Przetrwała dwa lata na arktycznej wyspie. Walczyła o życie, by wrócić do syna
To opowieść, która mimo upływu lat wciąż porusza i budzi podziw. Ada Blackjack miała zaledwie 23 lata, kiedy znalazła się na skutej lodem wyspie, z dala od ludzi i świata, zmagając się z chłodem, głodem i samotnością. Jej jedynym towarzyszem był kot.
Spis treści: Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Na początku ubiegłego wieku Arktyka pozostawała miejscem niemal nieznanym, a przez to niebezpiecznym. Wyprawy na polarne pustkowia podejmowali wówczas głównie mężczyźni, przekonani, że tylko oni są w stanie przetrwać w świecie lodu i ciszy. Los sprawił jednak, że wśród uczestników jednej z takich ekspedycji znalazła się młoda kobieta, która nie szukała przygody, lecz możliwości utrzymania siebie i dziecka. Wyspa, do której dotarła, miała dać jej pracę i szansę na zmianę życia. Rzeczywistość okazała się jednak zupełnie inna, gdyż zastane tam warunki szybko zamieniły codzienność w nieustanną walkę o przetrwanie. To, co miało być prostym zadaniem, stało się próbą siły, wytrwałości i odwagi w jednym z najbardziej bezlitosnych krajobrazów na Ziemi. Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Ada Deletuk, która później zyskała popularność jako Ada Blackjack, urodziła się w 1898 roku w Spruce Creek na Alasce, niedaleko Nome – osady, która w czasie gorączki złota przyciągała poszukiwaczy przygód i szczęścia. Choć Ada była Inupiatką, jej dorastanie przebiegało inaczej niż w tradycyjnych rdzennych społecznościach. Nie uczono jej polowania, tropienia zwierzyny ani przetrwania w arktycznej dziczy. Wychowywali ją metodystyczni misjonarze, którzy kładli nacisk na naukę języka angielskiego, czytania Biblii oraz prowadzenia domu zgodnie z zachodnimi normami. Ada nauczyła się szyć, gotować potrawy „dla białych” i wykonywać prace, które w jej późniejszym życiu okazały się dla niej zarówno ratunkiem, jak i przekleństwem. W wieku zaledwie 16 lat wyszła za mąż za Jacka Blackjacka, mężczyznę prowadzącego psie zaprzęgi. Małżeństwo nie przyniosło jej jednak bezpieczeństwa ani stabilizacji. Para miała troje dzieci, z których dwoje zmarło, a jedyne ocalałe (czyli pięcioletni Bennett) poważnie chorowało na gruźlicę. W 1921 roku Jack opuścił rodzinę, zostawiając Adę samą na Półwyspie Seward bez środków do życia. Zdesperowana, odbyła liczącą około 64 kilometry pieszą drogę do Nome, niosąc chłopca na rękach, gdy nie był już w stanie samodzielnie iść. Tam, nie mogąc zapewnić mu odpowiedniej opieki, podjęła jedną z najbardziej bolesnych decyzji w swoim życiu i oddała go do lokalnego sierocińca. Przysięgła jednak, że zrobi wszystko, by pewnego dnia sprowadzić go z powrotem. Właśnie dlatego we wrześniu 1921 roku, gdy do Nome zawinął statek „Victoria” z młodymi mężczyznami przygotowującymi ekspedycję na odległą Wyspę Wrangla, Ada dostrzegła w tym szansę. Poszukiwano osoby mówiącej po angielsku i potrafiącej szyć, czyli dokładnie tego, czego ją uczono. Miesięczna pensja w wysokości 50 dolarów mogła umożliwić jej odzyskanie Bennetta. Nawet fakt, że Inuici, którzy mieli dołączyć do wyprawy, wycofali się w ostatniej chwili, jej nie zniechęcił. 21 września 1921 roku Ada wyruszyła na północ wraz z czterema mężczyznami i kotką o imieniu Victoria, nie wiedząc jeszcze, że ta podróż stanie się najtrudniejszą próbą jej życia. Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Po dotarciu na Wyspę Wrangla początkowo wszystko wskazywało na to, że wyprawa przebiegnie zgodnie z planem. Allan Crawford, Lorne Knight, Fred Maurer i Milton Galle rozbili obóz, wywiesili brytyjską flagę i rozpoczęli badanie terenu. Klimat wydawał się łagodniejszy, niż zakładano, a obecność zwierzyny (zwłaszcza lisów, ptaków i okazjonalnie fok) pozwalała uzupełniać zapasy. Ada wykonywała obowiązki, dla których ją zatrudniono: szyła ubrania, naprawiała sprzęt i przygotowywała posiłki. Wszyscy byli przekonani, że latem przypłynie statek z kolejną dostawą żywności, dlatego zapasów nie racjonowano tak ostrożnie, jak należało. Statek jednak nigdy nie dotarł. Jednostka wysłana z zaopatrzeniem utknęła w lodzie i została zmuszona do odwrotu, co dla obozu oznaczało konieczność przetrwania zimy bez wsparcia. Wraz ze spadkiem temperatur i nadejściem nocy polarnej narastało zmęczenie, frustracja i poczucie zagrożenia. Zwierzyna zaczęła znikać z okolic obozu, a u Lorne’a Knighta pojawiły się objawy szkorbutu: osłabienie, ból stawów i krwawiące dziąsła. Gdy zapasy były na wyczerpaniu, Crawford, Maurer i Galle podjęli dramatyczną decyzję. W styczniu 1923 roku wyruszyli przez zamarznięte morze, by dotrzeć do lądu i sprowadzić pomoc. Zabrali psy zaprzęgowe i część racji żywnościowych. Nie wrócili, a ślad po nich na zawsze zaginął. Ada wówczas została sama z Knightem, którego stan stale się pogarszał. Co więcej, mężczyzna wyładowywał na niej swoje frustracje, choć przejęła wszystkie obowiązki. 23-latka zapisała w dzienniku: „Nigdy nie pomyślał, jak trudno jest kobiecie zastąpić czterech mężczyzn”. Finalnie 23 czerwca 1923 roku Knight zmarł, a jej jedyną towarzyszką została kotka Vic. Ada się nie poddała. Codziennie zastawiała sidła, polowała na ptaki i foki, szyła ubrania ze skór i zostawiała w obozie notatki z informacją, dokąd się udała na wypadek, gdyby pomoc przybyła pod jej nieobecność. W dzienniku często pisała o synu, uszyła dla niego nawet parę kapci. W końcu 20 sierpnia 1923 roku, czyli po blisko dwóch latach od przybycia na wyspę, do brzegu dotarł szkuner Donaldson. Ada była wyczerpana, lecz żywa. Członkowie załogi byli pod wrażeniem porządku w obozie i twierdzili, że mogłaby przetrwać tam z Victorią jeszcze jedną zimę. Ada nie przypisywała jednak sobie bohaterstwa, lecz powtarzała, że była po prostu matką, która chciała wrócić do syna. Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Po powrocie na Alaskę Ada Blackjack trafiła w sam środek zainteresowania mediów. Prasa chciała dowiedzieć się, jak zdołała przeżyć w warunkach, które odebrały życie czterem zdrowym mężczyznom. Początkowy podziw szybko jednak ustąpił podejrzeniom i oskarżeniom. Zarzucano jej, że nie zrobiła wystarczająco dużo, by ocalić Lorne’a Knighta. Jeden z członków ekipy ratunkowej próbował nawet udowodnić jej winę, wyrywając z jej dziennika strony, które jasno świadczyły o jej trosce i wysiłkach. Z czasem jego manipulacje wyszły na jaw, a rodzice Knighta podkreślali publicznie, że Ada opiekowała się ich synem najlepiej, jak było to możliwe i nazywali ją bohaterką. Dzięki pieniądzom z wyprawy mogła sprowadzić Bennetta do Seattle na leczenie i na pewien czas odsunąć się od reporterów. Jej życie nie stało się jednak łatwiejsze. Otóż ponownie wyszła za mąż i urodziła drugiego syna, Billy’ego, lecz trudności finansowe znów zmusiły ją do oddania obu chłopców do sierocińca – tym razem na dziewięć lat. Bennett nigdy nie odzyskał pełni zdrowia i zmarł w 1972 roku. Ada przeżyła go o dziesięć lat. Pracowała później m.in. przy hodowli reniferów, nieustannie zmagając się z ubóstwem. Zmarła w wieku 85 lat w Palmer na Alasce. Jej grób w Anchorage nosi napis: „Bohaterka wyprawy na Wyspę Wrangla”. Syn Billy wspominał ją później jako „jedną z najbardziej kochających matek i jedną z największych bohaterek w historii eksploracji Arktyki”. Źródła: Oceanwide Expedition, Atlas Obscura, Myślakowice Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Lodowa odyseja, czyli niezwykła historia statku Endurance – nowy odcinek podcastu
Ponad 100 lat temu odbyła się jedna z najbardziej niezwykłych wypraw na Antarktydę. Okręt Ernesta Shackletona zmiażdżył lód. Ale cudem wszyscy członkowie ekspedycji ocaleli. A statek zachował się na dnie Morza Weddella w świetnym stanie. O losach tej ekspedycji opowiada polarnik Mikołaj Golachowski.
Spis treści: Endurance, statek, który nie wytrwał Shackleton – lider doskonały Warunki na wyprawie Endurance Drugie życie Endurance Sir Ernest Henry Shackleton był brytyjskim podróżnikiem i odkrywcą. Urodził się 15 lutego 1874 roku w irlandzkiej wiosce Ballitore. W 1914 roku dowodził wyprawą transantarktyczną na statku Endurance. O losach tej wyprawy rozmawia w najnowszym podcaście National Geographic Polska z Iwoną El-Tanbouli-Jabłońską Mikołaj Golachowski – ekolog, polarnik i były kierownik Polskiej Stacji Antarktycznej im. H. Arctowskiego. Endurance, statek, który nie wytrwał Endurance znaczy po angielsku „wytrwałość”. Czterdziestoczterometrowy statek Shackletona nosił taką nazwę, ale mimo to nie sprostał zadaniu, choć był jednostką specjalnie zaprojektowaną i wybudowaną do podróży okołobiegunowych. Jak mówi Golachowski, statek był wzmocniony metalem i wykonany z najtwardszego drewna. Jednak – w jego ocenie – filozofia jego konstrukcji była chybiona. Wówczas powstawały już jednostki, które nie „walczyły” z lodem, ale się do niego dostosowywały. Lód je wypychał niczym wędkarski spławik. Shackleton – lider doskonały Wszyscy są zgodni, że Shackleton był świetnym szefem ekspedycji polarnych i miał zdolności organizacyjne. Ludzie mieli do niego zaufanie i łatwo ich sobie zjednywał. – Mimo ogromnych trudności i naprawdę niezwykłych wydarzeń, które się spiętrzyły przeciwko nim, przywiózł wszystkich do domu – opowiada Golachowski. I dodaje, że ten brytyjski polarnik miał pod górkę przy organizacji wypraw, bo nie był marynarzem marynarki wojennej. Warunki na wyprawie Endurance Statek miał 44 metry. Było na nim 28 osób i kilkadziesiąt psów. Gdy uczestnicy wyprawy musieli opuścić statek, przenieśli się do trzech niewielkich łodzi. Zaczęła się walka o życie. Jakie były warunki? – Ciężko wyobrazić sobie gorsze – zauważa Golachowski. Wiał zimny wiatr, morale było niskie. Szef ekspedycji, nazywany przez załogantów „bossem”, stanął na wysokości zadania. Towarzyszyło mu motto rodziny: zwyciężymy wytrwałością. Jak opowiada Golachowski, członkowie feralnej ekspedycji żywili się surowymi fokami i pingwinami. Była to dieta oparta o tłuszcz. Udało się im uniknąć zachorowania na szkorbut. W pewnym momencie członkowie ekspedycji musieli się rozdzielić. Jak dalej potoczyła się wyprawa i w jaki sposób Shackleton uratował wszystkich? Tego dowiecie się z naszego podcastu. Drugie życie Endurance W 2022 roku zakończono jedną z najgłośniejszych ekspedycji archeologicznych świata. Wówczas udało się odnaleźć wrak Endurance. Był to wielki sukces archeologii podwodnej. Wrak spoczywa na głębokości ponad 3 tys. m. Ekspedycja archeologiczna była ekstremalnie trudna i nie obyło się bez awarii sprzętu. Mimo to udało się wykonać precyzyjną dokumentację statku – aż 25 tys. zdjęć wysokiej rozdzielczości. Na ich podstawie powstał trójwymiarowy model okrętu. Wrak zachował się w bardzo dobry stanie i, co ciekawe, nadal jest na nim życie. O losach ekspedycji Shackletona i wyprawie archeologów podwodnych przeczytacie obszerny reportaż w najnowszym, styczniowym wydaniu National Geographic Polska (nr 304). Można go zakupić w salonach prasowych albo za pośrednictwem sklepu kultowy.pl. Całą rozmowę z Mikołajem Golachowskim można obejrzeć i wysłuchać w playerze na górze strony. Wszystkie odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na YouTube i na Spotify.
Próbki z Księżyca wrócą na Ziemię. Chang'e 6 z powodzeniem wylądował po niewidocznej stronie Srebrnego Globu
Chiński lądownik wylądował po niewidocznej stronie Księżyca. Lądowanie zostało uznane za ogromne technologiczne osiągnięcie. Dzięki niemu Chińczycy zdobędą próbki z tej części Księżyca, z której nigdy wcześniej nie przywieziono skał.
