106-latek z Kalabrii zdradza sekret długowieczności: „No bacco, no tabacco, no venere”
Sto lat to dla niej dopiero początek. Seniorka z Sardynii ujawnia, co naprawdę działa na długowieczność – i to wcale nie dieta, aktywność fizyczna czy geny. Choć wielu szuka sekretu w superfoods, ona przekonuje, że klucz tkwi gdzie indziej – w czymś, co każdy z nas może wdrożyć już dziś.
Długowieczność to nie tylko kwestia genów czy diety – to fascynująca opowieść o stulatkach z Kalabrii, dzieciach z Ekwadoru, które nie rosną, ale nie chorują, i genetycznych sekretach ukrytych w archiwach, mitochondriach oraz krwi. Artykuł odkrywa, jak nowoczesna nauka próbuje rozwikłać zagadkę zdrowego, długiego życia i co łączy mieszkańców odizolowanych społeczności z całego świata. Molochio – wioska stulatków i genetyczny skarb Kalabrii Jest rześki styczniowy poranek, dalekie wierzchołki masywu Aspromonte pobielił śnieg, a w dolinie dojrzewają pomarańcze. Minivan Giuseppe Passarina mknie serpentynami Kalabrii, krainy w czubku włoskiego buta. Kierowca – genetyk z Uniwersytetu Kalabryjskiego – gawędzi z pasażerem Mauriziem Berardellim, geriatrą. Jadą do dwutysięcznej osady Molochio, w której żyje czworo stulatków i czworo 99-latków. Salvatore Caruso wygrzewa akurat swoje 106-letnie kości przed buzującym ogniem kominkiem. Caruso, zwany księgowym (u’raggiuneri) czyta artykuł o końcu świata w tabloidzie. Na półce nad kominkiem stoi oprawiona w ramki kopia metryki urodzenia – z datą 2 listopada 1905 r. Caruso nie narzeka na zdrowie ni pamięć. Dobrze pamięta śmierć ojca w 1913 r. czy wielką epidemię grypy hiszpanki z lat 1918–1919, w której omal nie stracił matki i brata. Geny kontra dieta – co naprawdę wydłuża życie? Pamięta, jak go przeniesiono z wojska do cywila w 1925 r. po wypadku, w którym złamał nogę w dwóch miejscach. Na pytanie Berardellego o przyczyny długowieczności, odpowiada z uśmiechem: – No bacco, no tabacco, no venere – czyli: „żadnego wina, tytoniu, kobiet”. I dodaje, że w młodości jadał głównie figi i fasolę, a ciemnego mięsa niemal nie tykał. Passarino i Berardelli mniej więcej to samo słyszą od 103-letniego Domenica Romea. Ten z kolei opisuje swój jadłospis tak: poco, ma tutto, czyli „po odrobinie wszystkiego”. Podobnie odżywiała się 104-letnia Maria Rosa Caruso. – Dość często mówią, że woleli jedzenie bezmięsne, czyli owoce i warzywa – zauważa Berardelli. – Jedli owoce i warzywa – konstatuje Passarino rzeczowo – bo nic innego nie mieli. Bez względu na to, czy niedojadanie jest wynikiem świadomego wyboru, czy konsekwencją biedy, badania od kilku dziesiątków lat potwierdzały: niskokaloryczne odżywianie i długie życie idą w parze. Ostatnio jednak hipoteza o istnieniu związku między niedojadaniem a długowiecznością zaczęła się chwiać. Naukowa podróż do Ekwadoru – dzieci, które nie rosną, ale żyją dłużej Dzisiejsi naukowcy zaprzęgli do badań nowoczesne metody genomowe, techniki biologii molekularnej oraz – co najważniejsze – analizę danych dotyczących niewielkich, izolowanych genetycznie populacji ludzkich. Daje to coraz lepszy wgląd w przyczyny powstawania chorób wieku podeszłego. Badania w Kalabrii, w Ekwadorze i na Bronksie zaowocowały zidentyfikowaniem białek i innych związków chemicznych, a także szlaków ich przemian, a to kiedyś doprowadzi być może do tego, że każdy dożyje późnej starości. Naukowcy szukający rozwiązania zagadki długowieczności w genach zwrócili uwagę na takich ludzi jak Nicolas Anazco noszący przydomek „Pajarito”, co po hiszpańsku znaczy „Ptaszyna”. Ptaszyna pod wieloma względami nie różni się od innych nastolatków – gra w piłkę nożną i gry komputerowe. Mieszka w czteropokojowym domu w wiejskiej okolicy wyżynnej prowincji El Oro w Ekwadorze. Strome zbocza podnóży Andów spowija tam bujna, niemal rajska zieleń. Ptaszyna, 17-letni młodzieniec, pomaga ojcu w gospodarstwie. Niechętnie wspomina, że gdy poszedł do szkoły, uświadomił sobie, skąd się wzięło przezwisko „Ptaszyna”. Wystarczyło, że się rozejrzał po kolegach w klasie: – Zrozumiałem, że będę niższy od nich. Dużo niższy. W wyniku działania recesywnej mutacji pojedynczego genu Ptaszyna wygląda jak ośmiolatek, ma 114 cm wzrostu. Jest dużo niższy od swego starszego o rok brata Ricarda. Mutacja wywołuje chorobę zwaną karłowatością typu Larona. Ale równocześnie chroni Ptaszynę od wielu chorób nękających zazwyczaj ludzi w podeszłym wieku. Lokalne spotkanie z wielkim potencjałem Pewnego popołudnia Ptaszyna razem z trzema innymi mieszkańcami okolicy, którzy cierpią na ten sam typ karłowatości, wziął udział w lokalnej konferencji zorganizowanej na zapleczu sklepu. Siedzieli na krzesłach, a stopy w dziecięcych butach dyndały im nad podłogą. Freddy Salazar, 39 lat, 116 cm wzrostu, jeździ przerabianym chevroletem z podwyższonym siedzeniem i przedłużonymi pedałami, by mógł dosięgnąć ich stopami. Victor Rivera, 23 lata, nieco wyższy od Salazara, jest znany ze zdjęcia pokazywanego na wielu konferencjach naukowych. Gdy go fotografowano, miał cztery lata i był tak mały, że kolba kukurydzy, którą trzymał, była dłuższa niż cała jego ręka. Luis Sanchez ma 43 lata. Na pytanie, czy wie o najnowszych odkryciach naukowych dotyczących ich choroby, wybucha piskliwym śmiechem, który udziela się towarzyszom. – Śmiejemy się, bo wiemy, że jesteśmy odporni na raka i cukrzycę – wyjaśnia. Wnioski z artykułów naukowych nie są może aż tak kategorycznie sformułowane, niemniej jednak coś jest na rzeczy. Zainteresowanie naukowców populacjami długowiecznymi lub wyjątkowo niepodatnymi na choroby, izolowanymi ze względów geograficznych lub kulturowych, bierze się stąd, że w takich populacjach łatwiej znaleźć genetyczne czynniki sprzyjające długowieczności, odporności, dobremu zdrowiu. Takim naukowcem jest lekarz Ptaszyny Jaime Guevara. Poszukiwania małych ludzi rozpoczął w 1987 r. i przez ćwierć wieku objął badaniami około setki osób z południowego Ekwadoru cierpiących na karłowatość typu Larona. Do pacjentów doktora Guevary należy 40-letnia Meche Romero Robles. Ma 125 cm wzrostu i samotnie wychowuje nastoletnią córkę. Mieszkają w miejscowości Pinas. – Patrzcie tylko! – woła Guevara, ściskając panią Robles. – Biorąc pod uwagę jej tuszę, powinna mieć cukrzycę. A nie ma! Nie cierpi na cukrzycę, tak jak wielu innych karłów. Już w 1994 r. do tego doszedłem, ale nikt nie chciał mi wierzyć – mówi Guevara. Laron, Longo i Guevara – badacze wyjątkowej mutacji To się zmieniło w 2005 r., gdy Valter Longo, cytolog z Uniwersytetu Południowej Kalifornii prowadzący badania nad starzeniem się, zaprosił Guevarę na swoją uczelnię, aby wygłosił referat. Longo już 10 lat wcześniej zaczął manipulować genami nieskomplikowanych organizmów, np. jednokomórkowych drożdży, wytwarzając mutacje, które przedłużały im życie. Mechanizmy ich działania były różne. Niektóre mutanty potrafiły naprawiać uszkodzenia DNA sprawniej, niż dzieje się to w normalnych komórkach. Inne lepiej radziły sobie ze szkodliwym wpływem wolnych rodników. Jeszcze inne miały zdolność unieszkodliwiania tych zmian w DNA, które sprzyjają powstawaniu nowotworów u ludzi. W 1996 r. naukowiec z Uniwersytetu Południowego Illinois Andrzej Bartke dokonywał u myszy manipulacji genów związanych z rośnięciem. Udało mu się wykazać – co nie było niespodzianką – że inaktywacja genów kontrolujących szlaki hormonalne związane ze wzrostem powodowała, że myszy były mniejsze. Niespodzianką okazało się co innego: małe myszy żyły o 40 proc. dłużej niż myszy normalne. Czy coś podobnego zachodzi u ludzi? Czy anomalie genetyczne mogą chronić przed chorobami wieku podeszłego? Izraelski endokrynolog Zvi Laron, który w 1966 r. opisał rodzaj karłowatości nazwany później jego nazwiskiem, znalazł kilkadziesiąt osób dotkniętych tym schorzeniem mieszkających w różnych zakątkach Europy. Valter Longo doszedł do wniosku, że pacjenci Guevary mogą być efektem czegoś w rodzaju naturalnego eksperymentu – izolowaną populacją, której geny wiążą się z długowiecznością. Naukowcy sądzą, że Ekwadorczycy z karłowatością Larona wywodzą się od grupy Żydów z Półwyspu Iberyjskiego, którzy przybyli do Nowego Świata pod koniec XV w., wioząc ze sobą szczególny genetyczny bagaż: omyłkę zwaną mutacją E180 zlokalizowaną w genie odpowiedzialnym za receptor hormonu wzrostu, białko sprawiające, że organizm reaguje na bodźce do rośnięcia. Ten sam błąd genetyczny znaleziono w Izraelu. – Żydzi sefardyjscy uciekali z Hiszpanii i Portugalii przed inkwizycją – do Afryki Północnej, na Bliski Wschód. Wielu dotarło do Ameryki. Dla bezpieczeństwa osiedlali się na prowincji – tłumaczy Harry Ostrer, genetyk z wydziału medycyny na Uniwersytecie Jesziwa w Nowym Jorku. Przez stulecia mutacja utrzymywała się i rozprzestrzeniała w populacji, wzmacniana przez izolację i małżeństwa krewniacze. – Właściwie wszyscy jesteśmy spokrewnieni – mówi Christian Asanza Reyes z Balsas. Jest wysoki, ale to nie przeszkodziło jemu i jego żonie w przekazaniu genu karłowatości dwójce z trojga ich dzieci. Guevara i Longo nawiązali współpracę w 2006 r. W grupie dotkniętej karłowatością typu Larona nie było ani jednego przypadku cukrzycy i zanotowano tylko jeden nowotwór, zresztą niegroźny. Wśród członków grupy kontrolnej złożonej z mieszkańców tej samej okolicy i w tym samym wieku Guevara i Longo u 5 proc. wykryli cukrzycę, a 20 proc. zmarło na nowotwory. W późniejszych badaniach, które prowadził Longo, okazało się, że krew pobrana od pacjentów z Ekwadoru miała własności chroniące komórki ludzkie przed wywoływanymi w laboratorium nowotworami. Jaki magiczny składnik zawierała ta krew? – Żadnego – wyjaśnia Longo. Dlaczego brak IGF-1 może chronić przed nowotworami? Jak to rozumieć? Chodzi o brak pewnej substancji, hormonu zwanego insulinopodobnym czynnikiem wzrostu 1, w skrócie IGF-1. Własności ochronne krwi wynikają, jak wyjaśnia Longo, z niezwykle niskiej zawartości IGF-1. Czynnik ten odgrywa ważną rolę w rośnięciu dziecka, ale wiąże się także z przyspieszaniem wzrostu nowotworów i jest regulatorem metabolizmu. Czy ograniczenie obecności tego hormonu we krwi może opóźnić rozwój chorób wieku starczego? To prawdopodobnie nie takie proste, niemniej w badaniach nad długowiecznością wciąż pojawiają się doniesienia o wpływie IGF-1. Kalabryjskie księgi życia – genealogia jako klucz do długowieczności W Kalabrii polowanie na ukryte białka i mechanizmy odpowiedzialne za długowieczność rozpoczyna się w urzędach stanu cywilnego, dajmy na to w średniowiecznym miasteczku Luzzi. W wysokich regałach stoją tam cenne księgi. Rząd włoski po zjednoczeniu kraju w 1861 r. nakazał urzędnikom rejestrować urodzenia, małżeństwa i zgony obywateli. A naukowcy z Uniwersytetu Kalabryjskiego od 1994 r. ryją w tych dokumentach w każdej z 409 gmin Kalabrii – i wyłania się z tego niezwykły obraz. Porównanie rodowodów z prostymi wskaźnikami zdrowotnymi i najnowszymi metodami genomowymi pozwoliło zająć się fundamentalnymi zagadnieniami długowieczności. Na ile decyduje o niej dziedziczność? Na ile warunki środowiska? Jak te czynniki ze sobą współdziałają, sprzyjając długowieczności – lub przeciwnie, przyspieszając starzenie się? – Oto księga metrykalna z 1905 r. – tłumaczy Marco Giordano, jeden ze współpracowników Giuseppe Passarina, otwierając rejestr. Pokazuje starannie wykaligrafowany wpis urodzenia Francesca D’Amato z dnia 3 marca 1905 r. – Zmarł w 2007 r. – dodaje Giordano. D’Amato jest tzw. probantem, czyli centralną osobą tablicy genealogicznej. – Na podstawie tych dokumentów możemy ustalić rodowody poszczególnych rodzin. Porównując wpisy metrykalne ze szczegółowymi fiszkami sięgającymi XIX stulecia, Giordano sporządził drzewa genealogiczne 202 mieszkańców Kalabrii, którzy przekroczyli 90 lub 100 lat. W księgach znaleziono nie tylko braci i siostry stulatków, ale też małżonków i małżonki tychże. – Porównaliśmy wiek, który osiągnęli bracia i siostry D’Amato, z wiekiem ich małżonków – wyjaśnia Giordano. – Żyli w tych samych warunkach. To samo jedli. Tak samo się leczyli. Pochodzili z tej samej społeczności. Ale geny mieli różne. Artykuł kalabryjskich badaczy, który ukazał się w 2011 r., zawierał zaskakujący wniosek: rodzice i rodzeństwo osób, które dożyły co najmniej dziewięćdziesiątki, żyli dłużej niż przeciętnie, co potwierdzało wcześniejsze ustalenia badawcze, lecz okazało się, że czynniki dziedziczne silniej wpływają na długowieczność mężczyzn niż kobiet. Mężczyźni dziedziczą długowieczność? Zróżnicowanie płciowe wyników pokazuje, że wpływ genów na długowieczność jest złożony bardziej, niż się wydawało. Większość europejskich badań wykazywała dotąd, że kobiety dożywają setki z większym prawdopodobieństwem niż mężczyźni, i wśród stulatków kobiet jest nawet pięciokrotnie więcej niż mężczyzn. Wskazywano, że ta prawidłowość ma uwarunkowanie, przynajmniej częściowo, dziedziczne. Ale analizując szczegóły tablic genealogicznych, kalabryjscy naukowcy wykryli paradoks: dziedziczny komponent długowieczności wydaje się silniejszy u mężczyzn, ale kobiety wyciągają większą korzyść ze sprzyjających warunków środowiska, takich jak zdrowy jadłospis i lepsza opieka lekarska. Smak na długie życie – polifenole i metabolizm W półmroku korytarza przy uniwersyteckim gabinecie Passarina stoi kilka lodówek wypełnionych probówkami z krwią stulatków. Próbki DNA z tej krwi i innych tkanek ujawniły dalsze tajemnice długowiecznych Kalabryjczyków. I tak na przykład osoby żyjące ponad 90 lat mają częściej niż inni pewien szczególny allel genu ważnego dla odczuwania smaków i trawienia. Sprawia on, że osobom tym smakują gorzkawe pokarmy, jak brokuły i różne zielone warzywa liściowe, które obfitują w zdrowe polifenole, a ponadto komórki ich jelit sprawniej wchłaniają substancje odżywcze z trawionego pożywienia. Passarino stwierdził też, że u stulatków występuje „wzmocniona” wersja genu kodującego tzw. białko rozprzęgające (UCP, zwane też termogeniną). Odgrywa ono główną rolę w przemianie materii – w sposobie zużywania energii i regulowaniu temperatury ciała, a to z kolei wpływa na tempo starzenia się. – Zdołaliśmy określić kilka szlaków metabolicznych mających największy wpływ na długowieczność. Większość wiąże się z reagowaniem na stres, z metabolizmem substancji odżywczych lub ogólnie przemianą materii i wykorzystaniem energii. Bronx i geny HDL – stulatkowie z dobrym cholesterolem Inny kontynent, inna genetyczna wyspa. Nad Bronksem wiszą chmury, a 81-letnia Jean Sisinni przechadza się po pokoju. Maszerując, recytuje co drugą literę alfabetu (B… D… F… H…). Tymczasem czujnik umocowany na czole mierzy aktywność neuronów płatów czołowych jej mózgu, a dywan rejestruje każdy krok. – Świetnie pani idzie! – mówi Roee Holtzer, neuropsycholog z Uniwersytetu Jesziwy, który prowadzi badania funkcjonowania mózgu i zdolności motorycznych u osób w podeszłym wieku. Jedno z nich polega na sprawdzaniu, jak sobie pacjenci radzą z „wielozadaniowością”. Holtzer wraz z neurologiem Joe Verghesem wykazali w poprzednich badaniach, że można na podstawie tego, na ile dobrze ktoś radzi sobie z myśleniem (którym zajmuje się kora czołowa) w trakcie wykonywania zadań ruchowych, takich jak chodzenie i mówienie, przewidzieć ryzyko wystąpienia w przyszłości otępienia starczego, ograniczenia zdolności ruchowych oraz upadków. Powyższe doświadczenie jest uzupełnieniem badań Nira Barzilaia. Ten izraelski lekarz rozpoczął w 1998 r. badania trojga nowojorskich stulatków. Dziś program ten obejmuje 500 osób w wieku powyżej 100. roku życia mieszkających w Nowym Jorku i okolicach. Wszyscy pochodzą z Europy Środkowej i są aszkenazyjskimi Żydami, czyli wywodzą się z grupy przez stulecia izolowanej genetycznie i kulturowo. W tej jednorodnej wewnętrznie grupie naukowcy znaleźli zestaw genów związanych z długowiecznością; w tym te same, które zidentyfikowano w badaniu włoskim. W miarę gromadzenia danych naukowcy zauważyli, że aszkenazyjscy stulatkowie charakteryzują się wyjątkowo wysokim stężeniem HDL, zwanego „dobrym cholesterolem”. Okazało się, że jeszcze wyższe jego stężenie występuje u dzieci tych stulatków. To skłoniło do analizy DNA około setki genów, o których wiadomo, że w jakiś sposób kontrolują metabolizm