co potwierdzają wyraźne m.in. degeneracje i zwyrodnienia kręgów. Prawdopodobnie pracowały w pozycjach pochylonych do przodu, w wąskich podziemnych szybach. Analiza genetyczna dowodzi, że obie kobiety były spokrewnione – napisali w artykule badacze, dodając, że najprawdopodobniej były siostrami. – Aby dopełnić historię tych kobiet, stworzyliśmy antropologiczną rekonstrukcję ich wyglądu – dodali autorzy. Dwie siostry i niespokrewniony z nimi noworodek Analiza izotopowa wskazuje, że były to miejscowe kobiety, które spożywały zaskakująco dużo białka zwierzęcego w porównaniu z innymi populacjami z epoki kamienia w Czechach. – Możliwe, że kobiety karmiono mięsem, aby zadbać o ich lepszą kondycję fizyczną podczas wydobywania krzemienia – twierdzą naukowcy. To nie wszystko. Badanie szkieletu wykazało, że jedna z kobiet doznała złamania kości łokciowej. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie fakt, że kontuzji nigdy nie pozwolono się dobrze zagoić. Naukowcy sugerują, że kobiety prawdopodobnie były zmuszane do kontynuowania swojej pracy pomimo wyraźnych urazów, które sprawiały im olbrzymi ból. Praca pod przymusem? – Możliwe, że to właśnie kobiety, a nie mężczyźni, były zmuszane do pracy w kopalniach ze względu na wzrost roli społecznej mężczyzn w epoce eneolitu. Najcięższa praca mogła już nie być wykonywana przez najsilniejszych, ale przez tych, których najłatwiej było do niej zmusić. Być może te kobiety są dowodem na tę rozwijającą się teorię – zastanawiają się czescy naukowcy. Dokładna przyczyna śmierci kobiet pozostaje nieznana. Większą zagadką jest jednak znaleziony w szybie noworodek. W chwili śmierci miał ok. 38-40 tygodni. Badanie DNA wykazało, że nie był spokrewniony z żadną z kobiet. Nie wiadomo również, dlaczego dziecko zostało pochowane wraz z nimi. – Praktyczna wartość wydobytego krzemienia była minimalna, ponieważ można go było zbierać także na powierzchni. Wątpliwe jest jednak, czy ludzie wiązali kamień z głębi ziemi z jakimś dziedzictwem przodków, co oznaczałoby, że jego wartość mogła być bardziej symboliczna – twierdzą badacze. Krzemień wykorzystywano najczęściej do produkcji narzędzi takich jak topory, noże czy sztylety. Przedmioty te często miały znaczenie ceremonialne i znajdywały się w grobach jako dary pogrzebowe. – Zatem wydobycie krzemienia wykraczało poza praktyczne potrzeby i mogło być uwarunkowane czynnikami społecznymi i kulturowymi – wyjaśniają czescy uczeni. Właśnie dlatego wykopywanie krzemienia mogło być czymś w rodzaju świętej pracy, która łączyła życie ziemskie z pozaziemskim. Źródło: PhysOrg Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Wenus z Kołobrzegu sprzed ponad 6000 lat trafiła na wystawę. „Odkrycie stulecia” można oglądać do końca wakacji
Kamienna figurka została odkryta prawie 3 lata temu, ale dopiero niedawno badacze potwierdzili jej autentyczność. Mowa o 12-centymetrowej kołobrzeskiej Wenus, czyli kamiennej figurce znalezionej na polu w okolicach rzeki Parsęta, datowanej na piąte tysiąclecie przed Chrystusem. Teraz można ją oglądać w muzeum.
Spis treści: Przełomowe odkrycie niedaleko Kołobrzegu Unikatowe odkrycie na skalę kraju Kogo przypomina Wenus z Kołobrzegu? Najstarsze figurki na świecie Takie znaleziska trafiają się raz na stulecie. Niekiedy archeolodzy całe życie czekają na to, aby odkryć artefakt, który może rzucić zupełnie nowe światło na historię kraju, w którym pracuje. W tym przypadku mówimy właśnie o takim odkryciu. Przełomowe odkrycie niedaleko Kołobrzegu Figurka Wenus z Kołobrzegu została odnaleziona w grudniu 2022 roku. – Dotarła do mnie informacja, że rolnik z miejscowości Podczele podczas pracy odnalazł przedmiot, który przypomina ludzką postać. Po miesiącu otrzymałem zdjęcie, które pozwoliło mi określić, co przedstawia ten przedmiot. Wspólnie z innymi badaczami ustaliliśmy, że jest to przedmiot wykonany ludzką ręką i jest to najprawdopodobniej symbol Wenus, bogini płodności – wspomina Jan Orliński, prezes Grupy Eksploracyjno-Poszukiwawczej Parsęta. Grupa entuzjastów historii i archeologii przekazała znalezisko Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków. Przez kolejne miesiące odbywały się analizy i konserwacja tego niecodziennego artefaktu z udziałem zespołu wykwalifikowanych specjalistów z różnych ośrodków w Polsce. Prace koordynowało Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, do którego figurka teraz trafiła. – Mogę śmiało powiedzieć, że to jest odkrycie stulecia. To, co zostało odkryte dzięki Grupie Eksploracyjno-Poszukiwawczej Parsęta jest naprawdę czymś fenomenalnym, niezwykłym. Absolutnie przesuwa to nasze granice historii Kołobrzegu – powiedział Aleksander Ostasz, historyk, archeolog podwodny i dyrektor Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu. Unikatowe odkrycie na skalę kraju Sami archeolodzy przyznają, że to unikatowe odkrycie na skalę całej Polski. – W archeologii tak naprawdę doniosłe odkrycia są spowodowane dwoma czynnikami. Pierwsze to żmudne badania archeologiczne, które trwają bardzo długo, ale czasem spektakularne odkrycia są dokonywane przypadkiem. I tak było w tej sytuacji – powiedział Marcin Krzepkowski, archeolog z Fundacji Relicta, który brał udział w badaniach figurki. Wenus z Kołobrzegu to 12-centymetrowa kamienna figurka z okresu neolitu. Datowana jest na okres ponad 6000 lat temu. – Potrzebowaliśmy bardzo dużo czasu na to, żeby potwierdzić autentyczność figurki i potwierdzić miejsce jego znalezienia – dodaje Krzepkowski. – W świetle uzyskanych informacji miejsce odkrycia należy przyjąć za wiarygodne – napisało Muzeum Oręża w swoim oświadczeniu. Archeolodzy podejrzewają, że figurka mogła być dziełem pierwszych rolników, którzy osiedlali się na ziemiach Pomorza Zachodniego i w okolicach rzeki Parsęty. Kamienna figurka przedstawia postać kobiety z wyraźnymi, choć nieco zniekształconymi, kobiecymi atrybutami, co przypomina inne figurki Wenus znane z historii. Jest wykonana z wapienia i ma beżową barwę. W jej strukturze widoczne są także fragmenty muszli małży i ślimaków. Kogo przypomina Wenus z Kołobrzegu? Zniekształcone są także kończyny górne, które zostały jedynie symbolicznie wyrzeźbione, podobnie jak dolne, które powstały tak, że przypominają pozycję siedzącą. Na twarzy Wenus trudno doszukać się rysów, oczu, nosa i wszystkich cech, które mogłyby przypominać postać ludzką. Na tylnej części widać ślady formowania w okolicy nóg, co prawdopodobnie powstało podczas uderzania twardym narzędziem. – Na wypukłych partiach ciała widać delikatne ślady wygładzenia, szczególnie w okolicach piersi i bioder, co może sugerować użytkowanie figurki (np. przechowywanie w opakowaniu wykonanym z materiału organicznego – np. skóry). Tył postaci jest stosunkowo płaski, co może świadczyć o tym, że figurka była ustawiana pionowo lub przymocowywana do jakiegoś podłoża – napisali w oświadczeniu archeolodzy. Dodali również, że schematyczne figurki antropomorficzne są powszechnie spotykane na stanowiskach neolitycznych z VI i V tysiąclecia p.n.e. na rozległych terenach położonych na południe i południowy wschód od Karpat. Podobne figurki odkryto na obszarze Anatolii oraz południowej Europy. – Kołobrzeska Wenus stanowi natomiast unikatowe znalezisko z obszaru Polski, gdzie na razie nie odnajdujemy analogii – podkreślają. – Neolityczne figurki Wenus wykonywano z gliny, znacznie rzadziej z surowca kamiennego, takiego jak piaskowiec, marmur czy wapień. Tradycyjnie uważa się je za symboliczne przedstawienie kobiecości i płodności. Mogły być one używane w rytuałach lub ceremoniach, mających na celu celebrowanie płodności, zapewnienie przetrwania i dobrobytu lokalnej społeczności. Stylizowana forma kołobrzeskiej Wenus zdradza wysoki kunszt artystyczny i pomimo prostoty formy wyróżnia się wyjątkowymi walorami estetycznymi – zaznaczają archeolodzy. Teraz figurkę mogą zobaczyć wszyscy zainteresowani. Trafiła na wystawę czasową „Wenus z Kołobrzegu” w Muzeum Oręża Polskiego. Wystawa została zorganizowana w osobnym, ciemnym pomieszczeniu kołobrzeskiej placówki, do którego mogą wchodzić jedynie niewielkie grupy zwiedzających. Ma być udostępniana przez całe wakacje. Najstarsze figurki na świecie Chociaż znalezisko spod Kołobrzegu jest niezwykle imponujące, to trzeba przyznać, że w porównaniu do innych figurek, ta polska jest bardzo młoda. Jeden z najstarszych posążków przedstawiających człowieka odnaleziono na północnym brzegu rzeki Draa w pobliżu miasta Tan-Tan. Odkrył go niemiecki archeolog Lutz Fiedler. Figurka miała zaledwie 6 centymetrów długości i wykonano ją z kwarcytu. Badacze stwierdzili, że powstała aż 300–500 tysięcy lat temu. Jeśli jednak chodzi o same rzeźby Wenus, trzeba wspomnieć o najsłynniejszej figurce z okresu prehistorycznego. Chodzi o Wenus z Willendorfu. Ta mierząca nieco ponad 11 cm figurka jest zarazem najlepszym przykładem paleolitycznej rzeźby, która przedstawia postać kobiecą. Została znaleziona w 1908 roku w pobliżu miejscowości Willendorf w Austrii. Odkrywcą był Johann Veran, który pracował jak robotnik podczas prac drogowych. Została później zidentyfikowana i opisana przez Josepha Szombathy’ego. Jej wiek oszacowano na 30 tys. lat. Źródło: OK! Kołobrzeg, Muzeum Oręża Polskiego Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Jaskinia Margaux skrywała ją przez tysiąclecia. Jej oczy mówią wszystko
W jaskini znaleziono szczątki dziewięciu kobiet. Jedna z nich zaskoczyła naukowców swoim wyglądem i… sekretem sprzed epok.
Spis treści: Zaskakujący wygląd prehistorycznej Europejki Życie nad rzeką Mozą W jaskini Margaux, położonej na terenie dzisiejszej Belgii, naukowcy dokonali jednego z bardziej intrygujących odkryć ostatnich dekad. Chodzi o szczątki kobiety sprzed ponad 10 tysięcy lat. Zostały one znalezione już w latach 1988–1989 podczas prac archeologicznych, jednak dopiero dziś, dzięki postępowi w analizie starożytnego DNA, możliwe było zrekonstruowanie jej wyglądu. To jedno z najdokładniejszych odtworzeń człowieka z epoki mezolitu. Zaskakujący wygląd prehistorycznej Europejki Badania prowadził zespół naukowców z Uniwersytetu w Gandawie pod kierunkiem archeolożki Isabelle De Groote. Dzięki dobrze zachowanej czaszce mogli nie tylko przeanalizować cechy anatomiczne, ale również pozyskać wysokiej jakości DNA. To umożliwiło im ustalenie koloru skóry, włosów i oczu kobiety. Naukowcy z Uniwersytetu w Gandawie oraz artyści specjaliści ze studia Kennis & Kennis zrekonstruowali jej twarz w oparciu o badania anatomiczne, genetyczne i archeologiczne. Rekonstrukcja nieboszczki sprzed ponad 10 tys. lat rzuca nowe światło na zróżnicowanie ludzkich populacji w okresie mezolitu. Kobieta miała jasną karnację i niebieskie oczy. Te cechy rzadko występowały u ówczesnych mieszkańców zachodniej Europy. Dotychczasowe badania wskazywały, że mezolityczni łowcy-zbieracze w tym regionie charakteryzowali się ciemniejszą skórą i oczami. Co ciekawe, kobieta pochodziła z tej samej szeroko pojętej grupy genetycznej co tzw. człowiek z Cheddar. Jej jaśniejsza skóra sugeruje, że nawet wśród blisko spokrewnionych grup istniało już wtedy znaczne zróżnicowanie biologiczne. Życie nad rzeką Mozą Co ciekawe, kobieta nie była pochowana sama. W jaskini odkryto szczątki dziewięciu kobiet. To rzadkość. Większość mezolitycznych pochówków zawiera ciała mężczyzn, kobiet i dzieci. Ciała w Margaux były ułożone starannie, przysypane kamieniami, a wiele z nich posypano czerwoną ochrą. Jeden ze szkieletów nosił ślady pośmiertnych nacięć, co sugeruje rytuały, których znaczenie wciąż pozostaje tajemnicą. Na podstawie innych znalezisk z regionu, m.in. śladów dawnych obozowisk nad rzeką Mozą, odtworzono konkretne elementy codzienności kobiety: kamienne narzędzia, kości dzikiej zwierzyny i ryb, pozostałości po ogniskach. Wszystko to świadczy o istnieniu społeczności koczowniczych, które przemieszczały się w zależności od dostępności zasobów naturalnych. Naukowcy przypuszczają, że kobieta mogła mieć od 35 do 60 lat. Był to wiek wyjątkowo dojrzały jak na standardy tamtej epoki. Analiza czaszki wykazała, że miała wyraźne łuki brwiowe i wysoką nasadę nosa. Takie cechy uznawane za typowe dla ówczesnych ludzi, ale rzadko były one tak wyraźne u kobiet. Źródło: CNN Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Malta ma znacznie dłuższą historię. Łowcy-zbieracze przypłynęli tu już 8500 lat temu
Nowe dowody wskazują, że łowcy-zbieracze z Europy potrafili pokonać co najmniej 100 km morza, aby dotrzeć na Maltę. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że działo się to 8500 lat temu.
