Sztuczna inteligencja w służbie zwierzętom. Jak AI zmieni zasady testowania leków?
Sztuczna inteligencja może pomóc w rozwiązaniu etycznego problemu dotyczącego eksperymentów z wykorzystaniem zwierząt. System uczy się na wynikach z małej grupy, a potem sprytnie je uzupełnia, symulując większe badanie bez konieczności angażowania kolejnych stworzeń. Innowacja może przyczynić się do redukcji liczby wykorzystywanych zwierząt nawet o 50%.
Niemieccy naukowcy wychodzą naprzeciw oczekiwaniom osób sprzeciwiających się wykorzystywaniu zwierząt w testach farmaceutycznych. Profesor Jörn Lötsch, farmakolog kliniczny z Uniwersytetu Goethego oraz informatyk, profesor Alfred Ultsch z Uniwersytetu Filipa w Marburgu, opracowali innowacyjny model sztucznej inteligencji o nazwie genESOM. Rozwiązanie to pozwala znacząco ograniczyć liczbę zwierząt biorących udział w eksperymentach, nie wpływając przy tym negatywnie na wiarygodność wyników niezbędnych do określenia skuteczności nowych leków. Jak działa genESOM? Warto na wstępie podkreślić, że ten innowacyjny model nie zastąpi całkowicie eksperymentów na żywych organizmach. Sztuczna inteligencja bazuje bowiem na już uzyskanych wynikach, a następnie generuje na ich podstawie nowe, dodatkowe punkty danych. Tak powstała, spójna całość odzwierciedla kompleksowe badanie, które normalnie wymagałoby zaangażowania znacznie większej liczby zwierząt – mimo że w połowie zostało „uzupełnione” przez AI. Co jednak w momencie, gdy w procesie sztuczna inteligencja natrafi na błąd? Aby nie musieć w pełni polegać na dedukcji inteligencji maszynowej, badacze wprowadzili system kontroli błędów. AI celowo wpuszcza do procesu „fałszywy alarm” i sprawdza, jak on się rozprzestrzenia. Jeśli błędy zaczynają zbyt mocno zniekształcać wynik, system automatycznie przerywa pracę, by nie zepsuć wartości naukowej całego badania. W ten sposób proces generowania nowych danych został oddzielony od procesu kontroli, który na bieżąco śledzi możliwość powstawania wyłączających wyniki błędów. Skuteczność potwierdzona w badaniach Skuteczność modelu genESOM potwierdzono w praktyce, analizując dane z badań nad lekiem na stwardnienie rozsiane. Naukowcy celowo okroili oryginalny zbiór danych z 26 do zaledwie 18 myszy, aby sprawdzić, jak poradzi sobie sztuczna inteligencja. W tak małej grupie wszelkie dowody na działanie leku zniknęły, a statystyki przestały wykazywać jakąkolwiek istotność. Jednak po zastosowaniu genESOM i cyfrowym uzupełnieniu brakujących informacji, wszystkie efekty leczenia stały się ponownie widoczne. System odtworzył pełny obraz badania bez generowania błędnych wyników, co jest kluczowe dla bezpieczeństwa medycznego. Przyszłość eksperymentów z wykorzystaniem sztucznej inteligencji Profesor Lötsch podkreśla, że dzięki genESOM liczbę zwierząt w badaniach można ograniczyć od 30 do 50% bez szkody dla nauki. System ten nie jest jednak magicznym rozwiązaniem, ponieważ do badań nad lekami wciąż potrzebuje danych z rzeczywistych eksperymentów. Badacz zaznacza przy tym, że liczby zwierząt laboratoryjnych nie da się zmniejszać w nieskończoność. Jeśli grupa testowa będzie zbyt mała, AI może zacząć wyolbrzymiać przypadkowe wyniki, co uczyni całe badanie bezwartościowym. Mimo tych ograniczeń twórcy są przekonani, że ich narzędzie to ogromny krok naprzód w drodze do uzyskania kompromisu pomiędzy etyką a skutecznością badań. Dzięki stworzonym mechanizmom maszynowym realne ograniczenie cierpienia zwierząt w laboratoriach może stać się faktem na szeroką skalę. Źródła: Phys.org, ScienceDirect Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Rozpad fałszywej próżni: chińscy fizycy odtworzyli koniec Wszechświata w laboratorium
Wszechświat wydaje się nam stabilny. Jednak fizycy kwantowi twierdzą, że może on znajdować się w tymczasowym stanie pozornego spokoju, który może zostać przerwany w mgnieniu oka. Tzw. rozpad fałszywej próżni to jedna z najbardziej przerażających koncepcji teorii kwantowej. Teraz udało się odtworzyć ją w laboratorium.
Spis treści: Czym jest próżnia? Prawdziwa a fałszywa próżnia: metafora połączonych jezior Mikrowszechświat w laboratorium - pierścień atomów Rydberga – W kwantowej teorii pola „próżnia” nie jest po prostu pustą przestrzenią, lecz stanem o najniższej energii pola kwantowego. Jeśli krajobraz energetyczny ma wiele lokalnych minimów, lokalne stany podstawowe stanowią tzw. fałszywą próżnię (FV), która może tunelować w kierunku globalnego stanu podstawowego (prawdziwej próżni, TV). Proces ten wykazuje cechy podobne do klasycznych przemian w przechłodzonym gazie oraz tunelowania wielu cząstek w układach kwantowych. W tej pracy badamy rozpad fałszywej próżni oraz nukleację bąbli w pierścieniu atomów Rydberga – napisali w artykule opublikowanym na łamach Physical Review Letters uczeni z Uniwersytetu Tsinghua w Chinach. Co konkretnie mieli na myśli? Czym jest próżnia? Zacznijmy od próżni. Fizyka kwantowa uznaje próżnię za stan o najniższej energii we Wszechświecie. Jednak możliwe jest, że istnieje bardziej stabilny stan o jeszcze niższej energii. Jeśli fragment przestrzeni przeszedłby do tego stanu, mógłby się rozszerzać i pochłonąć cały Wszechświat z prędkością światła, nadpisując po drodze prawa fizyki. Na całe szczęście rozpad fałszywej próżni prowadzi do zniszczenia Wszechświata tylko w niektórych scenariuszach teoretycznych. Samo zjawisko leży na styku teorii kwantowej i teorii względności – co czyni je potencjalnie użytecznym narzędziem do próby rozwiązania dotychczas nieusuwalnych różnic między tymi dwoma podejściami. Równania teorii względności bardzo dobrze opisują, jak działa fizyka we Wszechświecie w dużych skalach i przy wysokich prędkościach. Niestety, gdy schodzimy do niezwykle małych rozmiarów (świata kwantowego na poziomie atomowym i subatomowym) teoria względności przestaje wystarczać do opisu zachowania materii. Najlepszym narzędziem, którym współcześnie dysponujemy jest tzw. kwantowa teoria pola. Opisuje ona sposób oddziaływania pól kwantowych i cząstek. Prawdziwa a fałszywa próżnia: metafora połączonych jezior Gdy teorie te działają w swoich zakresach, wszystko przebiega poprawnie. Jednak w pewnych ekstremalnych warunkach ich zakresy się nakładają, co wywołuje katastrofalne problemy. Nie istnieje jeszcze teoria, która łączyłaby oba te światy, dlatego fizycy badają obszary ich styku. Jeśli krajobraz energetyczny pola kwantowego ma wiele lokalnych minimów (czyli „dołków”), odpowiadają one fałszywym próżniom. Mogą przejść do prawdziwej próżni, czyli jeszcze niższego stanu energii. Można to wytłumaczyć metaforą pojezierza: niektóre jeziora są głębsze niż inne – jeśli na dnie jednego z jezior powstanie tunel, woda spłynie do głębszej niecki. Gdyby coś takiego wydarzyło się w próżni kosmicznej, nie mielibyśmy do czynienia ze zmianą wyłącznie lokalną. Zamiast odpływu wody, niewielki obszar przestrzeni przeszedłby do niższego stanu energii, tworząc coś w rodzaju bańki. Bańka ta nie pozostałaby w miejscu. Po osiągnięciu krytycznego rozmiaru, zaczęłaby rozszerzać się z prędkością bliską prędkości światła, przekształcając wszystko czego dotknie, w nowy stan. To początkowe „tunelowanie” do niższego stanu jest procesem kwantowym – ale jego konsekwencje rozgrywają się w największych możliwych skalach, zmieniając cały Wszechświat. Mikrowszechświat w laboratorium - pierścień atomów Rydberga W eksperymencie laboratoryjnym uczeni użyli modelu zastępczego – pierścienia atomów Rydberga. W zwykłym atomie mamy jądro otoczone chmurą elektronów. Jeśli dostarczymy atomowi niewielką ilość energii, chmura elektronowa nieco się rozszerza. Naukowcy ułożyli parzystą liczbę wzajemnie odpychających się atomów Rydberga w pierścień. W takiej konfiguracji każdy atom przyjmuje spin przeciwny do swoich sąsiadów, tworząc symetryczny, naprzemienny układ. Następnie pobudzili atomy laserami, łamiąc tę symetrię. Dzięki temu pierścień mógł istnieć w dwóch różnych konfiguracjach o nieco różnych energiach – jednej odpowiadającej fałszywej próżni, a drugiej prawdziwej. Układ ten „zanikał” w kierunku preferowanego stanu podstawowego, z szybkością zależną od siły działania lasera. Jest to zgodne z najczęściej akceptowanym mechanizmem rozpadu fałszywej próżni – powstawaniem kwantowej bańki zawierającej prawdziwą próżnię. Warunki sprzyjające powstaniu takiej bańki zwiększają prawdopodobieństwo przejścia. Eksperyment potwierdził przewidywania teoretyczne. Czy pewnego dnia pomoże nam też odpowiedzieć na pytanie, jak bardzo powinniśmy się obawiać nagłej przemiany Wszechświata w coś zupełnie innego? Źródło: Physical Review Letters Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Komórki „zombie” uszkadzają wątrobę i postarzają organizm. Ich usunięcie odwraca szkody
Stare makrofagi to komórki „zombie”, które – jak wykazali naukowcy z UCLA – gromadzą się w starzejących tkankach i w wątrobie przy chorobie stłuszczeniowej. U myszy ich selektywne usunięcie znacząco zmniejszyło stan zapalny i cofnęło uszkodzenia wątroby mimo niezdrowej diety.
Zespół naukowców z University of California w Los Angeles (UCLA) wskazał konkretną grupę komórek odpornościowych, która może po cichu napędzać procesy starzenia się organizmu. Chodzi o stare makrofagi — komórki, które przestają się dzielić, ale nie znikają z tkanek, tylko podtrzymują w nich przewlekły stan zapalny. W badaniach na myszach ich selektywne usunięcie wyraźnie poprawiło kondycję wątroby nawet wtedy, gdy zwierzęta pozostawały na diecie wysokotłuszczowej i wysokocholesterolowej. Stare makrofagi to tzw. komórki zombie. Z biegiem czasu w DNA każdej naszej komórki gromadzi się coraz więcej uszkodzeń. Jeśli będzie ich za dużo, komórka może przejść w stan tzw. senescencji. To swoisty stan zawieszenia. Takie komórki nie funkcjonują już prawidłowo, ale też nie obumierają. Produkują natomiast wiele szkodliwych substancji, odpowiedzialnych m.in. za przewlekłe stany zapalne i uszkodzenia tkanek. Sprzyja to rozwojowi chorób nowotworowych, miażdżycy, zaćmy czy schorzeń stawów Czy makrofagi naprawdę się starzeją? Makrofagi to komórki układu odpornościowego, które patrolują niemal każdą tkankę: sprzątają resztki komórkowe, „pożerają” patogeny i wspierają gojenie. Przez lata w świecie nauki trwała jednak dyskusja, czy w ogóle potrafią wejść w stan senescencji. Zdrowe makrofagi z natury wykazują część markerów kojarzonych z senescencją, co utrudniało odróżnienie komórki sprawnej od tej, która stała się biologicznym balastem. Badacze z UCLA odkryli podpis molekularny oparty na jednoczesnej obecności dwóch białek — p21 i TREM2. Taka kombinacja ma precyzyjnie wskazywać makrofagi, które utraciły prawidłową funkcję, a jednocześnie utrzymują w tkance sygnały prozapalne. A jeśli da się precyzyjnie rozpoznać „winowajcę”, to łatwiej śledzić jego rolę w chorobie i ocenić sens ewentualnego leczenia celowanego. Substancje niszczące wybiórczo komórki zombie to tzw. senolityki. Badania wykazały, że w wątrobach młodych myszy stare makrofagi stanowiły ok. 5% populacji, natomiast u starych — już ok. 60–80%. Temu wzrostowi towarzyszył narastający, przewlekły stan zapalny, typowy dla starzenia się organizmu. Cholesterol uruchamia lawinę, a wątroba płaci rachunek Starzenie nie jest jedynym czynnikiem, który pcha makrofagi w stronę senescencji. W laboratorium wystarczyła ekspozycja zdrowych makrofagów na wysokie stężenia cholesterolu LDL, by komórki zaczęły zachowywać się jak „zombie”: zatrzymywały podziały, wydzielały białka zapalne i wykazywały sygnaturę p21–TREM2. Ten trop szczególnie mocno łączy mechanizm z chorobą stłuszczeniową wątroby. Wiąże się ona z niezdrowym żywieniem oraz zbyt wysokim poziomem cholesterolu we krwi. W praktyce oznacza to, że nadmiar lipidów nie tylko odkłada się w narządzie, ale może też przebudowywać skład komórkowy wątroby: wzmacnia populację makrofagów zombie. W tle pobrzmiewa szersze pytanie: czy dieta wysokotłuszczowa i wysokocholesterolowa może przyspieszać biologiczne starzenie, uruchamiając podobny proces w innych tkankach — np. w mózgu, sercu czy tkance tłuszczowej? Wskazywane są też możliwe powiązania z chorobami związanymi z wiekiem, w tym z chorobami neurodegeneracyjnymi, w przebiegu których komórki podobne do makrofagów (mikroglej) funkcjonują w środowisku pełnym obumarłych fragmentów neuronów. Usunięcie komórek „zombie” przestawiło metabolizm W trakcie badań z udziałem myszy naukowcy sięgnęli po ABT-263 – senolityk, czyli związek, który selektywnie uruchamia obumieranie komórek w stanie senescencji. U transgenicznych zwierząt karmionych dietą wysokotłuszczową i wysokocholesterolową zaobserwowano wyraźną poprawę parametrów związanych z wątrobą: jej masa zmniejszyła się, podobnie jak masa całego ciała. Po leczeniu wątroba miała też zdrowszy, bardziej czerwony kolor. To sugeruje, że samo „wyczyszczenie” starych makrofagów może przynieść metaboliczne korzyści nawet bez zmiany diety – przynajmniej w tym modelu zwierzęcym. Jednocześnie badacze podkreślają ograniczenia: senolityk ABT-263, choć skuteczny u myszy, jest zbyt toksyczny, by myśleć o jego szerokim zastosowaniu u ludzi. Kolejnym krokiem ma być poszukiwanie substancji, które eliminowałyby selektywnie stare makrofagi w stanie senescencji bez poważnych działań ubocznych. Takie badania na pewno mają sens. Analiza danych z biopsji wątroby u ludzi także wykazała podwyższoną liczbę starych makrofagów. Warto pamiętać, że choroba stłuszczeniowa wątroby dotyka ok. 30% dorosłych Polaków. Przy ograniczonych możliwościach leczenia i wczesnej, nieinwazyjnej diagnostyki, metody identyfikowania i niszczenia komórek zombie mogą w przyszłości uchronić wiele osób przed chorobami i przedwczesną śmiercią. Czy senolityki to rozwiązanie idealne? Niestety, nie do końca. Badania wykazały, że komórki senescentne odgrywają także pozytywną rolę – są organizmowi niezbędne m.in. w procesie gojenia się ran. Nie możemy więc pozbyć się ich wszystkich, bo byłoby to groźne dla zdrowia. Źródło: Nature Aging
Naukowcy wydrukowali sztuczne neurony. Te zaczęły „rozmawiać” z żywym mózgiem
Drukowane neurony opracowane na Northwestern University generują impulsy, które potrafią pobudzać żywe komórki nerwowe. W testach na skrawkach móżdżku myszy sztuczne sygnały wywoływały odpowiedzi prawdziwych neuronów i uruchamiały obwody neuronalne w sposób zbliżony do naturalnego. To ważny krok w stronę neuroprotez i oszczędniejszego sprzętu dla AI.