cholesterolu. Udało się zidentyfikować pewien podtyp genu zwanego CETP, odpowiedzialnego za białko transportujące estry cholesterolu, który występuje częściej u stulatków niż w pozostałej populacji. Szczegółowe badania tej „stulatkowej” wersji genu CETP potwierdziły to, co wynikało z wcześniejszych badań: ta szczególna odmiana genetyczna chroni przed chorobą wieńcową. Co więcej, osoby z tym podtypem genetycznym – nie tylko stulatkowie – lepiej sobie radzą w eksperymentach z zadaniami poznawczymi typu „mówienie podczas chodzenia”. Dwie duże firmy farmaceutyczne prowadzą obecnie badania nad lekami, które hamują wytwarzanie CETP, tak jak to czyni wariant genetyczny występujący u stulatków. Barzilai i jego współpracownicy zajęli się też mitochondriami stulatków. Są to komórkowe „elektrownie” mające swoje własne DNA, własne geny i własne odmiany tych genów o zasadniczym znaczeniu metabolicznym. Humanina – białko, które może zmienić medycynę Zespół Barzilaia zidentyfikował kilka białek mitochondrialnych występujących u osób żyjących ponad 90, a nawet 100 lat. Jedno z tych białek, humanina, przedstawia się szczególnie interesująco, przynajmniej w doświadczeniach ze zwierzętami. Barzilai twierdzi, że jeden zastrzyk z humaniny podany choremu na cukrzycę szczurowi powoduje unormowanie się poziomu glukozy i właściwie likwiduje wszystkie objawy cukrzycy w ciągu paru godzin. Zapobiega też miażdżycy i chorobie Alzheimera u myszy, podatnych na te choroby. Szeroko zakrojony i ambitny program badawczy nad długowiecznością na Uniwersytecie Jesziwy należy do nowej fali badań nad genetyką człowieka, które przedtem skupiały się głównie na poszukiwaniu genów odpowiedzialnych za poszczególne choroby. – Wszyscy szukają genów cukrzycy, otyłości itd. A nie znajdują ich dlatego, że mamy też zestawy genów obronnych – tłumaczy Barzilai. Jak się zdaje – mogą one być „silniejsze” niż geny związane z chorobą czy starzeniem się. Gen obronny FOXO3 – tropem tajemnicy długowieczności Gen o kryptonimie FOXO3 jest jednym z najbardziej intrygujących. W jeszcze jednym badaniu izolowanej populacji naukowcy z Uniwersytetu Hawajskiego odkryli wariant genu występujący u długowiecznych mieszkańców Oahu pochodzenia japońsko-amerykańskiego. Jest to gen odpowiedzialny za ten sam insulinowy szlak metaboliczny IGF-1, który ujawnił się w populacji dotkniętej karłowatością Larona w Ekwadorze. Obronne geny są też tematem badań naukowców ze Scripps Translational Science Institute w La Jolla w Kalifornii. Eric Topol przeczesuje tu DNA około tysiąca osób, które nazwali „krzepkimi staruszkami”. Są to osoby po 80. roku życia niewykazujące objawów żadnych chorób przewlekłych, jak nadciśnienie, choroba wieńcowa czy cukrzyca. – Muszą istnieć jakieś geny regulatorowe, które odpowiadają za to, że te osoby uchroniły się przed chorobami związanymi z podeszłym wiekiem. I my na nie polujemy – mówi Topol. Co determinuje starość? Trop prowadzi do życia płodowego Wyścig do odkrycia zagadki długowieczności skłonił naukowców do przyjrzenia się okresowi życia, który – jak się okazuje – jest ważny dla ustalenia tempa starzenia się osobnika. Chodzi o życie płodowe. Badacze podejrzewają, że nasz wzorzec starzenia się ustalany jest bardzo wcześnie, zapewne jeszcze przed naszym urodzeniem. Chcąc sprawdzić tę hipotezę, Francine Einstein i John Greally badają markery chemiczne na DNA komórek macierzystych pobranych z krwi pępowinowej noworodków urodzonych na Bronksie i porównują ze sobą te markery u dzieci, które przyszły na świat z niską, normalną lub wysoką wagą urodzeniową. Okazuje się, że obraz markerów DNA u noworodków małych i dużych mocno różni się od tego u noworodków z wagą w normie. Badania te należą do nowego kierunku badawczego w biologii, tzw. epigenetyki zajmującej się wpływami środowiska na powstawanie zmian w DNA i w efekcie zmian w aktywności genów w ciągu życia osobnika. Według Barzilaia: – w macicy mogą działać czynniki, które wpływają na mechanizmy genetyczne ustalające tempo starzenia się. Innymi słowy płód staje się ojcem starca. Ale tajemnica długowieczności kryje się zapewne nie tylko w genach. Specjaliści nawołują do ostrożności, przypominając niedawne badania nad wpływem odżywiania z niedoborem kalorycznym na długowieczność. Badania nad 41 różnymi szczepami genetycznymi myszy wykazały, że ograniczenie ilości pożywienia daje sprzeczne wyniki. I tak, blisko połowa szczepów myszy żyła dłużej, ale tyle samo szczepów żyło na diecie z niedoborem kalorycznym krócej. W sierpniu ubiegłego roku wieloletnie eksperymenty prowadzone na małpach przez amerykański National Institute on Aging dowiodły, że przetrzymywanie zwierząt na diecie niskokalorycznej przez 25 lat nie wykazało żadnego pozytywnego wpływu na długowieczność. Gdy jedziemy do laboratorium po wizycie u stulatków w Molochio, Passarino wyjaśnia: – Nie jest tak, że mamy dobre geny i złe geny. Wszystko zależy od sytuacji, w pewnych sytuacjach pewne geny są dobre, w innych nie. A koniec końców wpływ genów na długowieczność to nie więcej niż 25 proc. Ważny jest też wpływ środowiska. No i jest jeszcze szczęście. Dieta i geny to nie wszystko – potrzebne jest też szczęście I to przywodzi nam na myśl Salvatore Carusa. Ponieważ 88 lat temu złamał sobie nogę, uznano go za niezdolnego do dalszej służby wojskowej i zwolniono do cywila. Tymczasem jego oddział brał udział w wojnie. – Wszystkich kolegów wysłano na front wschodni. Nie wrócił ani jeden – wspomina Caruso. ŹRÓDŁO: National Geographic; Grant NGS Badania Valtera Longo były współfinansowane ze składek członków Towarzystwa National Geographic
W Ekwadorze znaleziono rozczłonkowane szczątki kobiety w ciąży. Była ofiarą brutalnego rytuału
Archeolodzy w Ekwadorze odnaleźli szkielet kobiety sprzed 1200 lat. Badanie wykazało, że była w ciąży i została zamordowana, a wcześniej pobita. Najprawdopodobniej była ofiarą tajemniczego rytuału.
Spis treści: Zmasakrowane szczątki Pochowana z godnością Symboliczna kara Dlaczego kobietę złożono w ofierze? Składanie ofiar z ludzi znane jest od najdawniejszych czasów i powszechne było w różnych epokach historycznych. Najczęściej miało związek z różnymi praktykami religijnymi. Zabicie drugiego człowieka najczęściej odbywało się na cześć bóstwa, a motywacje były różne. Najczęściej chodziło jednak o przychylność niebios, ale w niektórych kulturach ofiara ta wynikała z lęku przed np. kataklizmami. Najlepiej udokumentowane są ofiary z ludzi w Mezoameryce, a zwłaszcza w kulturze Azteków. Zmasakrowane szczątki Na łamach czasopisma naukowego „Latin American Antiquity” naukowcy z Uniwersytetu Północnej Karoliny opublikowali swoje najnowsze badania. Opisują odkrycie szczątków kobiety, której pochówek znaleziono w Ekwadorze na stanowisku archeologicznym Buen Suceso. Grób datowany jest na lata 771–953 n.e. Szkielet należał do osoby młodej, która w chwili śmierci była w ciąży i miała ok. 17–20 lat. Badanie wykazało, że miała uszkodzoną czaszkę. Ponadto uczeni ustalili, że po śmierci kobiecie odcięto dłonie, a także lewą nogę. Na wielu kościach widać było ślady nacięć, co sugeruje, że ciało kobiety musiało być bardzo naruszone. Ponadto w grobie umieszczono także głowę zupełnie innej osoby w wieku 25–35 lat. – To wszystko sugeruje, że dziewczyna ta została złożona w ofierze, co jest rzadkim przypadkiem dla ludów przybrzeżnych Ekwadoru – napisali w badaniu autorzy. Pochowana z godnością Co ciekawe, w pochówku znajdowało się bardzo dużo bogatych darów grobowych, w tym ozdoby wykonane z muszli, a także kamienie szlachetne. Badacze zidentyfikowali, że artefakty te należały do kultury Manteño. Była to jedna z ostatnich kultur prekolumbijskich w dzisiejszym Ekwadorze. Nazwa pochodzi od miasta Manta, które znajduje się w regionie zajmowanym przez ten lud. Naukowcy uważają jednak, że pomimo morderstwa, ofiary i zbezczeszczenia ciała, kobieta została pochowana z odpowiednim szacunkiem. Na podstawie obrażeń i śladów na kościach naukowcy odtworzyli moment śmierci zmarłej. – Sugerujemy, że kobieta najpierw otrzymała cios w głowę, który spowodował jej śmierć. Przed złożeniem jej do grobu jej ręce i lewa noga zostały usunięte. Następnie została pochowana w glinianym dole wraz z darami i resztkami innych ofiar – napisali naukowcy. Uczeni sugerują, że fakt, iż kobieta była brzemienna, a także sposób jej pochówku, może świadczyć o jej wysokim statusie. – Styl grobowca wskazuje, że ​​ten pochówek był wyjątkowy. Ilość artefaktów, która znajdowała się w jego wnętrzu jest znacznie wyższa niż w innych pochówkach kultury Manteño w Buen Suceso – tłumaczą badacze. Symboliczna kara – Europejscy kronikarze wspominali o tym, że składanie ofiar z ludzi miało miejsce w tej części Ekwadoru. Najczęściej działo się tak, gdy umierał lokalny przywódca lub aby błagać lokalne bóstwa o pomyślność – twierdzi Sara L. Juengst, główna autorka badania i antropolożka z Uniwersytetu Karoliny Północnej. Badaczka podkreśla jednak, że rozczłonkowanie zwłok jest stosunkowo rzadkie w archeologii tego regionu. – Pozycja nadgarstków kobiety wskazywała, że ​​kości dłoni zostały usunięte przed pochówkiem. Sugeruje to również, że nadgarstki były związane w momencie pochówku. Podobnie, lewa kość biodrowa i panewka stawu biodrowego były obecne i nienaruszone ale nie było kości lewej nogi. Usunięcie tych kończyn było prawdopodobnie częścią symbolicznej kary – mówi Juengst. Interesujące jest też to, że wiele darów grobowych zostało umieszczonych w okolicy brzucha kobiety. – Umieszczenie artefaktów w tym miejscu sugeruje ochronę i specjalne traktowanie jej i jej płodu – powiedziała Juengst. Dlaczego kobietę złożono w ofierze? Naukowcy mają dwie interpretacje ofiary z ciężarnej kobiety. Pierwsza zakłada, że lokalna ludność w tej sposób chciała uchronić się przed kataklizmami i potężnymi zjawiskami pogodowymi, które powodowane były wówczas przez zjawisko El Niño. Kobietę w ciąży wybrano natomiast, ponieważ reprezentowała płodność, a więc w społeczności rolniczej urodzaj, który miał objawiać się w przyszłych plonach. Druga interpretacja zakłada, że kobieta była kimś ważnym, być może nawet władcą, a za jej śmierć odpowiadał jej polityczny rywal. – Kobiety odgrywały bardzo dużą rolę w kulturze Manteño i miały dużą władzę polityczną. Gdyby ktoś chciał przejąć od niej władzę, musiałby najpierw zabić ją i jej nienarodzone dziecko – mówi Juengst. Źródło: LiveScience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Ciekawostki o Ekwadorze. 30 rzeczy, które warto wiedzieć o kraju kondora wielkiego
Ekwador to nie tylko Wyspy Galapagos i żyjące tam unikatowe gatunki zwierząt. Część dawnego imperium Inków dziś stanowi jeden z najciekawszych krajów Ameryki Południowej. Oto niezwykłe ciekawostki o Ekwadorze.
W tym artykule: Fascynująca historia Ekwadoru Kim są Ekwadorczycy? Fauna, flora i wulkany w Ekwadorze Co się jada, co się pija w Ekwadorze Ciekawostki o Ekwadorze – dolar, panama i piłka nożna Słowo ecuador po hiszpańsku oznacza „równik”. Stąd swoją nazwę wziął ten leżący na równiku kraj. To jeden z najmniejszych krajów Ameryki Południowej (283 560 km kw.), choć niewiele mniejszy od Polski. Z pewnością nie jest to jednak państwo najmniej atrakcyjne na kontynencie amerykańskim. Oto fascynujące ciekawostki o Ekwadorze. Fascynująca historia Ekwadoru Ekwador powstał w 1830 jako jedno z czterech nowych państw Ameryki Południowej po stopniowym rozpadzie tak zwanej Wielkiej Kolumbii. Poza Kolumbią i Ekwadorem w jej skład wchodziły Wenezuela i Panama. Pierwsze ślady osadnictwa na tych terenach pochodzą z ok. 8 tys. lat p.n.e. Mieszkały tu prekolumbijskie plemiona rolnicze. W połowie XV wieku król Tupa Inca Yupanqui włączył ziemie obecnego Ekwadoru w granice potężnego państwa Inków. Ciekawostki o Argentynie. 30 faktów o kraju tanga, futbolu i yerba mate Tętniąca życiem kultura, strefy klimatyczne od podzwrotnikowej do subpolarnej i doskonała kuchnia. Uznawana za najbardziej europejski kraj na kontynencie amerykańskim Argentyna co roku przyci.. Kim są Ekwadorczycy? Ponad połowa Ekwadorczyków to Metysi. 40% stanowią przedstawiciele rdzennych narodów. Pozostałe 10%: czarnoskórzy, Kreole, Mulaci i biali. Zdecydowana większość (około 4/5) Ekwadorczyków to katolicy. Dwa miliony (z blisko 17 milionów) Ekwadorczyków mieszkają w stołecznym Quito (pełna nazwa miasta brzmi San Francisco de Quito). Stolica jest położona na wysokości 2700–2850 m n.p.m. To druga najwyżej położona stolica państwa na świecie. Swoją nazwę zawdzięcza wymarłemu już dziś prekolumbijskiemu plemieniu Kwitu, które żyło na tych terenach. Zaledwie 40 km dzieli Quito od równika, a jeszcze bliżej jest do czynnego wulkanu – Pichincha. Nie jest to największe miasto Ekwadoru. Pół miliona ludzi więcej mieszka w Guayaquil. Fauna, flora i wulkany w Ekwadorze Ponad połowę terytorium Ekwadoru porastają lasy. Na wschodzie, w dorzeczu Amazonki, są to wilgotne lasy równikowe, w Andach – wiecznie zielone lasy liściaste. Na wybrzeżu Pacyfiku – lasy suche. Do Ekwadoru należą położone na Oceanie Spokojnym, ok. 1000 km na zachód od kontynentu, Wyspy Galapagos. Archipelag słynie z ogromnie bogatej fauny i flory, w tym z licznych endemitów. Gatunki endemiczne to aż rodzaju 97 (!) procent tutejszych gadów i ssaków lądowych, ponad 80 proc. ptaków lądowych, ponad 20 proc. zwierząt morskich, a także 30 proc. wszystkich roślin. W Ekwadorze leży jeden z najsłynniejszych i najwyższych czynnych wulkanów świata – Cotapaxi (5 897 m). Znajdziecie go na południe od stołecznego. Gdy akurat nie wypluwa z siebie lawy i popiołów, warto pójść na trekking na jego szczyt. Od razu warto dodać, że najwyższym szczytem w kraju jest Chimborazo (6267 m n.p.m.). Ekwador to prawdziwe imperium żab. Mieszka tu zdecydowana większość z żabich gatunków występujących na świecie. Narodowym symbolem Ekwadoru jest zaś majestatyczny ptak – kondor wielki. Co się jada, co się pija w Ekwadorze Podobnie jak w niedalekim Peru, za lokalny przysmak uważana jest kawia domowa (zwana niegdyś świnką morską). Serwuje się ją zwykle pieczoną na ruszcie albo smażoną. Narodowym alkoholem jest tu aguardiente, czyli destylat mający od 29 do 60%. Wytwarza się go z owoców, niektórych warzyw lub trzciny cukrowej. Czasem porównywany jest z brazylijską cachasą. Ekwadorskim wynalazkiem jest zwyczaj jedzenie zup z dodatkiem popcornu. Ciekawostki o Ekwadorze – dolar, panama i piłka nożna Ze względu na położenie, dzień i noc w Ekwadorze przez całe 12 miesięcy są niemal równe. Przykładowo: najdłuższy dzień w roku (21 grudnia) w Quito liczy sobie 12 godzin i 6 minut, zaś najkrótszy (21 czerwca) – 12 godzin i 5 minut. Mało kto wie, że słynny kapelusz „panama” nie pochodzi wcale z Panamy, a z Ekwadoru. Od ponad 20 lat państwową walutą jest dolar amerykański. Wcześniej, w latach 1872–2000, jednostką walutową był 1 sucre. Jego nazwa wzięła się od bohatera narodowego Ekwadoru i kilku innych krajów latynoskich – generała Antonio Jose de Sucre. Co ciekawe, od jego nazwiska pochodzi również nazwa konstytucyjnej stolicy Boliwii – Sucre. Zgodnie z ekwadorskim prawem, jeżeli mąż w czasie nocy poślubnej stwierdzi, że jego żona nie już dziewicą, może unieważnić związek. Ekwadorczycy, tak jak duża większość narodów Ameryki Południowej, kochają piłkę nożną. Nie są żadną potęgą, ale i tak byli w stanie pokonać Polskę (2:0) na mundialu w Niemczech w 2006 r. Sportowym idolem Ekwadoru w ostatnich latach jest kolarz Richard Carapaz, mistrz olimpijski w wyścigu ze startu wspólnego igrzysk 2020 w Tokio oraz zwycięzca prestiżowego Giro d’Italia z 2019 r. Nasz ekspert Maciej Wesołowski Redaktor prowadzący „National Geographic Traveler". Reporter. Autor książek, m.in.: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie" i „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii"
Pająk z głową psa. To stworzenie budzi niepokój i przeraża, ale jest zupełnie niegroźne
Pająk z głową psa wywołał niemałą sensację na całym świecie. Ludzie, którzy zobaczyli zdjęcie tajemniczej istoty, od razu zaczęli zastanawiać się, co to za nietypowe zwierzę. Okazuje się jednak, że jest całkowicie niegroźne, a co więcej – nie jest to nawet pająk, tylko kosarz.