Spis treści: Zasiedlenie Malty 8,5 tys. lat temu 100 km po otwartym morzu Znaleziska w jaskini Historia żeglugi sięga czasów neolitu. Jedną z najstarszych wybudowanych łodzi jest canoe Pesse. Ta pierwotna forma kajaka mogła powstać nawet 8–10 tys. lat temu. Łódź tę odnaleziono w holenderskiej wsi Pesse, której zawdzięcza swą nazwę. Z kolei z badaniasprzed roku, które ukazało się na łamach „PLoS One” wynika, że nasi przodkowie potrafili konstruować zaawansowane technologicznie łodzie już 7000 lat temu. Trudniej jest jednak zmierzyć trasy i szlaki, którymi starożytni ludzie pływali. Właśnie dlatego umiejętności żeglarskie naszych przodków nie są do końca zbadane. Częściej mówimy o wybitnych wyprawach choćby wikingów, którym udało się dopłynąć do wybrzeży Ameryki Północnej, niż o łowcach-zbieraczach z basenu Morza Śródziemnego. Zasiedlenie Malty 8,5 tys. lat temu W najnowszym badaniu, które właśnie ukazało się w czasopiśmie naukowym „Nature”, naukowcy opisują nowe dowody, które wskazują, że łowcy-zbieracze mogli ponad 8500 lat temu dopłynąć na wyspy tworzące Archipelag Maltański. Długo sądzono, że te stosunkowo odległe wyspy były ostatnimi granicami dziewiczych systemów naturalnych. Badacze uważali, że neolityczni ludzie, ze względu na swoje technologiczne ograniczenia, nie byli w stanie dotrzeć w ten region, nie mówiąc już o ich zasiedleniu. I to jeszcze przed zmianą na osiadły tryb życia i rozwój rolnictwa, co nastąpiło ok. 7500 lat temu. – Ograniczone zasoby i ekologiczna wrażliwość małych wysp, w połączeniu z wyzwaniami technologicznymi związanymi z dalekim żeglowaniem oznaczały, że łowcy-zbieracze nie byli w stanie lub nie chcieli odbywać tych podróży. Znaleźliśmy jednak dowody, które potwierdzają obecność holoceńskich łowców-zbieraczy na wyspach maltańskich – napisali w pracy autorzy. 100 km po otwartym morzu Naukowcy przypominają, że 8,5 tys. lat temu konfiguracja geograficzna Malty i poziom morza były zbliżone do stanu obecnego. To oznaczało, że np. wyruszając z Sycylii, czyli najbliższego lądu, łowcy-zbieracze mieliby do przebycia ok. 100 km. – Biorąc pod uwagę prądy powierzchniowe i przeważające wiatry, a także wykorzystanie punktów orientacyjnych, gwiazd i innych ówczesnych technik do nawigacji, prawdopodobne było przebycie ok 100 km z prędkością 4 km na godzinę. To oznacza, że nawet w najdłuższy dzień w roku ci żeglarze mieliby kilka godzin ciemności na otwartej wodzie – wyjaśnia prof. Nicholas Vella z Uniwersytetu Maltańskiego, który jest współautorem badania. Znaleziska w jaskini Dowody na tę brawurową żeglugę naukowcy odnaleźli w jaskini Latnija w północnym regionie wyspy zwanym Mellieħa. Odkryto tam ślady, które pozostawili po sobie neolityczni ludzie. To m.in. kamienne narzędzia, paleniska, a także dowody na obróbkę termiczna żywności. – Znaleźliśmy liczne dowody na istnienie szeregu dzikich zwierząt, w tym jeleni szlachetnych. Od dawna uważano, że one znacznie wcześniej wyginęły na Malcie – tłumaczy prof. Scerri. – Łowcy polowali na te jelenie, tak samo jak na żółwie i ptaki, które zamieszkiwały wyspę. Oprócz tego autorzy odnaleźli dowody, że w diecie łowców-zbieraczy znajdowały się też stworzenia morskie. – Znaleźliśmy szczątki fok, różnych ryb i tysiące jadalnych ślimaków morskich czy krabów. Wszystkie bezsprzecznie zostały ugotowane – mówi dr James Blinkhorn z Uniwersytetu w Liverpoolu, który również brał udział w badaniu. Co ważne, najnowsze odkrycie rzuca nowe światło na historię wyginięcia endemicznych gatunków na Malcie. Przybycie łowców-zbieraczy może być zaginionym elementem tej układanki. Prawdopodobnie to ich obecność i eksploatacja wyspy mogła się przyczynić do tego, że kilku gatunków już nigdy na Malcie nie zobaczymy. – Nie zmienia to faktu, że odkrycie nakazuje uzupełnienie historii Malty o dodatkowe tysiąc lat. Zmusza też do ponownej oceny umiejętności żeglarskich ostatnich łowców-zbieraczy w Europie, a także ich powiązań i wpływu na ekosystemy – podsumował prof. Scerri. Źródło: Nature Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Europejscy żeglarze z epoki kamienia. 8000 lat temu potrafili dopłynąć do Afryki
Nowe badania genetyczne wykazały, że Europejczycy z epoki kamienia łupanego byli bardzo sprawnymi żeglarzami. Analiza DNA szczątków z północnej Afryki wykazała, że starożytni ludzie przypłynęli tam przez Morze Śródziemne.
Spis treści: Żegluga w epoce kamienia Naukowcy zbadali DNA 9 osób Nowe dowody na migracje pomiędzy Europą a Afryką w epoce kamienia Historia żeglarstwa sięga czasów prehistorycznych. Jedną z najstarszych łodzi, jaką kiedykolwiek odnaleziono, jest canoe Pesse. Ta pierwotna forma kajaka pochodzi z wczesnego okresu mezolitu i datowanie wykazało, że mogła powstać nawet 10 tys. lat temu. Łódź tę odnaleziono w holenderskiej wsi Pesse, której zawdzięcza swą nazwę. Żegluga w epoce kamienia Najstarsze łodzie były wykorzystywane do podróży najczęściej rzekami, aby przemieścić się z jednego miejsca do drugiego, a czasem, żeby zwyczajnie przeprawić się na drugi brzeg. Żegluga morska na większą skalę rozwinęła się w czasach starożytnych. Jednymi z najlepszych żeglarzy w tamtym okresie byli Fenicjanie. Dzięki swoim wybitnym umiejętnościom prowadzili handel w portach Morza Śródziemnego. Jednak najnowsze odkrycie rzuca zupełnie nowe światło na umiejętności żeglarskie ludzi żyjących w epoce kamienia łupanego. Na łamach czasopisma „Nature” naukowcy opisali badanie DNA prehistorycznych szczątków z Tunezji i północno-wschodniej Algierii. Okazuje się, że osoby te pochodziły z Europy i przypuszczalnie przybyły do Afryki ok. 8000 lat temu. – Starożytne DNA z regionu Morza Śródziemnego ujawniło dalekosiężne powiązania i transformacje populacji związane z rozprzestrzenianiem się gospodarek produkujących żywność. Jednak, w przeciwieństwie do Europy, dane genetyczne z tej kluczowej transformacji w północnej Afryce są ograniczone i były dostępne tylko z dalekiego zachodniego Maghrebu w Maroku – napisali w swojej pracy naukowcy, którzy pochodzili z USA, Włoch, Tunezji i Francji. Naukowcy zbadali DNA 9 osób Badacze przeanalizowali genomy dziewięciu osób, które żyły od późnej epoki kamienia do okresu neolitu. – Co najmniej jedna osoba z Dżebby (Tunezja), datowana na około 8000 lat p.n.e., miała geny, które pochodziły od europejskich łowców-zbieraczy. Prawdopodobnie odzwierciedla to migrację we wczesnym holocenie przez Cieśninę Sycylijską – wyjaśnia Mark Lipson, biolog ewolucyjny z Uniwersytetu Harvarda i główny autor badania. – Szczególnie uderzające było DNA mężczyzny z Dżebby. Około 6% jego materiału genetycznego było powiązane z europejskimi łowcami-zbieraczami, co sugeruje, że jego przodkowie mieszali się z Europejczykami około 8500 lat temu – tłumaczy. – Kobieta z tego samego stanowiska archeologicznego również wykazywała ślady tego genetycznego związku, wskazując na wczesny kontakt między populacjami po obu stronach Morza Śródziemnego – dodaje Lipson. Nowe dowody na migracje pomiędzy Europą a Afryką w epoce kamienia Autorzy podkreślają, że odkrycia archeologiczne od dawna wskazują na interakcje prehistorycznych ludzi w Europie i Afryce Północnej. Chodzi przede wszystkim o podobieństwa w technologii wyrobu narzędzi kamiennych. – Dodatkowym dowodem, który potwierdza tę hipotezę, jest odkrycie obsydianu, szkła wulkanicznego, używanego do wytwarzania narzędzi, w Tunezji. Materiał ten pochodził z Pantellerii, małej włoskiej wyspy znajdującej się w Cieśninie Sycylijskiej – twierdzą badacze. Dodają, że potwierdza to teorię, iż handel i podróże łączyły północne i południowe wybrzeża Morza Śródziemnego. – Chociaż w Afryce Północnej nie znaleziono żadnych szczątków łodzi z tej epoki, prymitywne statki i canoe znajdowano w różnych miejscach Europy, m.in. we włoskim jeziorze Bracciano. To sugeruje, że wczesne populacje Morza Śródziemnego posiadały umiejętności niezbędne do podróży morskich. Chociaż nie ma bezpośredniego związku między tymi statkami a migracją ludzi, stanowią one dowód na to, że wczesna żegluga istniała – twierdzi prof. Lipson. Źródło: Nature Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Demokracje epoki kamienia. Jak rządzili łowcy i zbieracze?
Świadectwa archeologiczne i antropologiczne wskazują, że demokracja była najbardziej charakterystycznym systemem politycznym wśród archaicznych łowców-zbieraczy. Demokracja starożytnych miast-państw przeważnie była mniej inkluzywna niż demokracja archaicznych społeczności.