Inżynierowie z Northwestern University pokazali, że sztuczne neurony można nie tylko budować, ale i „podłączyć” do żywej tkanki. Ich elastyczne, drukowane urządzenia wytwarzały impulsy elektryczne na tyle podobne do naturalnych, że w testach na skrawkach móżdżku myszy pobudzały żywe neurony. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Nature Nanotechnology”. Sztuczne neurony pobudzają mózg Uczeni i wynalazcy od dawna próbują znaleźć sposób na wymianę informacji między elektroniką a żywą tkanką nerwową. Nie wystarczy do tego zwykły prąd elektryczny. Liczy się kształt i dynamika impulsu, bo biologiczne neurony komunikują się na wiele sposobów. Naukowcy opracowali drukowane elementy zdolne do tworzenia zróżnicowanych wzorców: pojedynczych impulsów, ciągłych wyładowań oraz ich serii. Prof. Mark C. Hersam, kierujący badaniem podkreśla, że takie sygnały pozwalają na budowanie mniejszych i bardziej energooszczędnych urządzeń komunikujących się z neuronami. Bogatszy repertuar sygnałów pozwala kodować więcej informacji w pojedynczym komponencie. W konsekwencji przyszłe układy mogą potrzebować mniej elementów, aby wykonywać złożone operacje – a to przekłada się na oszczędność energii. Prof. Hersam zwraca też uwagę na szerszy kontekst. Rozwój sztucznej inteligencji idzie dziś w stronę trenowania na coraz większych zbiorach danych, co pociąga za sobą rosnące koszty energetyczne. Dlatego konstruowanie sprzętu inspirowanego mózgiem – bardzo energooszczędnym urządzeniem obliczeniowym – może pomóc w stworzeniu nowych chipów AI. Ulepszony druk aerozolowy Sztuczne neurony powstały dzięki aerosol jet printing, czyli drukowi aerozolowemu, który nanosi elektroniczne atramenty na elastyczne podłoża polimerowe. Atramenty oparto o nanopłatki dwusiarczku molibdenu (MoS2), pełniącego rolę półprzewodnika oraz grafenu działającego jako przewodnik. Ważną częścią tej technologii jest polimer wchodzący w skład atramentów. W poprzednich podejściach traktowano go jako przeszkodę dla przepływu prądu i całkowicie usuwano po wydruku. Zespół prof. Hersama zrobił inaczej: polimer rozłożono tylko częściowo. Następnie przepływ prądu napędzał dalszą, nierównomierną w przestrzeni degradację materiału, co prowadziło do powstania przewodzącego „filamentu” — wąskiej ścieżki, która koncentruje przepływ prądu. Prof. Hersam wyjaśnia, że to właśnie ta ścieżka pozwala uzyskać bardziej złożone sygnały niż w opracowanych wcześniej sztucznych neuronach. Nowe technologie na horyzoncie Najlepszym sprawdzianem okazała się biologia. W ramach współpracy z zespołem neurobiologicznym prof. Indiry M. Raman sztuczne neurony podłączono do skrawków móżdżku myszy. Obserwacje pokazały, że wywoływały one odpowiedzi żywych neuronów i aktywowały obwody neuronalne w sposób zbliżony do naturalnego pobudzenia. Badacze zwracali uwagę, że kluczowe parametry impulsów odpowiadały istotnym cechom sygnałów biologicznych. Prof. Hersam uważa, że właśnie dopasowanie odpowiedniego „kształtu” impulsu otwiera drogę do bezpośredniej interakcji elektroniki z żywą tkanką. Taki poziom kompatybilności jest ważny dla urządzeń, które mają współpracować z układem nerwowym: interfejsów mózg-maszyna i neuroprotez, w tym implantów wspierających słuch, wzrok i ruch. Źródło: Nature Nanotechnology
Nie możemy klonować w nieskończoność. Japoński eksperyment zatrzymał się na 58. pokoleniu
Jak daleko możemy podążyć ścieżką tworzenia „klonów z klonów”? Zespół japońskich naukowców postanowił to sprawdzić, testując limity naszego sterowania biologią. Wniosek: nie możemy bawić się w stwórców bez końca.
Naukowcy z Uniwersytetu w Yamanashi mieli jeden cel: sprawdzić, jak wiele pokoleń zwierząt można sklonować z jednej samicy. Punktem wyjścia była mysz sklonowana w 2005 roku. Proces powtarzano co trzy miesiące, gdy tylko kolejny klon osiągał dojrzałość.. W praktyce dawało to trzy lub cztery nowe pokolenia rocznie. W sumie na przestrzeni 20 lat wykonano ponad 30 000 prób, które przełożyły się a 1200 urodzonych myszy. Wszystko z jednej samicy. Badacze opublikowali swoje wyniki w czasopiśmie „Nature Communications”. Ryzykowna gra w biologię. Jak wygląda seryjne klonowanie? Chociaż motyw klonowania klonów brzmi dosyć prosto, to w praktyce jest to procedura obciążona ogromnym ryzykiem na każdym etapie. W dodatku „klon” w sensie biologicznym nie jest perfekcyjną kopią w każdym wymiarze – samo DNA to tylko część opowieści. Liczy się także to, czy komórka jajowa potrafi „przeprogramować” jądro dawcy tak, by uruchomić rozwój zarodka w sposób zbliżony do naturalnego zapłodnienia. A kiedy powtarza się to dziesiątki razy w tej samej linii, pojawia się pytanie o koszt, który może narastać, choć przez długi czas nie jest widoczny gołym okiem Początkowe wyniki były obiecujące, a kolejne myszy wyglądały jak idealne kopie Na wczesnym etapie prace przynosiły coraz lepsze rezultaty. Skuteczność klonowania stopniowo się podnosiła, dochodząc w pewnym momencie do ponad 15%. Zwierzęta sprawiały wrażenie bardzo podobnych, co podtrzymywało nadzieję, że taka linia mogłaby być kontynuowana bardzo długo. Sama technika opierała się na przeniesieniu jądra komórkowego z DNA od dawcy do niezapłodnionej komórki jajowej, z której wcześniej usunięto jej własne jądro. Ten powtarzany schemat miał pokazać, czy „seryjne” klonowanie ma granicę. Załamanie nastąpiło około 25. pokolenia Radość nie trwała wiecznie. Problemy zaczęły się od około 25. generacji. Od tego miejsca w każdej kolejnej zaczęły kumulować się szkodliwe mutacje genetyczne, a każda nowa „seria klonów” miała coraz mniejsze szanse na przeżycie. Efekt był narastający. Mimo że pojedyncze osobniki potrafiły rozwijać się prawidłowo, to statystyki przeżywalności stopniowo spadały, a ryzyko niepowodzenia kolejnych etapów rosło. 57. pokolenie przetrwało w 0,6%, a 58. zmarło zaraz po urodzeniu Pod koniec dane dotyczące przeżywalności stały się dosyć makabryczne, a dla wielu już wcześniej kontynuowanie eksperymentu zakrawało o niemoralność. Do 57. pokolenia przeżyło tylko 0,6% osobników, choć te, którym się udało, pozostawały zdrowe. Kolejny krok okazał się już barierą nie do przejścia: wszystkie myszy 58. generacji zmarły krótko po urodzeniu. Jednocześnie nie odnotowano widocznych nieprawidłowości u nowo narodzonych osobników, a przyczyna śmierci pozostała nieznana. Tym samym po raz pierwszy wprost wskazano, że ssaków nie da się klonować w nieskończoność, gdy kolejne pokolenia powstają wyłącznie z poprzednich klonów. Rozmnażanie płciowe „odświeżało” linię nawet w późnych generacjach W trakcie eksperymentu sekwencjonowano także genomy części zwierząt. Wyniki były jednoznaczne: klony miały trzy razy więcej mutacji niż myszy urodzone w wyniku rozmnażania płciowego. Miały także większe łożyska, a u części z nich brakowało kopii chromosomu X. Naukowcy odkryli jednak coś zaskakującego: gdy klony z późnych, osłabionych pokoleń (nawet z 57. generacji) krzyżowano z samcami w sposób naturalny, ich potomstwo było zdrowe i miało znacznie mniej wad genetycznych. To potwierdza, jak kluczowe dla przetrwania gatunków jest rozmnażanie płciowe, które potrafi „odświeżyć” nawet najbardziej obciążoną linię genetyczną Obecnie zespół skupia się na mniej inwazyjnych metodach pozyskiwania materiału biologicznego. Udało się już uzyskać klony z komórek pobranych z moczu, a trwają prace nad wykorzystaniem próbek odchodów, co pozwoliłoby badać zagrożone gatunki bez ich krzywdzenia. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Udało się przetransportować antymaterię ciężarówką! Eksperyment BASE w CERN zakończył się sukcesem
Kriogeniczna pułapka Penninga zawierająca chmurę 92 antyprotonów została przetransportowana ciężarówką przez teren Europejskiej Organizacji Badań Jądrowych (CERN). To wyjątkowe wydarzenie, które w przyszłości pozwoli na transportowanie antymaterii do europejskich laboratoriów.
Antymateria to naturalnie występująca klasa cząstek, niemal identyczna ze zwykłą materią – z tą różnicą, że ładunek elektryczny i moment magnetyczny są odwrócone. Każda cząstka ma swoją „lustrzaną wersję”: elektron (–) → pozyton (+), proton (+) → antyproton (–), neutron → antyneutron . Zgodnie z prawami fizyki Wielki Wybuch powinien wygenerować równe ilości materii i antymaterii. Te równe, lecz przeciwne cząstki szybko by się wzajemnie anihilowały, pozostawiając pusty Wszechświat. Tymczasem to, co nas otacza, składa się głównie z materii, a ta nierównowaga od dziesięcioleci zastanawia naukowców. Fizycy podejrzewają, że istnieją ukryte różnice, które mogą wyjaśniać, dlaczego materia przetrwała, a antymateria niemal całkowicie zniknęła. Od pomysłu Diraca po eksperymenty w CERN Samo istnienie antymaterii przewidział genialny fizyk i noblista Paul Dirac w swojej pracy opublikowanej w 1928 roku. Pierwsze antyprotony zaczęto wytwarzać w akceleratorach już w latach 50. XX wieku. W 1995 w CERN po raz pierwszy stworzono atomy antywodoru. Niemal wiek po artykule Diraca naukowcy potrafią nie tylko wytwarzać, ale też przechowywać antymaterię przez dłuższy czas. A jak się właśnie okazało – także ją transportować. 24 marca 2026 roku zapisze się w historii nauki jako wyjątkowo ważny moment. Właśnie wczoraj zespół naukowców eksperymentu BASE w CERN z powodzeniem przetransportował pułapkę zawierającą antyprotony przez teren laboratorium. W przenośnej, kriogenicznej pułapce Penninga znajdowała się chmura 92 antyprotonów. Po przewiezieniu pułapki urządzenie zostało z powodzeniem podłączone w innym laboratorium, a eksperyment kontynuowano. Fabryka antymaterii Dlaczego to takie ważne? Ponieważ antymateria ulega anihilacji przy kontakcie ze zwykłą materią, co powoduje, że bardzo trudno jest ją utrzymać. Do tej pory antymateria mogła być badana tylko w CERN, gdzie znajduje się jedyne na świecie laboratorium nazywane fabryką antymaterii. Fabryka ta to tak naprawdę kompleks urządzeń badawczych zdolnych wytwarzać antyprotony w procesie zderzania cząstek przy bardzo dużych energiach i spowalniać je, by mogły służyć naukowcom oraz nadawały się do przechowywania. Wyrażenie „fabryka” sugeruje ilości przemysłowe, jednak wytworzenie antymaterii jest bardzo trudne i kosztowne. Przy obecnej technologii wyprodukowanie jednego grama antymaterii zajęłoby miliony lat. – Celem projektu BASE-STEP jest wychwytywanie antyprotonów i dostarczanie ich do wyspecjalizowanych europejskich laboratoriów, w tym do laboratorium Uniwersytetu Heinricha Heinego w Düsseldorfie, Uniwersytetu Leibniza w Hanowerze, a być może także do innych ośrodkaów zdolnych do prowadzenia bardzo precyzyjnych pomiarów antyprotonów, które nie są możliwe w fabryce antymaterii – wyjaśnia Christian Smorra, kierownik projektu BASE-STEP. – W zeszłym roku potwierdziliśmy wykonalność projektu na protonach, ale to, co osiągnęliśmy dziś z antyprotonami, jest prawdziwym kamieniem milowym – podkreśla naukowiec. Eksperyment BASE-STEP jest na tyle mały, że można go załadować na ciężarówkę i przenieść przez standardowe drzwi laboratoryjne. Urządzenie jest również odporne na wstrząsy i drgania podczas transportu. Aparatura – obejmująca nadprzewodzący magnes, kriogeniczne chłodzenie ciekłym helem, rezerwy zasilania oraz komorę próżniową – więzi antycząstki za pomocą pól magnetycznych i elektrycznych. Całość waży tonę i jest znacznie bardziej kompaktowa niż inne istniejące systemy do badania antymaterii. Popkultura o antymaterii Gautier Hamel de Monchenault, dyrektor ds. badań i obliczeń CERN, podkreślił, że transport antymaterii jest pionierskim i wyjątkowo ambitnym projektem. – Gratuluję zespołowi BASE tego imponującego osiągnięcia. Znajdujemy się na początku ekscytującej drogi naukowej, która pozwoli nam jeszcze głębiej zrozumieć antymaterię – powiedział uczony. Natomiast my dodajmy, że wytwarzana w CERN antymateria nie jest niebezpieczna i nie może być przekształcona w broń. Oczywiście Dan Brown w powieści „Anioły i demony” (i filmie na jej podstawie) wykorzystał pojemnik z antymaterią do stworzenia bomby, która miała wysadzić Watykan, a torpedy fotonowe statku Enterpise z uniwersum Star Treka wyposażone są głowice z antymaterii. Jednak przy współczesnej technologii wytworzenie takiej broni jest niemożliwe. Przede wszystkim produkcja antymaterii jest niezwykle kosztowna. Szacunkowo jest to około 6 miliardów dolarów za każde 100 nanogramów. W dodatku wytwarzane ilości są bardzo małe. Innymi słowy, antymateria służy przede wszystkim nauce i poznaniu tajemnic Wszechświata. Źródło: CERN Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy przebadali marchew, pomidora i sałatę. Wyniki pokazują, które części roślin gromadzą farmaceutyki
Naukowcy z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa udowodnili, że farmaceutyki, które mogą być składnikiem systemu nawadniania, rozkładają się w roślinach nierównomiernie. Oznacza to, że niektóre rośliny stają się lepszymi kandydatami do nawadniania ściekami niż inne. Klucz tkwi w części produktu, jaka zostaje spożyta przez człowieka.
Nawadnianie upraw za pomocą ścieków to powszechna praktyka stosowana na obszarach ubogich w systematyczne opady. Ten sposób podlewania ratuje żywotność roślin, które bez regularnego dostępu do wody skazane byłyby na pewną śmierć. Wielu producentów żywności obawia się jednak o skutki tego sposobu nawadniania, przez który żywność narażona może być na różne związki zawarte w ściekach – w tym na leki psychoaktywne. Naprzeciw obawom wychodzi zespół naukowcy z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa, który pod kierownictwem Danielli Sanchez przeprowadził szereg badań określających, które z warzyw jest najlepszym kandydatem do ściekowego podlewania. Jak przeprowadzono badania? Do eksperymentów naukowcy wykorzystali trzy gatunki roślin: marchew, pomidora i sałatę. Każde z nich zostało umieszczone w komorze o kontrolowanej temperaturze, w której uprawy były zasilane specjalnym roztworem składającym się z ultraczystej wody, soli, składników odżywczych i jednego z czterech leków wytypowanych przez zespół Sanchez. Farmaceutyki zawierały psychoaktywne substancje takie jak karbamazepina, lamotrygina, amitryptylina i fluoksetyna. Każdy z tych składników stosowany jest w lekach na depresję, chorobę afektywną dwubiegunową oraz padaczkę. Eksperyment trwał przez okres do 45 dni. Po tym czasie z roślin zostały pobrane próbki różnych tkanek, które następnie naukowcy poddali analizie chemicznej mającej określić, w jaki sposób substancje wchłaniane są przez roślinę. Dodatkowym rezultatem analizy było określenie, jakie produkty uboczne wytwarzają rośliny w takim procesie zasilania oraz jak chemiczne elementy uboczne ostatecznie się rozkładają. Chemiczne liście Wyniki badań pozwoliły określić, że farmaceutyki oraz produkty metabolizmu tych substancji mają tendencję do gromadzenia się w liściach roślin. W tych częściach organizmów zaobserwowano nawet – jak miało to miejsce u pomidorów – nawet do 200 razy wyższe stężenie farmaceutyków niż miało to miejsce w owocach. W przypadku badanej marchwi stężenie tych substancji również okazało się zdecydowanie wyższe – w tym przypadku o 7 razy większe niżeli w jadalnych korzeniach. Oznacza to, że najwięcej substancji z farmaceutyków potencjalnie spożywamy konsumując liście sałaty. Dzieje się tak, gdyż woda transportująca składniki odżywcze przepływa przez korzenie i łodygę do liści, przenosząc ze sobą także farmaceutyki i ich produkty uboczne. Gdy woda odparowuje przez aparaty szparkowe, związki chemiczne pozostają w tkankach roślin ulokowanych w liściach. Sanchez tłumaczy ten proces w następujący sposób: „Rośliny nie mają dobrze rozwiniętego mechanizmu wydalania tych związków. Nie mogą pozbyć się odpadów poprzez mocz, tak jak robią to ludzie. Zamiast tego rośliny umieszczają niepotrzebne im związki w ścianach komórkowych liści lub w wakuolach, które działają jak worki na śmieci dla komórek”. Dalsze badania zamiast paniki Badania wykazały również, że rośliny w różnym stopniu wchłaniają i metabolizują leki obecne w ściekach. We wszystkich badanych tkankach wykryto niskie stężenia lamotryginy oraz jej produktów ubocznych. Znacznie wyższe poziomy osiągała natomiast karbamazepina, która kumulowała się w jadalnych częściach roślin – owocach pomidorów czy liściach sałaty. Autorzy badań apelują jednak, że sam fakt przechowywania tych substancji w roślinnych tkankach nie musi wpływać na zdrowie konsumenta. Obecność leków w oczyszczonych ściekach nie musi oznaczać zagrożenia dla zdrowia, a potrzebne są dalsze badania do tworzenia ewentualnych regulacji na temat zasilania upraw. Źródło: Nauka w Polsce Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Tak wyglądają filmy zrekonstruowane z mózgu myszy. Naukowa rewelacja
Filmy zrekonstruowane z mózgu myszy to efekt eksperymentu, w którym naukowcy połączyli obserwację tysięcy neuronów z modelem AI. Badacze odtworzyli 10-sekundowe nagrania wyłącznie na podstawie aktywności kory wzrokowej myszy. Brzmi jak science-fiction? To właśnie wydarzyło się w laboratorium.