W tym artykule: Udane lądowanie Chang’e 6 Jak Chang’e 6 wylądował po niewidocznej stronie Księżyca? Kosmiczny wyścig, nowa odsłona Chang’e to chińska bogini Księżyca. Od jej imienia został nazwany chiński program kosmiczny, którego celem jest eksploracja Srebrnego Globu. Właśnie trwa szósta misja tego programu. I zarazem druga, której celem jest przywiezienie na Ziemię księżycowych skał i gleby. Wszystko wskazuje na to, że ten ambitny cel zostanie zrealizowany. Chińczycy mają już za sobą jeden z najtrudniejszych momentów – lądowanie na Księżycu. Samo w sobie nie jest to specjalnie skomplikowane. Jednak chińska agencja kosmiczna musiała osadzić lądownik na półkuli satelity, która jest cały czas odwrócona od Ziemi. Czyli na niewidocznej stronie Księżyca. Udane lądowanie Chang’e 6 Komunikacja z tym rejonem jest utrudniona – stąd lądowanie zostało w dużej mierze zautomatyzowane. Sygnały na Ziemię docierały pośrednio, przez satelitę umieszczonego w marcu 2024 roku na orbicie. Wszystko przebiegło zgodnie z planem. 1 czerwca, o 22:23 czasu UTC (czyli po północy 2 czerwca czasu polskiego) lądownik wraz z modułem wznoszącym osiadł w Basenie Biegun Południowy-Aitken. To jeden z najstarszych kraterów na Księżycu. I zarazem największy. Ma średnicę 2500 km i głębokość 13 km. Zbadanie zebranych tam skał da unikatowy wgląd w historię i geologię Srebrnego Globu. Tym bardziej, że Chang’e 6 nie będzie zbierał próbek wyłącznie z powierzchni. Wwierci się również głęboko w skorupę satelity. W ciągu 14 godzin pozyska łącznie 2 kg skał. Co ciekawe, w ciągu całej pracy na Księżycu urządzeniu zostanie wysłane zaledwie 400 poleceń. Poprzednik – Chang’e 5, który przywiózł 1,73 kg regolitu – otrzymał 1000 poleceń, pracując na Srebrnym Globie. Chińczycy planują, że próbki wylądują 25 czerwca na pustyni w Mongolii Wewnętrznej. Jak Chang’e 6 wylądował po niewidocznej stronie Księżyca? Chang’e 6 doleciał na Księżyc już na początku maja. Przez trzy tygodnie pozostawał na orbicie Srebrnego Globu, ok. 200 km nad jego powierzchnią. Komunikacyjnie wspierał go satelita Queqiao-2. Sama procedura lądowania trwała 20 minut. Chang’e 6 korzystał w tym czasie z autonomicznego systemu unikania przeszkód, kamery pracującej w świetle widzialnym i skanera wyposażonego w laser 3D. Ten ostatni został włączony, gdy pojazd – lądownik i moduł wznoszący – znajdował się ok. 100 m nad powierzchnią Księżyca. Wówczas z pomocą skanera została przeprowadzona ocena terenu i wybrane konkretne miejsce, w którym miał osiąść Chang’e 6. Nad samą powierzchnią pojazd wyłączył silnik. Opadł na Srebrny Glob w locie swobodnym, chroniony przez system amortyzacyjny. Energię zderzenie przyjęły na siebie nogi lądownika pełniące funkcję buforów. Chińczycy znaleźli na Księżycu nowy minerał i zdobyli ważne informacje o paliwie jądrowym. Planują księżycową ofensywę Chińska zrobotyzowana misja księżycowa Chang'E-5 odkryła na powierzchni Księżyca nie tylko wodę. W przewiezionych na Ziemię próbkach naukowcy znaleźli nowy, nieznany dotąd minerał. To p... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/chinczycy-znalezli-na-ksiezycu-nowy-mineral-i-zdobyli-wazne-informacje-o-paliwie-jadrowym-planuja-ksiezycowa-ofensywe-fot-beijing-research-institute-of-uranium-geology-4929ed2.jpg" width="938" height="528" alt="Chińczycy znaleźli na Księżycu nowy minerał i zdobyli ważne informacje o paliwie jądrowym. Planują księżycową ofensywę (fot. Beijing Research Institute of Uranium Geology)" title="Chińczycy znaleźli na Księżycu nowy minerał i zdobyli ważne informacje o paliwie jądrowym. Planują księżycową ofensywę (fot. Beijing Research Institute of Uranium Geology)" /> Kosmiczny wyścig, nowa odsłona Eksploracja Księżyca pokazuje chińskie ambicje eksploracji kosmosu. Stanowi też część zaciętej rywalizacji z Amerykanami – rywalizacji, w której to Stany Zjednoczone znajdują się ciągle na prowadzeniu. Na razie jest to jedyny kraj, któremu udało się wysłać na Księżyc człowieka. Co więcej, Amerykanie zamierzają powtórzyć ten wyczyn jeszcze w tym dziesięcioleciu. Jednak nie stanie się to tak prędko, jak pierwotnie planowano. Na początku tego roku NASA ogłosiła, że przesuwa zarówno wysłanie astronautów na orbitę Księżyca, jak i na jego powierzchnię. Załogowy lot orbitalny został przełożony na wrzesień 2025 roku. Natomiast lądowanie – na wrzesień 2026 r. Jeśli ten termin zostanie utrzymany, Amerykanie wrócą na Księżyc po 54 latach. Ostatnią osobą, która postawiła stopę na Srebrnym Globie, był zmarły kilka lat temu Eugene Cernan, członek misji Apollo 17. Cernan był tym astronautą, który w czasie misji z 1972 r. jako ostatni wrócił do kapsuły Apolla. Zamyka tym samym ekskluzywny klub dwunastu Ziemian, którzy chodzili po Księżycu. Jeśli dołączą do niego chińscy astronauci, według zapowiedzi nastąpi to dopiero przed 2030 rokiem. Źródła: phys.org, Guardian, Xinhua.
Zaginiona kolekcja kapitana Jamesa Cooka odnaleziona. To ponad 200 niezwykłych okazów
Sądzono, że wspaniała kolekcja unikatowych okazów muszli pozyskana przez kapitana Jamesa Cooka przepadła na zawsze. Po czterech dekadach udało się ją znaleźć. Właśnie trafiła na ekspozycję.
W tym artykule: Skarby z trzeciej wyprawy Jamesa Cooka Losy zaginionej kolekcji muszli Niezwykła Bridget Atkinson Znaczenie kolekcji Cooka Angielski kapitan James Cook (1728–1779) uznawany jest za jednego z najwybitniejszych podróżników i odkrywców nowożytności. Jego zainteresowania były bardzo szerokie. Zajmował się nie tylko odkrywaniem nowych tras morskich, ale też astronomią i przyrodą. W czasie trzeciej wyprawy dookoła świata zginął z rąk Hawajczyków. Skarby z trzeciej wyprawy Jamesa Cooka To właśnie z trzeciej, tragicznej wyprawy Cooka pochodzi zbiór bezcennych muszli, który odnaleziono po 40 latach. Ekspedycja trwała kilka lat od 1776 roku. Na jej trasie kapitan zabierał na pokład swojego statku interesujące go muszle. Głównym celem tej eskapady było jednak odnalezienie przejścia morskiego z Oceanu Spokojnego na Ocean Atlantycki. O odkryciu kolekcji poinformowała organizacja rządowa English Heritage. Od połowy marca 2024 r. muszle można obejrzeć w Chesters Roman Fort and Museum w Northumberland w północnej Anglii. Losy zaginionej kolekcji muszli Kolekcja pozyskana przez Jamesa Cooka była życiową pasją Bridget Atkinson (1732–1814). Atkinson przekazała ją swojemu wnukowi, Johnowi Claytonowi (1792–1890). Większość muszli została sprzedana wraz z posiadłością Claytonów w 1930 roku. Uchowało się 200 eksponatów, które wypożyczono Wydziałowi Zoologii Armstrong College – to obecnie Newcastle University. W latach 80. XX wieku stała się rzecz niewyobrażalna. Pozostałości kolekcji usunięto z uniwersytetu w czasie akcji sprzątania. Uważano, że zostały bezpowrotnie utracone. Po latach okazało się, że jeden z wykładowców, dr John Buchanan, uratował muszle ze śmietnika. Niedawno trafiły do English Heritage za pośrednictwem rodziny Buchananów. Teraz trafiły do Chesters Roman Fort and Museum, gdzie dołączyły do innego eksponatu z wyprawy Cooka – olbrzymiego małża. Niezwykła Bridget Atkinson – Zawsze wiedzieliśmy o kolekcji Bridget Atkinson, ale uważaliśmy, że całkowicie zaginęła. Odkrycie, że muszle nie tylko przetrwały, ale przez cały ten czas były zaopiekowane, jest niczym innym jak cudem – komentuje dr Frances McIntosh z English Heritage. Dr McIntosh zauważa, że Bridget Atkinson była niezwykłą kobietą, której pasją była przyroda. – W czasach, gdy kobiety zazwyczaj zbierały muszle, aby udekorować nimi swoje meble i ogrodowe groty, Bridget zbierała je ze względu na zainteresowania naukowe, a nie estetykę – podkreśla. W jego ocenie kolekcja ta jest nie tylko świadectwem charakteru i kontaktów Atkinson, ale także zapisem roli Wielkiej Brytanii w globalnym handlu pod koniec XVIII wieku. Zdaniem badaczy Bridget Atkinson była jedną z pierwszych znanych kobiet, które zgromadziły naukowo znaczącą kolekcję muszli z całego świata Znaczenie kolekcji Cooka Co znalazło się w odkrytej na nowo kolekcji Jamesa Cooka? Obejmuje ona wiele rzadkich gatunków, w tym gatunki endemiczne z Nowej Zelandii, czyli takie, które występują tylko na tej wyspie. Tego typu muszle cieszyły się wielką popularnością wśród XVIII-wiecznych kolekcjonerów. – Pojedyncze okazy można było sprzedać za tysiące funtów – zauważa dr Tom White z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, który pomagał w identyfikacji gatunków. Wśród muszli znajduje się ostryga kolczasta (Spondylus americanus). Występuje wzdłuż wybrzeża Atlantyku, od Karoliny Północnej po Karaiby i aż do Brazylii. Pokrywają ją kolczaste wypukłości o długości około pięciu centymetrów. W kolekcji znajduje się również „muszla słoneczna” (Astraea heliotropum), endemiczna dla Nowej Zelandii. Wiemy, że trafiła do zbiorów Atkinson dzięki zbrojmistrzowi z wyprawy Cooka, Georgowi Dixonowi. Jest też gigantyczny małż, przydacznia olbrzymia (Tridacna gigas). To przedstawiciel największych małżów świata. Źródło: English Heritage. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jerozolima – Kopuła na Skale – tajemnice świętego miejsca muzułmanów
„Wychowano mnie w miłości do Jerozolimy. Była ona ziemskimi wrotami do boskiego świata, w którym żydowscy, chrześcijańscy i muzułmańscy prorocy, ludzie z wizją i poczuciem człowieczeństwa, spotykali się – choćby tylko w wyobraźni” – pisał w 2011 r. Sari Nusseibeh, palestyński filozof i rektor Uniwersytetu Al-Quds. Wraz z wrześniowym wydaniem magazynu National Geographic Polska zapraszamy na wspólną podróż do świętego miasta trzech wielkich religii monoteistycznych. Przede wszystkim jednak do Kopuły na Skale, jednego z symboli Jerozolimy, trzeciego najświętszego miejsca muzułmanów. O tym arcydziele architektury opowiada reportaż Andrew Lawlera. Autor nie tylko przybliża w nim historię jednej z najważniejszych budowli w mieście, lecz także przedstawia najnowsze odkrycia badaczy, którzy zyskali bezprecedensowy dostęp do świątyni. Zgodnie z islamską tradycją, ze skały znajdującej się w jej wnętrzu prorok Mahomet wstąpił do nieba. Uważa się też, że jest to miejsce, w którym Bóg stworzył pierwszego człowieka, Adama. Z kolei żydzi utrzymują, że właśnie tam stała ich Druga Świątynia. Do dziś wierni żydowscy modlą się przy Ścianie Płaczu, najbliższym dostępnym miejscu Kopuły na Skale. Struktura Kopuły na Skale na przestrzeni dziejów przetrwała trzęsienia ziemi i rozliczne konflikty, pozostając symbolem dziedzictwa kulturowego i religijnego miasta. Ze względu na swój unikatowy projekt architektoniczny i bogatą historię wywarła wpływ na wiele islamskich budowli na świecie. W tym wydaniu przeczytacie również o niepokonanych cypryśnikach błotnych, jednych z najstarszych drzew rosnących w Ameryce Północnej. Ich słoje stanowią prawdziwe archiwa klimatycznych zapisów notujące poziomy wilgotności z ostatnich 2,5 tys. lat. Ponadto Thomas Peschak na swoich zdjęciach pokaże dziką przyrodę Mozambiku, a wraz z Robertem Draperem wybierzemy się w podróż do surowej Patagonii, by posłuchać ogłuszających odgłosów cielących się lodowców. Dobrej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści PORTFOLIO Świadkowie Hiroszimy | s. 8 Ludzie, którzy przeżyli zrzucenie bomby atomowej w 1945 r., opowiadają swoje historie. Mimo upływ wielu dekad wciąż są one wstrząsające. Zdjęcia H. Sakaguchi Gotowanie makaronu Manty Buty chopine Cuda Polski REPORTAŻE Kopuła na Skale | s. 30 To trzecie najświętsze miejsce muzułmanów, architektoniczny klejnot, ale też obiekt budzący kontrowersje. Po prawie 1400 latach budowla wciąż intryguje badaczy i pozostaje punktem zapalnym w relacjach Izraelczyków z Palestyńczykami. Tekst A. Lawler Zdjęcia Z. Gafić Lasy na wodzie | s. 54 Cypryśniki błotne, drzewa znane ze swej odporności i długowieczności, kiedyś tworzyły swoistą Amazonię Ameryki Północnej. Dziś jednak bagna USA stają się coraz bardzie słone... Tekst J.K. Bourne Jr. Zdjęcia M. Stone Głos lodu | s. 7e Mimo pustki na lodowcach odległej Patagonii nie panuje cisza. Tamtejszy lód ciągle wydaje osobliwe dźwięki, jakby chciał wyrazić swoje obawy związane z globalnym ociepleniem. Tekst R. Draper Zdjęcia T. Merino Dziki Mozambik | s. 98 Niasa, największy rezerwat przyrody w Mozambiku, w jej ochronę angażuje biednych jak mysz kościelna lokalnych mieszkańców, bo tylko z nimi ten projekt może się powieść. Tekst L. Joubert Zdjęcia T. Peschak
Katakumby w Paryżu. Drugie miasto ukryte pod ziemią
Katakumby to mało znany świat skrywający szczątki milionów paryżan. To miejsce ma liczną grupę wielbicieli. Schodzą do mrocznych tuneli do pracy, na imprezy, w celu eksploracji lub doznania anarchicznej wolności. Katakumby w Paryżu odkrywają teraz zupełnie inną rolę.