W tym artykule: Nasza planeta wciąż jest pełna tajemnic Pająk z głową psa. Co to za nietypowe stworzenie? Metagryne bicolumnata jest pozbawiony gruczołów jadowych Kosarze występują również w Polsce Świat przyrody prawdopodobnie nigdy nie przestanie zaskakiwać naukowców. Szacuje się, że w ekosystemach na całym świecie żyje jeszcze ponad 5 milionów gatunków, które wciąż czekają na odkrycie. Chociaż większość z nich znajduje się w głębinach oceanów, to na powierzchni naszej planety występują zwierzęta, które skutecznie ukrywają się od tysięcy lat. Poszukiwanie zaginionych gatunków utrudnia również fakt, że wiele z nich jest naprawdę niewielkich rozmiarów. Nasza planeta wciąż jest pełna tajemnic W ubiegłym roku naukowcom udało się odkryć zupełnie nowy gatunek niesporczaka. Badacze zaobserwowali, że potrafi przetrwać podróż przez jelita ślimaka – i jeszcze to wykorzystać. Z kolei w Ekwadorze niedawno biolodzy zidentyfikowali nowy gatunek węża boa. Okazało się, że w przeciwieństwie do swoich krewnych, Tropidophis cacuangoae jest stosunkowo niegroźny. To dlatego, że ma zaledwie 30 cm długości. Oto najdziwniejsze zwierzęta świata. Sprawdź, jak wyglądają i gdzie występują To zaskakujące, ale świat przyrody jest tak złożony i różnorodny, że wciąż jeszcze nie możemy uznać, że poznaliśmy go w stu procentach. Na Ziemi żyją stworzenia, o istnieniu których... Różnorodność natury jest niezwykle fascynująca. Na Ziemi można spotkać nie tylko przepiękne i zjawiskowe zwierzęta, ale również groźne i niebezpieczne. Z drugiej strony są również takie, które wyglądają przerażająco, a w rzeczywistości okazuje się, że są zupełnie niegroźne. Przykładem takiej istoty jest pająk z głową psa. Pająk z głową psa. Co to za nietypowe stworzenie? Kilka lat temu media na całym świecie rozpisywały się o tym tajemniczym stworzeniu. Dziennikarz naukowy Ferris Jabr wrzucił na Twittera zdjęcie autorstwa Andreasa Kaya, na którym widać było pająka z głową psa. Grozy dodawał fakt, że „psia twarz” wpatrywała się w obiektyw, niczym postać z filmów grozy. Internauci od razu zaczęli zadawać pytania o to, czym jest to nietypowe stworzenie. Na odpowiedź nie trzeba było jednak długo czekać. Szybko się okazało, że zwierzę wcale nie jest pająkiem, a pajęczakiem z gatunku Metagryne bicolumnata. Owad należy do relatywnie dużego rzędu kosarzy (Opiliones). Obejmuje on ponad 6 tysięcy gatunków. Zwierzęta te mają zazwyczaj od 5 do 10 mm długości i zamieszkują prawie wszystkie strefy tropikalne, chociaż niektóre osobniki spotykane są również w klimacie umiarkowanym. Andreas Kay zrobił zdjęcie kosarza w ekwadorskim lesie deszczowym w 2017 roku. Metagryne bicolumnata jest pozbawiony gruczołów jadowych Metagryne bicolumnata nazywany jest również pajęczym żniwiarzem. Chociaż jego wygląd przeraża, warto wiedzieć, że stworzenie to jest niewielkie. Kosarz ten jest mniej więcej wielkości paznokcia kciuka dorosłej osoby. Co więcej, wbrew pozorom nie posiada on gruczołów jadowych i wcale nie jest niebezpieczny. Gatunek po raz pierwszy zidentyfikował niemiecki naukowiec Carl Friedrich Roewer i opisał go w 1959 roku. Co ważne, Metagryne bicolumnata żyje na naszym globie od co najmniej 400 milionów lat. To znaczy, że pojawił się na Ziemi jeszcze przed dinozaurami. Naukowcy nie są jednak pewni, do czego mogą służyć charakterystyczne wyrostki na ciele kosarza, które przypominają uszy. Bardzo możliwe, że to forma mimikry, która upodabnia zwierzę do drapieżnika, aby odstraszyć inne, bardziej niebezpieczne stworzenia. Niestety, do tej pory nie przeprowadzono wielu badań, które mogłyby rzucić nowe światło na naszą wiedzę o tym gatunku. Być może w przyszłości dowiemy się więcej o tych nietypowych pajęczakach. Największe pająki na świecie – gdzie występują i jak wyglądają? Jak wyglądają największe pająki na świecie? Gdzie żyją i czy rzeczywiście są tak niebezpieczne, jak sugeruje to ich wygląd? Kosarze występują również w Polsce Trudno pomylić kosarza z innym pajęczakiem. To zasługa ich prawie idealnie eliptycznego ciała. Ich prosoma ściśle przylega do szerokiej opistosomy. Z kolei odnóża kroczne są bardzo długie i niezwykle cienkie. U niektórych gatunków osiągają nawet 16 cm. Tę zróżnicowaną grupę pajęczaków dzieli się aż na 41 rodzin. Zwierzęta te są drapieżnikami, ale żywią się głównie martwą materią organiczną. Co ciekawe, w Polsce występuje ok. 42 gatunków kosarzy. Najpopularniejszym przedstawicielem tego rzędu jest kosarz zwyczajny. Najczęściej można spotkać je w ściółce, pod pniami drzew oraz w jaskiniach, na murach i ścianach budynków. Bardzo lubią wilgotne i ciemne miejsca. Oto podrzędy, które spotkamy w naszym kraju: Sironidae, Ischyropsalididae, Nemastomatidae, Trogulidae, Phalangiidae, Sclerosomatidae. Źródło: IFLS Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Ameryce Południowej odkryto nowy gatunek węża boa. Jest maleńki
Niewielkich rozmiarów boa karłowaty z Ekwadoru jest daleko spokrewniony z boa dusicielem. Co łączy oba gatunki węży?
W tym artykule: Ile mierzy boa karłowaty? Nowy gatunek węża Boa karłowaty a boa dusiciel. Co je różni, co łączy? Jakie węże żyją w Polsce? Naukowcy odkryli nowy gatunek boa karłowatego. Wąż żyje w ekwadorskiej części Amazonii. O ile spotkanie z boa dusicielem może być niebezpieczne, o tyle Tropidophis cacuangoae nie wzbudza większych obaw. To dlatego, że mierzy zaledwie 30 cm długości. Ile mierzy boa karłowaty? Maleńkiego boa odnalazł Alex Bentley, koordynator badań stacji terenowej Sumak Life In Situ w Andach. Gad wypoczywał w lesie mglistym. To lasy tropikalne położone wysoko w górach. Cechują się dużą wilgotnością pochodzącą z opadów i kondensacji chmur. Takie warunki sprzyjają rozwijaniu się endemicznej flory i fauny. Występowanie Tropidophis cacuangoae w Ekwadorze zaskoczyło badaczy. – Nie powinno go tam być – powiedział Omar Entiauspe-Neto, autor artykułu opublikowanego na łach „European Journal of Taxonomy”. Wąż nie odpowiadał opisom wcześniej zidentyfikowanych boa karłowatych. Naukowcy zauważyli jednak pewne cechy wspólne z okazem z Ekwadorskiego Muzeum Nauk Przyrodniczych. – Zwykle boimy się opisywać nowy gatunek na podstawie tylko jednego osobnika, ponieważ jest szansa, że ​​może istnieć jakaś odmiana – tłumaczył Entiauspe-Neto. Nowy gatunek węża Po porównaniu cech fizycznych i sekwencji genetycznych ustalono, że to nowy gatunek. Jego nazwa, Tropidophis cacuangoae, upamiętnia Dolores Cacuango, rdzenną aktywistkę, która broniła praw kobiet i założyła pierwsze dwujęzyczne szkoły w Ekwadorze. Uczniowie mogli uczyć się w nich hiszpańskiego i rdzennego języka keczua. To pierwszy boa karłowaty odkryty w tym regionie. Pozostałe gatunki zamieszkują inne części Ameryki Południowej i zachodnie Indie. T. cacuangoae jest daleko spokrewniony z boa dusicielem. Oba gatunki łączy między innymi to, że ich szkielety zawierają szczątkowe kości biodrowe. To pozostałości po starożytnych przodkach węży. Ich bronią nie jest jad, a duszenie ofiar. Blokują przepływ krwi, powodując zatrzymanie akcji serca. Boa karłowaty a boa dusiciel. Co je różni, co łączy? Dla porównania, dorosłe samce boa dusicieli mierzą do 2,4 m długości, a samice nawet 3 m. T. cacuangoae jest więc prawie 10 razy krótszy. Z tego też powodu żywi się innymi zwierzętami. Więksi dusiciele polują między innymi na dzikie świnie, a ich mniejsi kuzyni zadowalają się małymi jaszczurkami. Co ciekawe, kiedy T. cacuangoae wyczuwa zagrożenie, zwija się w kłębek i krwawi z oczu. Podobne zachowanie zaobserwowano również u jaszczurek – frynosom rogatych. W ten sposób zwierzęta udają padlinę, zmylając potencjalnych drapieżników. Drapieżniki to niejedyne zagrożenie maleńkiego boa. Badacze zwracają uwagę na jego dość mały zasięg występowania. To oznacza, że węże mogą być zagrożone wyginięciem. Oficjalna ocena zostanie wystawiona przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody. Najdłuższe węże świata - ile mierzą te niesamowite gady? Nie, nie ma węży, które nie mieszczą się na okazałej ciężarówce. Nie zmienia to jednak faktu, że największe osobniki osiągają ogromne rozmiary. Jakie? Zapraszamy na wycieczkę śladami... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najdluzsze-weze-swiata-ile-mierza-te-niesamowite-gady-fot-phil-noble-pa-images-pa-images-via-getty-images-12ecaa1.jpeg" width="938" height="645" alt="Najdłuższe węże świata - ile mierzą te niesamowite gady? (fot. Phil Noble - PA Images/PA Images via Getty Images)" title="Najdłuższe węże świata - ile mierzą te niesamowite gady? (fot. Phil Noble - PA Images/PA Images via Getty Images)" /> Jakie węże żyją w Polsce? W Polsce żyje tylko jeden jadowity gatunek węży. To objęta ochroną żmija zygzakowata. Bywa mylona z zaskrońcem, choć tak naprawdę łatwo je rozróżnić. Zaskroniec ma na głowie dwie charakterystyczne żółte plamki. Żmija ich nie ma, a w dodatku jest krótsza i masywniejsza. Pozostałe węże żyjące w Polsce to: gniewosz plamisty, wąż eskulapa. Źródło: European Journal of Taxonomy. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Wulkany w Ekwadorze – lista wulkanów i kiedy możliwe są wyprawy
Ekwador to niewielki kraj, zwłaszcza jak na południowoamerykańskie standardy. Który wulkan w Ekwadorze warto zobaczyć? Nie da się wskazać jednej propozycji, dlatego poniżej opisujemy kilka, naszym zdaniem najpiękniejszych.
W tym artykule: Chimborazo Cotopaxi Quilotoa Tungurahua Antisana Kiedy oglądać ekwadorskie wulkany? Wyprawy na wulkany w Ekwadorze Na stosunkowo małej powierzchni Ekwadoru można znaleźć tyle atrakcji, że podczas krótkiego urlopu zdołamy poznać jedynie kilka z nich. Amazońska dżungla, oceaniczne wybrzeże, pozostałości inkaskiej cywilizacji - to ledwie kilka z długiej listy propozycji. Wymieniając największe atrakcje tego niezwykłego kraju, po prostu nie można pominąć tamtejszych wulkanów. Wulkany w Ekwadorze należą do najwyższych na świecie. W pasmie Andów wyrastają najwyższe czynne wulkany na świecie. Ekwadorskie stożki nie wspinają się na najwyższe miejsce w tej kategorii, ale zajmują mocne pozycje w światowej czołówce. Tamtejsze „ogniste góry” są zgromadzone w tzw. Alei Wulkanów, składającej się z dwóch równoległych łańcuchów. W sumie, w tym niewielkim kraju znajdziemy ponad 80 wulkanicznych stożków, z czego aż 27 ma status czynnych. Chimborazo Zaczynamy od najwyższego wulkanu w Ekwadorze. Chimborazo to wygasły stratowulkan, osiągający wysokość ok. 6268 m n.p.m. Jest częścią Kordyliery Zachodniej, a od stolicy kraju dzieli go dystans ok. 150 km. „Ekwadorski sen” ludu Keczua. Jak jeden list zmienił życie całej społeczności Przez 200 lat pracowali w tej fabryce niczym niewolnicy, dziś są jej właścicielami. Losy ludu Keczua, rdzennych mieszkańców Ekwadoru, to urzeczywistnienie mitu o drodze od pucybuta do milionera. Chimbarazo jest położony niemal na równiku, a mimo to jego szczyt pozostaje skuty lodem. Granica wiecznego śniegu jest tam położona na wysokości ok 4800 m n.p.m. Teren szczytu jest objęty ochroną, realizowaną w ramach Parku Narodowego Sangay. To naturalne środowisko wikunii - najmniejszego przedstawiciela rodziny wielbłądowatych, spokrewnionego z lamą, guanako i alpaką. Futro tych zwierząt jest źródłem wysokogatunkowej wełny, najdroższej na świecie. Ciekawostka - ze względu na równikowe położenie, Chimborazo jest punktem najbardziej oddalonym od jądra Ziemi. W tym kontekście, przewyższa Mount Everest o ok. 2200 m. Cotopaxi Kolejnym zachwycającym wulkanem na naszej liście jest Cotopaxi. Osiągający 5897 m n.p.m. stratowulkan jest częścią Kordyliery Środkowej. To jeden z niewielu wulkanów, które mogą pochwalić się niemal idealnym stożkowym kształtem. W szczytowej części drugi co do wysokości szczyt Ekwadoru jest pokryty lodowcem. Granica wiecznego śniegu rozpoczyna się tam na wysokości 4750 m n.p.m. Wulkaniczny krater o głębokości 360 m legitymuje się średnicą ok. 700 m ze wschodu na zachód i ok. 500 m z północy na południe. Najsilniejsza erupcja Cotopaxi miała miejsce w 1532 roku. Od 1952 roku wulkan nie przejawiał większych oznak aktywności (do tego czasu wybuchał aż 59 razy), ale w 2015 roku doszło do dwóch erupcji, które jednoznacznie potwierdziły jego status. Wówczas pył wulkaniczny dotarł aż do przedmieść Quito, oddalonej o ok. 60 km stolicy kraju. Quilotoa Czas na prawdziwą perłę w koronie ekwadorskich Andów. Uśpiony wulkan osiąga wysokość 3914 m n.p.m., a jego krater legitymuje się średnicą ok. 3000 m. Historyczna decyzja Ekwadoru. To pierwszy kraj na świecie, który przyznał dzikim zwierzętom prawa osobiste W związku z wyrokiem ekwadorskiego sądu z lutego, dzikie zwierzęta oficjalnie mają indywidualne prawa. Eksperci przyznają, że to bezprecedensowa decyzja. Jakie niezwykłe atrakcje oferuje wysunięty najdalej na zachód wulkan Ekwadoru? W 1280 roku miała miejsce silna erupcja, w wyniku której zapadła się komora wulkaniczna. W ten sposób powstała wielka kaldera, która z czasem wypełniła się wodą. Dziś możemy podziwiać tam jedno z najpiękniejszych jezior wulkanicznych świata - głębokie na 250 m i wypełnione turkusową wodą (efekt znacznego nasycenia minerałami). Strome brzegi jeziora legitymują się wysokością ok. 400 m. Po wschodniej stronie zlokalizowane są gorące źródła, z których wydobywa się charakterystyczny zapach siarki. Tungurahua Kolejny piękny wulkan jest położony w Centralnych Andach, w środkowej części Ekwadoru. Mowa o stożku Tungurahua, który osiąga 5023 m n.p.m. Warto podkreślić, że Tungurahua jest jednym z najaktywniejszych stratowulkanów w Ekwadorze. Cykle jego aktywności liczy od 80 do 100 lat. Największe zagrożenie stanowił w latach 1773-1886 oraz 1916-1918. Ostatni cykl jest datowany na 1999 rok. Najgroźniejsze erupcje miały miejsce w 2006, 2008 i 2010 roku. W 2012 roku jego aktywność ponownie wzrosła. 8 lat później pojawiło się realne niebezpieczeństwo zapadnięcia się stożka. Naukowcy z Wielkiej Brytanii są zdania, że zbocza góry są niestabilne, czego rezultatem może być ogromne osuwisko. Antisana Naszą listę zamyka czwarty pod względem wysokości wulkan w Ekwadorze. Szczyt Antisany, oddalonej od stolicy kraju o ok. 50 km, wznosi się na wysokość 5753 m n.p.m. Majestatyczny stożek liczy ponad 800 tys. lat, jednak jedyna oficjalnie zarejestrowana erupcja miała miejsce w 1801 roku. Ekwador: fotorelacja z wyprawy 24 kwietnia 2014 r. zapraszamy do Małopolskiego Centrum Dźwięku i Słowa na kolejny pokaz z cyklu „Podróże małe i duże”. Iza Sapuła i Jarek Łączka przedstawią fotorelację z wyprawy ... O ile wcześniej wymienione wulkany może zdobyć większość osób, to tego samego nie można powiedzieć o Antisanie. To jeden z najtrudniejszych szczytów wspinaczkowych w Andach, więc wejścia na szczyt mogą podjąć się wyłącznie doświadczeni alpiniści. Kiedy oglądać ekwadorskie wulkany? W Ekwadorze panuje klimat równikowy, w którym dominują dwie pory roku - deszczowa i sucha. Należy jednak podkreślić, że poszczególne krainy geograficzne charakteryzuje inna pogoda. Ekwadorskie Andy są oddalone od Oceanu Spokojnego o zaledwie 200 km. Do wysokości 1000 m n.p.m., panuje wysoka temperatura, średnio od 23 do 28 stopni Celsjusza. Im wyżej, tym zimniej. Po przekroczeniu 2500 m n.p.m., temperatura spada do 15-20 stopni Celsjusza. W okolicy wierzchołków, odnotowywane są temperatury na poziomie minus 15 stopni Celsjusza. Najstabilniejsze warunki panują w lipcu i sierpniu. Właśnie wtedy warto zdobywać wulkaniczne stożki. Wyprawy na wulkany w Ekwadorze Wulkan Tambora, czyli największy wybuch wulkanu w historii Sprawcą największej katastrofy w czasach historycznych był wulkan Tambora. Potężna erupcja, która miała miejsce w 1815 roku, pochłonęła ponad 11 tys. istnień ludzkich, jednak biorąc pod... Niemal każdy wulkan w Ekwadorze jest możliwy do zdobycia. Nie trzeba być wykwalifikowanym alpinistą, jednak w okolicach szczytu trzeba będzie używać raków i czekana, więc przed wyjazdem należy obowiązkowo przejść kurs lodowcowy. Na wulkany najlepiej wspinać się w asyście przewodnika. Niektóre fragmenty bywają dość wymagające technicznie, ale nie to jest największym problemem. Zbocza często spowija gęsta mgła, więc ryzyko zgubienia drogi jest duże. Poza tym w takich warunkach można wpaść w jedną z licznych szczelin, co może skończyć się tragicznie. Dobrze jest więc być prowadzonym przez kogoś, kto zna tamtejsze szlaki lepiej niż własną kieszeń. Osoby, którym nie w głowie wymagający trekking, wielkie wulkaniczne stożki mogą podziwiać z pokładu pociągu. Turystyczna linia kolejowa pozwala wybrać jedną z ośmiu tras, a każda oferuje nico inne atrakcje. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Historyczna decyzja Ekwadoru. To pierwszy kraj na świecie, który przyznał dzikim zwierzętom prawa osobiste
W związku z wyrokiem ekwadorskiego sądu z lutego, dzikie zwierzęta oficjalnie mają indywidualne prawa. Eksperci przyznają, że to bezprecedensowa decyzja.