Od dekad neuronauka stara się zrozumieć, jak mózg buduje obraz świata. Do tej pory przypominało to próbę odgadnięcia fabuły filmu na podstawie migających świateł w oknach kina. Badania na ludziach, wykorzystujące rezonans magnetyczny (fMRI), dawały często dyskusyjne rezultaty. Wynikało to z niskiej rozdzielczości tej metody. W nowym badaniu naukowcy skupili się na myszach. Wykorzystali techniki pozwalające na obserwację tysięcy pojedynczych neuronów w czasie rzeczywistym. Wyniki opublikowali na łamach „eLife”. Tłumacz między neuronem a pikselem Celem było stworzenie systemu, który potrafi wygenerować film wyłącznie na podstawie sygnałów elektrycznych z kory wzrokowej. Badacze chcieli sprawdzić, czy da się odtworzyć dynamikę ruchu i szczegóły obrazu. Zespół wykorzystał technikę zwaną dwufotonowym obrazowaniem wapniowym. Pozwala ona „widzieć” aktywność około 8000 neuronów jednocześnie, gdy mysz ogląda film. Sercem eksperymentu stał się model sztucznej inteligencji o nazwie DwiseNeuro. Po wytrenowaniu modelu naukowcy skonstruowali wideo oparte wyłącznie na aktywności neuronowej myszy, mierzonej podczas oglądania przez nią filmu, który nie był wcześniej wykorzystywany w trenowaniu modelu. View oEmbed on the source website – Stosując to podejście, byliśmy w stanie uzyskać wysokiej jakości rekonstrukcje 10-sekundowych klipów wideo. Dokładność rekonstrukcji poprawiła się wraz z uwzględnieniem danych z większej liczby pojedynczych neuronów, co dowodzi znaczenia kompleksowych danych neuronowych – komentuje główny autor dr Joel Bauer z University College London. Zaskakująca ostrość obrazu Wyniki eksperymentu okazały się przełomowe. Korelacja między oryginałem a rekonstrukcją wyniosła aż 0,57. To wynik ponad dwa razy lepszy niż w poprzednich próbach dotyczących obrazów statycznych. Odtworzone filmy wiernie oddawały ruch i kształty obiektów, które widziała mysz. Aby określić wiarygodność rekonstrukcji, zespół wykorzystał korelację pikseli – zestawiając każdy piksel filmu między wersją oryginalną a wersją zrekonstruowaną. Stwierdzono minimalne różnice w synchronizacji czasowej obu filmów, ale zespół planuje skupić się na poprawie rozdzielczości i pokrycia rekonstrukcji wizualnych. Kluczem do sukcesu okazała współpraca wielu modeli. Naukowcy stworzyli siedem różnych wersji sztucznej inteligencji i uśrednili ich wyniki. Nie tylko ciekawostka Ten eksperyment brzmi jak naukowa ciekawostka, ale badacze przekonują, że ma praktyczne przełożenie. Jest to nowe narzędzie do badania kluczowych procesów w mózgu. Dzięki niemu naukowcy mogą sprawdzać, jak mózg różnicuje to, co faktycznie widzi, od tego, co tylko przewiduje. W przyszłości ta metoda może pomóc w badaniu uwagi oraz nauki postrzegania. Choć obecna rozdzielczość jest wciąż niższa niż pełna ostrość wzroku myszy, naukowcy wiedzą już, jak ją poprawić. Bez halucynacji w przyszłość Nowo opracowana metoda jest lepsze niż wykorzystywane do tej pory generatory obrazów AI, ponieważ nie halucynuje i nie zmyśla brakujących detali, lecz opiera się wyłącznie na danych z neuronów. To odpowiedni krok w stronę stworzenia technologii, które pozwolą nam pewnego dnia w pełni zrozumieć subiektywne postrzegania świata przez inne istoty. – W naszych głowach nie mamy idealnego obrazu świata. Proces przetwarzania obrazów zniekształca i wypacza nasze wyobrażenia, modyfikując informacje. To odchylenie między rzeczywistością a wyobrażeniami w mózgu niekoniecznie jest błędem, ale cechą charakterystyczną, odzwierciedlającą sposób, w jaki nasz umysł interpretuje i wzbogaca informacje sensoryczne. Chcemy zbadać, jak to się dzieje w mózgu – podsumowuje dr Bauer. Źródło: eLife Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Humus i falafel z kosmosu? Naukowcy wyhodowali ciecierzycę na księżycowej glebie
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin po raz pierwszy na świecie wyhodowali ciecierzycę w symulowanym księżycowym gruncie. Przełomowe badanie pokazuje, że uprawa roślin na Księżycu może stać się rzeczywistością. Jednak czy zebrane plony są bezpieczne dla zdrowia?
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin, współpracując z Texas A&M University, przeprowadzili eksperyment, który może zmienić przyszłość załogowych misji kosmicznych. Po raz pierwszy w historii udało się wyhodować i zebrać ciecierzycę w podłożu naśladującym skład księżycowego gruntu (lunar regolith simulant). Badania prowadzono pod kierownictwem Sary Santos, głównej badaczki z Institute for Geophysics na University of Texas oraz Jessiki Atkin, pierwszej autorki publikacji. Ciecierzyca (znana też jako „groch włoski” lub „barani groch”) to bardzo odżywcza roślina strączkowa, uprawiana w basenie Morza Śródziemnego od czasów starożytnych. Zawiera dużo białka. Jej nasiona stanowią bazę takich dań jak hummus czy falafel. Z ciecierzycy można uzyskać mąkę oraz płyn stosowany jako roślinny zamiennik jajek. Jak wyglądał eksperyment? Podłoże użyte przez zespół naukowców zostało przygotowane przez Exolith Labs na bazie próbek księżycowego gruntu przywiezionych przez astronautów misji Apollo. Ten specjalny symulant nie zawiera naturalnych mikroorganizmów ani materii organicznej, które są niezbędne do wzrostu roślin na Ziemi. Zawiera jednak ważne minerały i składniki odżywcze, ale również ciężkie metale, które mogą być toksyczne dla roślin. Do eksperymentu wybrano ciecierzycę odmiany „Myles” ze względu na jej niewielkie rozmiary i odporność na trudne warunki. Te cechy są kluczowe dla misji kosmicznych o ograniczonej przestrzeni. Podłoże wzbogacono wermikompostem – produktem ubocznym wytwarzanym przez dżdżownice, bogatym w mikroelementy i mikrobiom. Wermikompost może być pozyskiwany w zamkniętych ekosystemach kosmicznych z odpadków organicznych, takich jak resztki jedzenia czy tekstylia na bazie bawełny. Kolejnym krokiem było zastosowanie arbuskularnych grzybów mikoryzowych. Grzyby te współżyją z roślinami, wspierając ich wzrost i ograniczając pobieranie toksycznych metali z podłoża. Odkryto, że pojedyncza dawka takich grzybów wystarcza do kolonizacji gleby, co stanowi ogromny atut przy ograniczonych zasobach na Księżycu. Granice kosmicznego rolnictwa Ciecierzyca dała plony, ale tylko w podłożu, w którym udział symulowanego księżycowego gruntu nie przekraczał 75%. Przy wyższych proporcjach rośliny wykazywały objawy stresu i przedwcześnie zamierały. Badacze zaobserwowali, że rośliny zaszczepione grzybami mikoryzowymi przeżywały dłużej niż pozbawione tej symbiozy, co podkreśla znaczenie tych organizmów w ekstremalnych warunkach. Chociaż sam fakt wyhodowania i zebrania plonu w takim środowisku jest przełomowy, pozostaje wiele pytań dotyczących wartości odżywczych zebranej ciecierzycy oraz bezpieczeństwa jej spożycia przez ludzi. Badacze podkreślają, że niezbędne są dalsze analizy, które wykażą, czy w ziarnach nie nagromadziły się toksyczne metale. Jak wskazuje Jessica Atkin z Texas A&M University, wciąż nie wiadomo, czy ciecierzyca uprawiana w takim podłożu spełnia wymagania żywieniowe astronautów. Eksperyment otrzymał wsparcie finansowe z grantu NASA FINESST, co świadczy o ogromnym zainteresowaniu dalszym rozwojem tej technologii. Prace badawcze kontynuowane są na Uniwersytecie Teksańskim w Austin i Texas A&M University. Jeśli kolejne wyniki potwierdzą bezpieczeństwo i wartość odżywczą plonów, uprawa roślin jadalnych w warunkach księżycowych może stać się kluczowym elementem przyszłych misji załogowych. To nie pierwsze osiągnięcie kosmicznego rolnictwa. W ramach eksperymentów naukowcy wcześniej wyhodowali m.in.: koniczynę na marsjańskiej glebie, sałatę, szpinak i paprykę na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Zdaniem uczonych na Marsie można by hodować lucernę. Kandydatem na kosmiczne warzywa są też oczywiście ziemniaki, które odegrały ważną rolę w książce i filmie „Marsjanin”. Źródło: Scientific Reports
Przełomowe badania nad inteligencją ryb. Wargatek przeszedł „test lustra”
Naukowcy z japońskiego Uniwersytetu w Osace dokonali nietypowego odkrycia, które zmienia dotychczasową wiedzę na temat wargatków sanitarników. Ryby te w trakcie badań wykazały się wyjątkową inteligencją porównywalną do tej posiadanej przez ssaki. Szereg eksperymentów, przy których wykorzystywane było lustro, udokumentował rybie zdolności w przetwarzaniu informacji i analitycznym myśleniu.
Zadomowione w rafach koralowych wargatki sanitarniki od lat znajdują się w centrum zainteresowania japońskich naukowców z Osaki. Zespół kierowany przez Shumpeia Sogawę i Masanoriego Kohdę prowadził już na tych rybach, znanych ze swojej roli rafowych czyścicieli usuwających pasożyty z ciał innych gatunków, eksperymenty, które wykazały ich zdolność do rozpoznawania siebie na fotografiach. Wyniki pokazały, że wargatki potrafią identyfikować swoje odbicie w lustrze, co otworzyło drogę do kolejnych badań nad ich zdolnościami poznawczymi. Najnowsze rezultaty wskazują na jeszcze bardziej rozwinięte kompetencje, zbliżające te niewielkie ryby do poziomu inteligencji obserwowanego u ssaków morskich, takich jak delfiny. Czy wargatki przeglądają się w lustrze? Ludziom lustra służą przede wszystkim do przeglądania się w nich. Swoje odbicie można dostrzec m.in. w łazience, sklepach odzieżowych czy u fryzjera. W ten sposób człowiek zauważa elementy własnego wyglądu, których bez powierzchni odbijającej obraz nie byłby w stanie zobaczyć. Wargatkom – w trakcie eksperymentu – lustra posłużyły dokładnie w ten sam sposób. Naukowcy nanieśli na niektóre ryby specjalne oznakowania przypominające szkodliwego pasożyta. Zabieg ten miał sprawdzić, czy wargatki sanitarniki dostrzegą na swoim ciele obecność obcego elementu oraz czy będą próbowały w jakiś sposób usunąć szkodliwą narośl. Wyniki okazały się zaskakująco dobre. Niektóre ryby już w ciągu pierwszej godziny po zobaczeniu lustra zaczęły próbować pozbyć się pozostawionego znaku. Zachowania polegające na próbach usunięcia naniesionego znacznika pojawiały się przeciętnie już po około 82 minutach. To wyraźnie szybciej niż we wcześniejszych badaniach, w których podobna reakcja następowała dopiero po 4–6 dniach. Wyjątkowe zachowania przed lustrem Jeszcze bardziej wyjątkowe zachowania wśród ryb dostrzeżono po kilku dniach obecności lustra. Oswojone z własnym odbiciem wargatki zaczęły samodzielnie eksperymentować z odbitym obrazem. Badane okazy przenosiły przed lustro niewielkie przedmioty, takie jak kawałki krewetek, i celowo upuszczały je przy samej tafli zwierciadła. Ryby uważnie śledziły tor opadania obiektów w lustrzanym odbiciu, wielokrotnie dotykając szkła pyskiem. Takie zachowanie zostało przez naukowców sklasyfikowane jako „testowanie zależności”, polegające na sprawdzaniu, jak zewnętrzne obiekty zachowują się w przestrzeni odbicia. Tak zaawansowane zdolności analityczne były już wcześniej obserwowane u inteligentnych zwierząt morskich, takich jak manty czy delfiny, które w lustrze śledziły tor poruszania się wypuszczanych bąbelków powietrza. Przełomowe wyniki badań nad rybią inteligencją Autorzy badań twierdzą, że zaobserwowane u wargatków zdolności samoświadomości mogą występować również u innych ryb. Doktor Sogawa w następujący sposób opisał przełomowość własnych prac: „Te odkrycia dotyczące wargatków sanitarników sugerują, że samoświadomość mogła nie wyewoluować wyłącznie u nielicznych gatunków, które przeszły test lustra, lecz może być znacznie bardziej rozpowszechniona w szerszym zakresie grup taksonomicznych, w tym u ryb”. Badacze podkreślają również, że przedstawione wyniki nie stanowią jedynie akademickiej „ciekawostki”, która w żaden sposób nie przysłuży się nowym technologiom. W przyszłości badania nad samoświadomością zwierząt będą nabierać popularności i znaczenia, nadając nowy wymiar teorii ewolucji oraz podejściu behawioralnemu do tej grupy mieszkańców naszej planety. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Małpi podwieczorek udowodnił, że bonobo mają wyobraźnię. Kanzi bawił się „na niby”
Podczas serii eksperymentów legendarny bonobo Kanzi udowodnił, że potrafi bawić się „na niby”. To przełomowe odkrycie sugeruje, że zdolność do fantazjowania i kreowania alternatywnej rzeczywistości towarzyszy nam od milionów lat.