Spis treści: Gdy głosowano… nogami Wraz z czasem – coraz mniej demokracji Ateńska demokracja nie taka demokratyczna W stronę rzymskiej demokracji bez realnego wpływu Gromady ludzkie epoki kamienia rzecz jasna nie wytworzyły takich formalnych instytucji, jak wybory, sądy i media. Jednak ich sieci informacyjne na ogół miały charakter rozproszony i stwarzały szerokie możliwości samokorekty. W kilkudziesięcioosobowych gromadach łatwo dawało się wymieniać informacje między wszystkimi członkami grupy. Kiedy gromada rozstrzygała, gdzie rozbić obóz, dokąd wyruszyć na polowanie albo jak zażegnać konflikt z inną gromadą, każdy mógł wziąć udział w rozmowie i wdawać się w spory. Gromady takie przeważnie wchodziły w skład większego plemienia, liczącego setki czy nawet tysiące ludzi. Kiedy jednak trzeba było podejmować ważkie decyzje wpływające na całe plemię, na przykład o przystąpieniu do wojny, plemiona były zwykle na tyle niewielkie liczebnie, że spora część ich członków mogła zbierać się w jednym miejscu i debatować. Gdy głosowano… nogami Chociaż w gromadach i plemionach występowali niekiedy dominujący przywódcy, ich władza przeważnie była ograniczona. Jednostki takie nie miały do dyspozycji stałej armii, policji ani aparatu biurokracji, toteż nie mogły po prostu narzucać siłą swojej woli. Przywódcom trudno też było kontrolować podstawy ekonomiczne bytu ludzi. W dzisiejszych czasach tacy dyktatorzy, jak Władimir Putin i Saddam Husajn nierzadko budowali swoją władzę polityczną na monopolizacji takich aktywów gospodarczych, jak szyby naftowe. W epoce starożytnej chińscy cesarze, greccy tyrani i egipscy faraonowie zdominowali społeczeństwa, przejmując kontrolę nad spichlerzami, kopalniami srebra i kanałami irygacyjnymi. Dla odmiany w gospodarce łowiecko-zbierackiej taka scentralizowana władza gospodarcza była możliwa tylko w określonych okolicznościach. Na przykład na północno-zachodnim wybrzeżu Ameryki Północnej podstawą niektórych gospodarek łowiecko-zbierackich były połowy i ochrona populacji łososia. Ponieważ sezon połowu tej ryby był ograniczony do konkretnych potoków i rzek i trwał kilka tygodni, potężny wódz był w stanie monopolizować ten zasób. Niemniej jednak takie sytuacje stanowiły wyjątek od reguły. Większość gospodarek łowiecko-zbierackich była znacznie bardziej zróżnicowana. Jeden przywódca, nawet mający wsparcie grupy sojuszników, nie byłby w stanie ogrodzić sawanny i zabronić ludziom zbierania roślin i polowania na zwierzynę. W ostateczności łowcy-zbieracze mogli więc głosować nogami. Posiadali niewiele dóbr osobistych, a ich najważniejszym aktywem były umiejętności praktyczne i bliskie więzi z innymi ludźmi. Kiedy wódz wykazywał zapędy dyktatorskie, ludzie mogli po prostu od niego odejść. Nawet gdy zdarzało się, że nad łowcami-zbieraczami przejmowała kontrolę władcza jednostka, jak w wypadku ludów łowiących łososie w północno-zachodniej Ameryce, to przynajmniej ten wódz był blisko swoich współplemieńców. Nie mieszkał w jakiejś odległej twierdzy otoczonej niezrozumiałą biurokracją i kordonem uzbrojonych strażników. Jeśli ktoś chciał złożyć skargę lub zgłosić jakąś sugestię, zwykle miał fizyczny dostęp do wodza. Przywódca nie był w stanie kontrolować opinii publicznej ani się od niej odgrodzić. Innymi słowy, wódz nie mógł sprawić, aby wszystkie informacje przepływały przez centrum albo aby ludzie nie rozmawiali ze sobą, nie krytykowali go ani nie organizowali się przeciwko niemu. W ciągu tysiącleci następujących po rewolucji rolniczej, a zwłaszcza po tym, jak wynalezienie pisma umożliwiło budowanie wielkich organizmów biurokratycznych, coraz łatwiej było centralizować przepływ informacji, a coraz trudniej podtrzymywać demokratyczną dyskusję. Wraz z czasem – coraz mniej demokracji W niedużych miastach-państwach, na przykład w starożytnej Mezopotamii i Grecji, tacy autokraci jak Lugalzagesi z Ummy czy Pizystrat z Aten posłużyli się biurokratami, archiwami i stałą armią do zmonopolizowania kluczowych zasobów gospodarczych oraz informacji o prawach własności, podatkach, dyplomacji i polityce. Jednocześnie ich poddanym coraz trudniej było utrzymywać ze sobą bezpośredni kontakt. Nie istniały środki masowego przekazu, takie jak gazety czy radio. Zwołanie dziesiątków tysięcy obywateli na główny plac miasta w celu przeprowadzenia wspólnej dyskusji stanowiło nie lada wyzwanie. Historia zarówno wczesnego Sumeru, jak i Grecji klasycznej jednoznacznie wskazuje, że w tych małych miastach-państwach demokracja wciąż była jedną z możliwości. Okazuje się wszakże, że demokracja starożytnych miast-państw przeważnie była mniej inkluzywna niż demokracja archaicznych gromad łowców-zbieraczy. Ateńska demokracja nie taka demokratyczna Prawdopodobnie najgłośniejszym przykładem starożytnego demokratycznego miasta-państwa są Ateny z V i IV wieku p.n.e. Wszyscy dorośli obywatele płci męskiej mogli brać udział w zgromadzeniu obywateli, głosować w sprawach porządku publicznego i być wybierani na urzędy publiczne. Natomiast dla kobiet, niewolników i mieszkających w mieście cudzoziemców przywileje te były niedostępne. Jedynie około 25–30% dorosłej populacji Aten cieszyło się pełnią praw politycznych. W miarę jak organizacje polityczne stawały się coraz większe, a państwa-miasta ustępowały miejsca rozleglejszym królestwom i imperiom, zniknęła nawet częściowa demokracja w stylu ateńskim. Wszystkie słynne przykłady starożytnych demokracji to państwa-miasta, takie jak Ateny i Rzym. Dla odmiany, nie znamy żadnego pokaźnego rozmiarami królestwa ani imperium, które opierałoby się na zasadach demokracji. Na przykład kiedy w V wieku p.n.e. Ateny rozrastały się i z państwa-miasta zmieniały się w imperium, nie przyznawały obywatelstwa ani praw politycznych mieszkańcom podbijanych terenów. Miasto-państwo Ateny było bytem politycznym o ograniczonej demokracji, natomiast znacznie większe imperium ateńskie było rządzone autokratycznie z centrum. Wszystkie ważne decyzje dotyczące podatków, sojuszy dyplomatycznych i wypraw wojennych zapadały w Atenach. Podległe terytoria, takie jak wyspy Naksos i Thasos, musiały przestrzegać zarządzeń ateńskiego zgromadzenia ludowego i wybranych urzędników. Ich mieszkańcy nie mieli prawa głosować na tym zgromadzeniu ani ubiegać się o ateńskie urzędy. W stronę rzymskiej demokracji bez realnego wpływu Kiedy Republika Rzymska budowała swoje imperium, wpierw podbijając Półwysep Apeniński, a ostatecznie cały basen Morza Śródziemnego, Rzymianie przyjęli nieco inny sposób działania. Rzym stopniowo udzielał obywatelstwa podbitym ludom. Najpierw obywatelstwo uzyskali mieszkańcy Lacjum, następnie mieszkańcy innych regionów Italii, a w końcu nawet ludność z odległych prowincji, takich jak Galia i Syria. Lecz równolegle z upowszechnianiem się obywatelstwa rzymskiego ograniczeniu uległy prawa polityczne obywateli. Starożytni Rzymianie doskonale rozumieli, na czym polega demokracja i z początku byli żarliwie oddani demokratycznym ideałom. Po wygnaniu ostatniego króla Rzymu w 509 roku p.n.e. u Rzymian wytworzyła się głęboka niechęć do monarchii i obawa przed przyznaniem nieograniczonej władzy jakiejkolwiek jednostce bądź instytucji. W rezultacie najwyższą władzę wykonawczą sprawowało dwóch konsulów, którzy wzajemnie się równoważyli. Konsulowie byli wybierani przez obywateli w wolnych wyborach, sprawowali swój urząd przez jeden rok i byli dodatkowo ograniczani przez uprawnienia zgromadzenia ludowego, Senatu i innych wybieranych urzędników, takich jak trybuni ludowi. W miarę jednak jak Rzym rozszerzał prawa obywatelskie na Latynów, potem na wszystkich Italików, a w końcu na Galów i Syryjczyków, władza zgromadzenia ludowego, trybunów, senatu, a nawet dwóch konsulów stopniowo malała, aż pod koniec I wieku p.n.e. nastały autokratyczne rządy cezarów. August, podobnie jak dzisiejsi politycy twardej ręki w rodzaju Putina, nie koronował się na króla i udawał, że Rzym nadal jest republiką. Senat i zgromadzenie ludowe wciąż się zbierały, a obywatele co roku wciąż wybierali konsulów i trybunów. Lecz instytucje te zostały pozbawione realnej władzy. To jest przedruk z książki autorstwa Yuvala Noah Harariego „Nexus. Krótka historia informacji”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Literackiego w przekładzie Justyna Huni. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Epoka kamienia, a może kości? Odkryto narzędzia z hipopotamów i słoni sprzed 1,5 mln lat
Blisko trzydzieści kościanych narzędzi sprzed 1,5 mln lat odkryli archeolodzy w wąwozie Olduvai w północnej Tanzanii. Są starsze od dotychczas znanych o milion lat. Czy pora zmienić nazwę epoki kamienia na epokę… kości?
Spis treści: „Epoka kości” wychodzi z mroków Kluczem – kontekst Znaczenie odkrycia prastarych narzędzi z kości Najstarsze znane wytwory rąk przodków lub krewnych człowieka mają 3,3 mln lat i pochodzą z Kenii. Wykonali je przedstawiciele Australopithecus afarensis lub Kenyanthropus platyops. Z czasem upowszechniały się i sporo takich zabytków znanych jest z wąwozu Olduvai, gdzie mają ok. 2,6–1,3 mln lat. To właśnie w tym wąwozie dokonano właśnie ważnego odkrycia. Tam archeolodzy natknęli się na narzędzia wykonane z surowców organicznych. „Epoka kości” wychodzi z mroków Pierwszą z wyróżnionych przez archeologów epok jest epoka kamienia. Trwa od momentu powstania pierwszych narzędzi z tego surowca aż do epoki brązu, kiedy ten stop wszedł przebojem wśród różnych cywilizacji. W zależności od miejsca stało się to w IV lub III tysiącleciu p.n.e. Nazwy epok są oczywiście symboliczne, bo wiadomo, że ludzie wykonywali tysiące lat temu narzędzia z różnych surowców, też organicznych. Jednak po nich do naszych czasów z reguły niewiele pozostaje – w niesprzyjających warunkach mogą przecież ulec rozkładowi w ciągu paru lat. Dlatego trudno jednoznacznie stwierdzić, jaka była skala ich użycia w różnych epokach. Dlatego tak ważne jest znalezisko dokonane i opisane przez międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem ekspertów z CNRS i l'Université de Bordeaux we Francji, które opublikowano właśnie na łamach prestiżowego czasopisma „Nature”. Jest to zbiór 27 narzędzi kościanych sprzed 1,5 mln lat. Kluczem – kontekst W archeologii jedną z ważniejszych rzeczy jest kontekst odkrycia. Badacze cenią sobie zwłaszcza zabytki odkryte w czasie wykopalisk. Dzięki temu mogą poznać dokładnie wiek znaleziska (na przykład pobierając próbki radiowęglowe) i zinterpretować artefakty w oparciu o to, w jakim otoczeniu spoczywają. Sam zabytek mówi sporo, ale nie zdradza całej historii. Dlatego archeolodzy nie zawsze cieszą się z przekazania spektakularnych artefaktów. Dlatego tak ważne jest znalezisko narzędzi kościanych z Tanzanii, bo odkryto je właśnie w czasie wykopalisk. Co prawda znane są podobnie przedmioty z Afryki, ale odkrywane były często luzem lub ich kontekst nie był jasny. Do tej pory najprecyzyjniej datowane narzędzia kościane pochodziły z Europy i miały „zaledwie” 400–300 tysięcy lat. Nowo odkryte narzędzia wydatowano z pomocą metody nuklidów kosmogenicznych – metoda radiowęglowa nie może być stosowana do tak wczesnych znalezisk. Poza tym artefakty zalegały między warstwami, których wiek już był znany. Dlatego można z dużą dozą prawdopodobieństwa uznać, że mają 1,5 mln lat. Zdaniem badaczy, odkryty zestaw narzędziowy służył homininom zapewne do obróbki rzeźnej dużych zwierząt. Znaczenie odkrycia prastarych narzędzi z kości Narzędzia wykonano z kości kończyn dużych ssaków, głównie z hipopotama i słonia. To dość zaskakujące znalezisko, bo sądzono, że w tak wczesnych czasach miano wykonywać narzędzia z kości jedynie od czasu do czasu. Tymczasem w tym przypadku widoczna jest powtarzalność i system ich wytwarzania. Nie były to pojedyncze przedmioty, ale takie, które weszły do stałego repertuaru. Niektóre z narzędzi mają blisko 40 cm długości. Co ciekawe, narzędzia kościane wykonywano w podobnych sposób do tych z kamienia. W trakcie kształtowania kości kamiennym narzędziem, odpadały „wióry”. Okres, z którego pochodzą narzędzia był kluczowy w dziejach homininów. To wówczas następowała zmiana w sposobie wykonywania narzędzi kamiennych. Prostą obróbkę otoczaków zastępowały tzw. narzędzia aszelskie wykonywane z pomocą innowacyjnego, tzw. bifacjalnego retuszu. I to właśnie w tej zbliżonej technologii przygotowano narzędzia z kości, które właśnie odkryto. Źródło: Nature. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dowód na kanibalizm w polskiej jaskini. Zjedzono 10 osób
Na kilkudziesięciu kościach odkrytych w Jaskini Maszyckiej w Małopolsce naukowcy dostrzegli ślady po nacinaniu i konsumpcji. Celem było wydobycie składników odżywczych. Są to zatem dowody na ucztę kanibalistyczną. Dlaczego do niej doszło?