W tym artykule: Estrellita przez 18 lat żyła w domu z ludźmi Sprawa Estrellity wywołała dyskusję o prawach zwierząt Sumak kawsay, czyli idea „dobrego życia” Przyroda ma prawo do „istnienia, rozwoju i ewolucji” Ta historia ma swój początek w opowieści o małpce o imieniu Estrellita, z gatunku wełniaków. Zwierzę, które miało wówczas zaledwie jeden miesiąc, zostało nielegalnie zabrane ze swojego naturalnego środowiska przez bibliotekarkę Anę Beatriz Burbano Proaño. Estrellita przez 18 lat żyła w domu z ludźmi Kobieta zrobiła z małpki domowego pupila i trzymała ją u siebie w domu przez 18 lat. Zwierzę stało się pełnoprawnym członkiem rodziny, nauczyło się nawet komunikować z domownikami za pomocą gestów. Jednak wedle ekwadorskiego prawa, posiadanie dzikich zwierząt jest nielegalne. W 2019 roku Estrellita została zatrzymana i trafiła do lokalnego zoo. Niestety, po miesiącu zmarła. Świadkowie twierdzą, że doszło do nagłego zatrzymania układu krążenia. „Ekwadorski sen” ludu Keczua. Jak jeden list zmienił życie całej społeczności Przez 200 lat pracowali w tej fabryce niczym niewolnicy, dziś są jej właścicielami. Losy ludu Keczua, rdzennych mieszkańców Ekwadoru, to urzeczywistnienie mitu o drodze od pucybuta do milionera. Jeszcze przed śmiercią Estrellity, bibliotekarka złożyła wniosek do sądu, aby odzyskać zwierzę. Co więcej, kobieta domagała się, aby uznano, że władze naruszyły prawa zwierzęcia. Sprawa Estrellity wywołała dyskusję o prawach zwierząt Ana Beatriz Burbano Proaño powoływała się na to, że Estrellita doświadczyła ogromnego cierpienia na skutek nagłego oderwania jej od świata, który znała kilkanaście lat. Dodała również, że doszło do naruszenia wolności cielesnej zwierzęcia. Te wydarzenia stały się pretekstem do dyskusji o prawach zwierząt. Ludzie nie powinni być intruzami ani ingerować w ekosystemy. Ekwadorczycy stwierdzili, że sprawę tę należy odpowiednio uregulować. Ekwador – zaplanuj wymarzoną podróż. Co wpisać na listę „must see”? Ekwador może nie jest dużym krajem w porównaniu z sąsiadami. Jego powierzchnia jest niewiele mniejsza od Polski. Jednak atrakcji i ciekawych miejsc jest w nim wiele – od piaszczystych plaż i... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/951c4450d11278c1883470194d9861b1af5441c2-7a02f7f.jpeg" width="938" height="624" alt="Ekwador: zaplanuj wymarzoną podróż? Jakie atrakcje oferuje Ekwador i jak się przygotować do wyjazdu? (fot. Getty Images)" title="Ekwador: zaplanuj wymarzoną podróż? Jakie atrakcje oferuje Ekwador i jak się przygotować do wyjazdu? (fot. Getty Images)" /> Ekwador już w przeszłości słynął z przełomowych decyzji dotyczących regulacji prawnych w relacji człowiek-natura. W grudniu 2021 roku Trybunał Konstytucyjny tego kraju uznał, że wszystkie elementy przyrody, m.in. lasy, góry czy rzeki, nie mogą być naruszane przez przemysł górniczy. Z kolei w 2008 roku kraj ten stał się pierwszym na świecie, który uznał, że przyroda ma swoje prawa, które zostały wpisane do konstytucji. Sumak kawsay, czyli idea „dobrego życia” W Ekwadorze bowiem bardzo ważna jest idea tak zwanego „dobrego życia” (sumak kawsay). Oznacza to, że ludzie powinni żyć z przyrodą w harmonii i uznawać ją za źródło wszelkiego życia i dobra. W lutym tego roku sąd orzekł, że prawa zwierzęcia faktycznie zostały naruszone. Stało się to jednak zarówno w przypadku odebrania ssaka bibliotekarce, jak i 18 lat wcześniej, kiedy kobieta zabrała je z naturalnego środowiska. Sąd stwierdził, że zwierzęta są podmiotem prawnym, który jest chroniony przez ekwadorską konstytucję. Mają m.in. prawo do życia. Poradnik autostopowicza: Podróżuj z głową (na całym świecie) Przy łapaniu okazji najważniejsza jest wiara – że jednak coś się zatrzyma. Jeśli ją mamy, wychodzimy na drogę i unosimy do góry wyprostowany kciuk. – Udamawianie dzikich zwierząt to zjawisko, które ma bardzo duży wpływ na poszczególne osobniki, ale również na ekosystemy i równowagę w przyrodzie. Może bowiem prowadzić do spadku populacji niektórych gatunków – czytamy w uzasadnieniu sądu. Przyroda ma prawo do „istnienia, rozwoju i ewolucji” Ekwadorska konstytucja od 2008 roku jasno stwierdza, że przyroda ma elementarne prawa do „istnienia, rozwoju i ewolucji”. Oznacza to, że prawa zwierząt są częścią praw natury i należy respektować ich wolność. Prawnicy zwracają uwagę, że niektóre interakcje pomiędzy ludźmi a naturą są dozwolone. Należą do nich m.in. łowiectwo i rybołówstwo. Muszą jednak być wykonywane zgodnie z wszelkimi istniejącymi przepisami. Przykład Ekwadoru pokazuje, że potrzeba jedynie dobrej woli, aby zmienić nasze postrzeganie przyrody. W obliczu zmian klimatycznych, destrukcji siedlisk przez człowieka czy też masowych wycinek lasu, powinniśmy poświęcić chwilę na refleksję, że wszystko to, co jest wokół nas, jest częścią wspólnego świata. To nasz dom, z którym powinniśmy żyć w symbiozie i robić wszystko, aby nie doprowadzić do jego zniszczenia. Ważne jest, abyśmy potrafili nie tylko brać to, co nam daje Ziemia, lecz również dawać. Źródło: Trybunał Konstytucyjny Ekwadoru
Na jednej z wysp Galapagos odnaleziono nowy gatunek olbrzymiego żółwia. Jak to możliwe?
Żółwie, które dziś żyją na wyspie San Cristóbal prawdopodobnie otrzymają nową nazwę. Okazuje się, że należą do zupełnie nowego gatunku. Jak doszło do tej pomyłki?
W tym artykule: Żółw, który dziś zamieszkuje wyspę to prawdopodobnie zupełnie nowy gatunek W przeszłości San Cristóbal zamieszkiwały dwa gatunki Wyspy Galapagos są domem dla wielu endemicznych zwierząt i roślin Badacze z Uniwersytetu w Newcastle, Uniwersytetu Yale oraz ekwadorskiego Galapagos Conservacy porównali DNA z kości i skorup żółwi odnalezionych w 1906 roku z materiałem genetycznym tych, które dziś zamieszkują wyspę. Okazuje się, że na wyspie San Cristóbal żyły dwa gatunki endemicznych żółwi, a nie, jak dotychczas sądzono, jeden. Najnowsze badania pojawiły się na łamach czasopisma naukowego "Heredity". Żółw, który dziś zamieszkuje wyspę to prawdopodobnie zupełnie nowy gatunek Do tej pory naukowcy sądzili, że Chelonoidis chathamensis to endemiczny gatunek żółwia, który zamieszkuje wspomnianą wyżej wyspę archipelagu Galapagos. Teraz wszystko wskazuje na to, że doszło do poważnej pomyłki. Badania wykazały, że aktualni „mieszkańcy” San Cristobal należą do zupełnie innego gatunku. Jak doszło do takiego błędu? Najdłużej żyjące zwierzęta. Poznaj rekordy długowieczności Najdłużej żyjące zwierzęta udowadniają, że czas, jaki jest dany człowiekowi, to ledwie jedna krótka chwila. W przyrodzie występuje całkiem sporo gatunków, które mogą żyć dłużej ni... W 1906 roku zorganizowano amerykańską ekspedycje, która miała zbadać florę i faunę Wyspy Galapagos. Naukowcy z Kalifornijskiej Akademii Nauk dotarli do San Cristóbal, lecz nie eksplorowali całej wyspy, a jedynie jej południowy-zachód. Badacze najprawdopodobniej założyli, że żółwie, które odnaleźli, zamieszkują też resztę wyspy. Dziś już wiemy, jak bardzo się pomylili. W przeszłości San Cristóbal zamieszkiwały dwa gatunki Na podstawie badań nad materiałem genetycznym, naukowcy ustalili, że do lat 50. ubiegłego wieku wyspę zamieszkiwały dwa endemiczne gatunki żółwia. Jednym z nich jest właśnie C. chathamensis. Niestety, w połowie stulecia wszystkie osobniki wyginęły, a te, które dziś przemierzają San Cristóbal, powinny zostać ponownie sklasyfikowane. – Tak zwany żółw olbrzymi z San Cristobal, który obecnie zamieszkuje wyspę, jest zupełnie nowym gatunkiem żółwia – przekazało Ministerstwo Środowiska Ekwadoru na Twitterze. Oznacza to, że prawie 8 tysięcy osobników prawdopodobnie będzie musiało zmienić swoją nazwę gatunkową. 8 niezwykłych gatunków zwierząt, które są zagrożone wyginięciem Na świecie żyje wiele milionów gatunków zwierząt. Są jednak stworzenia, które są zagrożone wyginięciem, do tego stopnia, że za kilka lat może ich już nie być. Galapagos Conservacy przekazało, że jest więcej niż pewne, że C. chathamensis wyginęły. Uczeni podejrzewają, że jeden gatunek musiał zamieszkiwać wyżyny wyspy, natomiast drugi niziny. Co więcej, uczeni przypominają, że w przeszłości na terenie całego archipelagu Galapagos żyło 15 gatunków żółwi olbrzymich, z czego 3 już wymarły. C. chathamensis prawdopodobnie dołączył właśnie do tej smutnej trójcy. Agencja AFP przypomina, że w 2019 roku odnaleziono jedną samicę z gatunku tzw. żółwia olbrzymiego z Fernandiny (Chelonoidis phantasticus), którego 100 lat wcześniej uznano za wymarłego. Zwierzę znajduje się teraz pod ścisłą ochroną i jest wpisane na listę krytycznie zagrożonych. Wyspy Galapagos są domem dla wielu endemicznych zwierząt i roślin Wyspy Galapagos nazywane są również Żółwimi Wyspami. Znajdują się na Oceanie Spokojnym, ok. 1000 kilometrów na zachód od wybrzeża Ekwadoru i do tego kraju też należą. Archipelag składa się z 19 wysp i od 1978 roku jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Sama wyspa San Cristobal zajmuje powierzchnię 558 km kw. Nazwę zawdzięcza patronowi żeglarzy, św. Krzysztofowi. Z kolei największą jest Isabela, która ma 4588 km kw. i 120 km długości. Na plaży w USA znaleziono dwugłowego żółwia morskiego Takie żółwie jak ten nie rodzą się często. Niestety, najprawdopodobniej nie czeka ich długie życie. Na Galapagos można spotkać dziesiątki gatunków zwierząt, z czego duża część to endemity. To między innymi kotik galapagoski, legwan galapagoski, żółw słoniowy oraz gołębiak plamisty. Występuje tam również ponad 500 gatunków roślin naczyniowych oraz ponad 800 gatunków introdukowanych. Wyspy zostały odkryte przypadkiem 10 marca 1535 roku przez biskupa Panamy Tomása de Berlangę. Jednak to Karolowi Darwinowi zawdzięczają swoją popularność. Sławny naukowiec w XIX wieku prowadził tam obserwacje nad ewolucją. Zbadał wówczas cztery wyspy: wspomnianą w tekście San Cristóbal, Floreanę, Isabelę oraz Santiago. Źródło: Heredity
„Ekwadorski sen” ludu Keczua. Jak jeden list zmienił życie całej społeczności
Przez 200 lat pracowali w tej fabryce niczym niewolnicy, dziś są jej właścicielami. Losy ludu Keczua, rdzennych mieszkańców Ekwadoru, to urzeczywistnienie mitu o drodze od pucybuta do milionera.
W wielu krajach latynoskich panuje stereotyp, że ludność indygeniczna [rdzenna, lokalna – przyp. red.] jest leniwa, żyje z pomocy socjalnej i rządowej zapomogi. Z pewnością nie w Ekwadorze! Była już fabryka tkanin San Pedro w Otavalo, miasteczku oddalonym o dwie godziny drogi od stolicy Ekwadoru miasta Quito, przez prawie 200 lat była miejscem mozolnej pracy ludu Keczua. Pracy, za którą otrzymywali upokarzająco niską pensję. Dziś była fabryka jest żywym muzeum kultury Keczua i dowodem sukcesu ludności rdzennej. Zamieszkałam w Otavalo w XIX-wiecznym domu „El Patrona”, czyli „szefa, opiekuna, dobrodzieja”, który założył fabrykę. Do dziś w Ekwadorze pracownicy o nielubianej szefowej lub szefie mówią ironicznie „el patrona /el patron”. Oczywiście za ich plecami. Upokorzeń było wiele – Wypłata dzienna była niska. Wtedy dniówka była równowartością 20 centów. Kobiety chciały podwyżki, aby utrzymać swoje dzieci. Pewnego popołudnia postanowiły bardzo miło poprosić patrona o podwyższę, nie kłócąc się, po prostu wytłumaczyć, że ceny rosną i nie starcza im na życie. Były niemal pewne, że zrozumie. Patron po wysłuchaniu prośby z ironicznym uśmiechem odpowiedział im, że jeśli chcą więcej zarabiać, to niech idą pracować jako prostytutki – wspomina don Rene, rodowity Keczua, dziś odpowiedzialny za muzeum. Ponad dekadę temu don Rene, zainspirowany słynną książką „Sekret” Rhondy Byrne, wierząc, że dzięki pozytywnym myślom i wizualizacji można spełnić każdy cel, napisał list do prezydenta Ekwadoru z prośbą o pomoc finansową w wykupieniu fabryki. Miejsce niewolniczej pracy jego dziadka i ojca, od czasu swojego powstania miało 17 właścicieli. Ostatnimi byli Kolumbijczycy, którzy w latach 90. doprowadzili fabrykę do zadłużenia i upadku. – Rok, dwa lub trzy lata… To, czego chcesz, spełni się. Spokojnie, po cichu, wykorzystuj czas, a nie marnuj go. Nie siedź z założonymi rękami i nie czekaj, ale działaj. Trzeba dokładnie sprecyzować, czego się chce – tymi słowami don Rene tłumaczył mi, czemu postanowił napisać do prezydenta. Nieoczekiwany telefon Don Rene napisał do prezydenta, ale przez miesiąc odpowiedź nie nadeszła. Prezydent nie odpisał. Pewnego dnia do mężczyzny zadzwonił przedstawiciel Corporación Financiera Nacional, narodowego banku Ekwadoru, mówiąc, że dostał nakaz znalezienia najlepszego kredytu z dofinansowaniem, aby wspólnota 21 rodzin Keczua mogła wykupić fabrykę. Przyznał, że nie zna powodu decyzji ani szczegółów, ale takie polecenie otrzymał z pałacu prezydenta i nie może go kwestionować. Okazało się, że własnoręcznie napisany przez Rene list naprawdę trafił na prezydencki stół. Dzięki temu w 2010 roku wspólnota 21 rodzin ludności Keczua połączyła siły i przyjęła wspólnie korzystny kredyt. Keczua stali się właścicielami fabryki. Żywa lekcja historii Każdy dzień w muzeum był dla mnie jak żywa lekcja historii. Nauczyłam się tradycyjnej metody przędzenia i tkania, poznałam tradycje pogrzebowe, weselne, związane z karnawałem i wizytą u lekarza, którego tytułuje się tu „taita”, czyli ojciec, nauczyciel i nie ma to dużo wspólnego z wizją medyka ze świata zachodniej kultury. Podczas wspólnej pracy, tej mniej związanej z prowadzeniem muzeum, ale codziennych zadań, które wymagają założenia gumofilców, Keczua stopniowo otwierali się przede mną. Odważyłam się zadawać bardziej intymne, a nawet trywialne pytania. Na przykład czy to prawda, że indigenas się nie pocą tyle co my, biali i że ich ciał nie pokrywa owłosienie? – Tak, to prawda. Jeśli dziś miejscowy ma włosy pod pachami lub w miejscach intymnych, oznacza to, że jego wśród jego przodków, dziadów i pradziadów był ktoś z krajów kolonizacyjnych. Indígena pura no tiene el pelo. „Czysty” przedstawiciel rdzennej ludności, w którego drzewie genealogicznym byli tylko tubylcy, nie ma owłosienia na ciele – wyjaśnił mi mój gospodarz, podczas wspólnego zbierania kukurydzy. „Indianin” to słowo obraźliwe Byłoby prościej zrozumieć kim są Keczua, gdybym od początku używała słowa Indianie lub grupa plemion indiańskich. Pamiętam jednak, że „Indio”, czyli Indianin to w krajach obu Ameryk słowo wysoce obraźliwe, politycznie niepoprawne i równie silnie dyskryminujące, co „czarnuch” lub „białas”. Jeśli planujecie podróż do krajów Ameryki Południowej i użyjecie zwrotu Indio, czyli Indianin możecie zostać odebrani bardzo negatywnie. Ludność rdzenna, grupy indygeniczne, a nawet brzmiące egzotycznie w języku polskim indigenas nie jest rasistowskie. – Nie jesteśmy z Indii i nie nazywa się nas Indios (Indianie). Jesteśmy Keczua – powiedziała mi moja gospodyni, dona Luzmila, wykładowczyni uniwersytecka języka kichwa. View oEmbed on the source website O autorce Nazywam się Ewa Treszczotko. Z wykształcenia jestem specjalistą ds. stosunków międzynarodowych, kulturoznawcą Ameryki Łacińskiej i trenerką fitness. Odwiedziłam do tej pory 70 państw (stan na kwiecień 2021). Moje motto w podróży to „Dam radę. Uda mi się”. W styczniu 2021, balansując między dynamicznymi restrykcjami linii lotniczych, rozpoczęłam kolejną podróż, tym razem przez Amerykę Południową od Bogoty do Rio de Janeiro. Pracuję jako wolontariuszka w każdym miejscu, które odwiedzam w zamian za nocleg. Pomagam w organizacjach charytatywnych, na farmach, w hostelach i szkołach językowych. Integruję się z lokalną ludnością, poznając ich prawdziwe, codzienne życie. O tym, gdzie byłam i co mnie spotkało, dowiedzie się z moich profilów społecznościowych: www.instagram.com/ewa_treszczotko i www.facebook.com/evatreszczotko. Patronat medialny podróży: National Geographic Traveler Polska
Gdzie i jak spędzimy zbliżający się długi majowy weekend, oto jest pytanie. Wszyscy chyba dzielimy tę wielką nadzieję, że pandemia wreszcie ustąpi, a my będziemy mogli się swobodnie przemieszczać, że znów poczujemy tę niesamowitą radość i energię z podróżowania, odkrywania i poznawania nowych miejsc, bycia w drodze, w przygodzie, niespodziance i zaskoczeniu. Fantazjując dalej, choć mam nadzieję, że będzie to samospełniająca się przepowiednia, pogoda będzie piękna, restauracje, hotele i wszelkie atrakcje otwarte. I że uda nam się zrealizować nasze majówkowe plany, dla których inspiracją, mam nadzieję, będzie to wydanie Travelera. Oprócz oczywiście Polski stawiamy też na kraje bałtyckie. Litwa, Łotwa i Estonia to zaledwie kilka godzin drogi samochodem. Na Litwie urzekła mnie Mierzeja Kurońska – jej cisza i surowość, szukanie bursztynów, chodzenie boso po wydmach, czy zamek w Trokach, chyba jeden z najpiękniej położonych w tej części Europy. Łotwa kusi ponad 500 km wybrzeża z mnóstwem pięknych kameralnych plaż i Rygą, która jest stolicą secesji z 800 budynkami w tym stylu. Estonia z kolei to jeden z najsłabiej zaludnionych krajów w Europie, a jednocześnie najzieleńszych, który ma ponad 2,2 tys. wysp i 1 tys. jezior, więc z pewnością znajdziemy tu i spokój, i przestrzeń. Ja tęsknię za górami, więc pierwszym moim wyborem będzie niemiecka Saksonia. Trzymam mocno kciuki za Wasze plany.