Spis treści: Bonobo też potrafią udawać Wyobraźnia nie tylko u człowieka Jak naukowcy testowali wyobraźnię bonobo? Czy Kanzi był wyjątkiem? Zdolność do udawania i wyobrażania sobie sytuacji, które nie istnieją, do tej pory wydawała się cechą wyłącznie ludzką. Najnowsze badania pokazują jednak, że nasi najbliżsi żyjący krewni – bonobo – również rozumieją koncepcję zabawy „na niby”. Bonobo też potrafią udawać Naukowcy przeprowadzili serię eksperymentów przypominających zabawę w podwieczorek z udziałem Kanziego, genialnego bonobo wyszkolonego w komunikacji językowej. Przez dziesięciolecia Kanzi wnosił bezcenny wkład w naukę, umożliwiając badaczom lepsze poznanie umysłów naczelnych. Wyniki badań, opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma „Science” dowodzą, że Kanzi potrafił wykazywać rozumienie udawanych przedmiotów. Według naukowców stanowi to niepodważalny dowód na to, że przynajmniej niektóre naczelne potrafią postrzegać świat przez pryzmat wyobraźni. – To pokazuje, że nie jesteśmy jedynymi zwierzętami o tak złożonym życiu umysłowym – mówi Christopher Krupenye, współautor publikacji i psycholog poznawczy z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa. Wyobraźnia nie tylko u człowieka Ludzie zaczynają eksperymentować z wyobraźnią poprzez zabawę w udawanie. Dziecko tworzy lub przywołuje stan umysłu zwany reprezentacją wtórną, który różni się od otaczającej je rzeczywistości. Przez długi czas badacze byli przekonani, że zdolność do kreowania wyobrażonych scenariuszy jest cechą wyłącznie ludzką. Zdarzało się, że naukowcy obserwowali, jak młode szympansy żyjące w niewoli przesuwają po podłodze wyimaginowane klocki, a dzikie samice kołyszą patyki lub kłody niczym niemowlęta. Jak jednak podkreśla Amalia Bastos, psycholożka z Uniwersytetu St. Andrews w Szkocji i współautorka nowego badania nad bonobo, takich osobliwych zachowań nigdy wcześniej nie badano w warunkach eksperymentalnych. Wraz z zespołem postanowiła więc raz na zawsze rozstrzygnąć, co naprawdę kryje się za tymi relacjami. Czy małpy człekokształtne jedynie dobrze naśladują lub reagują na podpowiedzi badaczy? A może rzeczywiście potrafią angażować się w zabawę „na niby”? Aby znaleźć odpowiedzi na te pytania, badacze zwrócili się do Kanziego. Kanzi urodził się w 1980 roku w Yerkes Field Station przy Uniwersytecie Emory. Później trafił na Uniwersytet Stanowy Georgii, a w 2005 roku został przeniesiony do ośrodka badawczego Ape Initiative w Des Moines, w stanie Iowa. Zmarł w marcu 2025 roku. Przez 44 lata życia Kanzi dostarczył przełomowych odkryć naukowych dotyczących zdolności poznawczych naczelnych, wczesnych form wytwarzania narzędzi oraz ewolucyjnych korzeni języka. – Byliśmy Kanzim oczarowani. W naszej dziedzinie jest postacią absolutnie wyjątkową – wspomina Amalia Bastos. Ten niezwykle inteligentny bonobo potrafił reagować na polecenia słowne i porozumiewał się z badaczami za pomocą leksygramów oraz wskazywania. Dzięki temu był idealnym uczestnikiem eksperymentu. – Mogliśmy badać go niemal tak samo, jak testuje się małe dziecko pod kątem wyobraźni – wspomina Christopher Krupenye. Eksperyment przeprowadzono, gdy Kanzi miał 43 lata. Jak naukowcy testowali wyobraźnię bonobo? Podczas eksperymentu jeden z naukowców usiadł naprzeciwko Kanziego przy stole i ustawił między nimi pusty dzbanek oraz dwa przezroczyste kubki. Następnie „nalewał” wyimaginowany sok do każdego z nich, po czym udawał, że wlewa zawartość jednego kubka z powrotem do dzbanka. Na koniec zapytał Kanziego: „Gdzie jest sok?”. Kanzi z łatwością wskazywał właściwy kubek. Choć naukowcy zmieniali naczynie, w którym rzekomo znajdował się sok, bonobo w 68 procentach prób odpowiadał poprawnie. Aby potwierdzić, że Kanzi naprawdę rozumiał, iż w rzeczywistości kubki nie zawierają soku, naukowcy przeprowadzili drugą serię prób. Bonobo miał wybierać między pustym kubkiem a szklanką z prawdziwym sokiem pomarańczowym – i regularnie wybierał prawdziwy sok. Zespół badawczy odtworzył także pierwszy schemat eksperymentu, tym razem z wykorzystaniem „niby-winogron” umieszczonych w dwóch słoikach. Gdy badacz „opróżnił” jeden słoik, Kanzi musiał wskazać, gdzie znajdują się pozostałe owoce. Bonobo poprawnie odnajdywał fikcyjne winogrona w 69 procentach prób. Choć zwierzę nie było nieomylne, to – jak podkreśla Amalia Bastos – jego konsekwencja w śledzeniu różnych wyimaginowanych obiektów dowodzi niezwykłej zdolności do precyzyjnego wskazywania wymyślonych rzeczy. Czy Kanzi był wyjątkiem? Zdaniem Christine Webb, badaczki z Uniwersytetu Nowojorskiego zajmującej się zachowaniami społecznymi naczelnych, wyniki te dostarczają mocnych dowodów na to, że bonobo potrafią posługiwać się reprezentacją wtórną. Innymi słowy: rozumieją, na czym polega zabawa w udawanie. – Badanie to wpisuje się w nurt coraz liczniejszych dowodów naukowych potwierdzających, że nasi najbliżsi krewni są zdolni do złożonych procesów poznawczych, które niegdyś uznawano za cechę wyłącznie ludzką – podsumowuje Christine Webb. Nowe ustalenia sugerują, że zdolność do wyobrażania sobie udawanych scenariuszy i obiektów może sięgać okresu sprzed 6–9 milionów lat, kiedy żył ostatni wspólny przodek ludzi i bonobo. Otwiera to również możliwość, że małpy człekokształtne potrafią wykorzystywać wyobraźnię do innych celów – na przykład do wizualizowania przyszłych zdarzeń lub do odczytywania myśli innych osobników. Bonobo udowodniły już, że posiadają smykałkę do rozpoznawania braku wiedzy u innych. W 2025 roku zespół Krupenyego odkrył, że Kanzi i inne osobniki potrafiły bezbłędnie wyczuć, kiedy człowiek nie wiedział, gdzie ukryto smakołyki. Mimo to Kanzi nie musi być reprezentatywny dla całego gatunku – zwłaszcza dla osobników żyjących na wolności. W końcu ten małpi geniusz całe życie spędził w ośrodkach badawczych, w stałym kontakcie z naukowcami. Właśnie dlatego Natalie Awad Schwob, psycholożka porównawcza z Uniwersytetu Bucknell badająca procesy poznawcze naczelnych zastanawia się, czy inne bonobo – poza Kanzim – również posiadają tak wyraźną umiejętność korzystania z wyobraźni. – Chciałabym zobaczyć dane pochodzące od osobników dorastających w bardziej naturalnych warunkach, aby przekonać się, czy była to unikatowa umiejętność Kanziego, czy może inne bonobo również potrafią śledzić i wyobrażać sobie fikcyjne obiekty – mówi. Christopher Krupenye zgadza się co do konieczności przetestowania wyobraźni u innych małp człekokształtnych. Uważa, że możliwe jest przygotowanie układu doświadczalnego bez wskazówek werbalnych, dostosowanego do osobników mniej biegłych w komunikacji. Mimo to brak dalszego wkładu Kanziego będzie niepowetowaną stratą. – Dzięki temu, że tak chętnie i bogato komunikował się z ludźmi, oferował nam bezpośredni wgląd w umysł bonobo – wspomina Christopher Krupenye. – Przez całe jego życie nauczyliśmy się naprawdę wiele nie tylko o psychice małp, ale także o tym, co czyni ludzki umysł wyjątkowym. Źródło: National Geographic
Nowojorscy naukowcy zbudowali „lewitujące” kryształy czasu. Użyli styropianu i dźwięku
Zespół fizyków z Uniwersytetu Nowojorskiego zaobserwował nowy typ kryształu czasu – taki, którego cząstki lewitują na „poduszce” dźwięku, oddziałując ze sobą poprzez wymianę fal akustycznych. Ten konkretny kryształ czasu zbudowany jest ze styropianowych kulek „zawieszonych” w falach dźwiękowych, które działają jak lewitator akustyczny. A chociaż z pozoru odkrycie to ma niewielkie przełożenie na rzeczywistość, to stan materii zwany kryształem czasu legnie u podstaw przyszłej, zaawansowanej nauki i technologii.
Kryształ czasu to niedawno odkryty stan materii, w którym układ cząstek wykonuje regularny, powtarzający się ruch w czasie, bez bodźców z zewnątrz. Choć badania nad kryształami czasu dopiero raczkują, już teraz to naturalne i zadziwiająco stabilne źródło rytmu w pełnym chaosu świecie uznawane jest za przyszłość komputerów kwantowych, przechowywania danych i zaawansowanych badań biologicznych. Zanim przejdziemy do odkrycia naukowców z Uniwersytetu Nowojorskiego, przyjrzyjmy się samym kryształom czasu. Czym są kryształy czasu? Dla wielu z nas kryształy czasu to stworzony przez Artura Szyndlera system gier fabularnych, a dla innych, zanurzonych w uniwersum Star Treka to minerał z planety Boreth pozwalający przemieszczać się w czasie. W fizyce jest to egzotyczna faza materii, zaproponowana przez noblistę i profesora MIT Franka Wilczka w 2012 r. Atomy w krysztale czasu wykazują periodyczne zmiany w czasie, a nie tylko w przestrzeni, łamiąc przy tym symetrię translacji w czasie. W zwykłym krysztale, na przykład w diamencie albo w kryształku soli, atomy tworzą uporządkowaną, periodyczną sieć. Jeśli przesunie się taki uporządkowany wzór w przestrzeni o odpowiednią odległość, wygląda identycznie. W krysztale czasu zachodzi podobne zjawisko, jednak zamiast przesunięcia w przestrzeni wykonuje się przesunięcie w czasie. Złamanie symetrii przesunięcia w czasie Wszystko, co oscyluje w czasie, wymaga swoistego napędu. Wahadło czy huśtawkę należy pchnąć, prąd zmienny wymaga użycia generatora. Tylko kryształ czasu wpada w cykliczny rytm sam z siebie, a częstotliwość tego cyklu wynika z wewnętrznych oddziaływań między cząstkami. Fizycy mówią, że dochodzi tu do złamania symetrii przesunięcia w czasie. W zwykłej, intuicyjnej sytuacji, gdy coś wprawiamy w ruch, po pewnym czasie ruch ten powinien zanikać. A w przypadku kryształów czasu rytm pojawia się niejako samoistnie, utrzymuje się i nie wymaga sterowania. Na przestrzeni lat obserwowano lub tworzono różne typy kryształów czasu, a ich odmienne właściwości sugerują szeroki wachlarz potencjalnych zastosowań. Natomiast fizycy z Uniwersytetu Nowojorskiego zaobserwował właśnie kryształ czasu, którego cząstki lewitują na „poduszce” dźwięku, oddziałując ze sobą poprzez wymianę fal akustycznych. W tym procesie cząstki te łamią trzecią zasadę dynamiki Newtona. Mówi ona, że każdej akcji towarzyszy równa i przeciwnie skierowana reakcja – czyli że siły zawsze występują w zrównoważonych parach tej samej wartości, lecz przeciwnych kierunków. W odkryciu NYU kulki oddziałują bardziej niezależnie i nie muszą podlegać takim zrównoważonym siłom. Styropian i akustyczny lewitator Co istotne, te kryształy czasu można zobaczyć gołym okiem, ponieważ cały układ jest zawieszony na urządzeniu o wysokości około 30 centymetrów, które można trzymać w dłoni. Ten konkretny kryształ czasu składa się ze styropianowych kulek – podobnych do tych używanych w opakowaniach – zawieszonych w falach dźwiękowych, które działają jak „lewitator akustyczny”, początkowo utrzymując kulki nieruchomo w powietrzu. Jak wyjaśniają eksperci, fale dźwiękowe wywierają siły na cząstki – tak jak fale na powierzchni stawu mogą oddziaływać na pływający liść. – Możemy unosić obiekty wbrew grawitacji, zanurzając je w polu dźwiękowym zwanym falą stojącą – napisali badacze. – Kryształy czasu są fascynujące nie tylko ze względu na możliwości, ale także dlatego, że wydają się tak egzotyczne i skomplikowane. Nasz system jest niezwykły, ponieważ jest niesamowicie prosty – powiedział profesor fizyki David Grier, dyrektor NYU’s Center for Soft Matter Research i starszy autor pracy. W przyszłości kryształy czasu mogą służyć do wyjątkowo precyzyjnego odmierzania czasu niezbędnego w rozbudowanej elektronice, systemach satelitarnym, GPS czy nawet na giełdzie. Mogę też wesprzeć stabilne przechowywanie informacji i służyć do ochrony stanów kwantowych. Źródło: Physical Review Letters Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Kosmiczna matka” urodziła dziewięcioro zdrowych dzieci. Przełomowy eksperyment Chin
Na pokładzie statku kosmicznego Shenzhou-21 Chiny dokonały fundamentalnego eksperymentu na myszach. Po podróży w kosmos, mysz urodziła zdrowe młode. To ogromny krok naprzód w badaniach nad możliwościami reprodukcji ssaków.
31 października na chińską stację kosmiczną, znajdującą się około 400 kilometrów nad Ziemią, wysłano cztery myszy o numerach 6, 98, 154 i 186. Przez dwa tygodnie zwierzęta przebywały w warunkach mikrograwitacji oraz były narażone na oddziaływanie promieniowania kosmicznego. Po ich bezpiecznym powrocie, który nastąpił 14 listopada, naukowcy odnotowali przełomowe wydarzenie: 10 grudnia jedna z samic urodziła dziewięć zdrowych młodych. Czy można być matką po podróży kosmicznej? Mysz udowadnia, że tak Sukces ten ma ogromne znaczenie dla planowania przyszłych, wieloletnich misji załogowych na Marsa czy budowy stałych baz na Księżycu. Wcześniejsze eksperymenty ograniczały się zazwyczaj do wykorzystania plemników myszy poddanych działaniu warunków kosmicznych do zapłodnienia samic na Ziemi. W tym przypadku jednak samica, która przebywała na orbicie, zdołała wydać na świat zdrowe potomstwo. Sześć z dziewięciu maleństw przeżyło, co badacze uznają za normalny wskaźnik przeżywalności. Wang Hongmei z Instytutu Zoologii Chińskiej Akademii Nauk podkreśliła, że misja ta udowodniła, iż krótkotrwały pobyt w przestrzeni kosmicznej nie musi uszkadzać zdolności rozrodczych ssaków. Matka wykazuje prawidłowe instynkty, karmi młode, a małe myszy rozwijają się normalnie i są aktywne. Kosmiczny pech: myszy zostają na orbicie dłużej Misja Shenzou-21 była jednak pechowa. Nagła zmiana harmonogramu powrotu statku Shenzhou-20 spowodowała, że myszy musiały zostać w kosmosie dłużej, niż planowano. Groziło to wyczerpaniem zapasów żywności, ale znaleziono rozwiązanie. Na Ziemi w trybie awaryjnym testowano przydatność produktów przeznaczonych dla ludzkich astronautów, np. kukurydzy, orzechów czy skompresowanych herbatników. Ostatecznie za najbezpieczniejszy pokarm dla myszy uznano mleko sojowe. Jak żyły myszy w kosmosie? W mysich klatkach utrzymywano ziemski rytm dobowy (światło włączano o 7:00, a wyłączano o 19:00), a zaawansowany system sztucznej inteligencji na bieżąco monitorował aktywność, sen i spożycie pokarmu przez myszy. Zadbano nawet o to, by jedzenie było twarde, co pozwalało gryzoniom na naturalne ścieranie zębów. Dlaczego właśnie myszy? Wybór myszy jako obiektów badań wynika z ich wysokiego podobieństwa genetycznego do ludzi i szybkiego cyklu rozrodczego. Gryzonie te reagują na stres fizjologiczny w sposób zbliżony do ludzkiego, co czyni je idealnymi modelami do badania skutków dalekich podróży kosmicznych. Teraz badacze skupią się na długofalowej obserwacji „kosmicznych maluchów”, śledząc ich rozwój i sprawdzając, czy będą one w stanie samodzielnie wydać na świat kolejne pokolenia. Naukowcy chcą zrozumieć, czy promieniowanie kosmiczne wywołuje ukryte zmiany fizjologiczne lub genetyczne, które mogą ujawnić się dopiero w kolejnych pokoleniach. Choć ten jeden pomyślny poród nie odpowiada na wszystkie pytania, jest ogromnym krokiem naprzód. Źródło: Universe Today Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jak stworzyć wiarygodną ankietę? Wystarczy najpierw zapytać o dobre uczynki
Dobra ankieta jest podstawą wiarygodnych badań. Nie wszystko da się przecież zweryfikować na własne oczy: czasem trzeba uwierzyć respondentom. Problem jest taki, że oni… kłamią – szczególnie, gdy pyta się ich o niewygodne fakty dotyczące życia. Okazuje się jednak, że uczciwość ankiety wzrasta, gdy najpierw pytamy się o dobre uczynki. To ważna informacja dla wszystkich piszących prace naukowe.
Badacze z Uniwersytetu w Portsmouth udowodnili, że przypomnienie ludziom o ich dobrych uczynkach sprawia, że chętniej przyznają się do nielegalnych i niemoralnych zachowań. Ta technika może zrewolucjonizować badania opinii społecznej. Ankiety to najpopularniejsze narzędzie badawcze Popularność ankiet wynika z łatwego dostępu do szerokiego grona odbiorców oraz możliwość szybkiego pozyskania informacji. Sama liczba odpowiedzi nie gwarantuje jednak jakości – najbardziej ważna jest wiarygodność i to tutaj pojawia się problem. Okazuje się jednak, że nawet drobne modyfikacje projektowania ankiet mogą znacząco zwiększyć szczerość respondentów. Technika „moralnego licencjonowania”, czyli prosty sposób na szczerość w ankietach Badania opublikowane w czasopiśmie „Deviant Behavior” opisują test nowej i zaskakująco skutecznej metody zwiększającej wiarygodność ankiet. Technika ta opiera się na tzw. moralnym licencjonowaniu (ang. moral licensing) – mechanizmie psychologicznym sprawiającym, że po przypomnieniu sobie o swoich pozytywnych czynach ludzie są bardziej skłonni przyznawać się działań społecznie nieakceptowalnych. W eksperymencie uczestników najpierw pytano o pozytywne działania, takie jak posiadanie legalnych kont na serwisach streamingowych czy wizyty w kinie. Dopiero później padały pytania dotyczące zachowań nielegalnych – w tym piractwa cyfrowego. Osoby, które wcześniej przypominały sobie o wspieraniu przemysłu kreatywnego, znacznie częściej przyznawały się później do ściągania nielegalnych treści. Jak działa ten mechanizm? Moralne licencjonowanie działa na zasadzie kredytu. Osoby, które mają na koncie dobre uczynki, czują się bardziej usprawiedliwione podczas przyznawania się do zachowań, które normalnie mogłyby naruszyć ich obraz jako osoby moralnej. Dobry uczynek jest równoważony przez zły i ostatecznie w „systemie karmicznym”, a przynajmniej w jego wersji tworzonej przez nasze umysły, wychodzimy na „zero”. Co ciekawe, metoda ta okazała się szczególnie skuteczna w przypadku tematów wrażliwych, takich jak piractwo, oszustwa podatkowe czy nadużywanie alkoholu. Kobiety są bardziej skłonne do zatajania, ale do czasu Jednym z istotnych wniosków z badania było to, że kobiety w większym stopniu niż mężczyźni zaniżają prawdę w ankietach – szczególnie gdy pytania dotyczą kwestii moralnych. Dr Kate Whitman, badaczka z University of Portsmouth, wskazuje, że kobiety często chcą wypaść jak najlepiej w oczach innych, co powoduje większe zaniżanie niepożądanych odpowiedzi. Jednak po zastosowaniu moralnego licencjonowania – przypomnieniu o dobrych uczynkach – kobiety także znacznie chętniej przyznawały się do zachowań takich jak piractwo. To pokazuje, że odpowiednio skonstruowana, dobra ankieta może nie tylko poprawić jakość danych, ale też zniwelować różnice płciowe w deklaracjach. W jaki sposób moralne licencjonowanie wpłynie na naukę? Wyniki eksperymentu mogą wpłynąć na szeroki zakres dziedzin – od nauk społecznych, przez marketing, aż po badania polityczne i zdrowotne. Wszędzie tam, gdzie stosuje się ankiety jako główne narzędzie zbierania danych, technika moralnego licencjonowania może znacząco zwiększyć ich wiarygodność Praktyczne wskazówki: jak wprowadzić technikę moral licensing w ankiecie? Cieszyć się powinni także studenci, którzy często wykorzystują ankiety w swoich pracach naukowych. Zastosowanie omawianej w badaniu techniki nie jest trudne i nie wymaga zaawansowanej wiedzy psychologicznej. Według badaczy wystarczy rozpocząć badanie od pytań dotyczących pozytywnych, prospołecznych działań, które są częste i dostępne większości ludzi. Może to być pytanie np.: „Czy w ostatnim roku wsparłeś działalność kulturalną, kupując bilet do kina, na koncert czy do teatru?” Dopiero po serii pytań należy przejść do zagadnień bardziej wrażliwych. Wykorzystanie tego rodzaju technik sprawi, że dane z takich badań będą bardziej kompletne i dokładne. Źródło: Deviant Behaviour Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co się stanie, gdy przez twoje ciało przeleci mikroskopijna czarna dziura? Fizycy już wiedzą
Mikroskopijna czarna dziura przelatująca przez ciało człowieka brzmi jak motyw z horroru science fiction. Okazuje się jednak, że nawet taki obiekt nie musi być groźniejszy niż pocisk. Fizycy obliczyli, co dokładnie stałoby się w takim scenariuszu – i czy mamy się czego obawiać.