Spis treści: Enigmatyczne okoliczności śmierci łowców i zbieraczy Naukowcy wpatrzeni w kości Zjedzeni w czasie rytuałów pogrzebowych? Ponad 100 lat temu archeolog Gotfryd Ossowski dokonał sensacyjnego znaleziska. U wejścia do Jaskini Maszyckiej na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej odkrył szczątki dziesięciu osób, żyjących kilkanaście tysięcy lat temu. Byli to zarówno mężczyźni, kobiety, jak i dzieci. Badacze stanowiska nazywają je czasem “paleolitycznymi Pompejami”, bo po śmierci wielu osób wszystko pozostało nietknięte. Odkryto tu jedno z największych nagromadzeń zabytków z tego okresu w Europie. Rozgorzała dyskusja, w jaki sposób zginęli mieszkańcy jaskini, bo ciała leżały bezwładnie. A na ich kościach odkryto zagadkowe ślady. Brakowało do tej pory kompleksowych badań, by zrozumieć, w jaki sposób powstały te nacięcia. Enigmatyczne okoliczności śmierci łowców i zbieraczy Co jakiś czas badacze powracają do tego znaleziska i próbują rozwikłać pradziejową zagadkę. I dowiedzieć się, jakie były okoliczności śmierci tej grupy ludzi. Teraz międzynarodowy zespół z udziałem badaczy z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego i Fundacji Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego (FROA) uzyskał nowe informacje na ten temat. Z wykonanych ostatnio analiz wyłania się jasny obraz: ślady manipulacji na szczątkach ludzkich w Jaskini Maszyckiej wskazują na systematyczne rozczłonkowanie zmarłych i kanibalizm. Wyniki tej analizy opublikowano w czasopiśmie „Scientific Reports”. Badaniami objęto w sumie 63 kości, pochodzących od dziesięciu osób. Są przechowywane w Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Mają 18 tys. lat. Był to zatem okres epoki lodowcowej, kiedy po ziemi stąpały mamuty i ciągle było dość zimno, chociaż lodowiec zaczął się już wycofywać z obszaru obecnej Polski. Stosując nowoczesne metody, badacze dostrzegli na 34 kościach ślady po ćwiartowaniu, do którego doszło tuż po śmierci. Ślady cięć na fragmentach czaszki wskazują, że przyczepy mięśni oraz skóra głowy zostały przecięte, a długie kości złamane w celu dostania się do szpiku kostnego. – Położenie i częstotliwość śladów nacięć, a także celowe łamanie kości, nie pozostawiają wątpliwości, że celem było wydobycie składników odżywczych ze zmarłych – mówi główny autor artykułu prof. Francesc Marginedas z Katalońskiego Instytutu Paleoekologii Człowieka i Ewolucji Społecznej (IPHES). Okoliczności kanibalizmu Najważniejsze pytanie brzmi, jakie były okoliczności kanibalizmu? Ludzie wówczas nie byli prymitywni. To przecież wtedy powstawały w zachodniej Europie piękne dzieła sztuki w postaci malowideł naskalnych, na przykład w Lascaux we Francji. – Różnorodne świadectwa artystyczne wskazują na korzystne warunki życia w tym okresie. Dlatego wydaje się mało prawdopodobne, aby kanibalizm był praktykowany z konieczności – mówi współautor badania, prof. Thomas Terberger z Instytutu Prehistorii i Historii Wczesnej na Uniwersytecie w Getyndze. Być może więc głównym celem wcale nie była chęć zaspokojenia głodu, ale walka o zasoby czy terytorium. Po okresie największych mrozów ostatniej epoki lodowcowej nastąpił wzrost populacji, co mogło doprowadzić do konfliktów. W Jaskini Maszyckiej szczątki ludzkie zmieszane są z odpadami komunalnymi, co świadczy o tym, że zmarłych nie traktowano z szacunkiem. Zjedzeni w czasie rytuałów pogrzebowych? – Nie można jednak wykluczyć innej tezy, że kanibalizm ten jest przejawem jakichś praktyk pogrzebowych. Jednoznaczną interpretację utrudnia fakt, że stanowisko archeologiczne było badane ponad 100 lat temu i nie dysponujemy dokładną dokumentacją z tych wykopalisk – zauważają Dariusz Bobak z FROA i prof. Marta Połtowicz-Bobak z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, którzy są współautorami artykułu. Jak dodaje w rozmowie z National Geographic Dariusz Bobak, tylko częściowo widoczne są przypuszczalne ślady po nagryzaniu na kościach. – Takie odciski zostają głównie na kościach płaskich, a te tutaj prawie się nie zachowały – zapewne uległy rozkładowi – zauważa naukowiec. Argumentem za praktykami rytualnymi w postaci kanibalizmu jest odkryta przy wejściu do jaskini czaszka suhaka, czyli antylopy saigi (Saiga tatarica), pokryta czerwonym barwnikiem. Takie znaleziska są często łączone ze sferą rytualną w paleolicie. Czy to oznacza, że nigdy nie uda się rozwiązać zagadki tej krwawej masakry z epoki paleolitu? Być może klucz do rozwiązania zagadki tkwi w hałdach z pierwszych badań archeologicznych przeprowadzonych w tej jaskini w XIX wieku. Archeolodzy planują ich badanie w przyszłości. Może skrywają zabytki, które postawią kropkę nad i? Źródła: Scientific Reports, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tajemnicze konstrukcje w Polsce sprzed prawie 7000 lat. W końcu odkryto ich znaczenie
Nowe badania ujawniają, czym dokładnie były rondele, które odkryto przed laty w kilku miejscach naszego kraju. Okazuje się, że stanowiły ważne centra rytualne.
Spis treści: Tajemnicza konstrukcja w północno-zachodniej Polsce Czym były neolityczne rondele? Demokracja i egalitaryzm w prehistorii Chociaż zachwycamy się monumentalnymi budowlami jak Stonehenge w Wielkiej Brytanii czy posągami Moai na Wyspie Wielkanocnej, nie każdy wie, że w Polsce również znajdziemy konstrukcje, które są równie intrygujące, co tajemnicze. Przykładem są rondele, czyli neolityczne kręgi, które otoczone były co najmniej jednym rowem lub palisadą. Tajemnicza konstrukcja w północno-zachodniej Polsce Rondele znaleziono jednak nie tylko w Polsce, ale też w innych krajach Europy. W sumie badacze zidentyfikowali ok. 130 tego rodzaju konstrukcji, a najwięcej w Austrii. To najstarszy przykład monumentalnej architektury w Europie, choć do dziś nie ma zgody wśród naukowców, jaką funkcję mogły spełniać. Hipotezy zakładają, że mogły być to niewielkie osady obronne, miejsca obserwacji astronomicznych lub centra kultu. W czasopiśmie naukowym „Journal of Archeological Method and Theory” opublikowano właśnie artykuł, w którym zawarto wnioski z wykopalisk archeologicznych w Nowym Objezierzu w województwie zachodniopomorskim. To właśnie tam ok. 4800 r. p.n.e. neolityczni mieszkańcy tych ziem zbudowali jeden z wielu enigmatycznych rondeli. Najnowsze badanie były prowadzone pod kierunkiem dr. Lecha Czerniaka z Uniwersytetu Gdańskiego. – W historii społeczeństwa „neolitycznego naddunajskiego” monumentalne centra ceremonialne pojawiły się około 4800 r. p.n.e. i straciły na znaczeniu około 300 lat później. Wśród nich jedną z najbardziej charakterystycznych form są rondele. Nazwa nawiązuje do zachowanej obecnie formy architektonicznej, w której dominują koncentryczne rowy – napisali w artykule autorzy. Czym były neolityczne rondele? W artykule zaprezentowano analizę rondela z Nowego Objezierza właśnie. W badaniu wykorzystano metodę chaîne opératoire, która według naukowców jest bardzo skutecznym narzędziem rekonstrukcji pełnej sekwencji zdarzeń. W tym budowy, użytkowania i tego, dlaczego badany zabytek został dawniej porzucony. Słowem – cały historyczny i społeczny kontekst stanowiska archeologicznego. – Dzięki temu udało się zwrócić uwagę na dotychczas mało zbadane szczegóły planowania budowy rondeli w kontekście m.in. sezonowej dostępności niektórych materiałów budowlanych, a także powiązania etapów z rytuałami. W konsekwencji budowę i użytkowanie rondeli można przedstawić jako złożony cykl ceremonialny, rozciągnięty w czasie i przerywany świętami – twierdzą uczeni. Rondel w Nowym Objezierzu ma średnicę 112 metrów i jest otoczony trzema systemami rowów, a także czterema kręgami, które miały być używane jako fundamenty dla drewnianych budynków. Badanie sugeruje, że budowa rondela była projektem społeczności na bardzo dużą skalę, który miał angażować setki osób przez wiele lat. Demokracja i egalitaryzm w prehistorii Sama budowa miała być swoistym rytuałem. Początkowe ceremonie mające na celu mobilizację społeczności mogły być częścią procesu, który rozpoczynał się od oznaczenia centralnego punktu i przygotowania terenu. Później budowano tam drewniane budowle, które były prawdopodobnie wzmacniane dachami z gliny i trzciny. Dowody wskazują również, że rozmieszczenie poszczególnych elementów całej konstrukcji miało związek z obserwacją nieba i wydarzeniami astronomicznymi, takimi jak przesilenie letnie i zimowe. Ponadto szczątki zwierząt i ceramika, które odkryto na stanowisku archeologicznym sugerują, że rondel był miejscem także miejscem spotkań społeczności. Być może następowała wówczas kulminacja wydarzeń kultowych, a być może rozprawiano o problemach konkretnej osady lub regionu. Może to wskazywać, że neolityczne społeczności były znacznie bardziej zorganizowane i demokratyczne, niż dotychczas sądzono. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
U naszych sąsiadów odkryto najstarsze znane dowody użycia sieci rybackich w Europie
Fascynujące nowe znaleziska z paleolitycznego stanowiska w Gönnersdorf w Niemczech sugerują, że artyści epoki kamienia mogli zostawić wskazówki dotyczące początków technologii rybackiej. Ryty datowane na 15 800 lat ukazują ryby uwikłane w sieci, oferując unikatowy wgląd w codzienne życie i umiejętności prehistorycznych społeczności.
Spis treści: Sieci rybackie w starożytnej sztuce Nowe spojrzenie na sztukę epoki kamienia Dowody na starożytną technologię połowów w Gönnersdorf Najnowsze odkrycia na stanowisku archeologicznym w Gönnersdorf w Niemczech kwestionują dotychczasową wiedzę na temat technologii starożytnych społeczności. Kamienne ryty przedstawiające ryby złowione w sieci – datowane na około 15 800 lat – sugerują, że ludzie epoki kamienia mogli opracować techniki połowów przy użyciu sieci znacznie wcześniej, niż do tej pory uważano. Fascynujące znalezisko rzuca nowe światło na pomysłowość społeczeństw magdaleńskich i ich zdolność do wykorzystywania skomplikowanych narzędzi. Sieci rybackie w starożytnej sztuce W latach 70. XX wieku naukowcy odkryli w Gönnersdorf aż 406 grawerowanych płyt łupkowych, na których przedstawiono dzikie zwierzęta i abstrakcyjne figury, typowe dla sztuki epoki kamienia. Do niedawna jednak drobne detale na ośmiu z tych płyt pozostawały niezauważone. Dzięki zaawansowanym technikom obrazowania, takim jak obrazowanie z przekształceniem odbicia (RTI), naukowcy byli w stanie dostrzec słabo widoczne wzory krat na płytach, które pokrywają wyobrażenia ryb. Te linie krzyżujące się nad rybami, większe od samych ryb i wyraźnie umieszczone centralnie, sugerują coś więcej niż tylko dekorację. Stanowią intencjonalne przedstawienie ryb uwięzionych w sieci. Badacze podkreślają, że proces artystyczny wydaje się celowy. Najpierw wyryto ryby, a dopiero potem dodano linie kratki, symbolizujące sieć. Taka metoda, ich zdaniem, wskazuje, że twórcy rycin chcieli ukazać nie tylko same ryby, ale dynamiczny akt połowów, ilustrując zaawansowanie technologiczne tego starożytnego społeczeństwa. Nowe spojrzenie na sztukę epoki kamienia Przedstawienia ryb w Gönnersdorf różnią się znacząco od innych zwierząt ukazanych na kamiennych płytach. Podczas gdy wiele zwierząt jest szczegółowo i realistycznie odwzorowanych, ryby wyróżniają się abstrakcyjnością i minimalistycznym stylem, co może wskazywać, że twórcy skupiali się bardziej na procesie niż na samym temacie. Ten wybór stylistyczny jest zupełnie inny od przedstawień zwierząt, takich jak mamuty i konie, które często cechują się anatomiczną szczegółowością i dynamizmem – sugerując, że artyści z Gönnersdorf przypisywali technologii połowu specjalne, symboliczne znaczenie. Badacze interpretują tę abstrakcyjność jako sposób na podkreślenie aktu połowów, a nie samego przedstawienia ryb. Poprzez umieszczenie ryb w sieci, artyści ci być może chcieli wyrazić opanowanie kluczowej umiejętności – łapania ryb w dużych ilościach, co z pewnością było kluczowe dla przetrwania podczas okresów migracji ryb. Oprócz rycin inne znaleziska z Gönnersdorf sugerują, że ówcześni ludzie byli również biegli w produkcji tekstyliów. Figurki odkryte na stanowisku przedstawiają postacie ubrane, co wskazuje, że tekstylia były nie tylko znane, ale prawdopodobnie produkowane i używane na co dzień. Umiejętność ta mogła obejmować również tworzenie sieci z włókien roślinnych, takich jak trojeść czy pokrzywa. Takie sieci idealnie nadawałyby się do połowów ryb migrujących w rzekach lub strumieniach, pozwalając społeczności z Gönnersdorf na efektywne pozyskiwanie pożywienia. Dowody na starożytną technologię połowów w Gönnersdorf Badacze sugerują, że społeczność magdaleńska w Gönnersdorf wykorzystywała sieci jako narzędzie do połowów. Znalezione na stanowisku pozostałości ryb, w połączeniu z rycinami i dowodami na znajomość tekstyliów, wspierają hipotezę, że technologia połowów była już wówczas rozwinięta. Byłaby ona szczególnie przydatna podczas okresowych migracji ryb, umożliwiając społeczności obfite połowy w krótkim czasie. Co ciekawe, podobne dowody pojawiły się także na innych magdaleńskich stanowiskach w Europie. Znaleziska we Francji i Hiszpanii obejmują haczyki i potencjalne obciążniki do sieci, co sugeruje, że sprzęt rybacki był częścią szerokiego zestawu narzędzi magdaleńskich. Jednak ryty z Gönnersdorf stanowią pierwsze jednoznaczne przedstawienie używania sieci, co stanowi wyjątkowy przełom w naszym rozumieniu strategii przetrwania w okresie późnego paleolitu. Ryty z Gönnersdorf zmuszają nas do ponownego przemyślenia założeń na temat umiejętności technologicznych ludzi epoki kamienia. Warto wspomnieć, że w Polsce również znajduje się stanowisko archeologiczne wiele mówiące o życiu codziennym społeczności z okresu magdaleńskiego. – Jest to z pewnością najbogatsze stanowisko z tego okresu w naszym kraju i jedno z najbogatszych w Europie – mówi Dagmara Mańka z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, badająca stanowisko w Wilczycach. Do tej pory znaleziono tam m.in. szczątki ludzkie i krzemienne figurki. Źródło: PLOS ONE. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
„Frankenstein” sprzed 2500 lat. Ten szkielet został ułożony z kości 5 osób
Archeolodzy wykopali szkielet z czasów rzymskich. Znajdował się na starożytnej nekropolii. Badania wykazały jednak, że kości nie należały do jednej osoby, lecz pięciu.