W tym artykule: Katakumby w przeszłości odgrywały ważną rolę Katakumby pełne tajemnic Pod ulicami Paryża Katastrofa, która pochłonęła masę ludzi Katafile, czyli zapaleńcy podziemnych miast Skarbiec wypełniony tonami złota Skarbiec, do którego nie da się włamać – ciekawostki o katakumbach Katakumby w Paryżu – bilety Taksówka przemyka ulicami miasta w niedzielny poranek. Szerokie aleje są ciche, sklepy zamknięte. Z piekarni dochodzi zapach świeżego chleba. Gdy stoimy na światłach, moją uwagę przyciąga ruch w nieoczekiwanym miejscu. Z otworu w chodniku prowadzącego do studzienki kanalizacyjnej wyłania się mężczyzna w niebieskim kombinezonie. Na głowie wśród burzy dredów daje się zauważyć latarkę czołówkę. Tuż za nim idzie młoda kobieta z latarką w dłoni. Oboje wysmarowani błotem, wyglądają jak umalowani w barwy wojenne. Mężczyzna przykrywa otwór ciężkim włazem i bierze kobietę za rękę. Odbiegają ulicą z uśmiechami na twarzach. Katakumby w Paryżu są niesamowite. Długie i pokręcone wnętrzności miasta, czyli tysiące kilometrów tuneli składających się na jedną z najstarszych i najgęstszych sieci metra i kanalizacji na świecie, to dopiero początek. W podziemiach Paryża znajdziemy też kanały i zbiorniki wodne, krypty i skarbce bankowe, winnice przekształcone w nocne kluby. Najbardziej zaskakujące są jednak carrieres – stare kamieniołomy, w których wydobywano wapień. Tworzą zagmatwaną sieć pieczar rozciągającą się pod znaczną, przede wszystkim południową częścią metropolii. Katakumby w przeszłości odgrywały ważną rolę Aż do XIX w. pozyskiwano w nich surowiec budowlany. Później uprawiano tam grzyby. Podczas II wojny światowej w jednych tunelach ukrywał się francuski ruch oporu, podczas gdy inne Niemcy zamieniali w bunkry. Dziś można tam spotkać ludzi działających na granicy prawa. Nie mają przywódcy, nie organizują się w struktury. Łączy ich to, że potrafią całe dnie i noce spędzać w podziemiach. Są nazywani katafilami, bo uwielbiają katakumby. Od 1955 r. wstęp do kamieniołomów jest zabroniony, dlatego większość katafilów to młodzi ludzie szukający ucieczki od świata na powierzchni rządzonego ograniczającymi wolność zasadami. W latach 70. i 80. XX w. buntownicza natura Paryża otrzymała zastrzyk świeżej krwi od kultury punk. Wtedy było jeszcze łatwo trafić do podziemi, bo istniało więcej otwartych wejść. Niektórzy docierali tam przez zapomniane drzwi w szkolnych piwnicach – wystarczyło kawałek się przeczołgać, by znaleźć się w tunelach wypełnionych kośćmi. W miejscach ukrytych przed wzrokiem nieupoważnionych odbywały się imprezy, przedstawienia, tworzono sztukę, zażywano narkotyki. W podziemiach panowała wolność, wręcz anarchia. Początkowo świat na powierzchni wydawał się niczego nie zauważać. Jednak pod koniec lat 80. władze i właściciele posesji pozamykali większość wejść, a tunele zaczęła patrolować specjalna jednostka policji. Mimo to nie udało się wyeliminować katafilów. Najlepszym przykładem jest młoda para wychodząca z kanału, którą widziałem rano. Niewykluczone, że wybrali się tam na randkę. Większość mieszkańców miasta ledwie zdaje sobie sprawę z istnie- nia podziemnych tuneli, mimo że jadąc metrem, przemykają nad szczątkami swoich przodków. W Turcji odkryto największe podziemne miasto na świecie. Kto ukrywał się w Matiate? Podziemne miasto w południowo-wschodniej Turcji wyróżnia się nie tylko swoimi rozmiarami. Fascynujące jest to, że powstało pod innym miastem. Katakumby pełne tajemnic Philippe Charlier odkłada reklamówkę na zniszczone krzesło i zaciera ręce z radości. Jest zimno i ciemno jak w grobie (zresztą właśnie w grobie się znajdujemy). Krople wody połyskują na stropie, w powietrzu wisi zapach pleśni. Otaczają nas ludzkie szczątki poukładane w stosy jak drewno na opał. Charlier sięga do torby wypełnionej kośćmi, które zamierza „pożyczyć” (za zgodą władz – do analizy) i wyciąga czaszkę w kolorze pergaminu. – Wolę szlachetną patynę niż nienaturalną biel sterylności – mówi. Poniżej oczodołów kość jest podziurawiona i zapadnięta, a otwór w kości nosowej powiększony. Czaszka wygląda jak wykrzywiona w grymasie. – To oznaka zaawansowanego stadium trądu – wyjaśnia Charlier, archeolog i lekarz medycyny sądowej na Sorbonie. Podaje mi kość, bym chwilę ją potrzymał, a ja myślę tylko o tym, jak i czym odkazić ręce. W normalny dzień katakumby rozbrzmiewają echem rozmów i nerwowego śmiechu turystów, którzy czekali godzinę w kolejce, by wejść do podziemi. Jednak dziś kasy są zamknięte, więc Charlier może przeglądać kości w spokoju. Znajdują się tu szczątki 6 mln Paryżan. W XVIII i XIX w. ekshumowano szkielety z przepełnionych cmentarzy, zasypując nimi stare tunele kamieniołomów. Jedne z najświeższych pochodzą z okresu rewolucji, najstarsze z czasów Merowingów, czyli sprzed ponad 1200 lat. Wszystkie są anonimowe, niekompletne, zapomniane. Charlier potrafi odczytać z kości przebyte choroby i wypadki. Poznaje skład diety i praktyki chirurgiczne, którym poddawano ich właścicieli. – Ach! – wykrzykuje, wpatrując się w zniekształcony fragment kręgosłupa. – Gorączka maltańska! Gorączka maltańska (bruceloza) dotyka ludzi, którzy mają kontakt z chorymi zwierzętami lub ich wydzielinami, np. z mlekiem. – Ten człowiek pewnie wytwarzał ser – stwierdza Charlier. Spoglądam w głąb korytarza. Czuję się jak w bibliotece – ściany są wyłożone tysiącami podobnych historii. Pod ulicami Paryża Przygotowali dla ciebie ciasną przeprawę – mówi inspektor, przytrzymując drzwi furgonetki. – Nie będzie przyjemnie! – rzuca z uśmiechem. Tłuczemy się cichą aleją w ciepły wiosenny poranek. Ludzie idą do pracy pod baldachimem z gałęzi kasztanów. Dojeżdżamy do Arcueil, południowych przedmieść Paryża. Na poboczu ruchliwej ulicy inspektorzy zakładają kombinezony, gumowe buty i kaski. Dołączamy do nich przy włazie do studzienki. U naszych stóp zionie czernią głęboki szyb. Członkowie zespołu włączają czołówki i schodzą w dół. Wszyscy pracują w Inspection Générale des Carrieres, czyli IGC (Generalnej Inspekcji Kamieniołomów). To oni dbają o to, by Paryż się nie zawalił. Na dole drabiny kucamy w wąskim przejściu, podczas gdy geolożka Anne-Marie Leparmentier mierzy zawartość tlenu w powietrzu. Dziś jest go pod dostatkiem. Pochyleni pod niskim stropem wyglądamy jak gromada trolli. Wapienne ściany ociekają wodą, pod stopami słychać plusk. Skamieliny morskich stworzeń odpadają od skały. W błotnej kałuży znajdujemy przerdzewiałą podkowę – pozostałość po koniach, które pracowały tu ponad sto lat temu. Współczesny Paryż leży na ogromnych formacjach wapiennych i gipsowych. Jako pierwsi do wydobywania kamienia zabrali się starożytni Rzymianie. Wybudowane przez nich łaźnie, teatry i stadiony wciąż można znaleźć na Île de la Cité i w Dzielnicy Łacińskiej. Przez następne stulecia, kiedy rzymska Lutecja przekształciła się w Paryż, kopano coraz szerzej i coraz głębiej, wydobywając budulec, z którego powstał m.in. Luwr i Notre Dame. Z czasem otwarte kamieniołomy zamieniły się w podziemne tunele. Początkowo kamieniołomy znajdowały się poza granicami miasta, jednak z czasem rozrastający się Paryż zajął też tereny bezpośrednio nad starymi tunelami. Trwało to wiele pokoleń i odbywało się bez jakiegokolwiek nadzoru. Kiedy jakieś miejsce zostało wyeksploatowane, po prostu zasypywano je gruzem i opuszczano. Na powierzchni nikt nie zwracał na to uwagi. I nikt nie zdawał sobie sprawy, jak dziurawe stały się fundamenty Paryża. Katastrofa, która pochłonęła masę ludzi Pierwsza poważna katastrofa miała miejsce w grudniu 1774 r., kiedy zawalił się jeden z tuneli, pochłaniając domy i ludzi wzdłuż dzisiejszej alei Denfert-Rochereau. W następnych latach ziemia rozstępowała się kilkakrotnie. Dopiero król Ludwik XVI zlecił architektowi nazwiskiem Charles Axel Guillaumot zbadanie kamieniołomów, naniesienie ich na plany i zabezpieczenie. Powoli zespoły inspektorów eksplorowały podziemia, wstawiając kolumny podtrzymujące strop. Żeby ułatwić sobie pracę, kopali kolejne tunele w celu połączenia całości w sieć. Kiedy król postanowił zlikwidować i opróżnić jeden z wielu przepełnionych cmentarzy miejskich, Guillaumot został poproszony o pozbycie się kości nieboszczyków. W ten sposób część paryskich kamieniołomów zamieniła się w katakumby. Dziś Leparmentier wraz z zespołem kontynuuje pracę pierwszych inspektorów Guillaumota. Znajdujemy się mniej więcej 30 m pod poziomem ulicy. Stajemy przed kolumną składającą się z pięciu lub sześciu bloków kamienia z początku XIX w. – Nie dotykaj – ostrzega Leparmentier. – Może się zawalić. Strop podtrzymywany przez kolumnę przecina długie, ziejące czernią pęknięcie. Leparmentier mówi, że niewielkie zawały zdarzają się co roku, a w 1961 r. ziemia pochłonęła cały kwartał na południowym przedmieściu miasta, zabijając 21 osób. Schodzimy głębiej. Na końcu korytarza siadamy i wpatrujemy się w mały otwór. Nie może być szerszy niż moje ramiona i nikt nie wie, dokąd prowadzi. Młody członek zespołu wciska się w dziurę głową do przodu. Spoglądam na Leparmentier, która potrząsa głową, jakby mówiąc, że za żadne skarby tam nie wejdzie. Wzrusza jednak ramionami, dając mi przyzwolenie na pójście w ślady mężczyzny. Katafile, czyli zapaleńcy podziemnych miast Niektórzy katafile schodzą pod ziemię od czasu do czasu i trzymają się znanych szlaków. Najwięksi zapaleńcy pojawiają się częściej i zagłębiają się dalej. Moich kolejnych przewodników spotykam, kiedy wygrzewają się w słońcu na ławce w spokojnej okolicy. Młodzi mężczyźni są ubrani w ciemnoniebieskie kombinezony. Młode matki z wózkami ze strachem przemykają obok nich, omijając butlę do nurkowania i inny sprzęt leżący obok ławki. Dominique jest złotą rączką, Yopie zajmuje się grafiką komputerową, ma dwójkę dzieci. Zabieramy sprzęt i ruszamy w stronę mostu, pod którym znajduje się tajne wejście do podziemi. Czuć z niego chłodny powiew. Większość tuneli w końcu trafiła na plany. Pierwsze mapy przygotowane przez Guillaumota były uaktualniane przez jego następców, do tego dochodzą mapy sporządzane przez kata-filów. Niektórzy, jak Yopie, robią co w ich mocy, by wymazać ostatnie białe plamy. Długo brodzimy w wodzie, nim dochodzimy do celu, który wyznaczył na dziś: prawdziwej czarnej dziury. Tunele są usiane dziurami i studniami. Jedne są głębokie i wypełnione wodą, inne prowadzą do kolejnych pomieszczeń. Yopie nurkował w wielu z nich, ale mówi, że tutaj nikt jeszcze się nie zapuszczał. Powierzchnia wody jest tak nieruchoma, że wygląda jak ścięta lodem. Światło latarek nie ma wielkich szans z głębią i niknie w szmaragdowej otchłani. Yopie sprawdza swój sprzęt, zapina kask, włącza dwie czołówki i zanurza się. Kilka minut później wypływa na powierzchnię w towarzystwie bulgoczącej od bąbelków powietrza wody. Dziura miała tylko ok. 5 metrów głębokości. Na dnie nic nie było. Jednak przynajmniej można uzupełnić mapę. Kolejne kilka godzin spędzamy, wałęsając się po kryptach pełnych kości i galeriach ogromnych kolorowych murali. Yopie zabiera nas do pomieszczenia, którego nie ma na żadnej mapie. Wraz z przyjaciółmi przez lata taszczył tu worki z cementem i bloki wapienia, by przygotować ławki, stół i platformę do spania. Pokój jest czysty, w ścianach wydrążono wnęki na świece. Beżowa skała odbija ciepłe światło. Pytam Yopiego, co go ciągnie pod ziemię. – Brak szefa, brak pana i władcy – odpowiada. – Wiele osób schodzi tu, żeby imprezować, inni malują. Jeszcze inni oddają się pasji niszczenia, tworzą, eksplorują tunele. Robimy, na co przyjdzie nam ochota. Tutaj nie ma żadnych zasad. Skarbiec wypełniony tonami złota Pod budynkiem Palais Garnier (niegdyś siedziba Opery Narodowej) znajduje się coś, co wielu paryżan uważa za mit. Podczas prac nad fundamentami budynku w latach 60. XIX w. inżynierowie mieli problem z odprowadzeniem wody z nasiąkniętej ziemi. W końcu zdecydowano się zgromadzić ją w zbiorniku o długości 55 m i głębokości 3,5 m. Ten podziemny staw, który pojawia się nawet w Upiorze w