Przywykliśmy myśleć o czarnych dziurach jako o największych i najpotężniejszych obiektach we Wszechświecie. Jednak zgodnie z ogólną teorią względności Alberta Einsteina, do ich powstania niezbędne jest nagromadzenie dostatecznie dużej masy w odpowiednio małej objętości. Może to być objętość wyrażana nawet w pikometrach (jedna bilionowa metra). Temu, co by się stało, gdyby taka mikro-czarna dziura przeleciała przez ludzkie ciało, przyjrzał się Robert Scherrer, fizyk z Uniwersytetu Vanderbilta. Science fiction a rzeczywistość W 1974 roku w magazynie „Analog Science Fiction/Science Fact” ukazało się opowiadanie Larry’ego Nivena zatytułowane „The Hole Man”. Opowiada o zespole odkrywców i naukowców pracujących na Marsie. Bohaterowie odnajdują bazę Obcych, w której znajduje się wciąż działające urządzenie, prawdopodobnie służące do komunikacji poprzez oscylację fal grawitacyjnych. Jeden z naukowców sądzi, że wewnątrz urządzenia znajduje się mikroskopijna czarna dziura, lecz jego przełożony mu nie wierzy i szydzi z niego przy każdej okazji. Dochodzi do gwałtownej sprzeczki, w trakcie której przełożony wyłącza pole utrzymujące czarną dziurę, tym samym uwalniając ją. Ta spada prosto przez ciało przełożonego, raniąc go śmiertelnie wskutek sił pływowych i niezwykle małego „tunelu”, jaki czarna dziura tworzy w ciele, spadając w kierunku środka planety. Czarna dziura łagodniejsza niż pocisk z karabinu? Czy naprawdę mikroskopijna czarna dziura może zabić człowieka? Według nowych obliczeń Roberta Scherrera, fizyka z Uniwersytetu Vanderbilta, nawet czarna dziura o masie 100 miliardów ton wyrządziłaby mniej szkód niż pocisk kalibru 22. Najgorszy efekt wynikałby nie z samego obiektu, lecz z fali uderzeniowej, jaką wywoła przelot przez tkanki – podobnie jak ma to miejsce w przypadku strzału z broni palnej. Tylko skąd wziąć mikroskopijną czarną dziurę i jak mają się do tego tzw. pierwotne czarne dziury? Te mogły powstać jedynie z bardzo dużych zagęszczeń materii w pierwszych chwilach po Wielkim Wybuchu. Jak duże mogłyby być takie obiekty, czy mogłyby uderzyć w człowieka i jakie byłyby skutki? Ułamek średnicy atomu, ogromna masa Z obliczeń Scherrera wynika, że minimalna masa pierwotnej czarnej dziury, która mogłaby spowodować istotne obrażenia przy przelocie przez ciało, to około 140 miliardów ton. Mimo tak ogromnej masy, jej rozmiar byłby mikroskopijny – tzw. średnica Schwarzschilda wynosiłaby zaledwie 0,4 pikometra. Aby lepiej zrozumieć tę wielkość dodajmy, że średnica atomu wodoru to ok. 106 pikometrów. Zakładając, że taka mikro-czarna dziura przemieszczałaby się z prędkością około 200 km/s, nie wchodziłaby w silną interakcję z otaczającą tkanką. Fala uderzeniowa wywołana jej przelotem byłaby jednak porównywalna do fali od pocisku kalibru 22. Ale czarna dziura wywiera również siły pływowe, które są silniejsze przy bliższej stronie obiektu, a słabsze po dalszej. To właśnie te różnice prowadzą do rozciągania materii, czyli tzw. spaghettifikacji. Na poziomie ciała człowieka siły te są zwykle zbyt słabe, bo oddziaływania atomowe dominują nad grawitacją. Możemy spać spokojnie Wiemy już, że mająca masę 140 miliardów ton czarna dziura nie byłaby dla nas zbyt straszna. Zatem jak masywna musiałaby być, by realnie uszkodzić ludzkie ciało? Według wyliczeń Scherrera, aby czarna dziura mogła uszkodzić ludzkie tkanki siłami pływowymi, musiałaby mieć masę co najmniej 7 trylionów ton – porównywalną z masą planetoidy Iris. Dopiero wtedy jej grawitacja mogłaby uszkodzić najbardziej wrażliwe tkanki, np. mózg. Fala uderzeniowa wynikająca z przelotu takiej czarnej dziury wyrządziłaby znaczne szkody. Czy w takim razie mamy się czego bać? Robert Scherrer wyliczył, że prawdopodobieństwo trafienia człowieka przez taką czarną dziurę to ok. raz na kwintylion lat – czyli o wiele rzadsze niż cały dotychczasowy wiek Wszechświata (13,8 mld lat). Możemy spać spokojnie. Źródło: Science Alert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Trzy dni, które odmienią myślenie o nauce. Eksperyment jako narzędzie poznania
Zobaczyć niewidzialne, usłyszeć to, co zwykle niesłyszalne i zrozumieć, jak dużo jeszcze nie wiemy. Od 6 do 8 grudnia Katowice zamienią się w tętniącą życiem przestrzeń eksperymentów, wiedzy i inspirujących spotkań. To właśnie wtedy w Międzynarodowym Centrum Kongresowym odbędzie się Śląski Festiwal Nauki Katowice – wydarzenie, które z roku na rok coraz wyraźniej udowadnia, że nauka nie zna granic, a ciekawość to jej najważniejsze paliwo.
Czy można zmierzyć prędkość dźwięku, zrozumieć pszczelą nawigację lub „rozmowy” drzew? Kiedy rzeczywistość przerasta nasze narzędzia poznawcze, sięgamy po eksperyment. Eksperyment pozwala zajrzeć tam, gdzie nie sięga wzrok, i zrozumieć zjawiska, których istnienia czasem tylko się domyślamy. To właśnie on porządkuje chaos niepewności, dając nam szansę na rozpoznanie, nazwanie i przetestowanie tego, co jeszcze niewiadome. W czasach niepewności, zmian klimatycznych i rewolucji technologicznych, eksperymentowanie staje się nie tylko wyzwaniem, ale i koniecznością. Jak podkreśla prof. Koziołek, „eksperymentujemy nie tylko z ciekawości, ale i z przezorności. (…) Eksperymentujemy, żeby niepotrzebnie nie ryzykować.” W dniach 6–8 grudnia Międzynarodowe Centrum Kongresowe w Katowicach stanie się przestrzenią dla rozmaitych eksperymentów. Rozegra się tam prawdziwe naukowe widowisko. Ponad 25 scen, kilkaset stanowisk pokazowych, ponad 2000 naukowców i popularyzatorów nauki z całego świata – skala wydarzenia mówi sama za siebie. To już dziewiąta edycja Festiwalu, który co roku przyciąga tysiące uczestników i uznawany jest za jedno z największych popularnonaukowych wydarzeń w Europie. Psychologia, która zadaje trudne pytania Jednym z punktów programu tegorocznego Śląskiego Festiwalu Nauki Katowice będzie bez wątpienia widowisko otwarcia – spektakl „EXPERYMENT” w reżyserii Piotra Jankowskiego. Inspirowany eksperymentem więziennym prof. Philipa Zimbardo, stawia pytania, które nie dają łatwych odpowiedzi: co powoduje, że zwykli ludzie zaczynają zachowywać się w niezwykły sposób? Jak anonimowość wpływa na nasze zachowanie? Gdzie leżą granice badań i kiedy eksperyment staje się nieetyczny? Spektakl będzie nie tylko doświadczeniem artystycznym, ale też impulsem do głębokiej refleksji – po jego zakończeniu odbędzie się dyskusja zatytułowana „Granice pewności – do czego jesteśmy zdolni?”. Te wątki będą kontynuowane w zupełnie nowej przestrzeni Festiwalu – Laboratorium Psychologicznym. W jego programie znalazło się ponad dziesięć eksperymentów dotyczących m.in. wpływu wyglądu na samoocenę, fizjologicznych objawów stresu, działania uwagi czy społecznych uwarunkowań naszych wyborów. Uczestnicy będą mogli nie tylko obserwować przebieg badań, ale też wziąć w nich udział i przyjrzeć się z bliska, jak funkcjonują podstawowe procesy poznawcze. To także okazja, by poznać zasady rzetelnego eksperymentowania i wyzwania, z jakimi mierzą się badacze. Nowe wymiary nauki W tegorocznej edycji pojawią się nowości, które wykraczają poza klasyczne rozumienie popularyzacji nauki. Jedną z nich będzie strefa science fiction – przestrzeń spekulacji, inspiracji i krytycznego namysłu nad tym, dokąd zmierza świat. Spotkania z pisarzami – Rafałem Kosikiem, Michałem Cetnarowskim czy Magdaleną Salik – przeplatać się będą z premierą książki zawierającej niepublikowane rozmowy ze Stanisławem Lemem, koncertem muzyki z gry „The Invincible” oraz debatami o przyszłości miast i cyberbezpieczeństwie. Tu przyszłość spotyka się z nauką, a spekulacja przestaje być jedynie domeną fantastyki. Z kolei strefa filmowa – kolejna nowość tegorocznej edycji – udowodni, że kino nie istnieje bez eksperymentu. Będzie można porozmawiać z twórcami nominowanymi do Oscara, obejrzeć filmy i wziąć udział w debatach o języku kina, AI w filmie i przyszłości tego medium. Wszystko to zostało zorganizowane we współpracy ze Szkołą Filmową Uniwersytetu Śląskiego im. Krzysztofa Kieślowskiego. Podczas Festiwalu będzie można też odwiedzić strefę badań profilaktycznych, by wykonać proste badania i sprawdzić podstawowe parametry życiowe. Wspólne eksperymentowanie będzie się również toczyć w strefie rodzinnej i strefie seniorów – to przestrzenie zaprojektowane z myślą o budowaniu międzypokoleniowego dialogu wokół nauki i poznawania świata. Aż siedem głównych obszarów wiedzy – od kultury fizycznej (po raz pierwszy!), przez medycynę, nauki ścisłe, humanistyczne, techniczne, po sztukę i przyrodę – sprawi, że każdy znajdzie tu miejsce dla siebie. Wiedza z różnych perspektyw Nie każdy eksperyment musi odbywać się w laboratorium – czasem wystarczy rozmowa. Taką formę przybierze m.in. I Kongres POP Science, który zainauguruje nowy projekt integrujący środowisko popularyzatorów nauki w Polsce. Wspólne refleksje, wymiana doświadczeń i budowanie sieci współpracy to cele tego wyjątkowego wydarzenia, realizowanego na zlecenie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Oprócz Kongresu na Festiwalu odbędzie się też Akademia Kompetencji Popularnonaukowych – cykl szkoleń i warsztatów rozwijających umiejętności w zakresie komunikacji naukowej. Śląski Festiwal Nauki Katowice przyciąga światowe autorytety – w tym roku do Katowic przyjadą m.in. Katie Steckles z Manchester Metropolitan University, Michael Fowler z Technische Universität Berlin, prof. Takaharu Tezuka z Tokyo City University, prof. Davide Ruzzon z Uniwersytetu w Wenecji oraz prof. Włodzisław Duch z World Academy for Artificial Consciousness. Jedną z największych gwiazd Festiwalu będzie bez wątpienia dr Sławosz Uznański-Wiśniewski – astronauta Europejskiej Agencji Kosmicznej i drugi Polak w kosmosie. W Katowicach spotka się z publicznością m.in. podczas wspólnego wystąpienia z Arturem B. Chmielewskim, inżynierem i menedżerem projektów w NASA Jet Propulsion Laboratory, który od lat popularyzuje wiedzę o kosmosie. Wśród gości z Polski znajdą się też: Wojciech Mann, dr inż. Konrad Skotnicki (znany jako Doktor z TikToka), dr Agnieszka Jankowiak-Maik (Babka od Histy) oraz Maciej Makselon. Ostatnia trójka aktywnie zajmuje się promocją nauki w mediach społecznościowych. Na scenie „Silesian Hall of Fame” wystąpią natomiast wybitni badacze ze śląskich uczelni, którzy zaprezentują swoje projekty naukowe i podzielą się kulisami pracy badawczej. Od matematyki po sztukę, od nauk przyrodniczych po filozofię – różnorodność tematów będzie równie imponująca co poziom merytoryczny. Kultura eksperymentu Eksperyment to także pytanie o to, co dalej. Podczas Śląskiego Festiwalu Nauki Katowice nie zabraknie tematów dotyczących przyszłości szkolnictwa, transformacji uczelni, a także sztucznej inteligencji i jej miejsca w społeczeństwie. Rozmowy z udziałem naukowców, urzędników, edukatorów i artystów skupią się na pytaniach o granice – edukacji, etyki, wpływu technologii na człowieka. Debaty o historii kobiet, o literaturze i języku śląskim, o uzależnieniu od literatury i muzyki to dowód, że kultura i nauka mają dziś więcej wspólnego niż kiedykolwiek wcześniej. W ramach Festiwalu prowadzone są też inne wyjątkowe inicjatywy, m.in. liczne konkursy – od projektów naukowych i popularyzatorskich po rywalizacje językowe i kreatywne. Każda z nich daje uczestnikom szansę, by wejść w rolę badacza, odkrywcy, lidera lub twórcy. Wystarczy pomyśleć inaczej To nie jest zwykły Festiwal – to trzydniowa podróż przez naukę, która angażuje zmysły, emocje i wyobraźnię. Nauka ożywa tu na oczach uczestników, przybiera różne formy i pokazuje, że jej siłą jest otwartość, dialog i odwaga zadawania pytań. To przestrzeń dla eksperymentów – tych dziejących się w laboratorium, na scenie, przy stanowisku badawczym, ale też tych, które zachodzą w głowie: kiedy kwestionujemy, sprawdzamy, zmieniamy punkt widzenia. Bo najważniejszy eksperyment zaczyna się wtedy, gdy odważymy się pomyśleć inaczej. Udział w Śląskim Festiwalu Nauki jest bezpłatny. Część wydarzeń (m.in. udział w warsztatach oraz widowisko otwarcia) wymaga odrębnej rejestracji. Program Festiwalu dostępny jest na slaskifestiwalnauki.pl.
Przemawianie do mew może sprawić, że nie ukradną ci jedzenia. Nowe spojrzenie na komunikację z ptakami
Najnowsze eksperymenty udowadniają, że mewom można... przemówić do rozumu. Ton i sposób mówienia ma realny wpływ na zachowanie tych ptaków i może przesądzić o tym, czy skuszą się na jedzenie. To pierwszy taki przypadek wśród dzikiego gatunku zwierząt, który udowadnia, że odstraszanie nie wymaga przemocy fizycznej.