Ekwador – zaplanuj wymarzoną podróż. Co wpisać na listę „must see”?
Ekwador może nie jest dużym krajem w porównaniu z sąsiadami. Jego powierzchnia jest niewiele mniejsza od Polski. Jednak atrakcji i ciekawych miejsc jest w nim wiele – od piaszczystych plaż i wysepek na Oceanie Spokojnym przez lasy tropikalne po zaśnieżone szczyty Andów.
Ekwador: co warto wiedzieć? Przed konkwistą, czyli podbojem Ameryki Południowej przez Hiszpanów, Ekwador należał do imperium Inków. Obecna stolica Ekwadoru, miasto Quito, była drugim co do wielkości miastem inkaskiego państwa. Nazwa miasta pochodzi od plemienia Kwitu wcześniej zamieszkującego te ziemie. Po podbiciu przez Hiszpanów w XVI w. Ekwador, podobnie jak inne kraje Ameryki Południowej, padł ofiarą rabunkowej wręcz eksploatacji ludności i zasobów naturalnych. Nic więc dziwnego, że przez kolejne 300 lat, aż do uzyskania niepodległości w 1830 roku. Ekwador był świadkiem wielu powstań zbrojnych miejscowej ludności. Są też w Ekwadorze ślady polskie. Choć nasza emigracja do tego kraju nie była zbyt liczna, w latach 20. XX w. trafiali tam robotnicy na kontraktach. W ramach nadrabiania zaległości w poznawaniu świata Polacy w XIX i XX w. odwiedzali mniej znane rejony, badając je także pod kątem możliwości osadnictwa. Wśród nich był malarz i podróżnik Józef Siemiradzki, który przewędrował większość kontynentu południowoamerykańskiego. Spędził on w Ekwadorze dwa lata na badaniach, szczególnie w rejonie Andów. Owocem tej wyprawy była książka Siemiradzkiego „Z Warszawy do Równika”. Innym Polakiem, którego nazwisko jest znane w krajach Ameryki Południowej, jest inżynier Ernest Malinowski. Absolwent paryskiej Politechniki spędził w tej części świata blisko 50 lat. Budował ulice i mosty, bronił też peruwiańskiego portu Callao przed Hiszpanią. Ale jego największym osiągnięciem jest linia kolejowa, która połączyła obie części Peru, biegnąc przez wysokie Andy. Był to koniec XIX w. i choć technika mocno poszła do przodu, przeprowadzenie torów kolejowych przez wysokie i niedostępne góry stanowiło ogromne wyzwanie. Malinowskiemu się udało. Najwyższy punkt linii kolejowej mieści się na wysokości 5 000 m n.p.m. Rekord ten został pobity dopiero w 2005 r. w Tybecie. Malinowski wykorzystał te doświadczenia, budując w Ekwadorze kolejną linię transandyjską, łączącą stolicę Quito z miastem Guayaquil. Trasa wiodła przez szczyty Kordyliery Zachodniej. Ekwador: atrakcje Jeśli zdecydowaliście się na podróż do Ekwadoru z chęci kontaktu z naturą, koniecznie odwiedźcie Wyspy Galapagos. Dzięki nieobecności dużych drapieżników, na Wyspach rozwinęło się wiele odmian i gatunków, które nie występują nigdzie indziej. To właśnie dzięki obserwacjom fauny na Galapagos Charles Darwin sformułował znaną nam wszystkim teorię ewolucji. Wyspy są też świetnym miejscem do nurkowania. W niemal przejrzystej wodzie możecie oglądać rekiny, lwy morskie, kilka gatunków fok, słynne żółwie morskie, ale także manty i płaszczki ogromnych rozmiarów. Jeśli natomiast bardziej ciągnie was dżungla i kryjące się w niej zwierzęta, nie możecie ominąć parku narodowego Yasuni. Niełatwo się tam dostać, bo docierają tam tylko samoloty i łodzie, a do tego sam park leży głęboko we wschodniej części kraju, niemal na granicy z Peru. Nie tylko możecie w Yasuni wybrać się do niemal nietkniętej ludzką ręką dżungli, ale także oglądać bogatą faunę i florę wodną. To miejsce jest też bardzo popularne wśród obserwatorów ptaków. W Ekwadorze znajdziecie także kilka wulkanów. Z Quito najbliżej będzie do Cotopaxi, to zaledwie godzina drogi. Cotopaxi to jeden z najwyższych wulkanów na świecie. I choć obecnie nie stanowi zagrożenia, pozostaje aktywny. Ostatnia seria wybuchów miała miejsce na przełomie 2015 i 2016 r. Możecie się wybrać śladami Alexandra Humboldta, badacza przyrody i pierwszego Europejczyka, który próbował zdobyć szczyt Cotopaxi. Można też skorzystać z możliwości wyprawy konno. Przewidziano również szlaki dla fanów dwóch kółek. A jeśli chcecie połączyć wyprawę ze zwiedzaniem, czekają tu na Was inkaskie ruiny. Ekwador: zabytki Zwiedzanie Ekwadoru niemal każdy zaczyna od stolicy tego kraju, Quito. Centrum miasta ma starą, kolonialną zabudowę. Po Inkach nie zostało śladu, choć na północ od miasta, w Rumicucho, można obejrzeć ruiny inkaskiej fortecy. Historyczne centrum Quito znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. W samym jego sercu, na placu Niepodległości, znajdziecie pomnik poświęcony tym, którzy walczyli o wyzwolenie spod władzy hiszpańskich kolonialistów. Ciesząc się urokiem wąskich uliczek i kolonialnej architektury, nie zapomnijcie odwiedzić kościołów, które reprezentują miejscową odmianę baroku. Jednym z nich jest kościół św. Franciszka, przy placu o tej samej nazwie. W otwartych dla zwiedzających podziemiach ulokowało się wiele sklepików z miejscową sztuką. Warto też zajrzeć do Muzeum Miejskiego. Nie tylko ze względu na bogate zbiory, pokazujące historię miasta od czasów prekolumbijskich po XIX w., ale też ze względu na sam budynek, w którym Muzeum się znajduje. Pochodzi on z XVI w., a w tamtych czasach mieścił się w nim szpital. Ślady kultury inkaskiej znajdziemy w Cojitambo, miejscowości zasiedlonej pół wieku przed naszą erą. Inkowie rozbudowali istniejącą tam osadę, która funkcjonowała aż do przybycia konkwistadorów. Natomiast najpopularniejszym inkaskim miejscem w Ekwadorze jest Ingapirca, gdzie można podziwiać ruiny świątyni słońca. Zwróćcie uwagę, że wszystkie budynki Inkowie wznosili bez użycia zaprawy. Podróż do Ekwadoru: jak się przygotować? Znalezienie Ekwadoru na mapie nie jest łatwe, bo otaczają go znacznie większe kraje. Gdzie jest zatem Ekwador? Szukajcie na mapie Ameryki Południowej od strony Oceanu Spokojnego, między Peru a Kolumbią. Ten wycinek w kształcie zbliżonym do rombu to właśnie Ekwador. Choć Ekwador położony jest nad oceanem, za sprawą zimnego Prądu Peruwiańskiego w południowej części kraju przeważa klimat suchy. W rejonie Andów będzie wilgotniej, ale też zimniej. To góry znacznie wyższe od naszych Tatr, więc jeśli planujecie je odwiedzić, koniecznie zaopatrzcie się w odpowiedni sprzęt i odzież. Cały kraj położony jest dość wysoko w stosunku do poziomu morza, a to oznacza, że szczególną uwagę powinny zwrócić osoby mające trudności z układem oddechowym. Tlenu w rozrzedzonym powietrzu będzie mniej. Warto zaopatrzyć się w rozwiązania awaryjne. Temperatury są mniej więcej stałe przez cały rok. W Quito średnia temperatura to 15 stopni Celsjusza. Cieplej będzie w największym mieście, Guayaquil – średnio 26 stopni Celsjusza. Ale także w Ekwadorze nocą robi się chłodniej, więc nie zapomnijcie o cieplejszych ubraniach. Ekwador: ciekawostki Znacie już najważniejsze informacje o Ekwadorze, które pomogą wam przygotować się do podróży. Oto garść ciekawostek, które mogą was do tej wyprawy zachęcić.: Językiem używanym w Ekwadorze jest hiszpański. Ale można się też porozumiewać po angielsku.; Najpopularniejszą religią Ekwadoru jest katolicyzm. Wyznaje go ok. 70% mieszkańców.; Podobnie jak w innych krajach regionu, w Ekwadorze świętuje się urodziny Simona Bolivara, twórcy ruchu niepodległościowego z początków XIX w. Adiutantem Boliwara był Polak, płk Józef Szeliski.; Ekwador jest domem dla ponad 16 tys. gatunków roślin, w tym 4 tys. gatunków orchidei. Znajdziecie tu też ponad 1,5 tys. gatunków ptaków (15% wszystkich znanych gatunków na świecie).; Ponieważ Ekwador położony jest na równiku, słońce przez cały rok zachodzi koło godziny 18.00.; Ekwador jest pierwszym krajem, w którym oficjalnie uznano prawa natury. Od 2008 r. miejscowa konstytucja obejmuje prawo przyrody do „istnienia, trwania, utrzymywania cykli życiowych i ich regeneracji”. Ekwador: co kupić? Ekwador kontynuuje tkackie tradycje, więc jeśli zagłębicie się w stoiska na miejscowych bazarach i ryneczkach, czeka was ciężki wybór. Koszyki, dywaniki, torby, czapki – Ekwadorczycy tkają niemal wszystko. A czego się nie da utkać, jest wykonane z drewna, srebra albo utwardzonego ciasta na chleb. Warto też poszperać w poszukiwaniu miejscowej sztuki: takich obrazów i rysunków, jak w Ekwadorze nie znajdziecie nigdzie indziej.
Żółw Diego z Galapagos nareszcie na wolności. Ocalił swój gatunek i został bohaterem
Diego – gigantyczny żółw słoniowy z Galapagos – nareszcie wrócił do domu. Po kilkudziesięciu latach życia w niewoli, aby rozmnażać się i zadbać o odbudowę populacji swojego gatunku, przeszło stuletni samiec został przewieziony na wyspie Español, na której pierwotnie żyli przedstawiciele jego gatunku.
O Diego niejednokrotnie pisały media na całym świecie. Stulatkowi przypisuje się niemałe zasługi w odbudowie jego gatunku – Chelonoidis hoodensis, czyli żółwia słoniowego. W czasach młodości Diega, czyli około 50 lat temu, na wyspie żyło zaledwie dwóch samców i 12 samic tego gatunku. Jednak osobniki były zbyt rozproszone, aby się rozmnażać i wydawać na świat młode. W związku z krytycznym stopniem zagrożenia wyginięciem gatunku, Park Narodowy Galapagos w połowie lat 60. XX wieku rozpoczął program mający na celu zwiększenie populacji żółwi słoniowych. Wówczas to na Galapagos przybył Diego. Został przetransportowany z ogrodu zoologicznego w San Diego w Kalifornii. Przez ponad 50 lat był mieszkańcem Parku Narodowego Galapagos, jedną z ważnych atrakcji turystycznych, ale przede wszystkim – seniorem rodu. Jak szacują pracownicy parku, Diego może być ojcem nawet 40 proc. z liczącej obecnie 2 000 osobników żółwiej rodziny. View oEmbed on the source website „Wyspa wita was z otwartymi ramionami” W poniedziałek 15 czerwca, Diego i 14 innych dorosłych żółwi słoniowych, zostało przewiezionych łodzią na niezamieszkałą wyspę Españolę, z której oryginalnie pochodzi ten gatunek. O wypuszczeniu bohatera na wolność poinformował na Twitterze minister środowiska Ekwadoru, Paulo Proano. „Zamykamy ważny rozdział w zarządzaniu parkiem. 15 żółwi, w tym Diego, wraca do domu po dziesięcioleciach rozmnażania w niewoli i ratowania gatunku przed wyginięciem. Wasza wyspa wita was z otwartymi ramionami” – napisał minister w poście. View oEmbed on the source website Przed zabraniem łodzią do Espanoli 100-letni Diego i pozostałe żółwie musiały przejść kwarantannę, aby uniknąć przeniesienia na wyspę nasion z roślin, które na niej nie występują. Chodzi o zachowanie naturalnego ekosystemu i niezaburzanie tamtejszej bioróżnorodności. Na zdjęciach udostępnionych na Twitterze ministra widać, że żółwie zostały wyposażone w lokalizatory zamocowane na skorupach. Wszyscy pracownicy parku mają nadzieję, że zwierzęta doskonale odnajdą się na wolności. Diego jest najstarszym znanym przedstawicielem swojego gatunku. Waży około 80 kilogramów, ma prawie 90 centymetrów długości i 1,5 metra wysokości, o ile porządnie rozciągnie nogi i szyję. Wyspy Galapagos w Ekwadorze, położone na Oceanie Spokojnym, słynną z niezwykle bogatej przyrody. Zostały rozsławione przez XIX-wiecznego angielskiego przyrodnika Charlesa Darwina. Katarzyna Grzelak
Im wyżej, tym zdrowiej. Wysokość terenu, na jakim mieszkasz, ma wpływ na przebieg COVID-19
Osoby, które zamieszkują tereny położone na dużych wysokościach nad poziomem morza, są mniej narażone na zakażenie koronawirusem, a choroba COVID-19 przebiega u nich o wiele łagodniej. Naukowcy sprawdzili to na przykładzie mieszkańców Boliwii, Ekwadoru i Tybetu.
Badania sugerują, że ludzie żyjący na dużych wysokościach są mniej narażeni na poważny przebieg koronawirusa, niż ci mieszkający bliżej poziomu morza. Autorzy zaskakujących badań twierdzą, że mieszkańcy wzgórz są lepiej przystosowani do niskiego poziomu tlenu we krwi, co jest potencjalnie śmiertelnym skutkiem infekcji SARS-CoV-2. Naukowcy porównali przypadki COVID-19 wśród mieszkańców wysokich i niskich terenów Boliwii i Ekwadoru w Ameryce Południowej oraz Tybetu, górzystego regionu leżącego w granicach Chin. Osoby mieszkające na dużych wysokościach od zawsze wystawione na niski poziom tlenu lub niedotlenienie, biologicznie przystosowały się do tego dzięki ulepszonemu transportowi tlenu w tętnicach. Zmiany wyrażają się także w obniżonych poziomach enzymu ACE2 – który koronawirus wykorzystuje do zainfekowania komórek gospodarza – w płucach i innych tkankach. Ponadto naukowcy twierdzą, że czynniki środowiskowe, takie jak podwyższone promieniowanie UV w wyżej położonych rejonach, mogą działać jako „naturalny środek dezynfekujący”. Wyniki porównania liczby zachorowań na COVID-19 są bardzo znaczące. W Boliwii wśród mieszkańców wysokich terenów wskaźnik infekcji jest blisko trzykrotnie niższy, niż wśród mieszkańców nizin. W Ekwadorze – czterokrotnie niższy. A w Tybecie, mimo względnej bliskości Wuhan i powszechnego występowania koronawirusa, wskaźnik zakażeń „nie odpowiada światowym trendom”. Ekwador, Boliwia, Tybet Aby wybrać cele swoich badań, naukowcy przeanalizowali dane geograficzne dotyczące globalnej pandemii COVID-19, aby znaleźć populacje dotknięte epidemią, żyjące powyżej 3000 metrów nad poziomem morza. – Na poziomie morza, kiedy ludzie zostają zakażeni koronawirusem, a ich płuca ulegają zniszczeniu, to tak, jakby wspinali się na Mount Everest bez tlenu, w ciągu zaledwie kilku dni – mówi współautor badań Gustavo Zubieta-Calleja, dyrektor High of Bolivia Altitude Pulmonary and Pathology Institute. Ostatecznie wybór padł na Tybet, który szczyt zachorowań ma już za sobą. Boliwię, której jedna trzecia powierzchni rozciąga się na dużych wysokościach oraz Ekwador – kraj mocno dotknięty przez epidemię, gdzie blisko połowa ludności żyje na wysoko położonych obszarach. W Boliwii badacze porównali regiony La Paz na wysokościach od 2400 do 4000 metrów nad poziomem morza oraz Oruro – 3735 metrów nad poziomem morza, z regionami niższymi, głównie Santa Cruz, który leży nad rzeką Pirai. Zarejestrowano ogółem 54 przypadki koronawirusa znajdujące się na dużych wysokościach i 140 przypadków u osób mieszkających poniżej 2500 metrów (do 7 kwietnia). „Niski wskaźnik zakażeń w populacji żyjącej na dużych wysokościach w Boliwii jest niezwykły i wyraźnie nie odpowiada częstym wykładniczym wskaźnikom zakażeń zgłaszanym w wielu krajach” – stwierdził zespół w raporcie z badań. Rozbieżny bilans Obserwacje z Boliwii potwierdziły dane z Ekwadoru. Według stanu na 7 kwietnia czterokrotnie mniej przypadków COVID-19 miało miejsce wśród populacji zamieszkującej duże wysokości: 7 114 300 mieszkańców z zaledwie 722 przypadkami. W porównaniu do 2 943 przypadków w regionach przybrzeżnych, na 8 328 300 mieszkańców. Ta sama reguła zadziałał w Tybecie. Stolica regionu – Lhasa – znajduje się na wysokości ok. 3 500 m n.p.m., a odległość od Wuhan wynosi ponad 3 tys. km. Jednak Wuhan i Lhasa połączone są liniami kolejowymi i autobusowymi, co oznacza, że ruch osobowy, wymiana turystyczna i handlowa między oba miastami może być znaczna. Jednak w regionie odnotowano zaledwie 134 przypadki zakażenia koronawirusem, wszystkie określono jako łagodne. Żaden z pacjentów nie zmarł na skutek zakażenia. Naukowcy próbując tłumaczyć różnice między populacjami zamieszkującymi poszczególne wysokości, wskazują nie tylko na biologiczne przystosowanie do niższej zawartości tlenu w powietrzu. Mówią też o czynnikach środowiskowych takich jak drastyczne zmiany temperatury między nocą a dniem, suchość powietrza i wysoki poziom promieniowania ultrafioletowego (UV), które również mogą mieć znaczenie. Promieniowanie UV jest znane z tego, że może powodować zmiany w wiązaniach molekularnych DNA i RNA, dlatego promieniowanie UV na dużych wysokościach może działać jako „środek dezynfekujący”. Ponadto, ze względu na niższą gęstość powietrza i większą odległość między cząsteczkami na dużych wysokościach, rozmiar wirusa w powietrzu musi być mniejszy niż na poziomie morza – twierdzą autorzy badań. To również może odgrywać rolę w liczbie przypadków. Katarzyna Grzelak
Oddajemy w Państwa ręce kolejne wydanie magazynu National Geographic, wieńczące 20. rok jego obecności na polskim rynku. W tym numerze, tak jak przez wszystkie minione lata, staramy się rejestrować i prezentować Czytelnikom zmiany, jakie zachodzą na świecie. Jesteśmy bowiem świadkami nieprawdopodobnie szybkich przeobrażeń naszej planety. Dotyczy to przede wszystkim najbardziej dziś palących kwestii klimatycznych, ale tez gwałtownego wymierania gatunków czy problemów społeczno-demograficznych. Wszystkie te procesy pokazują współzależności, jakim podlegamy. Żadna społeczność nie jest bowiem wyizolowana wyspa. Doskonale pokazuje to choćby publikowany w tym numerze materiał na temat wykopalisk w Jerozolimie, które mogą prowokować i podgrzewać nastroje w konflikcie arabsko-izraelskim (str. 46), artykuły o zarzadzaniu zagrożonymi parkami narodowymi w krajach Afryki (str. 72.), czy o Himalajach, gdzie odwieczne lodowce ustępują miejsca jeziorom (str. .118). We wszystkich tych przypadkach pozytywne efekty może przynieść jedynie ludzkie współdziałanie, ważenie racji i interesów. Dlatego chcemy Państwa przekonywać do aktywności. Uznania, ze każdy z nas jest częścią globalnych procesów, a jego działanie ma sens. I wreszcie – do empatii i zrozumienia dla Innego. Ponad to w magazynie: E K S P L O R A C J E Kwestia gustu Dlaczego lubimy to, co lubimy? Jak często w wypadku podobnych pytań bywa – odpowiedz nie jest prosta. Oczami Czytelników Kolejna odsłona Wielkiego Konkursu Fotograficznego NG rozstrzygnięta. Publikujemy zwycięskie zdjęcia. R E P O R T A Z E Pod Jerozolima Ziemia Święta to teren ostrego konfliktu, a jego duchowym centrum jest Jerozolima, miasto o wielowiekowej historii święte dla trzech religii. W tej sytuacji pokusa instrumentalizowania archeologii i wykorzystania jej odkryć do wsparcia politycznych roszczeń jest nieodparta. Parki Afryki Jak ratować afrykańskie parki narodowe, zagrożone przez rebeliantów, kłusowników i eksplozje demograficzna? Najnowszy pomysł: zarządzać nimi jak firmami bliskimi upadku. R E P O R T A Z E Z tygrysem na kanapie Tygrysy to największe koty na świecie, dlatego nie brakuje ludzi, którzy chcieliby się z imponującymi drapieżnikami fotografować, lansować, a nawet zamieniać je w domowych pupili. Choć dla tygrysa każda z tych ról jest udręka, w USA stały się one dochodowym biznesem. Dach Świata spływa woda Himalaje, od tysięcy lat pokryte lodowcami, zmieniają się w krainę tysięcy jezior, których liczba i wielkość bardzo szybko rosną.