operze, zamieszkuje kilka dorodnych ryb. Pracownicy opery karmią je mrożonymi małżami. Niedaleko opery w latach 20. XX w. armia robotników pracujących całą dobę stworzyła inną podziemną przestrzeń. Ponad 35 m pod budynkiem Banque de France za drzwiami cięższymi od kapsuły kosmicznego promu Apollo znajduje się skarbiec, w którym przechowywane są re-zerwy złota Francji: ok. 2,6 tys. ton. Pewnego dnia stanęliśmy wewnątrz tego skarbca z fotografem Stephenem Alvarezem. Gdzie nie spojrzeć – korytarze po sufit zapełnione złotem w wysokich stalowych klatkach. Tak jak ze szkieletami z każdą z tych sztab wiąże się ciekawa historia, z niektórymi zapewne niejedna. Złoto od wieków było obiektem pożądania zmieniającym właściciela i formę nie zawsze zgodnie z prawem. Pojedyncza sztaba może za- wierać trochę kruszcu znalezionego w grobowcu faraona i złota zrabowanego przez konkwistadorów jednocześnie. Pracownik banku podaje mi jedną. Jest ciężka i wygląda niczym cegła z głębokim wgnieceniem na spodzie, trochę jak podbródek z przedziałkiem. W rogu widać pieczęć z napisem U.S. Assay Office of New York i datą 1920. – Amerykańskie złoto jest najbrzydsze – wyjaśnia mężczyzna, pokazując inne sztabki. Jedne mają subtelny kształt trapezu, innym zaokrąglono rogi jak w bochenku chleba. Każda jest warta ok. 500 tys. dolarów. Skarbiec, do którego nie da się włamać – ciekawostki o katakumbach Skarbiec nie jest w żaden sposób połączony z resztą paryskich podziemi. Pytam, czy ktokolwiek próbował się tu włamać. Jeden z mężczyzn wybucha śmiechem. – To niemożliwe! – przekonuje. Przypominam sobie Napoleona, który w 1800 r. założył Banque de France, a któremu przypisuje się słynne słowa: „Niemożliwe” to nie jest słowo francuskie. Wychodzimy przez stalowe drzwi i jedziemy windą 10 kondygnacji w górę. Potem jesteśmy sprawdzani skanerem siatkówki oka, następnie przechodzimy przez szklaną kapsułę z przesuwanymi drzwiami, zupełnie jak na statku kosmicznym. Kiedy w końcu wydostajemy się na ulicę, wciąż rozpala nas gorączka złota. – Zajrzał ci ktoś do torby? – pytam Alvareza. – Nie, a tobie? Ruszamy. Po chwili zauważam właz do studzienki kanalizacyjnej. Na pewno prowadzi do jakiegoś tunelu, który albo biegnie równolegle do ulicy, albo obniża się w stronę skarbca. Oczami wyobraźni widzę, jak przemierzam go, mijając kolejne rozgałęzienia. Katafile wytłumaczyli mi, że to zupełnie normalna reakcja po wyjściu na powierzchnię. Nie ma co z tym walczyć. W głowie długo ma się tylko kuszącą chłodnym, nieruchomym powietrzem wolność podziemi. Katakumby w Paryżu – bilety Katakumby w Paryżu przyciągają miliony turystów każdego roku. Warto jednak pamiętać, że bilety na zwiedzanie tego podziemnego miasta można zakupić tylko online. Cena biletu do paryskich katakumb dla osób powyżej 4. roku życia wynosi od 31€ w zależności od terminu wizyty i sezonu. Cena może wydawać się dość wysoka, jednak warto podkreślić, że w niej mamy zawarty Audio Guide. Po zakupie, bilety otrzymamy drogą mailową. Podczas wizyty w Paryżu, katakumby powinny znaleźć się na waszej liście To–Do. Oczywiście, trzeba być przygotowanym na zejście po 130 schodach i przejście około 2km pod ziemią. Nie ma tam łazienek ani szafek, więc rekomendujemy zabranie tam minimalnej ilości bagażu. Wrażenia będą jednak niezapomniane.
Teoria Darwina nie powstała dzięki żółwiom i ziębom. Kluczowe znaczenie miały skamieniałości i pieczone mięso
Ewolucjonizm mógłby nie powstać, gdyby nie apetyt Karola Darwina i jego wizyta w Ameryce Południowej. Wyjaśniamy, jak powstawała teoria Darwina.
W tym artykule: Mity dotyczące teorii Darwina Co Karol Darwin jadł w Argentynie Skamieniałości leniwców i pancerników Kolejne szczątki wymarłych stworzeń Jak powstały dwa gatunki „strusi”? Początki teorii ewolucji Znaczenie obserwacji z Ameryki Kiedy Darwin stał się ewolucjonistą? Przełomowe dzieło „O powstawaniu gatunków” Podróż młodego badacza na pokładzie „Beagle” w latach 1831–36, która zainspirowała słynną teorię, to jeden z najpowszechniej znanych, a zarazem silnie zmitologizowanych epizodów w historii nauki. Według tego mitu Darwin wziął udział w wyprawie jako przyrodnik, odwiedził wyspy Galapagos na Pacyfiku i ujrzał tam wielkie żółwie oraz „zięby Darwina”. Poszczególne gatunki tych tzw. zięb różnią się kształtem dziobów, co wskazuje na to, że mają odmienne jadłospisy. Z kolei żółwie z wielu wysp miały różne kształty pancerzy. Te właśnie dostrzeżone na wyspach Galapagos tropy sprawiły, że Darwin (od razu czy też po jakimś czasie – tu zdania mitotwórców są podzielone) doszedł do wniosku, że różnorodność życia na Ziemi powstała jako organiczny proces dziedziczenia zmian. Czyli, jak to później nazwano, wskutek ewolucji. Mechanizmem stanowiącym podłoże tego procesu jest dobór naturalny. Potem napisał książkę „O powstawaniu gatunków” i przekonał wszystkich (prócz hierarchii Kościoła anglikańskiego), że to prawda. Mity dotyczące teorii Darwina No cóż, uproszczona, wręcz komiksowa wizja podróży na „Beagle” i jej skutków zawiera ziarno prawdy. Lecz poza tym jest myląca, wiele zniekształca i pomija. I tak na przykład Darwin w „ziębach” nie zauważył nic szczególnego, przynajmniej na początku. Bardziej zaciekawiła go inna grupa ptaków zamieszkujących wyspy – przedrzeźniacze. Po powrocie z wyprawy specjalista ornitolog pomógł Darwinowi dostrzec w „ziębach Darwina” coś więcej. Współcześni Darwinowie Dwustulecie urodzin Darwina. Ojciec ewolucji byłby zachwycony, widząc, jak jego teoria wpłynęła na rozwój nauki.Zaledwie na dwa tygodnie przed swoją śmiercią Karol Darwin napisał krótki ... Przystanek na Galapagos był drobnym epizodem pod koniec podróży, która poświęcona była przede wszystkim sporządzaniu map linii brzegowej kontynentu południowoamerykańskiego. Darwin wcale nie pełnił na „Beagle” funkcji przyrodnika. Był 22-letnim absolwentem uniwersytetu w Cambridge. Sądził, że pisana jest mu przyszłość wiejskiego pastora. Na wyprawę został zaproszony w charakterze towarzysza do stołu dla kapitana statku – młodego arystokraty, niejakiego Roberta Fitzroya. Z czasem Darwin zaczął kolekcjonować okazy przyrodnicze i myśleć o sobie jako o przyrodniku. Teorię, nazwaną potem jego imieniem, tworzył i dopieszczał powoli, w tajemnicy. Swe koronne dzieło zatytułowane „O powstawaniu gatunków drogą naturalnego doboru, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras istot organicznych w walce o byt” ogłosił w roku 1859. Nie tylko wiktoriańscy duchowni, lecz także wielu naukowców nie chciało przyjąć przedstawionych tam argumentów jeszcze przez wiele następnych dziesięcioleci. Samą ewolucję uznano powszechnie za fakt jeszcze za życia Darwina. Jednak postulowany przezeń mechanizm tego zjawiska – z pierwszoplanową rolą doboru naturalnego – przyjęto bez zastrzeżeń dopiero w latach 40. XX w. Wtedy okazało się, że potwierdza go genetyka. Tym, co naprawdę naprowadziło Darwina na myślenie o ewolucji, nie były obserwacje na Galapagos, lecz ślady dostrzeżone trzy lata wcześniej na smaganych wichrami plażach północnej Argentyny. Nie chodziło tu o kształty dziobów. Nie chodziło nawet o żadne żywe stworzenie. To były skamieniałości. Co Karol Darwin jadł w Argentynie We wrześniu 1832 r. „Beagle” zakotwiczył pod Bahía Blanca, osadą nad zatoką o tej samej nazwie, około 650 km na południowy zachód od Buenos Aires. Caudillo prowincji Buenos Aires, generał de Rosas, toczył właśnie ludobójczą wojnę z Indianami. Ufortyfikowana i zajęta przez wojsko miejscowość służyła za bastion. „Beagle” tkwił na redzie w pobliżu Bahía Blanca ponad miesiąc. Załoga zajęta była pracami kartograficznymi i innymi obowiązkami na brzegu: kopaniem studni, zbieraniem drewna na opał, polowaniem dla mięsa. Okoliczny krajobraz był typowy dla argentyńskiej Pampy – bujne zbiorowiska łąkowe. Wzdłuż brzegu ciągnął się pas zarośniętych trawą wydm. Myśliwi przynosili jelenie, aguti i inną zdobycz, kiedyś ustrzelili kilka pancerników oraz dużego nielotnego ptaka, którego Darwin niefrasobliwie nazwał „strusiem”. Oczywiście nie był to żaden struś (te żyją tylko w Afryce, choć kiedyś występowały także na Bliskim Wschodzie), lecz nandu szare (Rhea americana). Czyli ptak podobny z wyglądu do strusia, występujący jedynie w Ameryce Południowej, najcięższy przedstawiciel ptasiej fauny tego kontynentu. „Na kolację dzisiejszą mieliśmy danie, które w Anglii wzbudziłoby zdziwienie: pulpety ze strusia i pieczyste z pancernika” – zapisał Darwin w dzienniku pod datą 18 września, najwyraźniej zadowolony z nowego trybu życia. Wyruszył na poszukiwanie przygód, a nie na przyrodnicze badania terenowe. Jego codzienne zapiski (które potem zredagował i ogłosił jako relację zatytułowaną „Podróż na okręcie »Beagle«”) odzwierciedlają jego zainteresowania, nie tylko naukowe, lecz także kulturalne, społeczne czy polityczne. Zapisał, że ciemne mięso wielkiego ptaka nasuwało mu na myśl wołowinę. Z kolei pancerniki w smaku i z wyglądu przypominały kaczkę. Przeżycia kulinarne na Pampie, a potem w Patagonii mają swój udział w skierowaniu jego myśli ku ewolucji gatunków. Skamieniałości leniwców i pancerników Kilka dni później, 22 września 1832 r., Darwin i Fitzroy popłynęli szalupą obejrzeć przylądek Punta Alta, znajdujący się około 16 km od zakotwiczonego „Beagle”. Były to odsłonięte wychodnie skał nad wodą. „Widziałem je po raz pierwszy – zapisał Darwin – i zaciekawiły mnie bardzo, bo zawierają liczne muszle i kości wielkich zwierząt”. Ameryka Południowa – ciekawostki, które cię zaintrygują. Poznaj 50 fascynujących faktów! Nie ulega wątpliwości, że Ameryka Południowa to jedno z najbardziej interesujących miejsc na świecie. Tamtejsza przyroda znacząco różni się od europejskiej, a południowoamerykańska kult... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/8b41a486074417dd852cea03625be793e1e640a2-ba5c751.jpg" width="938" height="645" alt="Ameryka Południowa – ciekawostki, które cię zaintrygują. Poznaj 50 fascynujących faktów! (fot. Artur Widak/NurPhoto via Getty Images)" title="Ameryka Południowa – ciekawostki, które cię zaintrygują. Poznaj 50 fascynujących faktów! (fot. Artur Widak/NurPhoto via Getty Images)" /> Punta Alta oznacza „wysoki punkt”, ale wbrew nazwie skalne urwiska nie miały tam więcej niż sześć metrów. Skamieniałości spotykało się jednak na każdym kroku – wielkie, małe, najrozmaitszych dziwnych kształtów. Darwin z pomocnikiem zabrali się do miękkiej skały oskardami. W czasie tych wykopalisk Darwin zebrał szczątki dziewięciu wielkich ssaków, bardzo słabo znanych nauce lub jeszcze nie opisanych. Były to skamieniałości wymarłych około 12 tys. lat temu wielkich zwierząt żyjących wyłącznie na obszarze Ameryk. Najsłynniejszym przedstawicielem tej plejstoceńskiej fauny było Megatherium, ogromny lądowy leniwiec o rozmiarach słonia. Ten był już nazwany i opisany przez francuskiego uczonego Georges’a Cuviera na podstawie skamieniałych znalezisk z Paragwaju. Współczesne leniwce nie występują nigdzie poza Ameryką Południową i Środkową. Megatherium przypominało je anatomicznie, ale było zbyt wielkie, by prowadzić, tak jak one, nadrzewny tryb życia. Wśród trofeów Darwina znalazły się szczątki trzech wielkich leniwców, a także wymarłego gatunku konia. Oraz skorupa kostna z drobnych, dopasowanych do siebie płytek, będąca pozostałością jakiegoś dużego zwierzęcia, które musiało przypominać pancernika. Darwin poznał już prawdziwe pancerniki, i to nawet organoleptycznie, jedząc to zwierzę jako pieczeń obok pulpetów ze strusia. Przyglądał się też pastuchom bydła, gauczom, jak polują na pancerniki i pieką je wraz z pancerzem. Pancerników jest około 20 gatunków, wszystkie żyją w Nowym Świecie, kilka występuje na pampie bardzo pospolicie. Te pieczone były zapewne pancernikami białowłosymi (Euphractus sexcinctus), które podobno są wybitnie niesmaczne. To nie zniechęcało mało wybrednych gauczów, zmuszonych tygodniami żywić się tym, co udało im się upolować. „Niczym ślimaki cały swój dobytek noszą na grzbiecie, a