Mewy często próbują skraść przekąski nieuważnym spacerowiczom. Naukowcy z Uniwersytetu w Exeter postanowili sprawdzić, jak te inteligentne ptaki reagują na ludzkie głosy i czy można skutecznie zniechęcić je do kradzieży jedynie za pomocą komunikatów głosowych. Wyniki eksperymentu są zaskakujące i pokazują, że w kwestii ptaków wciąż wiele jeszcze pozostało do odkrycia. Jak głos człowieka wpływa na zachowanie mew? Zespół naukowców z brytyjskiego Exeter przeprowadził pionierskie badanie, którego celem było sprawdzenie, jak różne formy komunikacji głosowej wpływają na mewy i czy można dzięki nim – wykorzystując wyjątkową inteligencję tych ptaków – skutecznie odstraszyć je od kradzieży jedzenia. Badacze wyszli z założenia, że mewy srebrzyste żyjące w miastach muszą konkurować z innymi zwierzętami i ludźmi o ograniczone zasoby żywności. Z tego powodu nauczyły się obserwować nasze zachowania i interpretować sygnały, które mogą świadczyć o szansie na zdobycie pożywienia. Ciekawym przykładem tej inteligencji jest zdolność do rozróżniania, kiedy człowiek nie zwraca uwagi na swoje jedzenie – wtedy mewy szybciej podejmują próbę kradzieży. Potrafią także zidentyfikować sygnały zagrożenia, takie jak kontakt wzrokowy, energiczne ruchy czy podniesiony głos. Czy ptaki rozumieją, co się do nich mówi? Eksperyment naukowców polegał na wystawieniu mew na różne bodźce dźwiękowe w obecności pojemnika z frytkami. Gdy ptaki zbliżały się do jedzenia, odtwarzano im trzy nagrania – męskiego głosu wypowiadającego frazę: „Nie, zostaw, to moje jedzenie” spokojnym tonem, tego samego komunikatu w wersji wykrzyczanej oraz neutralnego śpiewu słowika jako próby kontrolnej. W badaniu wzięło udział 61 mew z dziewięciu nadmorskich miast Kornwalii. Wyniki okazały się zaskakujące: niemal połowa mew usłyszawszy krzyk, w ciągu minuty odlatywała od pojemnika z jedzeniem. Gdy odtwarzano im spokojny głos, tylko 15% ptaków odlatywało, jednak większość oddalała się pieszo, pozostając czujna. W trakcie emitowania głosu słowika aż 70% mew pozostawało w pobliżu. – Odkryliśmy, że mewy były bardziej czujne i mniej chętne do dziobania pojemników z jedzeniem, gdy odtwarzaliśmy im męski głos: niezależnie od tego, czy mówił, czy krzyczał – mówi dr Neeltje Boogert z Centrum Ekologii i Ochrony Przyrody z Uniwersytetu w Exeter. Nie trzeba krzyczeć, mewy doskonale znają nasze intencje Warto wspomnieć, że wszystkie nagrania użyte w eksperymencie odtwarzane były z tą samą głośnością: eliminowało to czynnik dynamiczny, który mógłby wskazywać, że ptaki boją się po prostu głośnych dźwięków. Decydujący był sposób wypowiadania słów, a nie natężenie głosu. Spokojne mówienie do ptaków nadal powstrzymywało je przed zbliżeniem się do jedzenia, jednak nie wywoływało tak gwałtownej reakcji stresowej. Ptaki tylko próbują przeżyć Naukowcy chcieli udowodnić, że do odstraszenia mew nie jest konieczna przemoc fizyczna. Wykorzystali oni głosy mężczyzn, ponieważ w większości to panowie popełniają przestępstwa przeciwko dzikim zwierzętom. – Nie chcemy, by ludzie krzywdzili mewy. Są gatunkiem wymagającym ochrony, a ten eksperyment pokazuje, że istnieją pokojowe sposoby ich odstraszania, które nie wymagają kontaktu fizycznego – przekonuje dr Boogert. Źródło: Biology Letters, National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Eksperyment ze stałym czasem letnim trwał krótko. Powód jego końca zaskakuje
Stały czas letni już kiedyś obowiązywał w USA. Eksperyment z lat 70. zakończył się szybciej, niż planowano. Powodem były tragiczne w skutkach poranki i narastające społeczne niezadowolenie.
Spis treści: Dlaczego USA wprowadziły czas letni Gdy USA spróbowały stałego czasu letniego Dlaczego stały czas letni się nie przyjął Spór o czas trwa nadal W 1974 roku Stany Zjednoczone spróbowały żyć przez cały rok w czasie letnim. Efekt? Ciemniejsze poranki i panika opinii publicznej. Ma tyle samo zwolenników co przeciwników — czas letni (DST) to trwający od dekad globalny eksperyment z manipulowaniem czasem. Około jedna trzecia krajów nadal go stosuje. Nie obywa się jednak bez kontrowersji. W 1966 roku rząd federalny w USA ujednolicił dwukrotne w roku przestawianie zegarków. Dziś mieszkańcy niemal wszystkich stanów – z wyjątkiem Hawajów i większości Arizony – „przestawiają się do przodu” w marcu i „cofają” w listopadzie. W ostatnich latach wiele stanów proponowało lub przyjmowało przepisy, by wprowadzić czas letni na stałe. Te przepisy nie mogą jednak wejść w życie bez zgody Kongresu. USA już jednak tego próbowały. W styczniu 1974 roku Amerykanie przestawili zegarki do przodu w eksperymencie zaplanowanym na prawie dwa lata – chodziło o oszczędność energii w obliczu nieoczekiwanego kryzysu naftowego. Zmiana szybko straciła społeczne poparcie – zauważa David Prerau, autor książki „Seize the Daylight: The Curious and Contentious Story of Daylight Saving Time”. Oto, co poszło nie tak, gdy Ameryka próbowała żyć w stałym czasie letnim. Dlaczego USA wprowadziły czas letni? Choć pomysł DST pojawił się jeszcze przed XX wiekiem, pierwszym krajem, który wprowadził go w skali całego państwa, były w 1916 roku Niemcy – z myślą o oszczędzaniu paliwa podczas I wojny światowej. USA poszły w ich ślady dwa lata później wraz z ustawą o czasie z 1918 roku. Akt nie tylko ustanowił pięć stref czasowych w kraju, lecz także wprowadził czas letni na część roku. Rozwiązanie dawało przemysłowi wojennemu i robotnikom dodatkową godzinę światła. Po zakończeniu wojny część o DST została jednak uchylona. Pomysł wrócił podczas II wojny światowej, gdy USA przyjęły całoroczny czas letni – tzw. czas wojenny” – od lutego 1942 do września 1945 roku. Po wojnie decyzję o jego stosowaniu pozostawiono stanom i miastom. Niespójności w lokalnym czasie wywoływały jednak chaos – zwłaszcza w transporcie i mediach. Rozwiązaniem była Ustawa o jednolitym czasie z 1966 roku, mająca „promować jednolity system czasu w całych Stanach Zjednoczonych”. W stanach, które zdecydowały się na zmianę, zegarki przestawiano o godzinę do przodu od ostatniej niedzieli kwietnia do ostatniej niedzieli października. Gdy USA spróbowały stałego czasu letniego Na początku lat 70. kraj zmierzył się z nowym kryzysem – ograniczonymi dostawami energii. Po wsparciu Izraela podczas wojny Jom Kippur państwa arabskie zrzeszone w OPEC nałożyły na USA embargo na ropę. Ceny paliwa wystrzeliły. Rząd federalny szukał sposobów na ograniczenie zużycia energii, m.in. poprzez obniżenie limitów prędkości na autostradach. Pojawił się kolejny pomysł. Skoro podczas wojny czas letni pomagał oszczędzać paliwo, to czemu by nie spróbować ponownie? Jak mówi Prerau, „w momencie wprowadzania nie budził większego sprzeciwu. Wydawał się rozsądny do przetestowania”. Kongres uchwalił odpowiednią ustawę w grudniu 1973 roku, a prezydent Nixon podpisał ją następnego dnia. Rozwiązanie miało obowiązywać prawie dwa lata. Początkowo Amerykanie je poparli: ogólnokrajowy sondaż z tamtego miesiąca wskazywał 79% zwolenników. Dlaczego stały czas letni się nie przyjął? Całoroczny czas letni od startu wywołał spore zamieszanie. Linie lotnicze w pośpiechu aktualizowały rozkłady. Setki turystów w Portoryko nie zdążyły na loty powrotne na kontynent, gdy zegarki przestawiono do przodu 6 stycznia. W ciągu kilku tygodni pojawiła się obawa, że oszczędzanie energii ma nieoczekiwany koszt: bezpieczeństwo. W wielu częściach kraju słońce wschodziło teraz dopiero około 8:30 lub później. Dzieci musiały iść do szkoły w ciemnościach. Agencja United Press International radziła, by najmłodsi nosili małe latarki, chodzili parami i używali elementów odblaskowych, żeby kierowcy ich widzieli. „The Hartford Courant” informował, że dzień po wejściu czasu letniego czworo nastolatków w Connecticut potrąciły samochody w drodze do szkoły. Na Florydzie, gdzie gubernator Reubin Askew bezskutecznie nakłaniał parlamentarzystów w Waszyngtonie do cofnięcia zegarków, w ciągu kilku tygodni samochody śmiertelnie potrąciły ośmioro uczniów. Poparcie społeczne runęło. W lutym za nowym harmonogramem opowiadało się już tylko 42% Amerykanów (dane National Opinion Research Center). Nie wszystkim jednak zmiana przeszkadzała. Mieszkanka Los Angeles, Terry McQuilkin, argumentowała, że jest korzystna dla osób pracujących do późna. – Za miesiąc czy dwa reszta z nas doceni czas letni, kiedy słońce będzie wschodzić o godzinie, o której się budzimy – napisała w liście do „Los Angeles Times”. Tymczasem National Safety Council informowała o braku zauważalnego wzrostu porannych ofiar śmiertelnych wśród uczniów między styczniem 1973 a styczniem 1974 roku (według United Press International). Rosnące obawy przyćmiły jednak potencjalne korzyści. Wkrótce po dymisji Nixona w związku z aferą Watergate w sierpniu 1974 roku Izba Reprezentantów zagłosowała za zakończeniem eksperymentu. Senat poszedł w jej ślady. Uznano, że choć polityka pozwoliła od stycznia do kwietnia 1974 roku oszczędzać szacunkowo około 15,9 mln litrów ropy dziennie (to odpowiednik ok. 100 000 baryłek dziennie), to niechęć społeczeństwa do ciemnych zimowych poranków przeważyła nad korzyściami – pisał „The New York Times”. Prezydent Gerald Ford podpisał nowelizację, która przywróciła czas standardowy od 27 października do ostatniej niedzieli lutego 1975 roku. Spór o czas trwa nadal Pół wieku później spór o DST trwa nadal. Choć federalnie narzucane daty początku i końca okresu czasu letniego zmieniały się z biegiem lat, niektórzy parlamentarzyści w USA wciąż zabiegają o całoroczny DST, a inni – o całoroczny czas standardowy. Sondaże dają mieszany obraz preferencji dorosłych Amerykanów. Najnowsze dane Gallupa sugerują jednak, że więcej osób woli drugie rozwiązanie. Zwolennicy federalnych przepisów wprowadzających stały DST od lat wskazują na potencjalne korzyści gospodarcze i więcej czasu na słońce popołudniami. Krytycy całorocznego czasu letniego podnoszą, że praktyka zaburza sen i może negatywnie wpływać na zdrowie. Matthew Kotchen, ekonomista z Yale School of the Environment, argumentuje, że w bilansie energetycznym DST może przynosić więcej szkód niż pożytku. Ostatecznie, jak mówi Kotchen, Amerykanie są w sprawie DST „dokładnie po dwóch przeciwnych stronach barykady”. – Myślę, że to, co mamy dziś, to mniej więcej złoty środek – podsumowuje. Źródło: National Geographic
Mikroby w kosmosie – czy bakterie z ludzkiego ciała przetrwają przeciążenie 30 g?
Ludzkość wysłała w kosmos mnóstwo bakterii. Mikroby znajdują się na rakietach, sondach kosmicznych, lądownikach i łazikach. Ale po raz pierwszy wysłaliśmy je celowo, by sprawdzić, czy szczepy niezbędne dla człowieka poradzą sobie w ekstremalnym środowisku.
Historia załogowych lotów kosmicznych rozpoczęła się 9 czerwca 1946 roku, gdy zdobyta przez Amerykanów w hitlerowskich Niemczech rakieta V-2 wyniosła poza umowną granicę kosmosu pierwszy żywy organizm. Tym żywym organizmem, a raczej całą chmarą, były muszki owocówki. Zasobnika nie udało się odzyskać, ale rok później powtórzono test. Okazało się, że muszki po podróży w kosmos mają się świetnie, a przeciążenia nie wywołały u nich żadnych znaczących zmian. Kosmiczny zwierzyniec Potem wysyłano w kosmos różnorodne zwierzęta: pająki, myszy, makaki, szympansy, psy, a nawet kota i żółwie. Oczywiście w międzyczasie wysłano też człowieka. Jednak na tym nie skończyło się badanie żywych organizmów, szczególnie tych najdrobniejszych. W 1960 roku Związek Radziecki wysłał na orbitę satelitę z bakteriami E.coli, Staphylococcus i Enterobacter/Aerobacter aerogenes. W 1992 roku wahadłowce pozwoliły na zbadanie pełnego cyklu rozwoju nicieni. 15 lat później w kosmos poleciały niesporczaki, a w ostatnich latach drożdże i archeony. A w 2022 roku australijscy badacze z Royal Melbourne Institute of Technology (RMIT) wysłali w kosmos spory bakterii Bacillus subtilis – mikroorganizmu wspierającego układ odpornościowy, zdrowie jelit oraz krążenie krwi. Wyniki długotrwałych analiz tego eksperymentu zostały właśnie opublikowane na łamach „Microgravity”. Co badano w najnowszym eksperymencie? Celem eksperymentu było sprawdzenie, jak bakterie poradzą sobie w warunkach startu, mikrograwitacji oraz ponownego wejścia w atmosferę. Jest to szczególnie ważne, ponieważ bakterie takie, jak B. subtilis, mogą okazać się niezbędne do długotrwałego podtrzymywania życia poza Ziemią, np. w przyszłych koloniach na Marsie. Dlaczego? Bo w naszych ciałach jest porównywalna liczba komórek ludzkich i tych bakteryjnych. Bez wielu z nich po prostu nie jesteśmy w stanie sprawnie funkcjonować, o czym przekonał się każdy, kto długo przyjmował antybiotyki. Bakterie niczym kierowcy Formuły 1 Australijscy badacze zapakowali szczepy B. subtilis do specjalnego pojemnika, który został zainstalowany na rakiecie. W trakcie startu bakterie były narażone na przeciążenia sięgające 13 g, sześciominutowy stan nieważkości na wysokości około 260 km oraz przeciążenia do 30 g przy ponownym wejściu w atmosferę, gdy rakieta obracała się z prędkością około 220 obrotów na sekundę. Dla porównania: kierowca Formuły 1 w szczycie zakrętu musi zmierzyć się z przeciążeniem 5 g, a na pilota myśliwca chwilami działa nawet 9 g. Innymi słowy 13 g, na jakie narażone były bakterie, to naprawdę dużo. Nie wspominając o 30 g, czyli przeciążeniu, przy którym wyłącza się elektronika, a ważący 70 kg na Ziemi człowiek zwiększa swój ciężar pozorny do dwóch ton… Co wykazał eksperyment? Mimo to po odzyskaniu próbek naukowcy stwierdzili, że struktura spor nie uległa uszkodzeniu, a bakterie rosły tak samo jak na Ziemi. – Nasze badania pokazały, że ten ważny dla ludzkiego zdrowia typ bakterii potrafi wytrzymać gwałtowne zmiany grawitacji, przyspieszenie i hamowanie – powiedziała profesor Elena Ivanova z RMIT, współautorka badania. – Poszerza to nasze zrozumienie wpływu lotów kosmicznych na mikroorganizmy zamieszkujące nasze ciała. Dzięki temu możemy projektować lepsze systemy podtrzymywania życia dla astronautów w czasie długich misji – kwituje badaczka. Niezawodne latające bakterie To pierwsze badanie, w którym mikroorganizmy faktycznie sprawdzono podczas lotu kosmicznego, a nie w symulacji laboratoryjnej. Wyniki mogą pomóc w opracowaniu niezawodnych systemów podtrzymywania życia – obejmujących recykling odpadów, produkcję żywności i uprawę roślin – podczas długoterminowych misji. Wcześniej mikroby badano na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS), gdzie spory przetrwały miesiące w próżni i pod wpływem promieniowania. Jednak ten eksperyment był pierwszym, który uwzględnił pełen cykl stresów rakietowych – od startu po lądowanie. Choć spory B. subtilis są wyjątkowo odporne, badanie stanowi punkt odniesienia dla testowania innych mikroorganizmów, bardziej bezpośrednio powiązanych z ludzkim zdrowiem i rolnictwem. – Nasze odkrycia mogą pomóc w opracowaniu skuteczniejszych misji poszukujących życia, umożliwiając identyfikację i badanie mikroorganizmów zdolnych do przetrwania w środowiskach, które dotychczas uważano za niegościnne — podsumowuje badaczka. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zarycz jak dinozaur. Kompozytorka z USA i Polak stworzyli przełomowy instrument
Kompozytorka z Teksasu na podstawie skamieniałości stworzyła interaktywny instrument, wydający dźwięki dinozaurów. Do projektu zaprosiła Polaka. Ich wspólne dzieło pozwala „zagrać” na czaszce korytozaura i zabrzmieć dokładnie tak jak on, miliony lat temu.