Jeżeli myślimy o najbardziej romantycznym mieście świata, natychmiast przychodzi nam do głowy Paryż. Miasto zakochanych, gdzie miłość rozkwita na tle wspaniałych zabytków, muzeów z dziełami takimi jak Mona Lisa, którą rocznie ogląda ponad 9 mln osób. To miasto, które uwodzi filmowców – nie sposób wymienić nazw wszystkich produkcji, których stało się bohaterem – o czym pisze Iza Klementowska. Wyznacza kierunki w sztuce, oczarowuje intymną atmosferą kawiarni i bistr, zachwyca szykiem i bawi. Paryż to zawsze dobry wybór. Ale Francja, bohaterka tego wydania Travelera, to przecież nie tylko stolica, to ciągnące się po horyzont lawendowe pola i gaje oliwne Prowansji, której kolory i atmosfera spokojnego sielskiego życia sprawiły, że stała się mekką artystów. To dolina Loary z setkami baśniowych zamków i pałaców otoczonych wypielęgnowanymi ogrodami, w których murach rozgrywały się zarówno te najbardziej romantyczne, jak i krwawe historie. To Alzacja ze swoimi kolorowymi miasteczkami, żywą scenografią niczym z baśni braci Grimm, magiczne klimaty Bretanii z jej setkami kilometrów pofalowanego wybrzeża z urwistymi klifami, dzikimi plażami i celtyckimi legendami. Akwitania z doliną rzeki Dordogne, która wije się między wzgórzami obklejonymi kamiennymi miasteczkami. To Camargue, francuski dziki zachód z tysiącami flamingów i żyjącymi na wolności końmi. Burgundia, raj dla miłośników wina i budowli sakralnych, ośnieżone szczyty Alp oraz Pirenejów i wiele, wiele innych miejsc, które sprawiły, że Francja jest turystycznym numerem jeden na świecie. Agnieszka Franus redaktor naczelna
Popyt na ropę naftową rujnuje ostatnie połacie dziewiczego lasu.
Scott Wallace wraz z zespołem fotografów odbył podróż do serca Amazonii, gdzie koncerny naftowe zagrażają ostatnim dzikim lasom. Z liści nadal kapie po nocnej ulewie, ale Andrés Link zarzuca na ramiona plecak z zaopatrzeniem na cały dzień i wyrusza w wilgotny chłód poranka. Dopiero świta, ale las już tętni odgłosami życia – gardłowymi krzykami wyjców, stukoczącym ra-ta-ta-ta-ta dzięciołów, piskami uganiających się po gałęziach małpek sajmiri. Z oddali dobiega dziwny zawodzący jęk, to narastający, to cichnący. – Słuchaj! – Link nastawia uszu i chwyta mnie za rękę. – To titi. Słyszysz? Śpiewają w duecie. Naśladuje wysoki, rytmiczny krzyk jednej z małp, potem drugiej. Dopiero teraz zaczynam rozróżniać poszczególne głosy. Ten radosny rejwach jest tłem dźwiękowym codziennej porannej drogi Linka do pracy przez obszar o największej chyba na ziemi bioróżnorodności. Link jest prymatologiem, pracuje na peruwiańskim Uniwersytecie Andyjskim i prowadzi badania małp z gatunku czepiak belzebub, a teraz udaje się do naturalnej lizawki solnej odległej o pół godziny marszu, gdzie te małpy chętnie się gromadzą. Stacja naukowa Tiputini, zwana w skrócie TBS (Tiputini Biodiversity Station), prowadzona przez Uniwersytet św. Franciszka w Quito, obejmuje 650 ha dziewiczej puszczy na skraju Parku Narodowego Yasuní chroniącego 9,8 tys. km2 naturalnych wilgotnych lasów równikowych we wschodnim Ekwadorze. – Można tu spędzić całe życie i być zaskakiwanym codziennie – mówi Link. W lasach wokół TBS żyje 10 gatunków małp, a liczba gatunków ptaków, nietoperzy i żab jest większa niż gdziekolwiek indziej w Ameryce Południowej. Na hektar tutejszego lasu przypada więcej gatunków owadów niż na USA i Kanadę razem wzięte. To bogactwo zawdzięcza Yasuní swemu położeniu. Przez park przebiega równik i granica między Andami a Niziną Amazonki, zatem nakładają się tu na siebie zbiorowiska roślinne i zwierzęce o niezrównanym bogactwie gatunkowym. W Yasuní niemal codziennie padają obfite deszcze; praktycznie nie ma pór roku. Nieustannie jest słonecznie, ciepło i wilgotno. Ta część Amazonii to terytorium dwóch plemion indiańskich: Keczua i Huaorani. Huaorani zetknęli się po raz pierwszy pokojowo z białymi (protestanckimi misjonarzami) w latach 50. XX w. Dziś większość grup tego plemienia para się handlem, a nawet obsługą ruchu turystycznego. Podobnie jest z ich dawnym przeciwnikiem – plemieniem Keczua. Dwie grupy Huaorani odmówiły jednak kontaktu ze światem zewnętrznym. Ich członkowie wywędrowali w wyżynne lasy w ustanowionej przez władze tzw. Strefie Nietykalnej – Zona Intangible. Tak się składa, że strefa (zachodząca na południowe sektory parku Yasuní) nie obejmuje całości tradycyjnego terytorium plemienia. Wojownicy Huaorani atakują osadników i drwali zarówno wewnątrz tej strefy, jak i poza nią. Ostatnie incydenty wydarzyły się całkiem niedawno, w 2009 r. Yasuní ma jeszcze jeden skarb, ukryty pod ziemią, niosący zagrożenie dla bogactwa życia na powierzchni: złoża ropy naftowej szacowane na setki milionów baryłek. Pięć koncesyjnych działek, na których zezwolono na wydobywanie ropy, znajduje się w północnej części parku. Dla ubogiego państwa pokusa zarobienia na ropie jest nieodparta. Już dziś ropa przynosi Ekwadorowi połowę dochodów z eksportu. Prezydent państwa Rafael Correa zaproponował w 2007 r., że zostawi pod ziemią ropę w północno-wschodnim narożniku parku Yasuní, w tzw. bloku Ishpingo-Tambococha-Tiputini (ITT), której zasoby są szacowane na 850 mln baryłek. Za ochronę dziewiczej przyrody i niedopuszczenie do emisji do atmosfery milionów ton węgla (ze spalenia tej ropy) Correa zażądał od społeczności międzynarodowej rekompensaty finansowej – 3,6 mld dolarów, co odpowiada połowie dochodów, jakie Ekwador otrzymałby ze sprzedaży tej ropy po cenach z roku 2007. Inicjatywa Yasuní-ITT w Ekwadorze zdobyła duże poparcie, ale społeczność międzynarodowa odpowiedziała na nią bez entuzjazmu. Do połowy 2012 r. zadeklarowano ledwie 200 mln dolarów. Reakcją Correi była seria gniewnych ultimatów uznanych za próbę szantażu. Inicjatywa znalazła się w impasie. Andrés Link dociera do wejścia do jaskini na dnie stromego jaru. To jest właśnie lizawka, do której zmierzał. Dziś jednak nie ma przy niej małp. – Nie schodzą, jeśli jest tak pochmurno. Boją się jaguarów i harpii (dużych drapieżnych ptaków) – mówi, zerkając w górę na korony drzew i mlecznobiałe niebo. Wieczorem, po powrocie do laboratorium TBS, siadamy na tarasie z dyrektorem stacji Kellym Swingiem. – Czujemy presję. Nafciarze są już na tyle blisko, że naprawdę się niepokoimy – mówi, patrząc na ciemniejący las. Najbliższe szyby naftowe znajdują się zaledwie 13 km na północny wschód, na obszarze, gdzie koncesję uzyskało państwowe przedsiębiorstwo Petroamazonas. W lesie słychać szum agregatów prądotwórczych, a przelatujące nisko śmigłowce płoszą zwierzęta. Płonący gaz odbija się łuną na nocnym niebie, psując zapierający dech widok z platformy obserwacyjnej stacji, umieszczonej na wysokości 36 m nad ziemią w konarach wyniosłego drzewa kapokowego. Zdaniem dyrektora losy Inicjatywy Yasuní-ITT nie będą miały bezpośredniego wpływu na fragmenty lasu w sąsiedztwie stacji TBS. Ale można się obawiać, że klęska inicjatywy będzie ciężkim ciosem dla działań na rzecz ochrony przyrody i wywoła falę wyrębów lasu pod szyby naftowe w południowej połowie obszaru Yasuní, a być może nawet w Strefie Nietykalnej. Władze Ekwadoru zapewniają, że wydobycie odbywa się z zachowaniem wymogów ochrony środowiska. Dyrektor Swing wskazuje jednak choćby na fakt, że w płomieniach gazowych pochodni giną miliony owadów, w tym bezlik nieznanych jeszcze nauce. Jego zdaniem wokół poręb, na których stoją szyby naftowe, ginie 90 proc. wszystkich gatunków roślin i zwierząt. - Trzeba zadać pytanie: czy to jest do przyjęcia? Kilka dni później dołączam do ekipy biologów z organizacji Wildlife Conservation Society.W siąpiącym deszczu udajemy się łodzią w dół rzeki Tiputini. Na brzegu rosną drzewa z rodzaju Cecropia. Rzeka zatacza tu łuk i stanowi północną granicę parku narodowego. Gałęzie ogromnych drzew kapokowych oblepione są gniazdami kacykowców. Nagle za zakrętem dostrzegliśmy zacumowaną barkę motorową. Na zrytym gąsienicami brzegu uwijali się robotnicy w wysokich butach ubabranych w czerwonym błocie. Podobna rana widoczna była na przeciwległym brzegu, szeroka i czerwona jak krew. Można było odnieść wrażenie, że budowana właśnie droga przeskoczyła rzekę w czarodziejski sposób i sama z siebie wkroczyła do parku. Podnoszę aparat fotograficzny, ale jeden z dwóch żołnierzy z barki krzyczy: – Zdjęć nie wolno! Oficjele w granatowych kombinezonach prowadzą nas przez błocko. Nie odzywają się. Wchodzimy na pokład barki. Tam wysoki, opasły mężczyzna wita nas z ciepłym uśmiechem: – Jestem jednym z tych złoczyńców – mówi po angielsku, jeszcze nim się przedstawi. 56-letni Robin Draper jest równie zaskoczony naszym nagłym pojawieniem się, jak my widokiem budowy. – Pracujemy już od paru tygodni i po raz pierwszy ktoś tu przypłynął – wyjaśnia. Draper pochodzi z Sacramento w Kalifornii, wiele lat pracował na polu naftowym na Alasce. Barka „Alicja” to jego własność, a on ma kontrakt z Petroamazonas. Państwowa firma wkracza cichcem, ale pełną parą na fragment puszczy określanej jako Blok 31. A jeszcze parę lat temu działacze ochrony przyrody cieszyli się, że zdołali powstrzymać budowę tej samej drogi przez inny koncern naftowy, Petrobas. Dziś 14,5-kilometrowa trasa na południe z Napo do rzeki Tiputini jest skończona. Co więcej, spychacze wtargnęły już głęboko w las po drugiej stronie rzeki. Draper twierdzi, że firma robi, co może, by zminimalizować wpływ na środowisko. Jednym z przykładów jest użycie barki „Alicja”. – Nie będzie się konstruować mostu – mówi nam nad filiżanką kawy w sterówce barki. – Barka będzie służyć jako prom. Draper określa stosowane metody budowy drogi jako „całkowicie nowe”. Robotnicy układają w lesie i na mokradłach pasy syntetycznej włókniny, którą potem będzie można zwinąć i zabrać. W rozmowach z miejscowymi wynajmowanymi do pracy jego ekwadorscy koledzy nazywają taką drogę sendero ecológico, „ścieżką ekologiczną”. – Chodzi o to, że kiedyś taki pas drogowy wróci do natury. Ale sam Draper nie jest do tego przekonany. – Intencje może mają dobre, ale moim zdaniem w ogóle nie powinno nas tu być – mówi. Gdy znów płyniemy naszą łódką, pytam Galo Zapatę, jednego z biologów z WCS, jakie konsekwencje będzie miała jego zdaniem nowa droga – Jestem przekonany, że firma będzie się starała zmniejszać skutki przez ograniczanie dostępu do niej. Ale to nie powstrzyma grup Keczua i Huaorani przed osiedlaniem się przy drodze. Były tego przykłady. Gdy w latach 90. zbudowano w Yasuní drogę Maxus, próbowano zabronić dostępu do niej osobom postronnym, ale Indianie mieszkający w parku przenieśli osady w jej pobliże i zaczęli się utrzymywać z kłusownictwa. – Pojawi się tu dużo ludzi i popyt na dziczyznę. A to źle wróży dużym ptakom i ssakom. Historia się powtórzy. W miarę jak posuwamy się w dół rzeki, krajobraz się zmienia: pofałdowana wyżyna przechodzi w podmokłą równinę porośniętą palmami açaí. Nasze GPS-y wskazują, że znaleźliśmy się na obszarze bloku ITT. Przybijamy do brzegu pod ręcznie wypisaną tablicą z nazwą miejscowości. To Yana Yaku, wioska Indian Keczua. Spod niskiej strzechy chaty wyłania się przywódca César Alvarado. Opowiada nam o czasach dzieciństwa, gdy pojawili się tu nafciarze. Pierwsi przybyli śmigłowcem. Potem przypłynęły barki, które przywiozły prefabrykowane domy dla robotników i maszyny. – Robotnicy byli życzliwi. Częstowali jedzeniem. Bosy, ubrany w luźny dres Alvarado ma dziś 49 lat. Prowadzi nas błotnistą ścieżką wśród byle jak skleconych chat osady Yana Yaku. Chce nam pokazać, po co przyjechali tu kiedyś robotnicy i co po nich zostało. Wychodzimy na cienistą przesiekę i widzimy coś zdumiewającego. Wygląda jak jakaś rzeźba, abstrakcyjny krucyfiks zmontowany z rur, zaworów, kolanek. Wznosi się na 4–5 m, jest pordzewiały, porośnięty mchem. Jak jakiś zapomniany posąg bóstwa z filmu Spielberga. Ale wcale zapomniany nie jest. To główna oś, wokół której kręci się cały problem Yasuní-ITT: zatkany otwór wiertniczy złoża Tiputini. To właśnie dzięki temu odwiertowi i innym podobnym władze wiedzą, że Blok ITT kryje pod ziemią ponad 20 proc. zasobów naftowych Ekwadoru, jakieś 850 mln baryłek ropy. – A jeśli robotnicy wrócą, co wtedy? – pytam Alvarada. – Czy nie macie nic przeciw temu, by pompowali ropę spod waszej ziemi? – Naszej społeczności potrzebna jest opieka zdrowotna i oświata – mówi. – Dlatego jeśli będą dbali o przyrodę, nie będziemy się sprzeciwiać wydobyciu. Większość Huaorani jednak nie widzi przyszłości tak obiecująco. Rankiem wyruszam z tubylczymi przewodnikami z miasteczka Coca w podróż ciężarówką na południe tzw. drogą Auków. Zbudował ją w latach 70. koncern Texaco do transportu sprzętu, dokładnie przez środek terytorium Indian Huaorani. Jedziemy w stronę mostu na rzece Shiripuno, bramy do Strefy Nietykalnej, w której żyją – w dobrowolnej izolacji od cywilizacji – co najmniej dwie grupy Huaorani: Taromenane i Tagaeri. Słyszałem, że Indianie odmawiający kontaktu z cywilizacją pokazali się niedawno poza Strefą Nietykalną, na obszarach, gdzie eksploatacja ropy idzie pełną parą. Po chwili lawirujemy wśród plątaniny gruntowych dróg obsługujących wyrastające jak grzyby po deszczu szyby naftowe i przepompownie. Zarzuca nas na jakiejś serpentynie i po chwili stajemy przed ścianą lasu, bo droga kończy się definitywnie. Po prawej stoi nowa wieża wiertnicza za ogrodzeniem z siatki. Na bramie tablica oznajmiająca, że jest to odwiert Nantu E. Po lewej stronie, w lesie, zbita grupka chat: Yawepare, osada Indian Huaorani. Wyskakujemy z ciężarówki i od razu dopadają nas ujadające psy. Muskularny mężczyzna w szortach i przyciasnym T-shircie pyta, co nas sprowadza. Oddycha z ulgą, gdy okazuje się, że nie jesteśmy nafciarzami. Proponuje rozmowę w wioskowej świetlicy – krytej strzechą wiacie bez ścian. Nazywa się Nenquimo Nihua i odbywa dwuletnią kadencję jako wódz osady. – To niebezpieczna okolica – ostrzega. Gdy parę miesięcy temu przybyli nafciarze, powstała napięta sytuacja. Mieszkańcy wioski niepokoją się, że rumor wywołany przez ciężkie pojazdy i maszyny sprowokuje akty gwałtu ze strony grup wędrujących po okolicznych lasach i odmawiających kontaktu z cywilizacją. Ci ludzie mogą się obawiać, że zabiera się im tereny łowieckie. – Jeśli zostaną wyparci z lasu, zaczną się konflikty. Nie chcielibyśmy tego – mówi. Nihua wyznaje, że wśród puszczańskich koczowników są członkowie jego rodziny. – Moja teściowa ma tam brata – mówi. Opowiada, że dwudziestokilkuosobowa grupa pojawiła się tu trzy tygodnie temu. Ojciec Nihui wstał w nocy, bo zbudziło go szczekanie psów, i wyszedł sprawdzić, co się dzieje. W świetle latarki zobaczył w świetlicy nagich wojowników z dzidami i dmuchawkami do strzał. Wyglądało na to, że zamierzają pod strzechą spędzić noc. Z walącym sercem ojciec wrócił do swojej chaty, nie odzywając się ani słowem. – Chcieli wypocząć – mówi Nihua. Nazajutrz nie było po nich śladu. Mimo związków rodzinnych z koczownikami wielu osiadłych Huaorani boi się napaści ze strony Taromenane lub Tagaeri. Ale równocześnie koczownicze rody są źródłem dumy, jako symbol plemiennego oporu i ostoja tradycji przodków. Nihua mówi, że on i członkowie jego rodziny zostawiają w lesie siekiery i maczety dla krewnych. Uprawiają ogródki warzywne, żeby tamci mieli co jeść, i organizują uzbrojone patrole, które mają strzec przed intruzami mogącymi zaszkodzić koczownikom. – Nasze stanowisko jest twarde – mówi Nihua, prężąc pierś. – Żadnych więcej wierceń. Żadnych nowych osadników. Żadnego wyrębu. Niedaleko miejsca, gdzie Droga Auków się kończy, zatrzymujemy się przy chwiejnym moście i przeładowujemy nasz sprzęt na łódkę, którą popłyniemy w głąb Strefy Nietykalnej. Ponieważ obcym wolno tu przebywać wyłącznie na zaproszenie kogoś z ludu Huaorani, odbywam tę podróż w towarzystwie przewodnika Otoba Baihui, członka