jedzą, co popadnie” – napisał Darwin, mając na myśli pasterzy, nie pancerniki. Kolejne szczątki wymarłych stworzeń Miesiąc później w odległości jakichś 50 km od Punta Alta Darwin odkrył kolejne stanowisko obfitujące w skamieliny – 35-metrowy klif Monte Hermoso. Wykopał tam szczątki kilku gryzoni. Jedne nasunęły mu na myśl aguti, inne kapibarę, a jeszcze inne mniejszego południowoamerykańskiego gryzonia – tukotuko. Tyle że, podobnie jak w przypadku znalezisk z Punto Alto, skamieniałości za każdym razem wykazywały różnice w stosunku do gatunku żyjącego. Jeszcze później i dalej na południe wzdłuż wybrzeża Argentyny Darwin natrafił na trzecie znalezisko kości ssaków. Anatom, który je później badał, uznał, że należą do jakiegoś wymarłego wielbłąda. Zwierzę zostało nazwane makrauchenią (Macrauchenia). Do rodziny wielbłądowatych należą w południowej Ameryce dwa rodzime dziko żyjące gatunki: gwanako i wigoń, oraz dwa gatunki zwierząt domowych: lama i alpaka. Darwin wiedział, że gwanako zamieszkują obszar w pobliżu wykopalisk, bo sam zastrzelił jedną sztukę kilka dni wcześniej. Takie odkrycia, analogie i porównania utkwiły mu w pamięci, zapłodniły wyobraźnię i rozwijały się tam zarówno w dalszym ciągu podróży, jak przez lata po powrocie. Tymczasem same znaleziska zostały zapakowane w skrzynie i przesłane do Anglii, gdzie większością z nich zajął się botanik John Stevens Henslow, opiekun Darwina z Cambridge. „Miałem szczęście do skamieniałości” – pisał Darwin do Henslowa. Wspominał o wielkim gryzoniu, o leniwcu naziemnym, o pancerzu z wielokątnych płytek. To ostatnie znalezisko skomentował następująco: „Od razu gdy je zobaczyłem, pomyślałem, że muszą to być kości ogromnego pancernika. Bardzo pospolici są tu żyjący przedstawiciele tego rodzaju”. I dodał: „Jeśli Pana zainteresują, proszę je rozpakować, z wielką chęcią bym się o nich czegoś więcej dowiedział”. Warto zwrócić uwagę, że Darwin nie potrafił dokładnie zidentyfikować, a co dopiero zinterpretować swoich znalezisk. Większa część z jego kolekcji skamielin, oprócz Megatherium, zawierała gatunki słabo znane nawet specjalistom, a Darwin żadnym specjalistą nie był. To samo dotyczyło anatomii porównawczej; w ogóle o ssakach wiedział niewiele. Określenie „paleontolog” nie weszło wówczas jeszcze do użycia. Opis i identyfikację kopalnych szczątków powierzył błyskotliwemu młodemu anatomowi londyńskiemu Richardowi Owenowi, który szybko stawał się uznanym autorytetem od wymarłych ssaków. To właśnie Owen nadał nazwy znalezionym leniwcom. To on zasugerował (mylnie, jak się później okazało, ale szybko naprawił swój błąd), że makrauchenia jest spokrewniona z wielbłądami. 10 najdziwniejszych i najbardziej niezwykłych zwierzęcych łap. Do wspinania, chwytania i kopania Chociaż z biegiem ewolucji nasze ludzkie stopy utraciły część swoich dawnych zdolności, to świat zwierząt wciąż jest pełen gatunków, u których budowa i funkcjonalność łap mogą zask... Darwin Owenem nie był. Był tylko bystrym obserwatorem gorliwie zbierającym okazy i uczącym się przy okazji. Zaproszenie na „Beagle” uchroniło go od kolei losu wiejskiego pastora i pozwoliło dojrzeć. Gdy wziął na siebie obowiązki okrętowego przyrodnika, okazało się, że wypełnia je nadspodziewanie dobrze. Jego kwalifikacjami do badania skamieniałości były ogromna ciekawość, talent obserwacyjny oraz intuicyjne przekonanie, że wszystko w świecie przyrody jest jakoś ze sobą powiązane. Nie bał się też śmiałych spekulacji – przynajmniej póki nie musiał ich głosić publicznie. Jak powstały dwa gatunki „strusi”? Kilka miesięcy później, gdy „Beagle” zakotwiczył u wybrzeży północnej Patagonii, Darwin natrafił na następne informacje, które mu dały do myślenia. Badacz spędził jakiś czas na lądzie, znów w towarzystwie pasterzy bydła, którzy napomknęli, że znają „strusia” rzadkiej odmiany. Jest podobny do tego pospolitego, ale mniejszy, o krótszych nogach, łatwiejszy do upolowania za pomocą bolas. Wiadomość ta wpadła Darwinowi jednym uchem, a drugim wypadła, więc gdy jeden z marynarzy ustrzelił małego „strusia” (oczywiście, chodziło o nandu) na mięso, badacz w ogóle nie zwrócił na niego uwagi, zakładając, że to wyrośnięte pisklę. „Ptak był już oprawiony i ugotowany, gdy sobie przypomniałem [powieści gauczów]” – pisze tak szczerze, że łatwo go sobie wyobrazić, jak uderza dłonią w czoło. Zachowała się jednak głowa, szyja, nogi, skrzydła, większość dużych piór i duża część skóry. Zakonserwował te resztki i wysłał do Anglii, gdzie je skrupulatnie pozszywano i wypchano na tyle umiejętnie, że okaz nadawał się do wystawienia w muzeum Towarzystwa Zoologicznego. Przyjrzał mu się ornitolog John Gould, któremu Darwin miał potem zlecić identyfikację swoich zięb i przedrzeźniaczy z Galapagos. Gould potwierdził, że to odrębny, nowy gatunek i na cześć odkrywcy nadał mu nazwę Rhea darwinii, nandu Darwina (nazwa się nie utrzymała w związku ze zmianami formalnymi w taksonomii). Darwina zaintrygował fakt, że dwa gatunki nandu, tak do siebie podobne, mają niemal zupełnie rozłączne zasięgi występowania. Większy gatunek – nandu szare – zamieszkuje Pampę i północną Patagonię. Sięga na południu po Río Negro w Argentynie, które wpada do oceanu ok. 41 stopnia szerokości geograficznej południowej. Za rzeką występuje już drugi gatunek, mniejsze nandu plamiste, i to ono panuje na południu Patagonii. Początki teorii ewolucji Gdy połączył znaleziska wymarłych ssaków Ameryki Południowej z obserwacjami ich żyjących odpowiedników oraz spostrzeżeniami o rozmieszczeniu obu gatunków nandu i różnic między nimi, wnioski nasunęły mu się niemal same. Podobnie jak potem w przypadku zięb i przedrzeźniaczy z Galapagos. W jaki sposób powstają gatunki? Jak stają się tym, czym są? Wyjaśnienie ortodoksyjne, wciąż trzymające się mocno w nauce europejskiej w czasach wyprawy „Beagle”, odwoływało się do metafizyki. Bóg w akcie stworzenia powołuje do życia wszystkie gatunki i rozmieszcza je arbitralnie – kangury w Australii, żyrafy i zebry w Afryce, nandu, leniwce i pancerniki w Ameryce Południowej. Jeśli jedne wymrą, tworzy następne, podobne. Darwinowi porównania zwierząt zarówno wymarłych z żyjącymi (jak w przypadku leniwców czy pancerników), jak i współcześnie żyjących, podobnych do siebie i zajmujących przylegające obszary (jak w przypadku nandu) nasuwało inne wnioski. Proste i racjonalne, odwołujące się do koncepcji pokrewieństwa i następowania po sobie bliskich jeden drugiemu gatunków. Żyjące leniwce nadrzewne oraz pancerniki zastąpiły z czasem wcześniejsze formy, zamieszkujące mniej więcej ten sam obszar w poprzednich epokach w dziejach Ziemi. Te dawniejsze leniwce były prawdziwymi leniwcami, zaś wymarłe ssaki opancerzone zwane gliptodontami zalicza się dziś do rodziny odrębnej od współczesnych pancerników, ale z nimi spokrewnionej. Co myśli samica patrząc na ogon pawia? Ta i inne tajemnice zwierzęcej alkowy Dlaczego paw ma wielki i niewygodny ogon, a łoś ogromne poroże? Dlaczego pewien gatunek żaby rechocze, choć przyciąga tym drapieżników? Oczywiście, jakoś trzeba zwrócić uwagę płci prz... Dwa gatunki nandu także wydawały się zastępować siebie nawzajem, tyle że tym razem nie w czasie, lecz w przestrzeni. Skupianie się podobnych gatunków w czasie i przestrzeni dawało wskazówkę, że każda taka grupa pochodzi od wspólnego przodka: nandu od nandu, leniwce od wymarłych leniwców, pancerniki od pancernikopodobnych czy gliptodontopodobnych przodków, prawdopodobnie większych niż dzisiejsze pancerniki. Do takich wniosków skłaniał się Darwin, bo były bardziej przekonujące, logiczne i ekonomiczne niż tłumaczenia kreacjonistyczne. Znaczenie obserwacji z Ameryki Na ile obserwacje z Ameryki Południowej podważyły wiarę Darwina w wyjaśnienie metafizyczne? Sam badacz w ciągu swojego życia odpowiadał na to pytanie różnie. Albo mówił, że były ważne, ale nie tak jak obserwacje ptaków z Galapagos, albo przeciwnie – że miały zasadnicze znaczenie. Napomknął o tej sprawie w 1845 r., w drugim wydaniu relacji z wyprawy „Beagle”. Przejrzał je i poprawił, wprowadzając wzmianki o swojej teorii, choć na jej ogłoszenie jeszcze nie czuł się gotowy. Napisał, że związki między skamieniałościami a żyjącymi gryzoniami, leniwcami, wielbłądowatymi i pancernikami są faktami niezwykle interesującymi. Dalsze prace badawcze, prowadzone tymczasem przez innych naukowców, ujawniły podobne prawidłowości w Brazylii – między kopalnymi i żyjącymi formami mrówkojadów, tapirów, małp, pekari i oposów (dydelfów). „Te cudowne związki na tym samym kontynencie między wymarłymi a żywymi rzucają więcej światła niż jakiekolwiek inne dane na pojawienie się organizmów żywych na naszej planecie i ich ginięcie z jej powierzchni”. O jakie światło chodzi? Co się w nim ukazuje? „Świetlna” metafora należała do ważnych środków stylistycznych Darwina. Powróci ona w jego pismach, ale dopiero za kilkanaście lat, gdy uczony uzna, że jest gotowy zaświecić ludziom w oczy oślepiającym reflektorem swojej rewolucyjnej teorii. Kiedy Darwin stał się ewolucjonistą? Jest jeszcze jedno ciekawe pytanie dotyczące południowoamerykańskich szczątków kopalnych oraz nandu. Kiedy Darwin pojął, o czym one świadczą, i przychylił się do koncepcji ewolucji? Powszechnie uważa się, że po powrocie z wyprawy nie był jeszcze przekonanym ewolucjonistą. Zastanawiał się dopiero, nie wiedząc, co sądzić o tym, co zaobserwował. Skok ku myśleniu ewolucyjnemu uczynił dopiero po konsultacjach z Johnem Gouldem i Richardem Owenem na temat ptaków i skamielin, które im powierzył. (Wkrótce potem zaczął używać nowego terminu na opisanie zaobserwowanego procesu: „transmutacja”). Nie wszyscy jednak zgadzają się z poglądem, że było właśnie tak. – Myślę, że był przekonany znacznie wcześniej – tłumaczy historyk paleontologii Paul Brinkman. Siedzimy w jego gabinecie w North Carolina Museum of Natural Sciences w Raleigh, pod portretem młodego Darwina i plakatem filmu „Park Jurajski” oraz fotografiami okazów leniwca naziemnego i gliptodonta. – Skąd się biorą te podobieństwa między przedstawicielami fauny kopalnej i współcześnie żyjącej na tym samym terenie? Dlaczego te formy są tak podobne? – stawia pytania, które musiały nękać Darwina. Wymarłe gryzonie i żyjące aguti, gliptodonty i pancerniki... – Wyjaśnienie, że jeden gatunek spłodził drugi musiało mu przyjść do głowy może już w 1832 r. Transmutacja – mówi Brinkman. Ale i on przyznaje, że na poparcie hipotezy, iż Darwin nawrócił się na ewolucjonizm, jeszcze nim dotarł na Galapagos, dowodów praktycznie nie ma. To co jest, to tylko słabe poszlaki. Jak powstał człowiek, czyli co wiemy o historii ewolucji ludzkości? Człowiek dotarł do miejsca, w którym jest teraz, w toku długich i mozolnych zmian ewolucyjnych. Obecnie nasz gatunek tworzy zorganizowaną społeczność, która zasiedla wszystkie kontynenty, ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-powstal-czlowiek-czyli-co-wiemy-o-historii-ewolucji-ludzkosci-fot-geography-photos-universal-images-group-via-getty-images-5892b4b.jpg" width="938" height="626" alt="Jak powstał człowiek, czyli co wiemy o historii ewolucji ludzkości? (fot. Geography Photos/Universal Images Group via Getty Images)" title="Jak powstał człowiek, czyli co wiemy o historii ewolucji ludzkości? (fot. Geography Photos/Universal Images Group via Getty Images)" /> Istnieje niejasne wyznanie samego Darwina, uczynione pod koniec życia w nieprzeznaczonej do druku autobiografii, którą napisał dla najbliższej rodziny. „Podczas podróży na »Beagle« – wspomina – wielkie wrażenie wywarło na mnie odkrycie w formacjach skalnych na Pampie wielkich skamieniałych zwierząt pokrytych pancerzem podobnym do tego, który noszą współczesne pancerniki”. Wspomniał też o gatunkach nandu i ptakach z Galapagos, różniących się wyglądem w zależności od wyspy. „Było oczywiste, że tego rodzaju fakty, oraz wiele innych, można wytłumaczyć, jeśli założy się, że gatunki stopniowo się zmieniają; ten temat mnie dręczył”. Dręczył