Choć naukowcy od lat próbują odtworzyć głosy dinozaurów, wciąż nikt nie wie na pewno, jak naprawdę brzmiały. Same skamieniałości, zachowujące tylko twarde tkanki organizmu, nie mogą odpowiedzieć na to pytanie jednoznacznie. Kompozytorka z USA i projektant o polskich korzeniach podjęli jednak wyzwanie i stworzyli przełomowe instrumenty „udające” dinozaury. „Chór dinozaurów” – jak zagrać na czaszce dinozaura Zagadka stała się inspiracją dla Courtney Brown, profesorki z Southern Methodist University w Teksasie (USA). Brown zajmuje się komputerową inżynierią dźwięku, a także występuje na scenie z instrumentami które sama zaprojektowała. Od ponad dekady buduje instrumenty wzorowane na czaszkach dinozaurów. Jej projekt „Dinosaur Choir” to próba połączenia nauki, sztuki i prehistorii w jedno doświadczenie muzyczne. Na ten pomysł Courntey Brown wpadła w 2011 r., podczas wizyty w muzeum w Nowym Meksyku. Tam usłyszała rekonstrukcję głosu parazaurolofa – roślinożernego dinozaura o charakterystycznym grzebieniu na głowie. Postanowiła zbudować instrument, który pozwoli interaktywnie wydobywać dźwięki dinozaurów, zamiast „suchej” rekonstrukcji. Jak tworzono „śpiewającą czaszkę” korytozaura? Pracę nad pierwszym instrumentem zaczęła w ramach doktoratu na Arizona State University. Wykorzystując tomografię komputerową czaszki młodego korytozaura, odtworzyła w technologii 3D jego grzebień i drogi oddechowe. Te części czaszki były dla dinozaura naturalnymi rezonatorami. Gotowy instrument Courtney Brown, obsługiwany podobnie do trąbki, generował odgłosy od delikatnych po potężne, przypominające ryk. Między 2011 a 2015 rokiem badaczka zbudowała jego kolejne wersje, udoskonalając materiały i brzmienie. Jej prace zostały wyróżnione m.in. na konkursie sztuki dźwięku w Austrii i zyskiwały coraz większy rozgłos. Do zespołu dołącza Polak Po kilkuletniej przerwie projekt odżył dzięki stypendium Fulbrighta w 2021 r., które umożliwiło współpracę z Polakiem – Cezarym Gajewskim z University of Alberta, specjalistą od projektowania przemysłowego i technologii 3D, absolwentem Uniwersytetu we Wrocławiu. Wspólnie stworzyli udoskonaloną replikę czaszki dorosłego korytozaura. Instrumenty wyposażono w nowy interfejs, nie wymagający bezpośredniego dmuchania w „trąbkę”. Wbudowane czujniki rejestrują drgania głosu i oddechu, zamieniając je w sygnały elektryczne. Te z kolei są przekształcane w fale powietrza przechodzące przez replikę czaszki. Kamera śledzi ruch ust, co dodatkowo wpływa na barwę odgłosów. View oEmbed on the source website Międzynarodowa kariera Dinosaur Choir W 2023 r. „Dinosaur Choir” zdobył trzecie miejsce na międzynarodowym konkursie w Georgii, a później prezentowany był na konferencji muzycznej w Australii, gdzie wzbudził ogromne zainteresowanie. Brown planuje udostępnić plany 3D do samodzielnego druku oraz bezpłatne oprogramowanie, które umożliwi zabawę w „muzykowanie na dinozaurze” za pomocą mikrofonu i kamery. Czy instrumenty-dinozaury zagrają w orkiestrze? Artystka myśli już o kolejnych projektach, m.in. o odtworzeniu głosu nodozaura – roślinożernego dinozaura opancerzonego, którego skamieniałość odkryto w Teksasie. Jego skomplikowane kanały nosowe na pewno wygenerują zupełnie nowe brzmienia. Według Courtney Brown „Dinosaur Choir” sprawdzi się jako element orkiestry symfonicznej. Już wcześniej zestawiła swoje instrumenty z tubą czy saksofonem. Jak podkreśla, gra na tych instrumentach to doświadczenie pozwalające poczuć empatię wobec istot, które dawno wyginęły. Źródła: Phys.org, Courtney Brown Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Udało się zbudować model bomby z czarną dziurą w środku. Jak to działa?
W 1969 roku Sir Roger Penrose – fizyk i laureat Nagrody Nobla z 2020 roku – zauważył, że cząstka przelatująca bardzo blisko wirującej czarnej dziury zyskuje energię. Kolejny fizyk – Jakow Zeldowicz – stwierdził, że wykorzystując i wzmacniając ten efekt można by stworzyć „bombę czarnych dziur”, uwalniającą tyle energii, co supernowa. Właśnie powstał pierwszy, na szczęście „zabawkowy”, model tego typu bomby.
Spis treści: Teoretyczne rozwiązanie w praktyce Badania profesora Ulbrichta Bomba jak supernowa Generując sygnał z szumu W laboratorium Uniwersytetu Southampton w Wielkiej Brytanii zbudowana została uproszczona wersja bomby z czarną dziurą. Pomysł bazuje na połączeniu obracającego się cylindra i cewek magnetycznych. Jak przekonują naukowcy z Uniwersytetu Southampton – badanie bomby może pomóc nam lepiej zrozumieć prawdziwe czarne dziury. Teoretyczne rozwiązanie w praktyce Bomba z czarnych dziur była przez ponad pół wieku czysto teoretycznym rozwiązaniem, w którym energia jest zwiększana przez czarną dziurę i uwięziona przez otaczające ją lustra, aż do momentu eksplozji. Za pomysłem stał sir Roger Penrose, który wyliczył, że cząstka przelatująca bardzo blisko wirującej czarnej dziury zyskuje energię ze względu na efekt ogólnej teorii względności, który powoduje, że czarna dziura przeciąga i przyspiesza czasoprzestrzeń wokół siebie. Dwa lata później inny fizyk, Jakow Zeldowicz, zrozumiał, że podobny proces może zachodzić na przykład, gdy światło porusza się wokół szybko obracającego się metalowego cylindra. Obliczył, że ten efekt „superradiancji” powinien występować tak długo, jak długo cylinder obraca się z tą samą częstotliwością co światło – ale jest to niewiarygodnie szybkie zjawisko. – Niemożliwe jest obracanie z tak zawrotną prędkością czegokolwiek, co zostało wykonanego z materii – powiedział profesor Hendrik Ulbricht z Uniwersytetu Southampton w Wielkiej Brytanii. To uczony, który stał za budową modelu bomby z czarną dziurą. Badania profesora Ulbrichta Główne zainteresowania badawcze Hendrika Ulbrichta koncentrują się wokół eksperymentalnych testów fundamentalnych teorii za pomocą eksperymentów naziemnych i tych prowadzonych w przestrzeni kosmicznej. Niektóre testy dotyczą zasady superpozycji, która stanowi podstawę mechaniki kwantowej. Inne eksperymenty dotyczą testowania wzajemnego oddziaływania mechaniki kwantowej i grawitacji. Grupa Ulbrichta prowadzi też kwantowe badania eksperymentalne nad przygotowaniem i analizą masywnych układów w stanach nieklasycznych za pomocą różnych technik. Są pionierami tak zwanych lewitujących eksperymentów opto- i magneto-mechanicznych, w których światło i pola magnetyczne są wykorzystywane zarówno do łapania, jak i kontrolowania nano- i mikrocząstek w próżni. Bomba jak supernowa Według idei Zeldovicha, otaczając obracający się cylinder cylindrycznym lustrem, wzmocniona energia może być odbijana i gromadzona w pętli dodatniego sprzężenia zwrotnego, aż zostanie uwolniona. Bazując na tym profesor Ulbricht uznał, iż można byłoby stworzyć „bombę czarnych dziur”, uwalniającą tyle energii, co supernowa. Działałoby to nawet bez zewnętrznego źródła energii, ponieważ czarna dziura wzmacniałaby niewielkie fluktuacje elektromagnetyczne w samej próżni kosmicznej, skutecznie wytwarzając energię z szumu. Wszystko to pozostawało teoretyczne, aż do chwili, gdy Ulbricht wraz ze swoją grupą badawczą znalazł sposób na zademonstrowanie pętli sprzężenia zwrotnego Zeldovicha przy użyciu obracającego się aluminiowego cylindra i pól magnetycznych. Ulbricht zbudował pierwszy prototyp podczas pierwszego lockdownu Wielkiej Brytanii w 2020 roku. – Wszystko było zamknięte, a ja naprawdę się nudziłem i chciałem coś zrobić. Opracowałem zbudowałem konfigurację i zacząłem przeprowadzać odpowiednie eksperymenty, po czym zobaczyłem wzmocnienie. Byłem tak bardzo podekscytowany, że właściwie można powiedzieć, że uratowało mnie to podczas pandemii – komentuje naukowiec. Generując sygnał z szumu Następnie zwerbował kolegów do zbudowania solidniejszego zestawu eksperymentalnego. Składa się on z obracającego się aluminiowego cylindra napędzanego silnikiem elektrycznym, otoczonego trzema warstwami metalowych cewek wytwarzających pole magnetyczne, które również obraca się wokół cylindra z podobną prędkością. W tym układzie cewki działają jak lustro, a pole magnetyczne jak światło i, zgodnie z przewidywaniami Zeldovicha, wytworzyło to jeszcze większe pole magnetyczne emanujące z cylindra. Ulbricht i jego zespół wykazali, że nawet bez cewek wytwarzających zewnętrzne pole magnetyczne na początku, konfiguracja nadal generowałaby sygnał rozbiegowy w otaczających cewkach, podobnie jak teoretyczny przykład czarnej dziury bez zewnętrznego źródła energii. – Zasadniczo generujemy sygnał z szumu, a to jest to samo, co dzieje się w propozycji bomby z czarną dziurą – wyjaśnia Ulbricht. – Uzyskanie dokładnych pomiarów tego procesu w laboratorium ma realne odzwierciedlenie w fizyce czarnych dziur – mówi profesor Vitor Cardoso z Uniwersytetu Lizbońskiego w Portugalii i jeden z członków grupy Ulbrichta. Chociaż wersja laboratoryjna jest tylko analogiem, może pomóc fizykom zrozumieć, w jaki sposób prawdziwe czarne dziury przekazują energię otaczającym je cząstkom. Mogłoby to pomóc przetestować teoretyczne koncepcje dotyczące niewidocznych jeszcze pól cząstek, takich jak te, które powodują powstanie ciemnej materii. – Superradiancja zamienia czarne dziury w detektory cząstek, i to znacznie lepsze niż Wielki Zderzacz Hadronów w CERN – podsumowuje Cardoso. Pozostaje tylko pytanie, czy testy laboratoryjne na zawsze pozostaną testami? W końcu bomba atomowa początkowo też była tylko rozwiązaniem teoretycznym. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Z paryskiej ulicy w kosmos. Jak bezdomna Félicette została pierwszą kocią astronautką
Zanim człowiek rozpoczął podbój przestrzeni kosmicznej, drogę przecierały mu zwierzęta. Félicette była pierwszym i jak dotąd jedynym kotem, który odbył lot suborbitalny. Choć misja zakończyła się sukcesem, dalsze losy francuskiej kotki trudno nazwać happy endem.
W tym artykule: W kosmos latały psy, szympansy i tylko jeden kot W kosmos miał polecieć kot Felix, ale uciekł Kotka w kosmosie spędziła 10 minut Kotka-astronautka zdobyła sławę, ale szybko zmarła Kosmiczna kotka doczekała się pomnika Historia wysyłania zwierząt w kosmos zaczęła się w dniu, w którym skonstruowana przez Wernhera von Brauna rakieta V2 wyniosła na wysokość 109 km muszki owocówki. Doszło do tego 20 lutego 1947 roku, na poligonie rakietowym w White Sands w USA. Chociaż rakieta straciła stabilność w wyższych partiach atmosfery, pojemnik z kosmicznymi muszkami wrócił na Ziemię cały. Same owady przeszły lot bez szwanku. Udowodniły w ten sposób, że – przy zachowaniu pewnych zasad bezpieczeństwa – organizmy żywe mogą przetrwać lot kosmiczny. W kosmos latały psy, szympansy i tylko jeden kot Po muszkach owocówkach w kosmos poleciały jeszcze m.in. myszy, szczury, żółwie i wiele innych zwierząt. Związek Radziecki testował możliwość przetrwania lotu kosmicznego na bezpańskich psach. Jednym z nich była słynna Łajka. Stany Zjednoczone używały do tego szympansów. Za to Francuzi wymyślili, że w kosmos wyślą koty. Niesporczaki i małe kałamarnice lada dzień polecą w kosmos. Czeka je szereg eksperymentów Mimo że największa sława przypadła Łajce, to nie ona była jednym ani nawet pierwszym organizmem zwierzęcym wysłanym w kosmos. Od tamtej pory podobnych misji były dziesiątki. Félicette została zwerbowana do francuskiego programu kosmicznego wraz z 13 innymi kotami prosto z ulic Paryża. Naukowcy z Centre d’Enseignement et de Recherches de Médecine Aéronautique (CERMA) przez kilka miesięcy określali parametry zdrowotne kotów. Oceniali m.in. działanie mózgu, wrażliwość na przeciążenia, sprawdzali wydolność organów wewnętrznych. Starali się stworzyć możliwie szczegółową bazę kocich danych. W kosmos miał polecieć kot Felix, ale uciekł Sam trening kocich astronautów przypominał ten ludzki. Nie obyło się bez testów w wirówkach grawitacyjnych i komorach dekompresyjnych. Wreszcie po kilku miesiącach badań i treningów, 18 października 1963 roku, koty zostały przetransportowane do Algierii. Tam czekała już francuska rakieta Véronique AGI 47. Jednak zgodnie z planem to nie Félicette miała nosić zaszczytne imię pierwszego kota w kosmosie. Do pionierskiego lotu wytypowano kocura o imieniu Felix. Ten jednak nie kwapił się do zostania bohaterem narodowym. Zwyczajnie uciekł badaczom tuż przed przygotowaniem do startu. Wówczas jego miejsce zajęła Félicette. Kotka w kosmosie spędziła 10 minut 60 lat temu mieszczona w specjalnym kontenerku kotka została przetransportowana na stanowisko startowe i umieszczona w zasobniku rakiety. Chociaż silnik rakiety pracował tylko 42 sekundy, pozwoliło to na wzniesienie się na wysokość 157 km nad powierzchnię Ziemi. Oznacza to, że kotka była w kosmosie. Za granicę przestrzeni kosmicznej uważa się bowiem wysokość 100 km, licząc od poziomu morza. Suborbitalny lot Félicette trwał nieco ponad 10 minut, po czym kapsuła szczęśliwie powróciła na Ziemię. Kotka-astronautka zdobyła sławę, ale szybko zmarła Kotka w kosmosie przeżyła lot. Jej kapsuła opadła na Ziemię na spadochronie. Takiego szczęścia nie miał drugi, bezimienny kot, którego Francuzi próbowali wysłać w kosmos 24 października 1963 r. Doszło jednak do awarii rakiety, a kot zginął podczas twardego lądowania. Reszta kotów zakwalifikowanych do programu została poddana eutanazji. Wyjątkiem była kotka, którą nazwano Scoubidou. Została ona maskotką zespołu naukowego CERMA. Félicette też zamieszkała w CERMA, gdzie, poza przechodzeniem testów kontrolnych, miała status celebrytki. Zmarła jednak dwa miesiące po locie w kosmos – podczas operacji usunięcia elektrod, które przed misją wszczepiono jej do mózgu. Przez pewien czas stała się bohaterką narodową. Jej zdjęcia obiegły francuską prasę, trafiły na pocztówki. Telewizja wyemitowała nawet film o dzielnej astronautce. Można go obejrzeć w serwisie Francuskiego Instytutu Audiowizualnego (INA). Kosmiczna kotka doczekała się pomnika Jej sława nie wyszła jednak poza Francję. Świat był skupiony na kosmicznym wyścigu między USA a ZSRR oraz biciu kolejnych rekordów. Jednak całkiem niedawno kotka w kosmosie znów trafiła do mediów. Rakieta Vulcan wyniesie w kosmos DNA twórców i fanów "Star Treka". Czas na kosmiczne pochówki? Po kosmicznej turystyce przyszedł czas na kosmiczne pochówki. Jeszcze w tym roku w kierunku Słońca powędruje 150 kapsuł z prochami, próbkami DNA oraz wiadomościami od fanów i twórców kul... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/f4ae0b50a05be9635bb82897ecca27d0177f8a13-480197e.jpeg" width="800" height="561" alt="Rakieta Vulcan wyniesie w kosmos DNA twórców i fanów Star Treka. Czas na kosmiczne pochówki? (fot. United Launch Alliance)" title="Rakieta Vulcan wyniesie w kosmos DNA twórców i fanów Star Treka. Czas na kosmiczne pochówki? (fot. United Launch Alliance)" /> W grudniu 2019 roku na terenie Międzynarodowego Uniwersytetu Kosmicznego w Strasburgu odsłonięto pomnik Félicette. Wykonał go rzeźbiarz Gill Parker. Za pomysłem upamiętnienia kotki stał Matthew Serge Guy, znawca historii astronautyki. Pomysł pomnika urzekł ponad 1100 osób, które wpłaciły na ten cel łącznie około 57 tys. dolarów. Na pomniku kotka siedzi na piłce wyglądającej jak Ziemia. Z naszych obserwacji wynika jednak, że zapewne wolałaby siedzieć w pudełku. Źródło: Space.com. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. ###gallery-end######gallery-end######gallery-end######gallery-end######gallery-end######gallery-end###
Innowator, o którym nigdy nie słyszeliście. Był oskarżany o szarlatanerię, wymyślił badania z kontrolowaną próbą
Zgoda pacjenta na terapię, publikowanie wyników doświadczeń niezależnie od rezultatu, badania kliniczne z kontrolowaną próbą - to wszystko podstawy współczesnych testów medycznych. Jak się właśnie okazało, opracował je pewien mało znany Brytyjczyk jeszcze w XVIII wieku. Francis Hauksbee młodszy opublikował swoje rewolucyjne propozycje w formie broszury.