plemienia. Jest niewysoki, ma szerokie bary, 36 lat i chętnie się uśmiecha. Opowiada, że kiedyś pracował w firmie nafciarskiej, ale rzucił to. – Dużo zanieczyszczeń – mówi łamaną hiszpańszczyzną. – Widziałem wiele martwych zwierząt. Nie mogłem na to patrzeć. Obecnie prowadzi firmę ekoturystyczną – wozi poszukiwaczy przygód do swoich pobratymców w głębi strefy wyłączonej. Po dwóch dniach docieramy do celu – wioski Bameno. Cementowe budynki i drewniane chaty otaczają trawiaste lądowisko. Znajdujemy tu Penti Baihuę, kuzyna Otoba, wodza wioski pogrążonego w dyskusji z gromadką mieszkańców. Skory do uśmiechu, bez butów i koszuli, przerywa rozmowę, by nas serdecznie powitać. – ITT to tylko kawałek Yasuní – mówi, gdy pytam go o opinię na temat Inicjatywy ITT. Niepokoi go to, że Huaorani nie mają oficjalnie uznanych przez władze praw do ziem leżących wewnątrz Strefy Nietykalnej. – Jeśli nie będziemy mieli na tę ziemię papierów, wydrą nam ją po kawałku – mówi. – Nie wiemy, jakie są plany rządu w odniesieniu do naszego terytorium. Penti prowadzi nas do wiejskiej świetlicy na końcu osady. Chce nas przedstawić wujowi, starcowi imieniem Kemperi. Jest jednym z ostatnich „jaguarowych szamanów” Huaorani i otacza go powszechny szacunek ze względu na umiejętność porozumiewania się z duchami puszczy. Jest ubrany w szorty i granatowy T-shirt, długie siwe pasma otaczają szeroką, uśmiechniętą twarz, w której błyskają nieskazitelnie białe zęby. Nie wie, ile ma lat, ale był już dorosły, gdy dołączył do drużyny wojowników, która zwabiła w zasadzkę i zabiła kilkunastu pracowników koncernu Shell w latach 40. XX w. Z rąk wojowników zginęło wtedy 12 nafciarzy. W następstwie koncern wyniósł się ze wschodniego Ekwadoru. Dopiero po nawróceniu Auków przez misjonarzy wznowiono tu prace wydobywcze. Ilu ludzi Kemperi z towarzyszami zabili tamtego dnia? Mężczyzna liczy na palcach. Pięciu, może sześciu. Choć mowa o dramatycznych wydarzeniach, opowiada z uśmiechem wiarusa wspominającego młodość spędzoną na wojnie. A dzisiaj? Gdyby dzisiaj zjawili się ludzie w kaskach i kombinezonach? – Jeśli wrócą, zabijemy ich – mówi. – Postąpimy tak, jak nas uczyli ojcowie i dziadowie. Po trzech tygodniach podróżowania po Yasuní ruszam do Quito, stolicy kraju leżącej wysoko w Andach. Mam szansę porozmawiać osobiście z prezydentem Correą o jego kulejącej Inicjatywie Yasuní-ITT. Wartownicy stoją na baczność, gdy idę kolumnadą kolonialnego Palacio de Carondelet, siedziby prezydenta Ekwadoru. Wystrój wnętrza jest bogaty – inkrustowane złotem meble, wytłaczane kotary. Prezydent Correa, charyzmatyczny 49-latek, przechodzi od razu do rzeczy. Propozycja jest nadal aktualna. – Od początku mówiliśmy, że jeśli nie otrzymamy wsparcia, będziemy musieli zabrać się za wydobycie ropy. Oczywiście z maksymalnym poszanowaniem interesów środowiskowych i społecznych – mówi. – Ekwador to biedny kraj. Nie wszystkie dzieci chodzą do szkół. Potrzebna jest nam opieka zdrowotna, godziwe warunki mieszkaniowe. Wielu rzeczy nam brakuje. Krajowi przysłuży się eksploatacja zasobów naturalnych. Zdajemy sobie też sprawę z odpowiedzialności za walkę z globalnym ociepleniem, którego główną przyczyną jest spalanie paliw kopalnych. I to jest właśnie ten dylemat. Gdy rozmowa dobiega końca, w głosie Correi słychać, że decyzja jest już podjęta. – Potwierdzam, że zamierzamy korzystać z naszych bogactw naturalnych, tak jak inne państwa świata – oświadcza. – Nie możemy być żebrakami siedzącymi na worku złota. Dodaje jednak, że ma zamiar rozważyć propozycję nazywaną w Ekwadorze Planem B, czyli przeprowadzenie w kraju referendum na temat wydobycia ropy w ITT. Scott Wallace, 2013
Julian Assange aresztowany. Twórca WikiLeaks siłą wyprowadzony z ambasady Ekwadoru
Założyciel WikiLeaks został zatrzymany na mocy nakazu ekstradycji do USA oraz z powodu nie stawienia się sądzie.
Do wyprowadzania mężczyzny z ambasady policja użyła siły. Rząd Ekwadoru wycofał możliwość azylu dla niego, co umożliwiło działanie władz Londynu. Czterdziestosiedmioletni Assange przebywał na terenie placówki od 2012 roku, próbując uniknąć ekstradycji do Szwecji. Tam czeka na niego proces karny w sprawie śledztwa odnośnie napaści na tle seksualnym. W 2012 roku brytyjski sąd wydał nakaz doprowadzenia go przed swoje oblicze gdy nie stawił się na rozprawie. Rezygnacja z ochrony Assange'a przez rząd Ekwadoru pozwoliła na wyegzekwowanie tej decyzji. Z ambasady tego kraju dziennikarze usłyszeli, że był tam coraz trudniejszym gościem. On sam odmawiał opuszczenia budynku obawiając się ekstradycji do USA i przesłuchań w sprawie działalności WikiLeaks. - Został zatrzymany i umieszczony na posterunku w centrum Londynu, gdzie pozostanie do czasu przekazania go sądowi magistratu Westminster, co ma wydarzyć się jak najszybciej – pisze w oświadczeniu Scotland Yard. View oEmbed on the source website Głos w sprawie zabrał prezydent Ekwadoru Lenín Moreno, który na Twitterze napisał: „W wyniku suwerennej decyzji Ekwador wycofał udzielenie azylu Julianowi Assange po tym jak wielokrotnie naruszał międzynarodowe konwencje oraz zasady codziennego życia.” W odpowiedzi WikiLeaks zaprotestowało przeciwko utrwalaniu negatywnego wizerunku Assange'a, nazywając do działanie dehumanizacją. Portal przekonuje także, że działania Ekwadoru są niezgodne z prawem. Przed budynkiem ambasady w dzielnicy Knightsbridge pojawił się transparent nawołujący do uwolnienia internetowego aktywisty. Fot. AP/Associated Press/East News W 2010 roku wydano nakaz aresztowania w związku z dwoma niezależnymi od siebie oskarżeniami: pierwsze o gwałt, drugie o molestowanie. Oba mają związek z wydarzeniami podczas jego wizyty w Szwecji. Assange próbował zapobiec swojej ekstradycji w sądzie, a gdy to nie przyniosło skutku poprosił o azyl w ambasadzie Ekwadoru. Adwokat jednej z dwóch kobiet, które oskarżały Assange'a przyjęła jego aresztowanie z ulgą. - Miałyśmy na to nadzieję przez prawie siedem lat, a teraz gdy wreszcie się to dzieje, jest to dla mojej klientki szokujące – mówi Elisabeth Massi Fritz – Zrobimy wszystko co trzeba, by upewnić si,ę że prokuratura w Szwecji wróci do śledztwa by Assange mógł zostać przetransportowany do tego kraju i stanąć przed sądem za gwałt. Szwecja na razie nie wydała oficjalnego oświadczenia w tej sprawie. Rosja natomiast ustami rzecznika Kremla Dmitrija Pieskowa wyraził nadzieję, że prawa twórcy WikiLeaks będą przestrzegane. Aresztowanie miało miejsce dzień po tym jak na portalu ukazały się materiały oskarżające ekwadorski rząd o zakrojoną na szeroką skalę operację szpiegowską wymierzoną przeciw Assange'owi. Jego spotkania z prawnikami i lekarzem wewnątrz ambasady miały być nagrywane w sekrecie. Samochód policyjny przed ambasadą Ekwadoru w Londynie. Fot. Justin Ng/Photoshot/East News Jeremy Hunt, brytyjski sekretarz spraw zagranicznych skomentował aresztowanie z wyraźnym entuzjazmem. - Jullian Assange nie jest bohaterem i nie stoi ponad prawem. Ukrywał się przed prawdą przez wiele lat. Dziękujemy Ekwadorowi i jego prezydentowi Leninowi Moreno za współpracę z naszym Biurem Spraw Zagranicznych, dzięki której Assange stanie przed wymiarem sprawiedliwości – napisał polityk na Twitterze. Przez kilka lat rząd Ekwadoru był przychylny aktywiście, jednak po zmianie władzy w 2017, stosunki uległy znacznemu pogorszeniu. Według Hunta prezydent Moreno „podjął odważną decyzję, która umożliwiła nam dziś rozwiązanie tej sytuacji.” - Nie osądzamy winy lub niewinności Juliana Assange – dodaje sekretarz – O tym zdecydują sądy. Jest jednak nie do zaakceptowania uciekanie przed sprawiedliwością, a on robił to od dłuższego czasu. Wielka Brytania złożyła gwarancję Ekwadorowi, że Assange nie będzie podlegał ekstradycji do żadnego kraju, gdzie mogłaby czekać go kara śmierci. Źródło: The Guardian
Są nazywani najwaleczniejszym plemieniem Amazonii. Huaorani
Od dekad bronią się przed atakiem najgroźniejszego przeciwnika – zachodniej cywilizacji
Nocą amazońska puszcza nie śpi. W całkowitej ciemności lasu rozbrzmiewa dudniąca mieszanka dźwięków: monotonny koncert cykad, chrzęst pękających gałęzi, gwałtowny pisk małp titi, trzepot skrzydeł ptaków, bzyczenie owadów. Z tysiącami odgłosów zlewa się gardłowy śpiew miñe – szamana plemienia Huaorani. Miñe to „syn jaguara”, najpotężniejszego zwierzęcia według wierzeń tego liczącego 1,5 tys. osób ludu. Od wieków zamieszkują serce tropikalnej puszczy na terenie Ekwadoru. Rytmiczne zaśpiewy wprowadzają szamana w trans, w trakcie którego podróżuje na ramieniu dzikiego kota przez świat przodków. Duch jaguara jest niespokojny. Nigdy wcześniej Huaorani nie byli w takim niebezpieczeństwie. – Przez 20 lat dokumentowałem ich życie – opowiada fotograf Pete Oxford. – Kiedy dotarłem do ich osady, byłem pierwszym białym człowiekiem, jakiego widzieli. Dziś wielu nosi T-shirty i pracuje w mieście. Zmiany są ogromne. Niegdyś Huaorani wierzyli, że cały świat jest puszczą. Do lat 50. XX w. żyli w całkowitej izolacji w niedostępnych zakamarkach Amazonii. Obecnie mieszkają w okolicznych miejscowościach i zajmują się handlem. Kiedyś to koczownicze plemię przemieszczało się w poszukiwaniu żywności, a cały dobytek myśliwi przenosili na własnych barkach. Przy polowaniach używali tradycyjnych dmuchawek na strzały z drzewa kapokowego. Teraz część posługuje się strzelbami, a łupy nierzadko transportują samochodami. Niegdyś Huaorani swobodnie wędrowali na terenie liczącego prawie 10 tys. km² Parku Narodowego Yasuni. Dziś mają do dyspozycji jedną trzecią tego obszaru. A przez środek ich terytorium przebiega droga. Od zawsze Huaorani bronili swoich terenów – przed czarami i obcymi. Dziś walczą ostatkiem sił o przetrwanie kilkuwiekowych tradycji i samej dżungli. Punktem zwrotnym był rok 1937. Wtedy na zamieszkiwanych przez nich terenach odkryto złoża ropy naftowej. Ich wielkość oszacowano na 900 mln baryłek, co sprawiło, że wydobycie czarnego złota okazało się priorytetem ekwadorskiego rządu. Wśród ogromnych drzew amazońskiej puszczy wyrosły szyby naftowe i przepompownie. – Huaorani to lud wojowników – tłumaczy Oxford. – Obrona terytorium jest elementem ich tradycji. Ale teraz są bezradni. Część wycofała się w głębsze rejony lasu i nie chce mieć kontaktu z cywilizacją. Inni obserwują, jak degraduje się ich środowisko. – Swoją pracą próbuję zatrzymać ten proces. Między innymi dlatego stworzyłem album fotograficzny The spirit of Huaorani. Pokazuję w nim ludzką stronę tych amazońskich wojowników i co stracimy, jeśli nie powstrzymamy dalszej destrukcji – opowiada Oxford, który obronę Huaorani traktuje jako osobistą misję. Mówi, że przebywanie z nimi to dla niego czysta przyjemność. Szczególnie że znani są oni z bardzo dużego poczucia humoru. Podobno wybuchają śmiechem przy każdej możliwej okazji. Ważne, by nie przekształcił się on w przyszłości w śmiech przez łzy. Warto wiedzieć: Pete Oxford Wraz z żoną Reneé Bish podróżował po całym świecie, fotografując rdzennych mieszkańców i przyrodę. Ich zdjęcia były publikowane między innymi w National Geographic, BBC Wildlife, Geo, Smithsonian i Nature. Pete Oxford jest jednym z założycieli International League of Conservation Photographers (www.ilcp.com) i zgodnie z misją organizacji przez fotografie próbuje zwiększać świadomość ekologiczną i szacunek dla rdzennych kultur.
Lista miejsc, które chcemy odwiedzić. Parki narodowe Ameryki Południowej
Parki narodowe Manú, Iguaçu, Galapagos, Canaima
Zielony raj - PN Manú Park Narodowy Manú jest jednym z najbogatszych na świecie pod względem przyrodniczym. To 1,5 mln ha zielonej masy przeciętej rzeką Manú i rozbrzmiewającej głosami tropikalnych stworzeń. Samych ptaków żyje tu 850 gatunków, zaś ssaków dwie setki. Równie imponujące liczby opisują bogactwo flory. Na jednym hektarze może rosnąć 200 gatunków drzew (dla porównania w całej Polsce, jeśli skrupulatnie policzymy, wyjdzie ok. 40 rodzimych gatunków). Te dane oczywiście stale się zmieniają, bo w parku ciągle są odkrywane nowe gatunki. Gardło diabła - PN Iguaçu Jak czuje się człowiek w Gardzieli Diabła? Wspaniale! Co prawda jest tak głośno, że nie słychać sąsiada, który prosi o zrobienie zdjęcia, a to i tak nie wyjdzie, bo obiektyw natychmiast zostanie ochlapany mikroskopijnymi kropelkami wody. Ale to właśnie tu, w Parku Narodowym Iguaçu, można odczuć całą siłę żywiołu. Wodospady najlepiej podziwiać z pomostów (dostępnych także dla osób na wózkach) wchodzących w sam środek „gardzieli”. A także z łódek pływających na dole. Polecamy zarówno argentyńską, jak i brazylijską część parku. PN Iguaçu gdzie: na granicy Argentyny i Brazylii, 17 km od Paragwaju kiedy: cały rok więcej: www.iguazuargentina.com (Fot. Shutterstock) Wyspy Darwina - PN Galapagos Rozsławione przez Karola Darwina, twórcę teorii ewolucji, dziś przechodzą rewolucję – ekologiczną. Przepisy dotyczące zwiedzania Parku Narodowego Galapagos (także rezerwatu wodnego) są coraz bardziej restrykcyjne. Oczywiście tak jak w innych parkach nie wolno dotykać zwierząt (tyle że czasem same podchodzą lub podpływają do człowieka). Wskazane jest także, by wszędzie poruszać się z przewodnikiem. Wszystko, by przez nieuwagę nie zakłócić delikatnego ekosystemu wysp. Największą atrakcją są podwodne wyprawy, w czasie których można zobaczyć m.in. rekiny młoty. Symbolem parku pozostały jednak żółwie słoniowe oraz legwany. PN Galapagos gdzie: wyspy na Pacyfiku należące do Ekwadoru kiedy: najlepiej od sierpnia do listopada więcej:www.galapagosislands.com (Fot. Shutterstock) Wodospad ze stołu - PN Canaima W języku miejscowych Indian Canaima oznacza „boga grzmotów”. To właśnie tu znajduje się najwyższy wodospad na świecie Salto Angel, który ma aż 980 m wysokości. Magnesem przyciągającym nie tylko podróżników, ale i wspinaczy czy miłośników base jumpingu są tepui, czyli góry stołowe. Te arcyciekawe formacje skalne, wykształcone wskutek erozji płaskowyżu, pokrywają 65 proc. parku. Canaima to raj także dla biologów. Aż jedna trzecia gatunków roślin tu występujących to endemity. PN Canaima gdzie: Wenezuela kiedy: cały rok więcej: whc.unesco.org/en/list/701 (Fot. Shutterstock) Parki Ameryki Południowej wybór Travelera
"Zlokalizowaliśmy ich"! Polscy podróżnicy w Ekwadorze nie dawali znaku życia od 12 dni
Wszystko wskazuje na to , że Julia Mozgawa i Krzysztof Czapla mają się dobrze.
Odnaleźli się „Świetna wiadomość. Wydaje się, że mają się dobrze. Zlokalizowaliśmy ich” - taka informacja pojawiła się na stronie poświęconej poszukiwaniom polskich podróżników, którzy od niemal dwóch tygodni nie dawali znaku życia. Julia Mozgawa i Krzysztof Czapla od 11 miesięcy podróżują po Ameryce Południowej. Odwiedzili niemal wszystkie kraje tego kontynentu - Brazylię, Argentynę, Urugwaj, Paragwaj, Peru i Boliwię. Na bieżąco informowali o swoich planach oraz o tym, że mogą nie mieć dostępu do Internetu. Słuch o nich zaginął 2 września. Znajdowali się wtedy w miejscowości Palestina w Ekwadorze i zamierzali wyruszyć dalej na północ do miejscowości Rio Verde. #HelpFindJuliaandChris O zaginięciu zrobiło się głośno za sprawą akcji w mediach społecznościowych, którą rozpoczęła matka kobiety. W ciągu doby do akcji na Facebooku dołączyło prawie 3 tysiące osób. W poszukiwania zaangażowały się polskie i zagraniczne media. Zaalarmowano Ministerstwo Spraw Zagranicznych, konsulat w Limie, polską i ekwadorską policję. Pierwsze wieści o Polakach pojawiły się w przeciągu kilkudziesięciu godzin. Najprawdopodobniej Julia i Krzysztof znajdują się w miejscowości La Mediana wśród indiańskiej społeczności Chachi. Wskazuje na to zamieszczone w sieci wideo, na którym widać polską parę. By potwierdzić informację i upewnić się, że podróżnicy mają się dobrze, na miejsce ma dotrzeć funkcjonariusz ekwadorskiej policji .