też przez następne lata innych uczonych. Przełomowe dzieło „O powstawaniu gatunków” Statek „Beagle” po ukończeniu prac kartograficznych w Ameryce Południowej i rocznej podróży dookoła świata dotarł do Anglii w październiku 1836 r. Darwin miał już 27 lat i pod wieloma względami był innym człowiekiem niż przed wyprawą. Nie myślał już o wiejskiej plebanii, postanowił poświęcić się nauce. Okazy powierzył specjalistom – ptaki Gouldowi, kopalne ssaki Owenowi, gady zoologowi Thomasowi Bellowi. Sam zabrał się do porządkowania myśli i weryfikowania podejrzeń. Jego notatniki są świadectwem jednoosobowej „burzy mózgów” na temat strusi, gwanako i zagadnienia „czy jeden gatunek zmienia się w inny”. A jeśli się zmienia, to w jaki sposób zachodzi ta transmutacja? Mniej więcej półtora roku później, gdy do swoich rozmyślań dołożył kolejny ważny fragment (koncepcja nadmiernej płodności i walki o byt zapożyczona z teorii ludnościowej Tomasza Malthusa), Darwin dotarł do sedna. Dobór naturalny sprawia, że w każdej populacji osobniki, które są najlepiej przystosowane, przeżywają i zostawiają potomstwo, a pozostałe – nie. Potem tę teorię rozwijał, dopracowywał i zazdrośnie strzegł przez 20 lat. Aż wreszcie młody człowiek, niejaki Alfred Russel Wallace doszedł do tych samych wniosków i zmusił Darwina do działania. Był rok 1858. Darwin już od jakiegoś czasu pisał długi, opatrzony szczegółowymi przypisami traktat o doborze naturalnym, ale miał go jeszcze w proszku. Wpadł w panikę, że ktoś go ubiegnie, odłożył zatem wielkie dzieło i szybko sklecił jego „streszczenie”. Mówił o tym tomie, że jest „okropny”, bo po dziesięcioleciach rozmyślań i wahań pisał go pospiesznie i w bólach. Dzieło ukazało się w listopadzie 1859 r. pod tytułem „O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego” i od razu stało się bestsellerem. Za życia Darwina wyszło jeszcze pięć wydań. Chyba nikt nie wątpi, że jest to najważniejsza książka naukowa, jaką kiedykolwiek wydano drukiem. Po 150 latach nadal jedni darzą ją czcią, inni zaś żywą niechęcią. „O powstawaniu gatunków” wciąż wywiera na nas znaczący wpływ – choć, niestety, niewiele osób naprawdę ją przeczytało.
Nauka o jaskiniach, czyli speleologia. Na czym polega? Kim jest speleolog?
Podziemne formy są niezwykle piękne, ale ich niedostępność przekłada się na spore problemy w kwestiach związanych z ich badaniem. Prawdopodobnie z tego względu, środowisko naukowe przez długi czas traktowało jaskinie nieco „po macoszemu”. Wszystko zmieniło się w XIX wieku, kiedy spopularyzowana została speleologia, czyli nauka o jaskiniach.
W tym artykule: Czym jest nauka o jaskiniach? Rodzaje speleologii Kim jest speleolog? Speleolog a grotołaz Speleolog a taternik jaskiniowy Jak zostać speleologiem? Sprzęt do speleologii Większość osób nawet nie myśli o zapuszczaniu się w ciasne, ciemne miejsca, w których nietrudno o tragiczny w skutkach wypadek. Nie dotyczy to jednak speleologów, czyli osób zajmujących się odkrywaniem tajemnic drzemiących w mrokach jaskiń. Jaskinie w Polsce czy jaskinie w Czechach są dość dobrze poznane, ale wiele z nich wciąż jeszcze skrywa sporo tajemnic. Ich odkrywaniem zajmuje się speleologia, czyli nauka o jaskiniach. To właśnie dzięki pracy speleologów możemy dowiedzieć się więcej na temat procesów powstawania i rozwoju podziemnych grot oraz poznać cechy występującego w nich środowiska przyrodniczego. Dzięki nim wiemy też np., która jaskinia jest najdłuższa na świecie. Należy pamiętać, że mówimy tu o niebezpiecznej dziedzinie nauki, bo ciemne, wilgotne, zimne, głębokie i ciasne przestrzenie w skałach są wyjątkowo nieprzyjazne, nie tylko dla osób cierpiących na klaustrofobię. Czym jest nauka o jaskiniach? Zacznijmy od krótkiego rysu historycznego. Początki eksploracji badawczej jaskiń sięgają XVII wieku, ale współczesna speleologia narodziła się dopiero pod koniec XIX wieku. Jako dziedzinę nauki spopularyzował ją Édouard-Alfred Martel – francuski eksplorator, badacz i dokumentalista jaskiń. W 1895 roku Martel założył Société de Spéléologie – pierwszą oficjalną organizację skupiającą się na pracach badawczych w jaskiniach. W trakcie swojej kariery opublikował ponad 700 artykułów naukowych i wydał ok. 20 książek. Nie ulega więc wątpliwości, że bez jego pracy, speleologia nie byłaby tym, czym jest dzisiaj. Czyli właściwie czym? Mówiąc o speleologii, na myśli trzeba mieć dział geologii, który jest poświęcony badaniu jaskiń. W obszarze zainteresowania tej dziedziny mieści się zarówno poznanie genezy i rozwoju podziemnych przestrzeni, jak i badanie jaskiniowego mikroklimatu, występującej tam flory i fauny (czyli po prostu – środowiska przyrodniczego) i stosunków wodnych. To speleologom zawdzięczamy opisanie najpiękniejszych jaskiń na świecie. Speleologia pochyla się także nad problemami związanymi z ochroną systemów jaskiniowych. Rodzaje speleologii Mówimy tu zatem o niezwykle obszernym dziale nauki, który obejmuje wiele form działalności badawczej. Mając to na względzie, w obrębie speleologii należy rozróżnić konkretne dziedziny, skupiające się na wybranych obszarach pracy naukowej. Do takich należy biologia jaskiniowa (biospeleologia). Flora i fauna jaskiniowa znacząco różni się od gatunków zasiedlających naziemne ekosystemy. W jaskiniach bytują unikatowe zwierzęta i rośliny. Naturalne jest więc, że ze względu na znaczną różnorodność tego niezwykłego środowiska, prace badawcze prowadzone w tym zakresie wymagają ujęcia ich w ramach odrębnej dziedziny. Niezwykłe odkrycie polskich grotołazów - mamy ekskluzywny film! Tylko na National-Geographic.pl ekskluzywny film dokumentujący odkrycie polskich grotołazów! To speleologiczna rewelacja i jedno z największych w historii odkryć jaskiń polskich. Odnaleziono ... Innym rodzajem speleologii jest kartografia jaskiniowa. Nakreślenie dokładnych map jest jedną z najistotniejszych czynności, wykonywanych w trakcie eksploracji badawczych. Powstałe w ten sposób plany pozwalają na porównanie poszczególnych obiektów (pod względem głębokości i długości) i ułatwiają ich dalszą eksplorację, ale nie tylko. Mapy zawierają także wiele cennych informacji dotyczących speleogenezy, czyli pochodzenia i rozwoju grot. Nie można nie wspomnieć, że w obrębie speleologii wyróżnia się także speleoterapię. Naukowcy skupiający się na tej dziedzinie badają możliwość nieinwazyjnego leczenia niektórych schorzeń w środowisku jaskiniowym. Wyniki ich pracy są podstawą do opracowania specyficznych metod klimatoterapii, w której czynnikami leczniczymi są unikatowe warunki naturalne podziemnego środowiska. Warto nadmienić, że speleologia pozostaje w obszarze zainteresowania także innych dziedzin nauki, takich jak: geologia, hydrogeologia, archeologia, paleontologia. Kim jest speleolog? Mając na uwadze powyższe, łatwo można domyślić się, kim właściwie jest speleolog. To naukowiec (najczęściej geolog, choć nie zawsze), którego praca polega na prowadzeniu badań dotyczących jaskiń. Speleolodzy zajmują się m.in. inwentaryzacją występujących w grotach struktur naciekowych i geologicznych, badaniem genezy i rozwoju jaskiń, występującego w nich mikroklimatu, tamtejszej flory i fauny oraz pozostałości po dawnych cywilizacjach i prehistorycznych zwierzętach. Co istotne, choć wielu speleologów prowadzi prace terenowe, to wbrew pozorom wcale nie jest to regułą. Niektórzy naukowcy, którzy zajmują się jaskiniami, badają je w środowisku laboratoryjnym, np. na podstawie dostarczonych im próbek lub skanów wykonanych za pomocą specjalistycznej aparatury. Speleolog a grotołaz Co się z tym wiąże, speleolog może, ale nie musi być grotołazem. Grotołaz nie musi być jednak speleologiem. W mowie potocznej, oba te słowa często są używane zamiennie. Mało tego, także wiele oficjalnych źródeł wskazuje na ich synonimiczny charakter. Sprowadzanie ich do wspólnego mianownika jest jednak nadmiernym uproszczeniem. To prawda, w środowisku grotołazów powszechnie używa się słowa „speleo” do określenia ogółu podziemnych aktywności, ale warto zwrócić uwagę na to, że brakuje w nim członu „logia”, a to czyni olbrzymią różnicę. 8 najpiękniejszych jaskiń. Miejsca jak nie z tej Ziemi Korytarze iskrzące się stalaktytami i stalagmitami prowadzą do podziemnej rzeki (jej lustro znajduje się 20 m poniżej wejścia do jaskini). Stąd łódź zabiera turystów na 45-minutową prze... Mianem grotołaza można określić wszystkich, którzy eksplorują jaskinie, ale najczęściej takie określenie stosuje się względem osób, które groty odwiedzają w celach typowo rekreacyjnych. Rekreacyjny grotołaz porusza się odkrytymi szlakami, może wyznaczać nowe korytarze, ale jego pasja nie ma nic wspólnego z pracą naukową. Dopiero gdy zajmuje się badaniami jaskiń, można nazwać go speleologiem. Speleolog a taternik jaskiniowy Także pojęcie „taternik jaskiniowy” nie jest tożsame ze słowem „speleolog”. Pierwsze z wymienionych odnosi się do osoby, która na podstawie odbytego kursu jaskiniowego i szkolenia przyrodniczego TPN zdobyła uprawnienia umożliwiające eksplorację niektórych jaskiń Tatrzańskiego Parku Narodowego, niedostępnych dla ruchu turystycznego. Podobnie jak grotołaz, taternik jaskiniowy może być pasjonatem, który zapuszcza się w głąb tatrzańskich jaskiń w celach rekreacyjnych lub sportowych. Jeżeli prowadzi w nich badania naukowe, wówczas należy nazywać go speleologiem. Jak zostać speleologiem? Reasumując, nie wystarczy poruszać się po jaskiniach, by zostać speleologiem. Nie czynią nim także uprawnienia taternika jaskiniowego, bo nie można zostać naukowcem bez stosownego wykształcenia. Polskie uczelnie nie kształcą w kierunku speleologii. Osoby badające jaskinie kończą geologię lub archeologię. Oprócz tego, należą do klubów speleologicznych i uczestniczą w sympozjach naukowych. Konieczność zdobycia dodatkowych kwalifikacji jest uzależniona od tego, jaki rodzaj badań zamierza wykonywać speleolog. W środowisku laboratoryjnym, odbyte kursy jaskiniowe i/lub uprawnienia taternickie nie będą przydatne. Jeżeli jednak speleolog ma prowadzić badania terenowe, teoretyczna i praktyczna wiedza z zakresu bezpiecznego poruszania się w jaskiniach i technik wspinaczki jaskiniowej staje się niezbędna. Sprzęt do speleologii By móc pracować w terenie, speleolog musi być uzbrojony nie tylko w wiedzę, ale także w odpowiednie oprzyrządowanie. Sprzęt do prowadzenia badań zawsze jest dobierany stosownie do ich zakresu. Przyrządy naukowe to jeszcze nie wszystko, bo na podorędziu speleologa musi znaleźć się także sprzęt, z którego korzysta każdy grotołaz. Należą do niego następujące elementy: kask, czołówka, karabinki, uprząż jaskiniowa, lonża, rolki i inne przyrządy zjazdowe, przyrządy zaciskowe umożliwiające bezpieczne podchodzenie, lina statyczna do poręczowania, wodoodporny wór jaskiniowy. By móc bezpiecznie i komfortowo poruszać się w jaskiniach, potrzebny jest także odpowiedni strój. Warstwę wewnętrzną stanowi bielizna termoaktywna, najczęściej wykonana z wełny merino, która ma znacznie lepsze właściwości termoizolacyjne niż tkaniny syntetyczne. Jeżeli wymagają tego warunki, na bieliznę zakłada się kolejną warstwę, najczęściej wykonaną z polaru. Warstwa zewnętrzna to kombinezon, wykazujący dużą odporność na przetarcie i przemoczenie. Jaskinie w Zakopanem. Które z nich można zwiedzać? Jaskinie w Zakopanem i okolicach to jedna z największych tatrzańskich atrakcji turystycznych. Tylko część została udostępniona turystom. Gdzie jest ich najwięcej? Większość speleologów używa dwóch par rękawiczek. Wewnętrzne chronią dłonie przed przemarznięciem, natomiast zewnętrzne (zwykle gumowe) chronią pierwszą warstwę przed zamoczeniem. Jakie buty są odpowiednie do eksploracji jaskiń? Sprawdzą się wyłącznie kalosze, najlepiej piankowe. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Miłka Raulin wyrusza na trawers Grenlandii. Polka może zapisać się na kartach historii
W maju Miłka Raulin przemierzy Grenlandię na nartach. Jak przygotowuje się do trawersu?