Spis treści: Tajemniczy grób w rzymskiej nekropolii „Frankenstein” ułożony z kości co najmniej 5 osób Dlaczego ktoś tak ułożył kości? Ingerencja w szczątki zmarłych najczęściej kojarzona jest z bezczeszczeniem zwłok lub z obrzędami czarnej magii, jak to bywało w dawnych czasach. Jednak archeologia zna liczne przykłady manipulacji ludzkimi zwłokami po śmierci. Szkielety bywały wykopywane, aby np. uciąć zmarłemu głowę, spalić jego kości lub założyć na palcu u nogi kłódkę, tak jak to miało miejsce w przypadku wampirki z polskiej miejscowości Pień, której szkielet odkryto na tamtejszym cmentarzu. Tajemniczy grób w rzymskiej nekropolii Jednak znacznie rzadsze są przykłady, gdy z kości kilku osób ktoś stworzył jeden szkielet. Takiego odkrycia dokonał międzynarodowy zespół naukowców w Belgii. Uczeni badali szczątki odkryte w latach 70. XX wieku na cmentarzu z czasów rzymskich w miejscowości Pommerœul, niedaleko granicy z Francją. Wykopaliska odsłoniły wówczas 76 pochówków kremacyjnych, a także jeden grób, w którym pochowano człowieka w pozycji embrionalnej. Analiza szczątków, a także artefaktów, które znajdowały się w grobach wykazała, że większość z nich należała do Rzymian i datowano je na II–III w n.e. Jednak to właśnie pochówek, w którym pozostały ludzkie kości, najbardziej intrygował naukowców. Stwierdzono, że jest on nietypowy dla tradycji rzymskiej, choć uważano, że z tego okresu pochodził. „Frankenstein” ułożony z kości co najmniej 5 osób Nowe badanie wykazało jednak, że szkielet został ułożony z kości co najmniej pięciu osób. Datowanie radiowęglowe wykazało, że ludzie, z których ułożono szczątki, pochodzili z trzech różnych epok okresu neolitu. Najstarszy miał 9000 lat, a najmłodszy 5000. Naukowcy twierdzą jednak, że do osobliwego ułożenia tego „Frankensteina” doszło ok. 2500 lat temu. – Znane są pośmiertne manipulacje ciałami ludzkimi. Rzadziej jednak kości różnych osób są łączone w jedną „osobę”, którą następnie chowało się w grobie. Prawdopodobne, że do powstania tego osobnika użyto kości więcej niż pięciu osób. Jednak sekwencjonowanie DNA potwierdziło na razie obecność pięciu – powiedziała LiveScience Barbara Veselka, główna autorka badania z Wolnego Uniwersytetu w Brukseli. Co ciekawe, w okolicy czaszki starożytnego „Frankensteina” znaleziono rzymską szpilkę z kości. Datowana była na okres od 69 do 210 r. n.e. Analiza genetyczna samej czaszki wykazała, że ​​należała do kobiety żyjącej w czasach rzymskich, około trzeciego do czwartego wieku. Wygląda na to, że albo ktoś umieścił czaszkę kobiety w neolitycznym pochówku, który już wcześniej składał się z kości kilku osób, albo w czasach rzymskich ktoś z wielu różnych kości stworzył ten szkielet, wykorzystując kość kobiety, być może bliskiej autorowi tego mrocznego dzieła. Dlaczego ktoś tak ułożył kości? Naukowcy sugerują, że jeśli pierwsza hipoteza jest prawdziwa, to Rzymianie mogli przypadkowo odkryć ten osobliwy neolityczny grób podczas zakopywania innych skremowanych szczątków. Następnie widząc, że szkieletowi brakuje głowy, mogli włożyć tam inną czaszkę, aby go „ukończyć” przed ponownym zasypaniem, w ramach szacunku dla nieszczęśnika. Z kolei szpilka została tam umieszczona jako dar grobowy. Inna hipoteza zakłada, że jakiś Rzymianin celowo utworzył szkielet składający się z kości ludzi z różnych okresów, w tym rzymskiego, aby ułożyć w ten sposób nową osobę. – Jeśli tak, to według naszej wiedzy byłby to pierwszy rzymski grób, w którym z kości prehistorycznych i rzymskich, złożono nowego „osobnika” – podkreślają uczeni. Pytanie jednak brzmi – po co ktoś miałby to robić? – Niezależnie od tego, czy połączenie kości miało miejsce w późnym neolicie, czy w okresie rzymskim, było to działanie wyraźnie zamierzone – napisali naukowcy. – Być może społeczność ta inspirowała się pewnymi przesądami lub czuła potrzebę nawiązania kontaktu z tą osobą, która wcześniej żyła na tym samym obszarze – zastanawiają się badacze. – Pomimo różnic kulturowych możliwe jest, że ludzie z czasów neolitu i Rzymu wybierali tę nekropolię ze względu na bliskość rzeki. Przez wieki zbiorniki wodne uważano za ważne zarówno pod względem geograficznym, jak i duchowym – powiedziała Veselka. Źródło: Antiquity. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jak wyglądała medycyna w prehistorii? W marokańskiej jaskini odkryto dowody stosowania ziół leczniczych
W marokańskiej jaskini archeolodzy odnaleźli dowody na to, że 15 tysięcy lat temu prehistoryczni ludzie stosowali zioła lecznicze. To przede wszystkim roślina zwana jako przęśl.
Spis treści: Ziołolecznictwo w paleolicie Makroszczątki rośliny zawierającej efedrynę Uniwersalny lek? Prawdopodobnie tradycja stosowania ziół w lecznictwie jest tak stara, jak historia naszego gatunku. Doceniali ją ludzie w epoce kamienia kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Z kolei już w starożytności historycy i filozofowie opisywali działanie poszczególnych roślin i ich wpływ na zdrowie ludzi. Lecznicze zioła wykorzystywano tak naprawdę na każdym kontynencie. Jednak ziołolecznictwo różniło się w zależności od konkretnego regionu, ponieważ nie wszędzie występowały te same rośliny, głównie ze względu na klimat. Ziołolecznictwo w paleolicie Problem polega na tym, że jest bardzo mało dowodów archeologicznych na wykorzystanie ziół w tradycyjnej medycynie i wszelkich rytuałach, przede wszystkim z okresu paleolitu. Oczywiście powodem jest fakt, że rośliny szybko ulegają degradacji, a ich pyłki bardzo trudno jest wykryć. Najczęściej badaczom udaje się odnaleźć szczątkowe ślady różnych gatunków, lecz problemem jest również ich identyfikacja. Międzynarodowy zespół naukowców z Hiszpanii, Maroko, Wielkiej Brytanii i Niemiec prowadził wykopaliska w jaskini Taforalt, znanej również jako Grotte des Pigeons w północno-wschodnim Maroku. To stanowisko archeologiczne, gdzie w przeszłości odkryto artefakty typowe dla kultury iberomauruzyjskiej i aterskiej oraz liczne szkielety. Ustalono, że jest prawdopodobnie najwcześniejszy cmentarz prehistoryczny w Afryce Północnej. Makroszczątki rośliny zawierającej efedrynę W toku prac naukowcom udało się zidentyfikować obecność rośliny znanej jako przęśl (Ephedra). To rodzaj krzewu nagonasiennego, który jest szeroko rozpowszechniony w wielu suchych regionach świata, m.in. w południowo-zachodniej Ameryce Północnej, południowej Europie, południowo-zachodniej i środkowej Azji czy właśnie w północnej Afryce. Dzięki zawartości tanin i alkaloidu efedryny, rośliny te były i są wykorzystywane leczniczo. Efedryna stosowana jest jako stymulant, reduktor apetytu, czy środek zwiększający koncentrację i uwagę. Współcześnie jest lekarstwem na nieżyt nosa oraz wykorzystywana jest do leczenia niedociśnienia związanego z narkozą. Co ciekawe, ten związek chemiczny bywa używany jako prekursor do produkcji np. metaamfetaminy. Ze względu na swoje właściwości pobudzające używana jest także jako domieszka do niektórych narkotyków. W nowych badaniach naukowcy zidentyfikowali pyłki przęśli na szczątkach ludzkich. Datowanie radiowęglowe wykazało, że zarówno człowiek, jak i roślina pochodzą z tego samego okresu, czyli sprzed ok. 15 tysięcy lat. Co więcej, niektóre pozostałości przęśli były nadpalone. Naukowcy uważają, że pozostałości rośliny nie znalazły się tam przez przypadek. Uniwersalny lek? – Sugerujemy, że zwęglone cząstki tej rośliny prawdopodobnie stanowią pozostałości przetwarzania i spożycia mięsistych fragmentów przęśli. Mogły być cenione zarówno ze względu na ich właściwości odżywcze, jak i terapeutyczne. Ponadto uważamy, że obecność Ephedra i jej osadzenie w miejscu pochówku, to dowód na to, że roślina ta odegrała znaczącą rolę podczas czynności pogrzebowych – napisali w badaniu autorzy. Badacze uważają, że paleolityczni ludzie mogli wykorzystywać zioła przęśli w leczeniu schorzeń takich jak przeziębienie, a także stosowali je w celu zmniejszaniu krwawienia. Naukowcy podkreślają, że makroszczątki botaniczne tej rośliny są najstarszymi, jakie do tej pory odkryto i które mają związek z wykorzystaniem przez człowieka. Co ciekawe, w tej samej jaskini odkryto także dowody na jeden z najstarszych zabiegów chirurgicznych w historii. Badacze w przeszłości zidentyfikowali ślady na ludzkiej czaszce, które zostały wykonane narzędziami. Analiza wykazała wówczas, że pacjent przeżył ten zabieg. Bardzo możliwe, że w celu znieczulenia podawano mu właśnie przęśl. Może to świadczyć o zaawansowanej wiedzy medycznej ówczesnych ludzi w Afryce Północnej. – Przęśl mogła być „żywnością leczniczą” i mogła mieć uniwersalne zastosowanie. Ludzie jedli ją zarówno, aby łagodzić głód, jak i utrzymać dobre zdrowie. Dowody udanego powrotu do zdrowia po operacjach, takich jak wyrwanie zęba i trepanacja czaszki, wykonanych przez mieszkańców Grotte des Pigeons, sugerują, że Ephedra mogła być stosowana w celach leczniczych – podkreślają badacze. – Roślina jest środkiem zwężającym naczynia krwionośne. Mogła być stosowana w celu zmniejszenia utraty krwi podczas tych zabiegów chirurgicznych. Była też pomocna w rekonwalescencji. Związki fenolowe z efedry mają działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze, które mogą pomagają w gojeniu ran – podsumowują. Zródło: Scientific Reports. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jak wyglądało życie w Polsce 6000 lat temu? Zachwycające odkrycie w Sandomierzu
Archeolodzy odnaleźli w Sandomierzu tak zwany długi dom, który pochodził z okresu wczesnego neolitu. To pierwsza taka konstrukcja, jaką odkryto na Wyżynie Sandomierskiej.