Ekwador: potężne trzęsienie ziemi. Zobacz zdjęcia z akcji ratunkowej
Cały czas trwa akcja ratunkowa i liczenie ofiar o trzęsieniu ziemi, jakie nawiedziło Ekwador w sobotni wieczór. Epicentrum znajdowało się ok. 170 km na północny zachód od stolicy kraju. Według danych sejsmologów wstrząs miał magnitudę 7,8 w skali Richtera. Po pierwszy wstrząsie nastąpiło aż 135 wtórnych.
Źródło: National Geographic News ________________________________________ Właśnie trwa 10. edycja konkursu TRAVELERY. To najbardziej prestiżowe nagrody podróżnicze. Zagłosuj na "Podróż roku"! View oEmbed on the source website
Da się podróżować i zarabiać! Znamy na to sposoby
Traveler radzi, jak zarabiać, przemierzając świat.
Czas i pieniądz najczęściej nie idą w parze. Kiedy pierwszego jest tyle, że można wyruszyć w podróż dookoła świata, to zazwyczaj portfel świeci pustkami. A niestety podróż za jeden uśmiech to tylko piękne hasło. Otrzymałam za niego siatkę kotletów mielonych w Czeczenii, kostkę mydła w Syrii, nocleg w Osetii, kilka butelek wina w Gruzji i parę niepotrzebnych gadżetów w innych częściach świata. A ja potrzebowałam żywej gotówki! Bo nawet przy maksymalnie oszczędnym życiu chce się samemu kupić jedzenie, bilet czy „za swoje” pójść na piwo. Przeczytajcie więc, jak zarobić w podróży. Oto 7 sposobów na pracę za granicą >>>
24 kwietnia 2014 r. zapraszamy do Małopolskiego Centrum Dźwięku i Słowa na kolejny pokaz z cyklu „Podróże małe i duże”. Iza Sapuła i Jarek Łączka przedstawią fotorelację z wyprawy do Ekwadoru
Jest na Ziemi takie miejsce, które jest ojczyzną tysiąca sześciuset czterdziestu gatunków ptaków, około czterech i pół tysiąca odmian motyli, ponad siedmiuset gatunków gadów i płazów i dwustu pięćdziesięciu gatunków ssaków oraz trzech tysięcy gatunków storczyków? Raj? Tak! Trzeba tylko dodać, że Raj jest nieco mniejszy od Polski i choć leży na równiku, zewsząd widać ośnieżone stożki wulkanów. Ten Raj nazywa się Ekwador. Na pokazie Iza i Jarek opowiedzą o „Wielkiej Dziesiątce” – projekcie zdobycia najwyższych szczytów Ekwadoru, spotkaniach z niezwykłą przyrodą, bogatą kulturą i niesamowitymi ludźmi. Iza Sapuła i Jarek Łączka Z wykształcenia psychologowie, z porywu duszy podróżnicy, włóczędzy, alpiniści. Od wielu lat oboje szczególnym sentymentem darzą Andy i Amerykę Południową. Jego interesuje prawie wszystko, co z Ameryką Południową związane: od wspaniałej przyrody Andów, Amazonii i kultury Inków po chilijskie wino i argentyńską wołowinę. Izę nadaktywność pcha w góry, a naturalna łatwość w nawiązywaniu kontaktów, otwartość i mocna głowa zjednują sympatię tubylców. Są twórcami i autorami portalu www.odkryte.pl, współpracują z portalami o tematyce podróżniczej i górskiej, współautorzy „Atlasu Gór Świata” wydawnictwa Express Map, piszą też artykuły dla Magazynu Turystyki Górskiej „NPM” oraz „Magazynu Górskiego”. Zapraszamy 24 kwietnia 2014 r. (czwartek) o godz. 19.00 do kina Małopolskiego Centrum Dźwięku i Słowa (ul. Zamkowa 4, Niepołomice). Wstęp wolny! W trakcie pokazu konkurs z nagrodami! Po prelekcji możliwość porozmawiania z gośćmi w Piwnicy Dźwięku przy kawie, herbacie, gorącej czekoladzie i mocniejszych napojach.
Cała Brazylia wita Nowy Rok fajerwerkami i muzyką. Największa impreza odbywa się na słynnej plaży Copacabana w Rio de Janeiro, na której gromadzi się wtedy ok. 2,5 mln ludzi.
RIO DE JANEIRO, BRAZYLIA Na zbudowanych tam estradach występują artyści, a o północy rozpoczynają się pokazy sztucznych ogni, które trwają ponad 20 minut. Fajerwerki wystrzeliwują w niebo z łodzi zakotwiczonych w pewnej odległości od brzegu. Popularnym zwyczajem sylwestrowej nocy jest ubieranie się na biało – na całe brazylijskie wybrzeże przybywają ludzie w bieli. Wielu z nich przynosi kwiaty i o północy wrzuca je do wody. Są one darem dla Yemanja, bogini mórz. MADRYT, HISZPANIA W Hiszpanii do sylwestrowej tradycji należy zjadanie jednego z dwunastu gron z kiści winogron z każdym uderzeniem zegarów o północy. 12 gron oznacza dobrobyt przez 12 miesięcy w roku. Trzeba jeść szybko, ale na szczęście w Hiszpanii łatwo o winogrona bez pestek. Potem wszyscy składają sobie życzenia, pijąc szampana i wino musujące. Odliczanie uderzeń odbywa się według zegara na Casa de Correos (siedziba Samorządu Autonomicznego Regionu), na placu Puerta del Sol w Madrycie. NOWY JORK, USA NOWY JORK A razem z nim przed telewizorami cała Ameryka – nadejścia Nowego Roku tradycyjnie oczekuje na Times Square na Manhattanie, gdzie w sylwestra gromadzi się ponad milion ludzi. Napięcie rośnie z godziny na godzinę. Wreszcie – minutę przed północą – ogromna kryształowa kula umieszczona na 110-metrowym budynku One Times Square zjeżdża w dół, a następnie się podnosi, by równo o godz. 12.00 w nocy znaleźć się na wierzchołku iglicy. Kulę pierwszy raz opuszczono w 1907 r. Jej kształt zmieniał się z czasem. W tym roku ma 3,66 m średnicy, czyli dwukrotnie więcej niż poprzednie. Waży 5,4 tony. Pokrywa ją ponad 2,5 tys. kryształów i będzie na niej świecić 32 256 lampek. Kula mieni się 16 milionami kolorów i rzuca miliony barwnych wzorów. EDYNBURG, SZKOCJA Najdłużej Nowy Rok witają Szkoci w Edynburgu. Cztery dni trwa tu wtedy święto zwane Hogmanay. Na Princess Street, w sercu miasta, występują artyści i wybuchają fajerwerki. Nie wiadomo, co znaczy słowo Hogmanay. Według jednej z teorii to tyle co „hug-me-nowģ”ģģ, czyli „obejmij mnie”. I to właśnie robią edynburczycy 31 grudnia na Princess Street – punktualnie o północy zaczynają obejmować się i całować. Tradycją Hogmanay, wywodzącą się jeszcze z czasów, gdy Szkocję najeżdżali wikingowie, jest First Footing, czyli „pierwsze przybycie”. Pierwszą osobą, która przekroczy próg domu po północy, powinien być wysoki, ciemnowłosy nieznajomy, (nie blondyn jak wiking), który zapewni mieszkańcom szczęście, przynosząc bryłkę węgla, whisky i tradycyjne owocowe ciasto. FILIPINY W sylwestra Filipińczycy przygotowują w domach uroczyste kolacje. Zakładają wtedy ubrania w kropki i koła, co ma im zapewnić szczęście oraz dostatek. Tradycja nakazuje też, by do metalowych garnków wkładać monety i grzechocząc nimi, obchodzić cały dom. Trzeba czynić przy tym jak najwięcej hałasu, by odpędzić złe duchy. SYDNEY, AUSTRALIA To miasto – ze względu na swoje położenie geograficzne – jako pierwsze (obok Auckland w Nowej Zelandii) wita Nowy Rok. Zatoka Sydney staje się wówczas tłem oszałamiającego widowiska, gdyż Australijczycy mają ambicję przygotować najbardziej imponujący na świecie pokaz sztucznych ogni. W roli głównej występuje oświetlony fajerwerkami most. Najlepiej oglądać je oczywiście z wody. W tym celu po zatoce pływa kilkadziesiąt specjalnie przygotowanych, udekorowanych łodzi, które są ruchomymi punktami widokowymi. Miejsca na nich trzeba rezerwować z dużym wyprzedzeniem. TAIPEI, TAJWAN Na Tajwanie najwięcej ludzi wita Nowy Rok w stolicy – Taipei. Znajdujący się w finansowej i zakupowej części miasta drapacz chmur Taipei 101 oblegają tłumy. Ludzie wykrzykują liczby od 10 do zera. Przy każdym okrzyku zapalają się światła na jednym poziomie wieżowca (na każdy przypada osiem pięter), a na koniec z góry każdego poziomu wystrzeliwują w różnych kierunkach sztuczne ognie. EKWADOR Años Viejos, czyli kukły symbolizujące stare lata, stoją w sylwestra na rogach ulic i przy drogach. Wyobrażają postacie, które niezbyt chlubnie zaznaczyły się w mijającym roku. Szyje się je ze szmat i wypełnia fajerwerkami, a na twarze zakłada maski, by przypominały konkretne osoby. O północy Ekwadorczycy wrzucają Años Viejos do ognia, karząc je za skandale i kłopoty, które wywołały.
Z Tomaszem Morawskim, konsulem honorowym RP w Ekwadorze rozmawia Paulina Szczucińska
Wyrok: 8–14 lat. W ekwadorskich więzieniach każdy osadzony ma broń: pistolety, maczety, noże. W nocy strażnicy w obawie o życie nie wchodzą do budynku. Wydostać się z tego piekła nie jest łatwo, sądy są opieszałe i trzeba walczyć z przerośniętą biurokracją. Tomasz Morawski prowadzi działalność, która może wydać się kontrowersyjna. Pomógł ponad 20 oskarżonym o przemyt kokainy Polakom zamkniętym w ekwadorskich więzieniach. Własny czas i pieniądze poświęca „mułom”, zagubionym młodym ludziom z polskich miasteczek, którzy zrobiliby wszystko za obietnicę podróży spod budki z piwem na piaszczyste plaże Ameryki Południowej. Zwerbowani przez mafię i nie do końca świadomi zagrożenia mają wykonać tylko jedno polecenie: przed wejściem do samolotu połknąć kilkadziesiąt plastikowych, wypełnionych kokainą woreczków wielkości dużych winogron. NGT: Nigdy nie miał Pan wątpliwości? Tomasz Morawski: Setki razy miałem. Jednak ja pomagam durniom, a nie bandytom. Bandyci powinni siedzieć. A jeśli biedny chłopak z małego miasteczka ulega pokusie łatwego zarobienia 3–4 tys. dolarów i z głupoty szuka przygody? Jak mu nie pomóc? NGT: Kiedy wątpliwości znikają? TM: Gdy spędzam z kimś więcej czasu i go poznaję, traci anonimowość. Pod więziennym numerem odkrywam człowieka. Każdy po paru takich wizytach zaczyna pomagać. NGT: Nie każdemu się chce. TM: Mnie też się nie chce. Ale potem myślę, że byłbym świnią, gdybym nie poszedł i nie pomógł. NGT: Jest Pan znany, może Panu łatwiej. TM: To przez przypadek. Nasza akcja zbiegła się w czasie z programem Cela Edwarda Miszczaka w TVN. Współpraca z polskimi MSZ i policją zawsze układała się bardzo dobrze – wykładają ogromne pieniądze na deportację zawsze, kiedy ich o to poproszę. Jednak najlepiej pomaga się, gdy nie towarzyszy temu kamera. Filmowanie zabija bezinteresowność. Znam wielu ludzi, którzy poświęcają więźniom mnóstwo czasu, a świat o nich nie słyszał. Bezimienne pomaganie budzi bardzo pozytywne uczucia. NGT: Ale rozpoznawalność chyba nie przeszkadza? TM: Jest mi łatwiej, bo więcej mogę osiągnąć, widoczne efekty pracy dają mi poczucie, że wysiłki nie idą na marne. To oczywiście przynosi zadowolenie – jak każdy mam ego i lubię być głaskany po główce. Wtedy wyraźnie czuję, że brak anonimowości się opłaca. NGT: Pan się lubi z kamerą? TM: Właśnie planujemy paradokumentalny film fabularny o ekwadorskim więzieniu, reżyserować go będzie Krystian Lupa. Obsada jest bardzo dziwna. Na ekranie pojawi się tylko jeden aktor. Przed kamerą wystąpią ekwadorscy więźniowie, którzy będą grali siebie w swoim świecie. Spodziewam się mocnych wrażeń. W kwietniu rozpocznie się wstępna prezentacja projektu, produkcja rusza w przyszłym roku. NGT: Czy taki film coś zmieni? TM: Już zmienił. Gdy władze Ekwadoru się dowiedziały, że będziemy kręcić film, w tamtejszych więzieniach natychmiast poprawiły się warunki życia. Pojawiły się na przykład materace dla osadzonych – do tej pory dobro luksusowe, o które trzeba było walczyć. NGT: Na co dzień styka się Pan ze światem przestępczym. Były jakieś groźby? TM: Tak. Mam obstawę policji przed domem i konsulatem. Ale się nie boję. Płotki nie strzelą mi w głowę, bo noszę im jedzenie do więzienia. Duzi też mi w głowę nie strzelą, bo po prostu im mówię: nie chcę was tu widzieć, macie stąd wyjechać i nie pokazywać mi się na oczy. W Ekwadorze prestiż urzędnika, konsula jest dużo większy niż w Polsce. NGT: Kim jest Konsul Honorowy RP? TM: To jest człowiek, który na obczyźnie postanawia służyć obywatelom Polski. Konsul honorowy nie bierze wynagrodzenia. Pomoc finansuję z własnej kieszeni. Przekazuję więźniom pieniądze na życie, kupuję paczki, załatwiam dla nich różne sprawy. Oczywiście jest to dla mnie spory wysiłek finansowy. Ale brak mocodawcy daje mi też wolność – mogę według uznania dysponować swoimi dochodami i czasem. Przed konsulem honorowym nie ma kariery ambasadora, o którą musiałby zabiegać. Jednak do tego stanowiska też bywa ostra konkurencja. NGT: Dlaczego? TM: Można je wykorzystywać na różne sposoby. Dla niektórych takie stanowisko jest metodą na zbijanie kokosów. Pieniądze zdobywa się, biorąc prowizje z pośrednictwa w handlu, na wprowadzaniu produktów promujących na przykład przemysł ojczysty. Branże mogą być różne, jednak ja bym się w handel bronią nie mieszał, bo to śliski biznes jest. Jednak nadal uważam, że główną rolą konsula honorowego jest praca społeczna. NGT: To skąd czerpie Pan pieniądze na działalność charytatywną w więzieniach? TM: Jestem inżynierem naftowym, mam dobrze prosperującą firmę, prowadzę inspekcje ropociągów i właśnie cieszę się na rozpoczęcie współpracy z polskimi firmami z tej branży. NGT: Przemysł naftowy w środku dżungli? A ekologia? TM: Ależ ja działam ekologicznie. Pilnuję, żeby rurociągi były szczelne i ropa nie zalała tej różnorodności małp i papug. NGT: Prowadzi Pan bogate życie... TM: Rzeczywiście dużo ciekawych osób się przez nie przewinęło. Ale nigdy nic nie działo się bez powodu, wszystko miało polski akcent. Na przykład Meg Ryan i Russella Crowe’a poznałem, gdy w Ekwadorze kręcili Dowód życia (Proof of life, 2000), do którego zdjęcia robił Sławomir Idziak. Chwała Bogu, że mam kontakt z tyloma ludźmi, przynajmniej się człowiek nie nudzi. Teraz kręcimy u mnie w domu film o misjonarzach-wolontariuszach opiekujących się 200 dziećmi adoptowanymi na odległość (gdy przybrani rodzice przysyłają pieniądze na wychowanie maluchów). Z kolei w konsulacie pomaga mi Kubańczyk. Opowiada niezwykłe rzeczy o skutkach rewolucji, która dała efekty całkowicie odwrotne do zamierzonych. Na Kubie młodych ludzie opanowała mania posiadania przedmiotów, stali się bezmyślnymi konsumpcjonistami. NGT: To dwa różne światy. TM: Tak. Tu wolontariusze z różnych stron kapitalistycznego świata podcierają tyłki biednym indiańskim dzieciom, a tam Kubańczyk z socjalistycznej wyspy walczy o nowe reeboki. Do czego doprowadziła ta rewolucja? NGT: Część roku spędza Pan w Ekwadorze, a część w Polsce. Czym się Pan zajmuje tutaj? TM: Spotykam się z wieloma ludźmi, organizuję wymiany młodzieży między uczelniami i współpracę miast moich krajów. Mam też syna, który studiuje w Polsce. NGT: Dlaczego wybrał Pan Ekwador? TM: W latach 70., gdy studiowałem na AGH, mój fiński kolega z uczelni zaproponował wyjazd do Ekwadoru. Gdyby był z USA, władze na pewno nie dałyby mi paszportu. Lecz on był z Finlandii, a wtedy nasz rząd zabiegał o względy tego półsocjalizującego kraju – chodziło o zdobycie kontraktu na sprzedaż węgla Finom. Jako że kolega był właśnie specjalistą od kupowania węgla, władze nie chciały psuć sobie wizerunku i przychylnie spojrzały na wystawione mi zaproszenie. Popłynąłem statkiem handlowym, bo nie miałem pieniędzy na bilet lotniczy. Po kilku miesiącach dowiedziałem się, że wyrzucili mnie z uczelni. NGT: I trafił Pan do dżungli. TM: Dżungla mnie zafascynowała. Mówiłem w pięciu językach, więc zatrudniono mnie jako przewodnika. A ja o dżungli nie miałem bladego pojęcia! Jednak za nic nie chciałem się do tego przyznać i opowiadałem ludziom zmyślone, mrożące krew w żyłach historie o nieistniejących zwierzętach. Wszyscy mi wierzyli. Metoda jest prosta – trzeba ludzi przestraszyć, wtedy uwierzą we wszystko. NGT: Znając tę zasadę, łatwiej Panu uwierzyć w niewinność przemytników-durniów? TM: Tak. Ale to zabieg w naszym świecie stosowany powszechnie. Poza tym ludzie kochają kogoś, kto najpierw ich dobrze przestraszy, a potem uratuje. Dlatego dzieci tak uwielbiają spadające windy w Disney Worldzie. NGT: A teraz jest Pan wybawcą? TM: Staram się pomóc tam, gdzie można, ale wybawca – to zdecydowanie fałszywy obraz. Ludzie sobie pomagają, inaczej by nie przeżyli tu na emigracji, z dala od rodzin i bliskich. W Quito jest 80–90 Polaków, wszyscy się znamy, żyjemy w symbiozie. Jeździmy na grzyby, staramy się zachować polską tradycję.