W tym artykule: Trawers Grenlandii – jedno z najtrudniejszych podróżniczych wyzwań Miłka Raulin nie przestaje spełniać marzeń Miłka Raulin – najmłodsza Polka z Koroną Ziemi – już nie raz pokazała swoją Siłę Marzeń. Przed nią kolejne, zupełnie nowe wyzwanie. Pod koniec kwietnia podróżniczka wylatuje do Grenlandii, gdzie ma zaplanowany trawers na trasie Kangerlussuaq – Isortoq. – Chodzenie na nartach to dla mnie nowość. Nigdy wcześniej tego nie robiłam. Do tego dochodzą sanie, które będę ciągnęła na sznurkach. Na szczęście szybko uczę się sportowych aktywności – mówi w rozmowie z Mateuszem Łysiakiem. Naukowcy uważają, że w końcu rozwiązali zagadkę Grenlandii. Dlaczego wikingowie opuścili tę wyspę? Pytanie o to, dlaczego wikingowie opuścili Grenlandię jest przedmiotem sporu wielu historyków. Naukowcy twierdzą, że udało im się w końcu poznać przyczynę tej nagłej decyzji sprzed setek... Trawers Grenlandii – jedno z najtrudniejszych podróżniczych wyzwań Ze względu na bardzo wymagające warunki – wysoka wilgotność względna, niskie temperatury oraz huraganowe wiatry zwane piteraq – przez blisko 30 lat trawersu Grenlandii na nartach dokonało tylko 9 osób z Polski. Miłka Raulin ma szansę zostać najmłodszą Polką w tym gronie. – Przygotowuję się do trawersu Grenlandii od 10 miesięcy, ale dopiero w grudniu uświadomiłam sobie, co mnie czeka. Pojechałam wtedy do Szwecji, gdzie zastałam warunki zbliżone do polarnych. Termometr wskazywał – 19 st. Celsjusza, ale przy silnych wiatrach temperatura odczuwalna była jeszcze niższa: - 26 st. Celsjusza. Zrozumiałam, jak trudna będzie ta wyprawa. Sztuką jest też nauczyć się chodzić tak, aby się nie spocić. Trzeba iść jednostajnie, bez przyspieszania i niepotrzebnych interwałów – tłumaczy podróżniczka. Cel jest wymagający. Międzynarodowa wyprawa planuje pokonać dystans około 600 kilometrów w 30 dni. Uczestnicy mają doświadczenie w stawianiu czoła ekstremalnym warunkom. W końcu mowa o eksploratorach, zdobywcach Everestu, Korony Ziemi, pilotach helikopterów i maratończykach. – Wszyscy jesteśmy doświadczeni, ale się nie znamy. To nasza pierwsza wspólna wyprawa. Będziemy docierać się w trakcie – dodaje Miłka. Praca na Antarktydzie szuka człowieka. Polacy również mogą się zgłaszać. Chodzi m.in. o liczenie pingwinów Ile pingwinów żyje na Antarktydzie? Możesz to sprawdzić, pracując w najbardziej oddalonym urzędzie pocztowym na świecie. Miłka Raulin nie przestaje spełniać marzeń Polsko-szwedzko-brytyjska ekspedycja jest organizowana bez udziału agencji. Oprócz przygotowania fizycznego uczestnicy musieli dodatkowo skompletować szereg dokumentów, w tym między innymi: pozwolenie na pobyt na lodowcu, szczegółowe przedstawienie trasy, oświadczenie ubezpieczyciela czy gwarancję bankową na wypadek ewakuacji. Przedstawili również swoje osiągnięcia sportowe i dokonania podróżnicze. Im bardziej doświadczeni uczestnicy, tym większe są szanse na powodzenie wyprawy. Miłka Raulin już odlicza dni do kolejnego wyzwania. Na miejsce, do Kangerlussuaq, dotrze 29 kwietnia. Ekspedycja wyruszy 3 maja po przepakowaniu sań i zorganizowaniu niezbędnego paliwa oraz uzupełnieniu zapasów żywności. Poza niesprzyjającymi warunkami pogodowymi największą trudnością dla Miłki będzie ciężar ekwipunku – około 80 kg, czyli 160 proc. masy jej ciała. To wszystko niezbędne wyposażenie: specjalne sanie (pulki), apteczka, narty, osobny namiot, własna kuchenka polowa, telefon satelitarny, sprzęt wysokogórski czy specjalistyczna odzież. Do tego oczywiście odzież i paliwo. – Technicznie i sprzętowo jestem bardzo dobrze przygotowana. Grenlandia zweryfikuje resztę – podsumowuje Raulin.
Wyspa Zwodnicza u wybrzeży Antarktydy to polarne Pompeje. Dlaczego to miejsce opustoszało lata temu?
Kapsuła czasu odkrywców, naukowców i rybaków. To właśnie Wyspa Zwodnicza. Dodajmy do tego pływanie po zatoce w... wulkanie.
W tym artykule: Na Deception Island czas stanął w miejscu Nie daj się zwieść! Wyspa Zwodnicza jest jak polarne Pompeje Deception Island lub inaczej Wyspa Zwodnicza jest położona u wybrzeży Antarktydy w archipelagu Szetlandów Południowych na Oceanie Południowym. To jedno z niewielu miejsc na świecie, gdzie statki mogą wpłynąć bezpośrednio do środka zatopionej kaldery. Kaldera to zagłębienie w szczytowej części wulkanu. Powstaje wskutek gwałtownej eksplozji niszczącej górną część stożka wulkanicznego lub zapadnięcia się stropu komory pomagmowej razem ze stożkiem wulkanicznym. Dlaczego jeszcze to miejsce tak bardzo fascynuje eksploratorów? Przełomowe odkrycie u wybrzeży Antarktydy. Odnaleziono wrak słynnego statku Endurance, który zatonął 107 lat temu 44-metrowa barkentyna Endurance irlandzkiego odkrywcy sir Ernesta Shackletona zatonęła w 1915 roku, po tym jak została zmiażdżona przez lód. Przez lata pozostawała zaginiona w czeluściach m... Na Deception Island czas stanął w miejscu Przez wiele lat na wyspę pływali łowcy fok i wielorybów oraz badacze. Niektórzy twierdzą, że to właśnie z Deception Island Nathaniel Palmer po raz pierwszy zobaczył Antarktydę w 1840 r. Złote czasy tego miejsca skończyły się ponad 100 lat temu. W czasie Wielkiego Kryzysu baza naukowa British Antarctic Survey została opuszczona. Nie tylko ekonomia zadecydowała o dalszych losach wyspy. Podczas erupcji wulkanu w 1967 r. (kolejnej już w historii) ewakuowano ludzi. Dwa lata później naukowcy podjęli próby otworzenia nowych stacji na Zwodniczej Wyspie. Chilijskie Pedro Aguirre Cerda i Gutierrez Vargas to już wspomnienia, po których zostały ruiny. Do dziś stoją tam chaty, silosy, elementy maszyn czy widoczne z daleka kotły grzewcze. Wyspa Zwodnicza nadal jest jednak miejscem atrakcyjnym naukowo. Zamieszkują ją między innymi pingwiny antarktyczne, uchatki i mewy. Na Deception Island w sezonie letnim czynne są dwie stacje badawcze: hiszpańska Gabriel de Castilla oraz argentyńska Decepción. Ich przyszłość nie jest pewna. Wszystko zależy od wulkanu i tego, kiedy ponownie wybuchnie. Nie bez powodu w bazach badana jest przede wszystkim aktywność sejsmiczna wyspy. Powstała „Mapa skarbów Antarktydy”. Ma wskazywać położenie 300 tys. cennych meteorytów Naukowcy z Uniwersytetu Technicznego w Delfcie w Holandii wykorzystali sztuczną inteligencję do stworzenia „mapy skarbów Antarktydy”. Na mapie wskazano strefy, w których z dużym prawdopodo... Nie daj się zwieść! Co z nazwą? Dlaczego Wyspa Zwodnicza? I na to jest wytłumaczenie - ba, niejedno. W relacji dla BBC amerykański dziennikarz Mark Johanson pisze, że na Deception Island nic nie jest takie, jakim się wydaje. Chociażby Port Foster, który z portem ma niewiele wspólnego. To wspomniana wcześniej zalana kaldera wulkanu. Szacuje się, że powstała około 100 tys. lat temu. Klimat na wyspie jest określany jako polarny. Temperatury wahają się od 11°C do minus 28°C, a średnia roczna temperatura powietrza wynosi minus 3°C. Mimo to nie wszędzie jest zimno, choć nie czuć tego i nie widać na pierwszy rzut oka. Przykładowo woda pod czarnym piaskiem na plaży w zatoce Whalers Bay jest „ciepła jak popołudniowa herbata”. Arktyka - zwierzęta i ekosystem. Jakie zwierzęta żyją w Arktyce? Zobacz niesamowite zdjęcia [GALERIA] Arktyczne zwierzęta miały ok. 3 miliony lat, żeby przystosować się do surowych warunków. Zobacz niesamowite zwierzęta Arktyki! Wyspa Zwodnicza jest jak polarne Pompeje Deception Island jest porównywana do kapsuły czasowej, w której można znaleźć pamiątki po odkrywcach, wielorybnikach, naukowcach i wreszcie marzycielach. Dopiero niedawno z wyspy uprzątnięto wrak samolotu z historycznego pierwszego lotu transantakrtycznego w 1928 r. Inne równie trafne porównane to polarne Pompeje. Po erupcji wulkanu w latach 60. ubiegłego wieku Wyspa Zwodnicza opustoszała praktycznie z dnia na dzień. Zostały na niej budynki dosłownie zamrożone w minionej epoce. Zwiedzanie, a właściwie eksplorację, Deception Island można porównać do żywej lekcji historii. Czy pozostałości po bazach naukowych i innych zabudowaniach nie powinny jednak trafić do muzeum? Po pierwsze, więcej ludzi mogłoby poznać historię tego miejsca. Po drugie, rozkładające się maszyny zawierają azbest, szkodzący powracającym na wyspę zwierzętom. Źródło: BBC Travel
Polacy sięgają po pierwszą Koronę Wodospadów. Jak kibicować tej niezwykłej wyprawie?
Zdobycie najwyższych wodospadów świata to nie wszystko. Polacy chcą dodatkowo zjechać na linach w obrysie nurtu rzeki. Przed ekipą kolejny cel. Tym razem w Afryce.