Spis treści: Ciężki los pioniera medycyny Jak powinno się sprawdzać skuteczność lekarstwa? Innowator czy naśladowca? Pierwsze badania kliniczne cztery lata później Trzysta lat temu medycyna dopiero raczkowała. Ból gardła, przeziębienie, ale też zapalenie oskrzeli czy gruźlicę leczono alkoholowymi nalewkami z dodatkiem opium. Lekarze bez oporów podawali pacjentom rtęć albo arszenik. W użyciu był wyciąg z cykuty, czyli szaleju jadowitego. Właściwości lecznicze przypisywano nawet pokrzykowi wilczej jagodzie – roślinie, której wszystkie części są trujące. Trudności sprawiało samo wykazanie, co pacjentom pomaga, co zaś szkodzi. Lekarze nie prowadzili badań w dający się zweryfikować sposób i nie publikowali ich wyników. Za to nie wahali się wychwalać wynalezionych przez siebie cudownych środków w formie ogłoszeń i reklam. Francis Hauksbee młodszy (1678–1763), wykładowca i konstruktor instrumentów naukowych, miał ambicje zrewolucjonizować leczenie chorób wenerycznych. A także na tym zarobić. Razem ze swoim partnerem biznesowym, aptekarzem Johnem Watsonem, opracował nową terapię. Wbrew obowiązującej wówczas wiedzy nie opierała się ona na podawaniu rtęci. Terapia składała się z dwóch pigułek, z których jedną był środek wywołujący biegunkę. Nie wiadomo, co wchodziło w skład drugiej. Ciężki los pioniera medycyny Hauksbee sam nie był lekarzem. Co gorsza, nie był również formalnym członkiem Królewskiego Towarzystwa, czyli najważniejszego wówczas brytyjskiego towarzystwa naukowego. W tej instytucji pełnił jedynie funkcję urzędnika. Być może to sprawiło, że jego nowe propozycje medyczne nie zostały wzięte na serio. Nikt z ówczesnych szanujących się lekarzy nie skierował do obu innowatorów swoich pacjentów. Hauksbee zaś doczekał się łatki szarlatana, promującego alternatywną medycynę. I wtedy właśnie postanowił odpowiedzieć swoim adwersarzom na piśmie. Zgodnie z duchem epoki odpowiedź przybrała formę broszury. Autor zatytułował ją „Dalszy opis skutków medycyny alternatywnej pana Hauksbee’ego” (ang. A Further Account of the Effects of Mr. Hauksbee's Alterative Medicine). To właśnie dzieło zostało teraz przeanalizowane przez naukowców z Brighton and Sussex Medical School oraz Royal Sussex County Hospital. Po analizie Max i Sarah Cooper oddali Hauksbee’emu honory jako pionierowi, który jako pierwszy spisał podstawowe zasady badań klinicznych z próbą kontrolowaną. Jak powinno się sprawdzać skuteczność lekarstwa? Broszura Hauksbee’ego pochodzi z 1743 roku. Jej autor proponuje, by do badań wybrać dwunastu pacjentów z chorobą weneryczną w stadium dającym nadzieję na wyleczenie. Sześciu powinno otrzymać lek opracowany przez Hauksbee’ego (za darmo). Sześciu zaś pozostałych lekarstwa zalecane przez innych medyków. W czasie leczenia wszystkim pacjentom powinno się zapewnić odpowiednie posiłki i noclegi. Chorzy winni też wyrazić zgodę na terapię. Hauksbee uważał, że przed jej rozpoczęciem oraz w trakcie pacjentów mogliby badać wszyscy zainteresowani lekarze. Rezultaty zaś należy spisać i opublikować w czasopiśmie naukowym – niezależnie od tego, jakie były. Hauksbee podkreślał konieczność przejrzystości: przypadki pacjentów i ich wyniki powinny być dostępne do wglądu i oceny opinii publicznej. Jego zdaniem pacjentów należy też monitorować już po zakończeniu terapii, by upewnić się że faktycznie zostali wyleczeni długoterminowo. Innowator czy naśladowca? Ile z tego było wówczas nowością? Hauksbee użył określenia „Experimentum Crucis” – czyli decydujący eksperyment. Zwrot ten stosowali już Robert Boyle i Izaak Newton. Do jasnego przedstawienia danych z badań obserwacyjnych sto lat wcześniej wzywał z kolei Francis Bacon. Hauksbee miał więc swoich poprzedników. Jego główną motywacją była promocja własnego lekarstwa i odparcie zarzutów o szarlatanerię. Nie zmienia to jednak faktu, że broszura, wraz z zaleceniami prowadzenia badań ujętymi w precyzyjne dziesięć punktów, była pionierska. Co ciekawe, nie wiadomo przy tym, czy Hauksbee kiedykolwiek sam zastosował opisane przez siebie zasady w praktyce. Pierwsze badania kliniczne cztery lata później Nie jest jednak wykluczone, że jego dzieło wywarło głęboki wpływ na historię medycyny. Zaledwie cztery lata po jego ogłoszeniu, w 1747 roku, James Lind, chirurg Royal Navy, przeprowadził pierwsze w historii badania z próbą kontrolowaną. Były to słynne eksperymentalne testy kliniczne, które wykazały, że cytrusy pomagają chorym na szkorbut. Założenia eksperymentalne Linda bardzo przypominały zalecenia Hauksbee’ego. W badaniu wzięło w nich udział dwunastu chorych marynarzy, których podzielono na pary. Każda para otrzymała inne środki mające zwalczyć szkorbut. Tak jak zalecał Hauksbee, Lind kontrolował posiłki chorych. Autorzy artykułu o broszurze Hauksbee’ego podkreślają, że mogła być ona dla Linda inspiracją. Źródła: phys.org, Notes and Records: the Royal Society Journal of the History of Science Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Obawiano się, że to urządzenie zniszczy świat. Kto stoi za Wielkim Zderzaczem Hadronów?
Urządzenie badające Wielki Wybuch może zniszczyć Ziemię – głosił nagłówek w 1999 roku, kiedy w USA uruchamiano Relatywistyczny Zderzacz Ciężkich Jonów. W podobnym tonie niektóre media informowały o uruchomieniu Wielkiego Zderzacza Hadronów w Europie. Kto stoi za jego budową i czy faktycznie coś nam groziło?
Spis treści: Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów? Kim był twórca Wielkiego Zderzacza Hadronów? Teorie spiskowe na temat Wielkiego Zderzacza Hadronów LHC i jego eksperymenty Z wizytą w Wielkim Zderzaczu Hadronów 10 września 2008 roku fizycy na całym świecie z niecierpliwością oczekiwali na uruchomienie największej maszyny na świecie – Wielkiego Zderzacza Hadronów (LHC, Large Hadron Collider). Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów? LHC to kolisty zderzacz protonów o długości dwudziestu siedmiu kilometrów zbudowany w CERN-ie niedaleko Genewy, sto metrów pod ziemią na granicy między Francją a Szwajcarią. Urządzenie powstało w formie pomysłu w 1984 roku, jego budowa została zatwierdzona przez Radę CERN-u w 1994 roku. Po ćwierć wieku prac miała po raz pierwszy przyspieszać protony. Dla walijskiego fizyka Lyndona („Lyna”) Evansa, który nadzorował LHC jako dyrektor projektu od momentu jego powstania w 1994 roku, było to zwieńczenie całej kariery w budowaniu akceleratorów cząstek. Kim był twórca Wielkiego Zderzacza Hadronów? Evans sprawia wrażenie osoby skromnej, życzliwej i praktycznej. Ta skromność polega na rzadkim wspominaniu w wywiadach o własnej karierze, ale pseudonim trochę zdradza jego charakter. „Atomowy Evans” to niepowstrzymana siła stojąca za LHC. Evans pracuje w CERN-ie od 1969 roku. Jednak w trakcie kariery był wszędzie tam, gdzie potrzebowano jego wiedzy, podążając za zderzaczami o coraz wyższych energiach: od supersynchrotronu protonowego 300 GeV w CERN-ie po Tevatron w Fermilabie i Nadprzewodzący Superzderzacz w Teksasie. Kiedy prace nad tym ostatnim zostały wstrzymane, LHC okazał się przyszłością fizyki cząstek, a urzeczywistnienie tego projektu stało się racją bytu Evansa. „Naukowiec nie może osiągnąć nic większego” – wyznał. Evans ma świadomość ogromu swych dokonań i wciąż czuje się onieśmielony za każdym razem, gdy wchodzi do tunelu LHC. Jego funkcja przy budowie zderzacza polegała na nadzorowaniu około dwóch i pół tysiąca pracowników CERN-u oraz kolejnych trzystu naukowców i inżynierów z Rosji, Chin, Stanów Zjednoczonych i innych krajów, które zbudowały podzespoły do tego akceleratora. Evans wspomina, że kiedy spotkał się z prezydentem Chin, pomyślał sobie: „Nieźle jak na faceta z Aberdare!”. Teorie spiskowe na temat Wielkiego Zderzacza Hadronów Niestety, nie wszyscy byli tak podekscytowani uruchomieniem LHC jak Evans i jego współpracownicy. W trakcie przygotowań do tej historycznej chwili niektóre serwisy informacyjne pełne były nagłówków w rodzaju: Fachowcy zapewniają, że „nie zniszczą Ziemi” i skupiły się na propagowaniu pomysłu, że LHC może stworzyć czarną dziurę i zniszczyć nas wszystkich. Koncepcja ta opierała się na pewnej sprawie sądowej pomijającej ugruntowaną wiedzę i mającej na celu niedopuszczenie do uruchomienia maszyny. Ten rodzaj teorii spiskowej dochodzi do głosu za każdym razem, gdy rozpoczyna działanie nowy duży akcelerator. Urządzenie badające Wielki Wybuch może zniszczyć Ziemię – głosił nagłówek w 1999 roku, kiedy w Stanach Zjednoczonych uruchamiano akcelerator o nazwie Relatywistyczny Zderzacz Ciężkich Jonów. Oczywiście nadal działa bez przeszkód. Promieniowanie kosmiczne przez cały czas bombarduje Ziemię z kosmosu cząstkami o znacznie wyższych energiach – tysiące razy większych niż wiązki Wielkiego Zderzacza Hadronów – i dzieje się tak przez całe pięć miliardów lat istnienia Ziemi. Różnica polega na tym, że LHC tworzy te wysokoenergetyczne zderzenia celowo, na żądanie i znacznie częściej niż promienie kosmiczne. Cała społeczność fizyków cząstek elementarnych wiązała swoje nadzieje na nowe odkrycia z tymi zderzeniami. Szukali nie tylko bozonu Higgsa – brakującego elementu Modelu Standardowego – ale wszystkiego, co mogła zawierać natura, a co leżało poza naszym obecnym rozumieniem fizyki. LHC i jego eksperymenty Na obwodzie LHC znajdują się cztery główne eksperymenty zwane: ATLAS (A Toroid LHC ApparatuS), CMS (Compact Muon Solenoid), ALICE (A Large Ion Collider Experiment), LHCb (Large Hadron Collider beauty experiment). Ich cele badawcze obejmują niemal wszystkie ważne pytania w fizyce cząstek elementarnych, od istnienia ciemnej materii po powód tego, że widzimy wokół siebie więcej materii niż antymaterii. Budowa LHC i jego eksperymentów przebiegała w zupełnie odmienny sposób. Podczas gdy LHC był w 80% dostarczony przez CERN, przy około dwudziestoprocentowym udziale partnerów, to eksperymenty – składające się z ogromnych detektorów cząstek – zorganizowano odwrotnie. Zostały zbudowane przez niezależne grupy naukowców z całego świata, którzy połączyli siły, tworząc duże międzynarodowe współpracujące ze sobą zespoły, przy czym CERN zapewniał około dwudziestu procent wkładu prac, w tym podziemne pieczary i infrastrukturę. ATLAS jest eksperymentem położonym najbliżej głównej siedziby CERN-u w Meyrin, który zwiedzający czasami mogą zobaczyć, jeśli mają wystarczająco dużo szczęścia, aby załapać się na wycieczkę po ośrodku. Wchodzi się do niego przez niepozorne drzwi do magazynu; goście pokonują korytarz wielkości katedry w kierunku ogromnej okrągłej dziury w podłodze. Przez barierkę widać tylko ciemność. Powyżej znajduje się ciężki metalowy dźwig ze wzmocnionej stali służący do przenoszenia całych ciężarówek w głąb Ziemi. Każdy element eksperymentu ATLAS został spuszczony przez takie szyby i poskładany jak ogromny, chłodzony ciekłym helem statek w butelce. Z wizytą w Wielkim Zderzaczu Hadronów Turyści przechodzą przez niebieską metalową klatkę o industrialnym wyglądzie, by dotrzeć do srebrnych drzwi windy. Tutaj każdy musi założyć niebieski kask z napisem „CERN”. Potem przychodzi czas na zjazd w dół: sto metrów w głąb Ziemi. Emocje narastają, gdy wychodzi się z windy na brzęczący pod stopami metalowy chodnik. Za rogiem znajduje się ściana rozciągająca się na wiele kondygnacji w górę i w dół. Tylko że tak naprawdę to nie jest ściana. Pokrywają ją kable i elektronika i wkrótce zdajemy sobie sprawę, że mamy do czynienia z szeregiem koncentrycznych warstw technologii detektorowej. Oto detektor ATLAS. Przy czterdziestu sześciu metrach długości i dwudziestu pięciu metrach średnicy jest często porównywany do rozmiarów katedry, ale te liczby nie są w stanie przygotować nas na to, jak ogromny jest w rzeczywistości. Zwiedzający próbują zrozumieć jego wiele warstw, od detektorów pikselowych dających precyzyjne ślady cząstek w środku, po komory mionowe na brzegach wychwytujące cząstki, które mogły przejść niezauważone przez pierwsze warstwy. To jest przedruk z książki autorstwa Suzie Sheehy pt. „Kwintesencja wszystkiego. Dwanaście eksperymentów, które zmieniły nasz świat”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Zysk i S-ka. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji. Tytuł oryginału: The Matter of Everything.Twelve Experiments that Changed our World, Copyright © Suzie Sheehy, 2022 All rights reserved, Copyright © for the Polish translation by Tomasz Lanczewski, 2024, Copyright © for the Polish edition by Zysk i S-ka Wydawnictwo s.j., Poznań 2024.
Szympansy lubią publiczność. Pomaga im w rozwiązywaniu trudnych zadań
Szympansy osiągają lepsze wyniki w rozwiązywaniu trudnych zadań komputerowych, gdy mają publiczność. Szło im tym lepiej, im większa była ich ludzka publika.
Spis treści: Czy szympansy lubią publikę? Interakcje ludzi z szympansami – jak przebiegał eksperyment? Efekt publiczności i inne zagadki szympansów. Nadal jest sporo niejasności Ludzie obserwowani przez publiczność osiągają lepsze lub gorsze wyniki. Na przykład sportowcy uwielbiają wsparcie widzów. Lekkoatleci wykorzystują publikę do wyklaskiwania rytmu. Z kolei piłkarze nie lubią grać przy pustych trybunach. Czasem jednak publika powoduje dyskomfort i w konsekwencji gorsze wyniki. Czy szympansy lubią publikę? Japońscy naukowcy z Kyoto University i Akita Prefectural University opublikowali właśnie na łamach czasopisma „iScience” intrygujące wyniki badań, z których wynika, że na wydajność szympansów w zadaniach komputerowych wpływa liczba obserwujących je osób. Badacze chcieli dowiedzieć się, czy „efekt publiczności” może również występować u naczelnych innych niż ludzie. Naukowcy wiedzieli, że ludzie zwracają uwagę na to, kto ich obserwuje, czasem nawet podświadomie, w sposób, który wpływa na ich wyniki. Podczas gdy szympansy żyją w hierarchicznych społeczeństwach, nie było jasne, w jakim stopniu one również mogą być pod wpływem tych, którzy je obserwują. – Można by się spodziewać, że szympansy nie będą szczególnie dbać o to, czy inny gatunek obserwuje wykonywane przez nie zadania. Ale fakt, że wydają się być pod wpływem ludzkiej publiczności, nawet w zależności od trudności zadania, sugeruje, że ta relacja jest bardziej złożona, niż początkowo się spodziewaliśmy – mówi jeden z autorów badania Christen Lin z Uniwersytetu Kyoto w Japonii. Interakcje ludzi z szympansami – jak przebiegał eksperyment? Japońscy naukowcy przyznają, że szympansy lubią wchodzić w interakcję w ludźmi i cieszą się ich towarzystwem. Aby zbadać efekty wpływu publiczności u szympansów, w eksperymencie wzięło udział sześć osobników w trzech różnych numerycznych zadaniach na ekranach dotykowych. Różniły się trudnością i wymaganiami poznawczymi. Badania trwały sześć lat w obecności różnych członków widowni. Odbyły się tysiące sesji. Jakie wnioski? Okazało się, że w trzech różnych zadaniach opartych na liczbach szympansy radziły sobie lepiej z najtrudniejszym wyzwaniem, gdy liczba obserwujących je osób wzrastała. Drugie spostrzeżenie jest następujące: w przypadku najłatwiejszego zadania szympansy radziły sobie gorzej, gdy były obserwowane przez większą liczbę ludzi lub inne znajome osoby. Zdaniem autorów badania, to jest bardzo zaskakujące odkrycie, że na wykonywanie zadań przez szympansy miała wpływ ludzka publika. – Nasze odkrycia sugerują, że to, jak bardzo ludzie troszczą się o obserwatorów i członków publiczności, może nie być tak specyficzne dla naszego gatunku – komentuje dr Shinya Yamamoto z Kyoto University. Efekt publiczności i inne zagadki szympansów. Nadal jest sporo niejasności Naukowcy zauważają, że pozostaje niejasne, jakie konkretne mechanizmy leżą u podstaw efektów związanych z publicznością, nawet w przypadku ludzi. Sugerują oni, że dalsze badania nad małpami człekokształtnymi mogą dać lepszy wgląd w to, jak ta cecha ewoluowała i dlaczego się w ogóle rozwinęła. Już teraz jednak naukowcy mają ważne spostrzeżenie. „Efekt publiczności” pojawił się przed wykrystalizowaniem się społeczeństw ludzkich opartych na reputacji. W ostatnich latach coraz lepiej poznajemy szympansy. Na przykład niedawno badacze ustalili, że szympansy zwyczajne mają świetną pamięć długotrwałą. Reagują na fotografie swoich przyjaciół i krewnych. Dzieje się to nawet, gdy nie widziały ich latami. Poza tym szympansy korzystają z czegoś, co można określić formą prostego języka. Naukowcy z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maksa Plancka w Niemczech nagrali prawie 900 godzin szympansich „rozmów”. W sumie badaczom udało się wyróżnić aż 390 szympansich zdań. Źródło: iScience. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.