Spis treści: Jak wyglądało życie w Polsce w czasach neolitu? Długi dom sprzed 6000 lat Kultura ceramiki wstęgowej rytej Życie na terenach polskich w okresie neolitu skupiało się przede wszystkim wokół rolnictwa i hodowli zwierząt. Ludzie żyli w społecznościach, które zamieszkiwały niewielkie osady. Składały się z kilku tak zwanych długich domów, które były wielorodzinne, budowane z drewna i o prostokątnym planie. W neolitycznej osadzie znajdowało się również charakterystyczne centrum, w którym odbywały się spotkania jej mieszkańców, a także obchody religijne, które związane były najczęściej z porami roku. Jak wyglądało życie w Polsce w czasach neolitu? Osady z młodszej epoki kamienia odkryto w Polsce m.in. na Wyżynie Sandomierskiej, które datowane są na okres od 5300 do 4900 roku p.n.e . I właśnie w tym regionie archeolodzy odnaleźli ostatni długi dom z okresu wczesnego neolitu. Znaleziska dokonano w Sandomierzu-Mokoszynie. Badacze uważają, że konstrukcja ma ok. 6000 lat. Ciekawym zbiegiem okoliczności neolityczny długi dom odkryto podczas ratowniczych badań archeologicznych, które prowadzone były w związku z budową zespołu domów jednorodzinnych. Badania, za które odpowiada pracownia Trzy Epoki z Klimontowa, miały początkowo potwierdzić istnienie osady ludności kultury pucharów lejkowatych, której ślady były już znane w tym miejscu. – Badania rzeczywiście potwierdziły obecność osady, odkrywając duże jamy – piwniczki przeznaczone do przechowywania żywności. Znaleziono w nich fragmenty naczyń glinianych, narzędzia krzemienne, kamienne żarna oraz kości zwierzęce. Zupełnie nieoczekiwanym, a jednocześnie najciekawszym odkryciem były pozostałości starszej o kilka tysięcy lat, bo pochodzącej z wczesnego neolitu osady ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej – napisał w oświadczeniu dr hab. Marek Florek, naukowiec z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. Długi dom sprzed 6000 lat Badacz dodaje, że kultura ta jest przypisywana pierwszym rolnikom i hodowcom, którzy przybywali na ziemie obecnej Polski z terenów zakarpackich. Przemieszczali się przede wszystkim przez Bramę Morawską i przełęcze w Bieszczadach. – Ludność ta przynosiła ze sobą nie tylko umiejętność uprawy ziemi i hodowli, ale także znajomość wytwarzania i wypalania naczyń ceramicznych czy umiejętność budowy dużych domów o konstrukcji opartej na słupach wkopywanych w ziemię – dodaje. Sandomierski długi dom oparty był na konstrukcji słupowej i zorientowany był wzdłuż osi północ-południe. Archeolodzy ustalili, że budynek miał ok. 6 metrów szerokości i ponad 20 metrów długości. – Odkrycie długiego domu to pierwsze tego typu znalezisko na Wyżynie Sandomierskiej – zwraca uwagę prof. Florek. – Domy tego typu były znane dotąd z Kujaw, Podkarpacia i Małopolski. To ciekawe odkrycie, które wskazuje, że w okresie wczesnego neolitu istniała w tym miejscu osada z trwałą zabudową, a nie prowizoryczne obozowisko – dodaje badacz. Kultura ceramiki wstęgowej rytej – Najdłuższy znany na ziemiach polskich długi dom z okresu wczesnego neolitu miał długość ponad 40 metrów. Dookoła domu znajdowały się różne jamy, w tym tzw. glinianka [charakterystyczna dla osad neolitycznych – przyp. red.] powstała w wyniku wybieranie lessu do wylepiania ścian, w także jamy o charakterze gospodarczym. W dwóch z nich odkryto wytwory ze szkliwa wulkanicznego (obsydianu), przynoszonego przez pierwszych rolników z terenów zakarpackich (z terenu obecnej Słowacji bądź północnych Węgier) – twierdzi prof. Florek. Odnaleziono ceramikę, zdobioną liniami rytymi i guzami, a także narzędzia z krzemienia czekoladowego i świeciechowskiego. W tym drapacze używane do oczyszczania skór w procesie wyprawiania, wkładki do sierpa, grot strzały, a także kości zwierzęce, fragmenty kamiennych żaren i płyt. Kultura ceramiki wstęgowej rytej to pierwsza w pełni neolityczna kultura na polskich ziemiach. Rozwijała się na terenie Europy Środkowej i Wschodniej od około 5500 do 4500 roku p.n.e . Jej nazwa pochodzi od kulistej formy naczyń z gliny, które zdobione były ornamentem rytym w postaci wstęg spiralnych i innych elementów geometrycznych. Źródło: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Kielcach Delegatura w Sandomierzu. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Pradawne szczątki ludzkie określane są liczbami. Archeolodzy już wiedzą, jak nadawać im imiona
Tylko wybrane szczątki ludzi zmarłych przed tysiącami lat określane są imionami. Tak stało się na przykład ze słynnym człowiekiem lodu, Ötzi. W większości przypadków szkielety i mumie z bagien pozostają anonimowe. Naukowcy już wiedzą, jak nadawać im imiona.
Spis treści: Ötzi i inni. „Gwiazda” archeologii Mniej anonimowości wśród pradziejowych szczątków – badanie Godne imię pradziejowych szczątków Europejska archeologia jest anonimowa. O tym, jakie ludy zamieszkiwały nasz kontynent i jak się nazywają, dowiadujemy się dopiero dzięki rzymskich kronikarzom. Te opisy mają jednak około dwóch tysięcy lat. A przecież na tych ziemiach ludzie żyli od wielu tysiącleci. Zachowały się po nich liczne zabytki i wielkie budowle tak jak na przykład słynne Stonehenge w Anglii. Nie wiemy jednak, jak te ludy siebie określały. Archeolodzy stosują nazwy kultur archeologicznych związanych głównie z charakterystycznymi wyrobami ceramicznymi. Nie znamy też imion, którymi określali się ci ludzie. Czy odkrywane przez archeologów na pradziejowych cmentarzyskach szkielety powinniśmy określać imionami, a nie anonimowymi liczbami? Temu problemowi przyjrzał się zespół niemieckich archeologów. Ötzi i inni. „Gwiazda” archeologii Bywają takie odkrycia w archeologii, które elektryzują nie tylko naukowców, ale też szeroką opinię publiczną. Tak było i w tym przypadku. W 1991 roku turyści wędrujący po Alpach Ötzalskich zauważyli wystające z lodu zwłoki. Na wysokości ponad 3 tys. metrów n.p.m. zachowała się kompletna mumia człowieka sprzed ponad 5 tys. lat. Szybko przylgnęło do niego określenie „Człowieka Lodu” lub „Ötzi” – od masywu górskiego, w którym go znaleziono. Człowiek Lodu miał szczęście, że go nazwano. Uzyskał status pośmiertnej gwiazdy. Szczątki ludzkie odkrywane przez archeologów zazwyczaj są określane jako „osobnik”. Badacze nadają im też numery, choć i tak brzmi to bezosobowo i anonimowo. Mniej anonimowości wśród pradziejowych szczątków – badanie To właśnie anonimowość szczątków ludzkich z pradziejów była tematem badań zespołu naukowców z Niemiec. Swoje wnioski opublikowali na łamach „Beiträge zur Namenforschung”. – Archeolodzy zwykle używają tylko liczb w odniesieniu do znalezisk ludzkich z epoki kamienia. Ale ludzie zwykle mają imiona – to w jakiś sposób część bycia człowiekiem – mówi prof. Christina Sanchez-Stockhammer, profesorka lingwistyki angielskiej i cyfrowej na Uniwersytecie Technicznym w Chemnitz, jedna z autorek artykułu. Język pojawił się u człowieka bardzo wcześnie. Jakąś formę mowy miał już przodek człowieka homo erectus. Bardziej rozgadany był z pewnością nasz krewny, neandertalczyk. Nie znamy jednak imion, które zmarli z epoki kamienia mieli za życia, ponieważ nie ma pisma z tego okresu. Czy zatem miałoby sens nadawanie prehistorycznym ludzkim szczątkom osobistych imion oprócz numerów znalezisk? A jeśli tak, to jakie? Aby się tego dowiedzieć, lingwistka i dwóch archeologów przeprowadzili szeroko zakrojoną ankietę internetową. – Około dwie trzecie z 319 respondentów, którzy pochodzili z różnych środowisk i grup wiekowych, polubiło obecny system, ale jeszcze więcej opowiedziało się za nadawaniem imion – podsumowuje archeolog prof. Philipp W. Stockhammer z Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Godne imię pradziejowych szczątków Respondenci zwrócili uwagę, że część z określeń szczątków odkrytych przez archeologów jest nieco niepoważnych, lekceważących. Tak było w przypadku Ötziego czy szczątków kobiety z okresu neolitu z Ippesheim nazwanych „Ippsi”. Naukowcy słusznie zwrócili uwagę, że nadawanie nazwy od miejsca znalezienia powoduje, że nie można w analogiczny sposób określić innych szczątków, bo nazwa by się zdublowała. Z tego powodu naukowcy opracowali bardziej kompleksowy system. Aby stworzyć nazwę, należy połączyć pierwszą sylabę nazwy stanowiska archeologicznego (np. „Haunstetten”) z różnymi ustalonymi niemieckimi końcówkami imion. W ten sposób stworzyli następujące imiona dla zmarłych znalezionych w Haunstetten: „Hauna”, „Haunrid” lub „Haunika”. Dla większości uczestników ankiety brzmiały one jak możliwe, a nawet znajome imiona dla ludzi. – To bardzo dobry wynik, ponieważ oznacza, że w przyszłości nasz system może wspierać wyszukiwanie imion dla pradziejowych znalezisk ludzkich – uważają twórcy sposobu nadawania imion. Pytanie tylko, czy system ten upowszechni się w Niemczech i w jakim stopniu będzie mógł być stosowany w innych krajach ze względu na różnice związane z budową języka. Należy też pamiętać, że takie imiona są nadawane spontanicznie. Źródło: Beiträge zur Namenforschung. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
3 tys. lat temu Skandynawowie pływali po morzach w łodziach ze skór. Sklejali je sosnową smołą
Neolityczni łowcy-zbieracze potrafili budować łodzie z foczych skór. Były podobne do umiaków, którymi pływali Inuici. Łodzie te sprawdzały się nawet na Atlantyku.
Spis treści: Czym jest umiak? Sztuka neolitu Pradawne skandynawskie artefakty Obfitość fok sprzyjała budowaniu skórzanych łodzi Badacze z Uniwersytetów Lund i Goteborg w Szwecji przeanalizowali literaturę poświęconą pradawnym technologiom budowy łodzi. Doszli do wniosku, że już w paleolicie neandertalczycy potrafili pokonywać długie dystanse na otwartym oceanie. Natomiast w neolicie Skandynawowie zaczęli używać łodzi ze skór, czyli umiaków. Czym jest umiak? Umiak to duża łódź wiosłowo-żeglowa Inuitów, ludności rdzennej zamieszkującej tereny arktyczne i subarktyczne. Mogła pomieścić nawet 15 osób i miała średnio 10 m długości. Służyła do przewozu osób i towarów. Technologia budowy łodzi stosowana przez Inuitów polegała na rozpinaniu foczych skór na drewnianym szkielecie. Myśliwi wczesnego i środkowego neolitu, czyli żyjący przed około 3 tysiącami lat na terenach obecnej południowej Norwegii, północnej Danii oraz części Szwecji i Litwy mogli również budować takie łodzie. Udoskonalili jednak technologię Inuitów, stosując do łączenia skór kościane szydła oraz smołę, którą pozyskiwali z sosen. Smoła sklejała fragmenty łodzi i chroniła ją przed zatopieniem. Prehistoryczne umiaki mogły płynąć przez 3–5 dni bez konieczności osuszania. Zakładając, że wiosłowanie trwało 10 godzin dziennie, bez trudu pokonywały Bałtyk i wypływały na otwarte wody Atlantyku. Zdaniem uczonych łodzi takich używali przedstawiciele tzw. kultury ceramiki dołkowej. Byli to skandynawscy łowcy-zbieracze, trudniący się myślistwem i rybołówstwem. Sztuka neolitu Szwedzcy badacze przyznają, że ich wnioski opierają się na bezpośrednich i pośrednich analizach oraz ich kompilacji. Ale jeśli spojrzeć na sztukę naskalną ludzi neolitu z norweskiego muzeum w Alta, widać wyraźnie, że umiaki były wtedy znane. Wyryte w skałach obrazy pokazują ludzi przemieszczających się łodziami na stojąco. To charakterystyczne dla korzystania z umiaków. Na rysunkach uwidocznione są łosie, które były postrzegane jako symbol łączności lądu i wody oraz wieloryby, foki i ryby, na które wówczas polowano. Niektóre obrazy przedstawiają przewożenie reniferów w łodzi. Pradawne skandynawskie artefakty Bezpośrednimi dowodami na umiejętność budowy skórzanych łodzi przez myśliwych neolitu są również odnajdowane artefakty. Niektóre, jak fragmenty poroża reniferów wcześniej wiązane z kulturą ahrensburską, po ponownej analizie zostały zinterpretowane jako elementy ramy łodzi. Również stanowiska w Szwecji wskazują na ślady wykorzystywania smoły sosnowej na prehistorycznych wiosłach. Badacze uważają, że obiekty wcześniej uznawane za płozy prehistorycznych sań pochodzące ze stanowisk Ragunda, Grundsunda oraz Sävholm w Szwecji to w rzeczywistości szkielety łodzi. Budowa sań i łodzi jest podobna, ale za tą drugą możliwością przemawia zaokrąglone dno konstrukcji. Obfitość fok sprzyjała budowaniu skórzanych łodzi Niewielkie społeczności dawnych Skandynawów, liczące około 25–30 osób, były zależne od morza. Dlatego osady zazwyczaj powstawały niedaleko wybrzeża. – Życie mogło skłaniać do rozwijania technologii wykorzystujących dostępne zasoby – mówi Christian Horn z Uniwersytetu w Goteborgu. A te zasoby to przede wszystkim foki, które oprócz pożywienia, tłuszczu używanego do oświetlenia oraz spalania mogły służyć jako źródło skór do budowy łodzi. Foczy tłuszcz ma również właściwości wodoodporne. Skórzane łodzie mogły być więc znane w Europie Północnej. Tym bardziej, że są bezpieczniejsze na dłuższe dystanse niż powszechne w neolicie łodzie dłubankowe. Te mogły być również wykorzystywane, ale do pływania po rzekach i jeziorach. Łodzie szyte ze skór fok mogły potem zostać zastąpione tymi z łączonych desek. Ta technologia przetrwała w regionie do czasów współczesnych. Jednak badacze przyznają, że wciąż nie ma wyraźnych śladów wykorzystywania foczych skór do budowy neolitycznych łodzi w rejonie Skandynawii. – Zdajemy sobie sprawę, że możemy nie być w stanie udowodnić, iż skórzane łodzie były wykorzystywane w Skandynawii w neolicie. Ale nasza analiza zdecydowanie na to wskazuje – podsumowuje Mikael Fauvelle z Uniwersytetu Lund. Źródło: Journal of Maritime Archaeology.
Już w neolicie dżuma infekowała ludzi. Dlaczego wtedy nie powodowała epidemii?
Dżuma może liczyć aż 5 tysięcy lat. W neolicie to psy, a nie pchły mogły stanowić źródło zakażeń ludzi. Ale wtedy nie powodowało to masowych zgonów.
Spis treści: Komputer bada genomy pałeczki dżumy Pies zakażał dżumą? Odmienność genetyczna dawnej dżumy Wielka epidemia dżumy rozpanoszyła się w Europie kontynentalnej i Północnej w średniowieczu. Według wielu badań ówczesna zaraza mogła pochodzić z Azji Środkowej. Została wywołana przez pchły pasożytujące na szczurach śniadych, gnieżdżących się na ówczesnych statkach handlowych. Czarna śmierć rozprzestrzeniła się w zastraszającym tempie i pochłonęła miliony ofiar. Teraz naukowcy z Uniwersytetu Kiel w Niemczech odkryli, że pałeczka dżumy (Yersinia pestis), zbierająca śmiertelne żniwo w średniowieczu, w czasach jeszcze dawniejszych mogła pochodzić od psów. Psy polowały bowiem na gryzonie, które mogły być pierwotnymi nosicielami bakterii. W neolicie, około 5 tysięcy lat temu, pałeczka dżumy nie powodowała jednak epidemii. Była też nieco inna pod względem budowy genomu niż ta późniejsza. Komputer bada genomy pałeczki dżumy Badacze przeprowadzili sekwencjonowanie genomów szczątków mieszkańców dawnej osady Warburg z terenu dzisiejszych Niemiec. Szczątki pochodziły z odrębnych grobów sprzed 5500–4800 lat. Sekwencjonowania, czyli odczytu poszczególnych odcinków DNA dokonano za pomocą metody wspomagania komputerowego MALT. W ten sposób naukowcom udało się porównać genom neolitycznej bakterii z tymi z olbrzymiej bazy NCBI. Amerykańska baza zawiera niemal 40 tysięcy kompletnych genomów bakterii i wirusów. Dlaczego do badania niezbędne były ludzkie szczątki? W celu wyizolowania prehistorycznego szczepu bakterii z DNA pochowanych osób. Bakteria może pozostawić ślad w genomie człowieka. Oznacza on styczność z patogenem. Przeanalizowano również prehistoryczne szczątki psa z terenu dzisiejszej Szwecji. I okazało się, że zwierzę było zakażone pałeczką dżumy. Pies zakażał dżumą? – Wylesianie, będące konsekwencją rozwoju rolnictwa, zmieniło krajobraz Europy Środkowej i Północnej – mówi Ben Krause Kyora z Uniwersytetu Kiel. – To z kolei przyczyniło się do pojawienia się nowych gatunków gryzoni. Mogły one być naturalnymi nosicielami pałeczki dżumy – wskazuje naukowiec. Ludzie neolitu nie mieli bezpośredniego kontaktu z gryzoniami. Zmiana krajobrazu na bardziej stepowy ułatwiała jednak prehistorycznym psom polowanie na te zwierzęta. W neolicie liczba psów, jak wskazują badacze na łamach czasopisma naukowego „Communications Biology”, gwałtownie wzrosła. Część z nich mogła zostać udomowiona przez człowieka. W ten sposób pałeczka dżumy mogła przedostać się do ówczesnych osad. Pytanie, czy zakażenia dżumą w czasach neolitu to ślad po długotrwałej epidemii, podtrzymywanej przez kontakty międzyludzkie na terenie dawnej Eurazji, nadal pozostaje otwarte. Ale opisywane badanie nie wskazuje na to. Analiza genomu ówczesnej pałeczki dżumy oraz jej śladów w badanych odcinkach DNA łącznie z białkami wskazuje raczej, że bakteria nie zaadaptowała się wówczas do przenoszenia się między ludźmi. W przypadku dawnego psa wynik również nie jest jednoznaczny. Naukowcom udało się odtworzyć jedynie 8% genomu bakterii z jego szczątków. Odmienność genetyczna dawnej dżumy Co ciekawe, analiza genomów bakterii z dwóch stanowisk w Warburgu ujawniła, że te szczepy pałeczki dżumy są odmienne – wyewoluowały osobno. Genomy pałeczki dżumy różnicowały się więc jeszcze zanim doszło do zainfekowania ludzi. Potwierdza to fakt, że prehistoryczne szczepy pochodziły z różnych, oddalonych od siebie grobów. Naukowcy twierdzą, że to wszystko wskazuje, iż ślad różnych genetycznie bakterii w analizowanych genomach ludzi neolitu oznacza niezależne infekcje. Tym bardziej, że osoby, u których stwierdzono obecność bakterii nie były ze sobą spokrewnione. Co więcej, w badaniu szczątków z innych grobów nie odnaleziono śladów patogenu. Oczywiście, jak podkreślają badacze, brak śladu bakterii w prehistorycznym ludzkim genomie nie jest jednoznaczny z brakiem zakażenia. Ślady biologiczne mogą przecież ulec degradacji. Ale niewielka liczba wyników pozytywnych na obecność pałeczki dżumy – jedynie dwa na 175 przebadanych szczątków – sugeruje, że groby nie służyły pochówkom po masowych infekcjach. Epidemii więc w neolicie nie było. Źródła: Communications Biology, Uniwersytet Kiel.
Badanie cmentarza z epoki kamienia wykazało nietypowe praktyki. Przez wieki chowano tam głównie mężczyzn
Francuscy naukowcy dokonali nowych badań nekropolii znajdującej się w Aven de la Boucle. To wapienna jaskinia w południowej Francji, w której odkryto szczątki ok. 75 osób sprzed 5000 lat. Analiza DNA wykazała, że większość zmarłych to mężczyźni.
Spis treści: 800 lat historii neolitycznego cmentarzyska Badacze odkryli, że chowano tam głównie mężczyzn Patrylinearny system pokrewieństwa w neolicie Starożytne – i nie tylko – cmentarzyska to istna skarbnica wiedzy dla archeologów. Analiza grobów i szczątków dostarcza informacji nie tylko o tradycjach pogrzebowych, ale często rzuca światło na znacznie szerszy kontekst kulturowy i historyczny w konkretnym regionie. Właśnie dlatego na nekropoliach tak chętnie prowadzone są wykopaliska archeologiczne, a naukowcy lubią do nich wracać. 800 lat historii neolitycznego cmentarzyska Francuscy naukowcy powrócili na jedno z cmentarzysk w południowej Francji. To Aven de la Boucle, jaskinia krasowa, która między 3600 a 2800 r. p.n.e. była używana jako miejsce pochówku. Archeolodzy zidentyfikowali tam szczątki należące do ok. 75 osób. Znaczna większość należała do dorosłych. Problem polegał na tym, że wyglądało to, jak pochówek zbiorowy, ponieważ kości były porozrzucane w jednym miejscu. Dotychczas niewielu badaczy zdecydowało się na analizę tego stanowiska. – Do chwili obecnej w niewielu badaniach analizowano potencjał starożytnego DNA w zakresie dokumentacji neolitycznych pochówków zbiorowych, a zasady wyboru pochówków w takich strukturach pozostają w dużej mierze przedmiotem dyskusji. W naszym badaniu łączymy analizę genomu 37 osób z danymi archeoantropologicznymi i datowaniem radiowęglowym – napisali autorzy na łamach czasopisma naukowego Proceedings of the Royal Society B”. Badacze odkryli, że chowano tam głównie mężczyzn Naukowcy wyjaśnili, że ich badanie miało na celu stworzenie charakterystyki zmarłych, a także ich wzajemnych relacji. – Chcieliśmy także poznać różnorodność genetyczną i dynamikę pogrzebową tej społeczności – czytamy. Wyniki analizy DNA wykazały, że 76% szczątków należało do mężczyzn. Według uczonych sugeruje to „wyraźną selekcję ze względu na płeć”. To nie wszystko. Autorzy odkryli, że większość z tych mężczyzn należała do tej samej linii genetycznej. Chodzi o haplogrupę znaną jako G2. To seria haplotypów wspólnego pochodzenia, czyli alleli genów, które położone są w specyficznym miejscu w chromosomie Y. Badanie to sugeruje, że „status społeczny” mógł być przekazywany w spadku po ojcu, a posiadanie tych genów zwiększało prawdopodobieństwo pochówku mężczyzn w tej jaskini niż kobiet. – Biorąc pod uwagę, że wszyscy mężczyźni, których łączyło to samo pokrewieństwo, mają tę samą haplogrupę, pozwoliło nam to postawić hipotezę o patrylinearnym systemie pokrewieństwa – powiedziała LiveScience współautorka badania Mélanie Pruvost, paleogenetyczka z Uniwersytetu w Bordeaux. – W skrócie chodzi o to, że przynależność do określonej linii męskiej wydaje się być głównym czynnikiem, który determinował pochówek w zbiorowej mogile – dodaje. Patrylinearny system pokrewieństwa w neolicie Patrylinearny system pokrewieństwa to w antropologii system pokrewieństwa, który faworyzuje ojca dziecka. Zakłada automatyczne włączanie dzieci po urodzeniu do grupy ojca. Takie dziecko pozostaje jej członkiem do końca życia. Przekładało się to na m.in. dziedziczenie nazwisk, przywilejów, majątku. Badania wykazały, że system patrylinearny występuje średnio trzy razy częściej niż matrylinearny system pokrewieństwa. Badacze mieli z cmentarzyskiem jeden problem. Odkryto tam również szczątki kilku kobiet. Nie wiadomo dokładnie, dlaczego. Uczeni mają jednak kilka hipotez. – Być może zdecydowano się na włączenie do zbiorowego pochówku tylko ograniczonej liczby kobiet – powiedziała Pruvost. – Inna hipoteza zakłada, że kości kobiet były usuwane z jamy po rozkładzie tkanek miękkich i następnie przenoszone w inne miejsce – dodała. Te jednak z niewyjaśnionych powodów nie zostały usunięte. Oddzielnym pytaniem jest, dlaczego neolityczna społeczność wybrała akurat jaskinię Aven de la Boucle na miejsce pochówku przez tak długi czas. Mówimy przecież o ciągłości cmentarzyska przez niemal 800 lat. Uczeni twierdzą jednak, że miejsce mogło mieć dla nich znaczenie rytualne. – Możemy sobie wyobrazić, że to miejsce reprezentowało coś ważnego dla społeczności ze względu na swoje położenie, cechy charakterystyczne, a może nawet konkretnych ludzi, którzy zostali tam pochowani – wyjaśnia Pruvost. Źródło: LiveScience. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Geniusze z epoki kamienia. Budowlę megalityczną sprzed 6 tys. lat stworzyli ludzie, którzy znali się na nauce
Megalityczny grobowiec z okresu epoki kamienia został zbudowany „z milimetrową precyzją”. Jego konstruktorzy ustawali ściany pod kątem, a dach ukształtowali tak, by był jak najmocniejszy. To wymagało wiedzy o geologii i fizyce.
W tym artykule: Jak wniesiono grobowiec megalityczny Ściany i dach Dolmen de Menga: jak powstały? Mistrzowie transportu Dolmen de Menga to megalityczna budowla z około 3800–3600 r. p.n.e. Znajduje się na Półwyspie Iberyskim niedaleko miejscowości Antequera w Andaluzji. Jak inne dolmeny – czyli megalityczne grobowce z epoki kamienia gładzonego – składa się z głazów częściowo wkopanych z ziemię oraz kamiennego dachu. Wejście do grobowca znajduje się u szczytu wzgórza. Budowla jest ogromna. Jej komora ma 27,5 metra długości, 6 m szerokości i 3,5 m wysokości. Została zbudowana z 32 wielkich głazów. Największy z nich waży ponad 150 ton. To trzy razy więcej niż najcięższy kamień ze Stonehenge. Dolmen de Menga został odkryty w XIX wieku. Od tej pory nie przestaje zadziwiać naukowców. Jak mieszkańcy neolitu mogli wznosić tego rodzaju konstrukcje – bez dźwigów, podnośników, koparek, całej współczesnej wiedzy inżynieryjnej i budowlanej? W artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Science Advances” zastanawia się nad tym zespół hiszpańskich badaczy. Jak wniesiono grobowiec megalityczny Leonardo García Sanjuán ze współpracownikami przeprowadził szczegółowe geologiczne i archeologiczne badania głazów składających się na Dolmen de Menga. Naukowcy chcieli się dowiedzieć, jaka wiedza była potrzebna jego budowniczym, by wznieść grobowiec. Jak piszą w swojej pracy uczeni, „krytycznych problemów” dotyczących Dolmen de Menga było kilka. Np. dlaczego monument został częściowo wkopany w ziemię? Albo: jak na swoich miejscach umieszczono masywne głazy? No i jak to możliwe, że budowla, zbudowana z miękkiego i dość kruchego kamienia, przetrwała aż do naszych czasów? – Odpowiedzi na te pytania są niezbędne do zrozumienia, w jaki sposób budynek, wykonany przy użyciu rzekomo „prymitywnej” technologii, z powodzeniem stoi na nogach od prawie 6000 lat. Nasze ustalenia są całkowicie sprzeczne z ideą „prymitywności” lub „toporności” – piszą autorzy artykułu. Ściany i dach Dolmen de Menga: jak powstały? Dolmen de Menge nie ma prostych ścian. Zostały one pochylone do środka, tak że wnętrze grobowca ma kształt trapezoidalny. Przygotowano im specjalne „gniazda”, w które zostały osadzone w taki sposób, by jedna trzecia każdego głazu znajdowała się pod ziemią. Hiszpańscy badacze twierdzą, że słupy te ustawiono na swoich miejscach „z milimetrową precyzją”. Jak tego dokonano? Neolityczni inżynierowie nie mogli skorzystać z pochylni, po których zsunęliby kamienie, ponieważ były one na to zbyt kruche. Zamiast tego mogli wpierw nieco nasunąć głaz nad otwór, w którym miał się znaleźć. Następnie ostrożnie, płynnie i stopniowo pochylali go, korzystając z przeciwwagi osadzonej na linach oraz drewnianego klina. Równie wyrafinowana była konstrukcja dachu. Jeden z tworzących go kamieni został wyrzeźbiony tak, by podnosił się na środku komory i opadał na bokach. Dzięki temu działające siły rozkładały się jak na łuku, co wzmacniało dach. – O ile nam wiadomo, jest to pierwszy przypadek udokumentowania zasady działania łuku w historii ludzkości – powiedział „New Scientistowi” García Sanjuán. Mistrzowie transportu Ta sama grupa badaczy opublikowała inny artykuł o Dolmen de Menga pod koniec 2023 r. Wówczas naukowcy wykazali, że kamienie, z których powstał grobowiec, przetransportowano z odległości ok. 1 km, z kamieniołomu Cerro de la Cruz. Spekulowali wówczas, że do transportu użyto drewna i lin. Teraz dodali, że miejsce wydobycia kamienia znajdowało się 50 m powyżej terenu przeznaczonego pod dolmen. Dzięki temu transport odbywał się po wygodnym, opadającym stoku. Jednak należało go wpierw odpowiednio przygotować. – Przetransportowanie tak ciężkich kamieni byłoby możliwe jedynie na wcześniej wykonanej i starannie zaprojektowanej drodze (lub „torowisku”), która minimalizowałaby tarcie. Pomocne byłoby użycie drewnianych belek tworzących ścieżkę (…), a także ogromnych sań – piszą naukowcy. Nie wahają się nazywać budowniczych dolmenu architektami i inżynierami. Przypisują im „geniusz kreatywny”, dzięki któremu rozwiązano problemy konstrukcyjne pojawiające się podczas budowy. A także wiedzę o geologii i fizyce, odpowiadającą podstawowej wiedzy naukowej. Źródło: Science Advances, New Scientist. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Dzięki temu wynalazkowi doszło do rewolucji w świecie mody. Igła z oczkiem kończy 40 tys. lat
Około 40 tys. lat temu ludzie zaczęli używać do szycia igieł z oczkiem. Z ich pomocą powstawała ozdabiana odzież. Był to świt mody – ubrania po raz pierwszy wyrażały tożsamość ich właścicieli.
W tym artykule: Igła z oczkiem – zwyczajny niezwyczajny przedmiot Funkcja ubrań – sprawa nie jest oczywista Komunikacja niewerbalna. Mowa (zdobionego) ciała Tak w każdym razie sądzi zespół badaczy pod kierunkiem dr. Iana Gilligana z Uniwersytetu w Sydney w Australii. Wnioski na temat użycia kościanych igieł z oczkiem opublikowali na łamach „Science Advances”. Igła z oczkiem – zwyczajny niezwyczajny przedmiot Około 40 tysięcy lat temu w Europie, ale też na przykład na Syberii czy w Indonezji, doszło do prawdziwego rozkwitu kultury. Pojawiły się nieznane do tej pory innowacje w postaci różnego rodzaju narzędzi. Ludzie zaczęli produkować piękne dzieła sztuki: figurki i malowidła naskalne. Jedną z innowacji, która wydaje się dość błaha, były wówczas kościane igły z dziurką. To takie odpowiedniki dzisiejszych metalowych igieł. – Igły z dziurką są ważnym osiągnięciem w pradziejach, ponieważ dokumentują przejście funkcji odzieży od celów użytkowych do społecznych – mówi dr Gilligan. O co chodzi? Otóż wcześniejsze narzędzia były bardziej toporne. Igła z dziurką natomiast służy do prac nad detalami odzieży. Z ich pomocą można było na skórzanych kaftanach naszywać ozdoby, na przykład korale lub inne elementy dekoracyjne: zęby czy muszle. Tym samym odzienie nie pełniło tylko prostej, ochronnej funkcji. Właśnie wtedy, około 40 tys. lat temu, zaczęło być wyrazem tożsamości. Poza tym – jak dowodzą autorzy artykułu – pojawienie się takich igieł umożliwiało szycie bardziej dopasowanych ubrań i odzieży, która miała warstwy, czyli prabielizny. Chociaż dowody na to są słabe – nie możemy raczej liczyć na zachowanie takich ubrań sprzed dziesiątków tysięcy lat, bo zdążyły się rozłożyć. Funkcja ubrań – sprawa nie jest oczywista Odzież pełni w naszym życiu bardzo ważną rolę. Komunikuje, kim jesteśmy. „Wynalazek” ubrania umożliwił naszym przodkom zamieszkiwanie większej liczby zakątków świata, dostęp do różnych zasobów i środowisk. – Dlaczego nosimy ubrania? Zakładamy, że jest to część bycia człowiekiem, ale kiedy spojrzymy na różne kultury, zdajemy sobie sprawę, że ludzie istnieli i doskonale funkcjonowali w społeczeństwie bez ubrań – zauważa dr Gilligan. I dodaje: – To, co mnie intryguje, to zmiana w użytkowaniu odzieży: od konieczności jej noszenia w niektórych środowiskach [ze względu na warunki atmosferyczne – przyp. red.] do społecznej konieczności we wszystkich środowiskach. Regularne noszenie odzieży nastąpiło dopiero pod koniec epoki lodowcowej. Umożliwiło tworzenie większych i bardziej złożonych społeczeństw. Ludzie mogli przenosić się w chłodniejsze strefy klimatyczne. Jednocześnie współpracowali w ramach swojego plemienia lub społeczności w oparciu o wspólne style i symbole – a te wyrażała odpowiednio zdobiona odzież. Z kolei umiejętności związane z produkcją odzieży przyczyniły się do bardziej zrównoważonego stylu życia i zwiększyły długoterminowe przetrwanie i dobrobyt społeczności ludzkich. Sztuka prehistoryczna to nie tylko rysunki naskalne. Jak wyglądała twórczość w okresie paleolitu i neolitu? Sztuka prehistoryczna – nieważne, czy mówimy o malarstwie naskalnym, czy o rzeźbie – była dowodem na rozwój duchowości człowieka. Łączona z obrzędami religijnymi, z płodnością, a n... Komunikacja niewerbalna. Mowa (zdobionego) ciała Poza względami „termicznymi”, odzież bardzo długo nie była niezbędna do funkcjonowania społeczeństwa lub kultury. Dlaczego jednak odzież stała się elementem manifestowania swojej pozycji lub tożsamości? Wszystkiemu miał być winny klimat. W drugiej części epoki lodowcowej było w Eurazji dość chłodno. Dlatego trzeba było się ubrać. Ale wcześniej manifestowano swoją odrębność różnymi metodami dekoracji ciała: malowania czerwonym, mineralnym barwnikiem ochrą, skaryfikacjami, czyli powierzchniowym nacinaniem skóry. Niskie temperatury zmusiły ludzi do zakrycia ciała. „Komunikaty” zostały w ten sposób ukryte. Ale dla ówczesnych były ważne. – Dlatego pojawienie się igieł z oczkami jest szczególnie ważne, ponieważ sygnalizuje wykorzystanie odzieży jako dekoracji – przekonuje dr Gilligan. Według niego narzędzia takie były przydatne do precyzyjnego szycia związanego ze zdobieniem odzieży. Zakrywanie ludzkiego ciała niezależnie od klimatu jest praktyką społeczną, która przetrwała do naszych czasów. – Uważamy za oczywiste, że czujemy się komfortowo w ubraniach i niekomfortowo, jeśli nie nosimy ubrań w miejscach publicznych. Ale w jaki sposób noszenie ubrań wpływa na to, jak patrzymy na siebie? – zastanawia się dr Gilligan. Źródło: Science Advances Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
5 tysięcy lat temu w „niemieckim Stonehenge” żyli ludzie. Fascynujące wnioski ostatnich badań
Od 2018 roku niemieccy archeolodzy prowadzili wykopaliska w tak zwanym sanktuarium Pömmelte w Niemczech. Naukowcy odkryli ślady neolitycznej osady, a także dowody na praktyki kultowe.
W tym artykule: Niemieckie Stonehenge było centrum dużej osady Tajemnicza konstrukcja była centrum kultu W osadzie znajdował się olbrzymi magazyn zboża Sanktuarium Pömmelte nazywane jest niemieckim Stonehenge. Konstrukcja została zbudowana w III tysiącleciu przed naszą erą, czyli prawie w tym samym okresie, co słynna brytyjska konstrukcja megalityczna. Składa się z siedmiu pierścieni zbudowanych z palisad, rowów i podwyższonych brzegów, z których każdy zawiera szereg pionowych drewnianych słupów. Niemieckie Stonehenge było centrum dużej osady Miejsce to odkryto dopiero 1991 roku dzięki fotografii wykonanej z samolotu. Znaleziono je w pobliżu wioski Pömmelte w Saksonii-Anhalt w Niemczech, skąd wzięła się nazwa struktury. Nigdy nie było jednak tak interesujące dla naukowców, jak osławione Stonehenge. Najnowsze badania wykazały, że mógł być to niemały błąd. Archeolodzy od 2018 roku prowadzili na stanowisku wykopaliska. Okazało się, że drewniane pierścienie mogły stanowić centrum pradawnej wioski, którą 5 tysięcy lat temu zamieszkiwali ludzie. – Różnorodne metody naukowe pozwalają dziś nawet zrekonstruować, co ludzie tam jedli i pili. Obecne prace wykopaliskowe prowadzone na miejscu pomagają obecnie uzupełnić obraz i uchwycić w całości krajobraz rytualny i osadniczy III tysiąclecia p.n.e. – napisali autorzy badania w oświadczeniu. Ludy Morza to wikingowie epoki brązu. Zmienili historię cywilizacji śródziemnomorskich, a potem zniknęli Nie wiadomo skąd przyszli ani kim konkretnie byli. Wiadomo za to, że byli w stanie spustoszyć Bliski Wschód i zdestabilizować starożytne państwa Morza Śródziemnego. Byli niczym wikingowie,... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ludy-morza-to-wikingowie-epoki-brazu-zmienili-historie-cywilizacji-srodziemnomorskich-a-potem-znikneli-fot-getty-images-260e6c2.jpg" width="938" height="588" alt="Ludy Morza to wikingowie epoki brązu. Zmienili historię cywilizacji śródziemnomorskich, a potem zniknęli (fot. Getty Images)" title="Ludy Morza to wikingowie epoki brązu. Zmienili historię cywilizacji śródziemnomorskich, a potem zniknęli (fot. Getty Images)" /> W trakcie 4 lat wykopalisk archeolodzy odkopali prawie 140 starożytnych domostw, które pochodziły z okresu od 2800 do 2200 r. p.n.e. Starsze domy związane są z kulturą ceramiki sznurowej i pucharów dzwonowatych. Te nowsze wybudowane zostały przez przedstawicieli kultury unietyckiej. Jest ona szczególnie ciekawa, ponieważ jej osadnictwo zostało słabo rozpoznane w archeologii. Tajemnicza konstrukcja była centrum kultu Dotychczasowe badania wykazały jednak, że przedstawiciele kultury unietyckiej budowali duże osiedla. Znajdowały się w miejscach trudno dostępnych, które łatwiej było bronić. Ludzie z tej kultury budowali domy z drewna o konstrukcji słupowej. Wiadomo również, że zmarłych układali w pozycji embrionalnej, z głowami zwróconymi ku południu, w kłodach drewnianych lub w obstawach kamiennych. W grobach (głównie męskich) archeolodzy odkrywali ozdoby wytworzone z brązu. To między innymi naszyjniki, bransolety, kolczyki i wisiorki oraz liczne odmiany szpil do spinania odzieży, zagiętych przy zaostrzonym końcu. W trakcie badań zidentyfikowano również dół, w którym znaleziono skorupy, grot topora i krzemienne ostrza. Badacze twierdzą, że należały do ludzi z kultury ceramiki sznurowej. Badacze na razie nie są pewni, która kultura odpowiada za budowlę sanktuarium, ale możliwa jest teza, że przez setki lat korzystały z niej osoby z każdej z tych kultur. W osadzie znajdował się olbrzymi magazyn zboża – Ludzie ci stworzyli w tym miejscu pierwsze małe sanktuarium. Grzebali tam także swoich zmarłych, o czym świadczy nowo zidentyfikowany przez nas pochówek. Odkryty dół, który prawdopodobnie był klasyczną dziurą na odpady, może być kolejną wskazówką pobliskich budowli, których śladów obecnie nie ma – twierdzą niemieccy badacze. Co ciekawe, naukowcy odkryli, że przedstawiciele kultury ceramiki sznurowej stworzyli na terenie tej osady składowisko zboża. Była to powierzchnia magazynowa, która mogła pomieścić wiele ton surowca. – Przy współczesnym zużyciu zboża na mieszkańca wynoszącym około 100 kilogramów rocznie, zawartość tego magazynu z łatwością mogłaby wykarmić nawet 780 dorosłych osób przez rok. Nieliczne ziarna zboża pozostałe w dołach zostały zidentyfikowane badaniem metodą archeobotaniczną – wyjaśnili autorzy. Zidentyfikowano głównie pszenicę, ale również jęczmień i orkisz. Źródło: Heritage Daily. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".