W tym artykule: Polacy w drodze po Koronę Wodospadów OSHEE Slide Challenge – przyjaciele i pasjonaci Uwielbiamy ludzi z pasją, którzy nie boją się realizować swoich marzeń – nawet tych najbardziej szalonych – a przy tym inspirują innych podróżników i eksploratorów do działania. Ekipa OSHEE Slide Challenge zdecydowanie zalicza się do tego grona. To grupa przyjaciół, których łączy pasja i wspólny cel. Planują zdobyć dziesięć najwyższych wodospadów na świecie, a następnie zjechać na linach w obrysie nurtu rzeki. Zadanie, jakiego się podjęli, jest absolutnie pionierskie. Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, Polacy jako pierwsi na świecie zdobędą Koronę Wodospadów. Polacy w drodze po Koronę Wodospadów Zaczęli w 2019 r. z najwyższego możliwego poziomu, czyli od wodospadu Salto Angelo w Wenezueli. Jego oficjalna wysokość ustalona przez National Geographic Society to 979 m. Wyprawa trwała kilka dni, a zespół musiał pokonać kilkadziesiąt kilometrów amazońskiej dżungli, sawanny, bagien i wzniesień. W końcu udało mu się dojść do szczytu Auyantepui, skąd spływają wody słynnego giganta. Przed ekipą kolejne wyzwania: Tugela (RPA, 948 m), Cataratas las Tres Hermanas (Peru, 914 m), Oloʻupena (USA, 900 m), Catarata Yumbilla (Peru, 896 m), Vinnufossen (Norwergia, 865 m), Skorga (Norwegia, 864 m), Pu’uka’oku (USA, 840 m), James Bruce Falls (Kanada, 840 m), Browne Falls (Nowa Zelandia, 836 m). W pierwszej połowie 2022 r. polscy zdobywcy zamierzają zdobyć trzy wodospady. Najpierw ruszą do RPA, gdzie spróbują wspiąć się na najwyższy wodospad Afryki na rzece Tugela, drugi co do wysokości wodospad świata. OSHEE Slide Challenge – przyjaciele i pasjonaci Pomysłodawcą zdobycia Korony Wodospadów i głównym organizatorem przedsięwzięcia jest Dariusz Pachut. To zapalony sportowiec, podróżnik i ratownik medyczny. Idea tego wyjątkowego projektu zrodziła się w jego głowie podczas kanioningowej wyprawy do Szwajcarii w 2018 r. Razem z nim próbę zdobycia Korony Ziemi podejmują: Dimitri Wika, z zawodu arobrysta i lekarz drzew, prywatnie miłośnik sportów ekstremalnych; Jakub Poburka, ratownik TOPR, uczestnik wielu wypraw w góry Pamiru, Karakorum oraz Himalaje; Miłosz Forczek, instruktor ratownictwa górskiego GOPR i grotołaz; Tomasz Grodzicki, były funkcjonariusz jednostek specjalnych, skoczek spadochronowy i pasjonat gór. Wyprawę na zdjęciach i filmach dokumentować będą Jan Wierzejski i Wojciech Kozakiewicz. To specjaliści od pracy z kamerą w górskim środowisku. Za swoją artystyczną pracę byli wielokrotnie nagradzani na festiwalach górskich i filmowych w kraju i za granicą. National Geographic Polska, razem z markami OSHEE, Jack Wolfskin i Petzl, patronuje projektowi polskich zdobywców. Relacje z wyprawy znajdziecie na naszej stronie internetowej oraz na Instagramie.
Ekstremalny eksperyment we Francji. 15 osób spędzi 40 dni w jaskini - bez zegarków i telefonów
W ramach eksperymentu 15 ochotników ma spędzić 40 dni w jaskini Lombrives we francuskim departamencie Ariège. Uczestnicy nie znali się wcześniej, a do jaskini, która na najbliższych kilka tygodni stanie się ich domem, mogą zabrać tylko najpotrzebniejsze rzeczy. Żadnych telefonów komórkowych, ani zegarków.
Pandemia koronawirusa zmusiła wielu z nas do odizolowania się od rodziny, bliskich i znajomych. Ta przymusowa izolacja okazuje się druzgocąca w skutkach. Mimo to zainspirowany ostatnimi globalnymi zmianami Christian Clot postanowił przeprowadzić własny, wyjątkowo ekstremalny eksperyment, aby sprawdzić jakie skutki może mieć długotrwała izolacji, w której ludzie są pozbawieni odczuwania czasu. W ramach eksperymentu 15 ochotników ma spędzić 40 dni w jaskini Lombrives we francuskim departamencie Ariège. Uczestnicy nie znali się wcześniej, a do jaskini, która na najbliższych kilka tygodni stanie się ich domem, mogą zabrać tylko najpotrzebniejsze rzeczy. Żadnych telefonów komórkowych, ani zegarków – nic, co mogłoby zawierać informacje o dacie, czasie, porze dnia (jaskinia pozbawiona jest dopływu naturalnego światła) czy wydarzeniach na świecie. Choć plan badań brzmi jak scenariusz horroru Clotowi, który został liderem ekspedycji, udało się zgromadzić grupę 15 wolontariuszy (uczestnicy nie otrzymają wynagrodzenia za udział w eksperymencie). Są to osoby w wieku 27–50 lat, wywodzące się z różnych grup zawodowych. Znajdziemy tu biologa, jubilera, nauczycielkę, terapeutkę, ale też studentów. To był najnudniejszy eksperyment świata. Trwał 69 lat! 69 lat - tyle czekaliśmy na to, by zakończył się najdłuższy eksperyment. Ale po co to wszystko? Mieszkańcy jaskini będą mieli stały dostęp do pożywienia i wody. W grocie mieszkalnej zgromadzono cztery tony zapasów. Będą mieli też do dyspozycji prądnicę napędzaną pedałami. W jaskini wygospodarowano trzy obszary - jeden zaaranżowany jako sypialnia, drugi jako rodzaj pokoju dziennego i trzeci służący jako miejsce badania jaskini i jej flory oraz fauny. Eksperyment rozpoczął się w niedzielę 14 marca, dokładnie o godzinie 20 czasu lokalnego. I planowo ma zakończyć się 22 kwietnia. Jeden z uczestników 29-letni Arnaud Burel powiedział, że zdecydował się wziąć udział w niezwykłym eksperymencie, aby „zasmakować pozaczasowego życia”, które jest niemożliwe na zewnątrz, gdzie komputery i telefony komórkowe nieustannie przypominają nam o obowiązkach. Z kolei inny ochotnik, z zawodu biolog, przyznał, że spędzenie prawie sześciu tygodni z 14 nieznajomymi nie będzie łatwe. Dodał, że kluczem do uniknięcia konfliktów musi stać się komunikacja. Jaskinia Lombrives, w której zamieszkali ochotnicy Deep Time, to największa objętościowo jaskinia w Europie. Uczestnicy będą musieli dostosować się do stałej panującej w jej wnętrzu temperatury 12°C i 95% wilgotności. Ludzie mówili, że te przedmioty zniknęły. Ale tak naprawdę nigdy ich tam nie było! Eksperyment z iluzją Psychologowie, z pomocą iluzjonistów, byli w stanie przekonać badanych, że widzieli oni zniknięcie przedmiotu, który tak naprawdę nigdy nie istniał. Christian Clot - pomysłodawca przedsięwzięcia, który zamieszkał w jaskini wraz z pozostałymi ochotnikami – jest krytykowany przez licznych komentatorów. Szczególnie dlatego, że mianuje się „badaczem”, choć nie posiada formalnego wykształcenia naukowego. Clot twierdzi, że wyniki eksperymenty mogą mieć znaczenie dla przyszłych misji kosmicznych, załóg okrętów podwodnych, zespołów górniczych czy innych miejsc, w których ludzie są zamknięci wspólnie przez długi czas na ograniczonej przestrzeni. Dodaje, że projekt Deep Time „podąża śladami francuskiego geologa Michela Siffre'a”, który w celach badawczych spędził pod ziemią sporo czasu. Jednym z jego najdłuższych podziemnych pobytów był półroczny „turnus” w 1972 roku. Dzięki swoim kontrowersyjnym badaniom Siffre odkrył m.in., że cykl dobowy organizmu ludzkiego może mieć różny czas trwania, gdy nie jest napędzany przez bodźce światła naturalnego. – Utrata poczucia czasu jest największą dezorientacją i to właśnie ten aspekt misja Deep Time chce lepiej zbadać. Podczas pewnych wydarzeń nasze postrzeganie czasu ulega zmianie. Wydaje się, że mija on bardzo wolno lub bardzo szybko, bez związku z rzeczywistą długością każdej mijającej sekundy. Jaki jest związek między czasem postrzeganym a czasem normatywnym, czyli czasem naszych zegarków? Jak nasz mózg widzi czas? - czytamy na stronie internetowej projektu. NASA zapłaci za udział w symulowanej misji na Marsa. Jakie warunki trzeba spełniać? Jeżeli na tym etapie pandemii jeszcze lubicie izolacje, to ta przygoda może być dla was. Amerykańska Agencja Kosmiczna szuka chętnych do spędzenia ponad pół roku w symulatorze podróży na ... Aby odpowiedzieć na te i inne pytania o czas i jego postrzeganie, uczestnicy eksperymentu będą monitorowani przez kilkunastoosobowy zespół naukowców (pozostający na powierzchni) z wykorzystaniem szeregu czujników. – Ten eksperyment jest pierwszym tego typu na świecie. Do tej pory wszystkie takie misje skupiały się na badaniu fizjologicznych rytmów organizmu, ale nigdy na wpływie tego typu zerwania czasowego na poznawcze i emocjonalne funkcje człowieka – komentuje neurobiolog Etienne Koechlin z École Normale Supérieure w Paryżu. Koszty przeprowadzenia eksperymentu to 1,2 mln euro (ok. 5,5 mln złotych). Pieniądze na realizację projektu pozyskano zarówno z prywatnych, jak i publicznych źródeł.
Jak niedotlenienie wpływa na decyzje himalaistów? Wywiad z "doktorem od wysokości" Robertem Szymczakiem
Jako lekarz brał udział w kilku wyprawach na ośmiotysięczniki, w tym również zimą. Robert Szymczak - himalaista, specjalista medycyny ratunkowej, doktor "od wysokości.
Paulina Szczucińska: Po co lekarz taki jak pan jedzie w Himalaje? Robert Szymczak: Zdobywać szczyt. Dbać o bezpieczeństwo innych uczestników wyprawy. I obserwować, co się dzieje w organizmie człowieka na wysokości 8000 m n.p.m. To bardzo złożony temat, a mało kto ma możliwość prowadzenia badań na zespole, który przez dwa miesiące wchodzi tak wysoko zimą. Wbrew pozorom większości niekomercyjnych wypraw nie stać na zatrudnienie lekarza. A nawet jeśli go zabierają, z reguły siedzi on na dole w bazie, nawet dwa-trzy kilometry niżej niż reszta zespołu. Nie ma przeszkolenia alpinistycznego i w razie akcji ratunkowej nie wychodzi do góry. W Himalajach groźny jest oczywiście nagły wypadek – odpadnięcie od ściany, szczelina, lawina. Co jeszcze zagraża życiu wspinacza? Wysokościowy obrzęk płuc i wysokościowy obrzęk mózgu. To śmiertelne choroby spowodowane niedoborem tlenu. Bardzo niebezpieczne są wychłodzenie i odmrożenia. Nie można też bagatelizować silniejszego niż na nizinach promieniowania UV, które powoduje ślepotę śnieżną i oparzenia słoneczne. Wszystkiemu można zapobiec, wystarczy myśleć i stosować odpowiedni sprzęt. Podobno w górach śnią się koszmary? W górach generalnie gorzej się śpi. Nie można zasnąć, człowiek się częściej budzi, a rano jest niewyspany, ponieważ niedotleniony mózg nie wchodzi w fazy głębokiego snu. Jest to męczące. Męcząca jest sama obecność na dużej wysokości? To duży wysiłek. Powyżej 5500 m jest już tak mało tlenu, że procesy wyniszczania, które wynikają z niedotlenienia, przeważają nad procesami przystosowawczymi. Na chorobę wysokościową narażeni są również zwykli turyści. Od 2006 r. działa połączenie kolejowe między Pekinem a Lhasą. Na odcinku od Golmud (2800 m) do przełęczy Kunlun (4750 m) w ciągu półtorej godziny pokonuje się prawie 2 km różnicy wysokości! Z połączenia tego korzysta 2 mln pasażerów rocznie. Ostra choroba górska jest rozpoznawana aż u ok. 30 proc. z nich, a mniej nasilone objawy, jak ból głowy, nudności i duszności występują u ok. 80 proc. podróżnych. Zapobiec tym dolegliwościom może trwająca sześć dni aklimatyzacja. O co właściwie chodzi z tą aklimatyzacją? Gdyby człowiek nagle przeniósł się z nizin na szczyt Everestu, umarłby po kilku minutach z powodu niedotlenienia mózgu. To mniej więcej tak, jakby założył sobie worek foliowy na głowę. Aklimatyzacja wysokogórska jest procesem długotrwałym. Przystosowuje organizm do niskiego ciśnienia atmosferycznego i mniejszej zawartości tlenu w powietrzu. Oddech staje się częstszy i głębszy. Po kilkunastu dniach organizm przestawia się na nowe tory, np. do głębszych oddechów muszą dostosować się mięśnie. Zachodzących w nim zmian jest wiele i nie wszystkie rozumiemy. A które potraficie już wytłumaczyć? W laboratoriach analizuje się parametry krwi, strukturę tkanki mięśniowej i szuka genów odpowiedzialnych za przystosowanie człowieka do wysokości. Szczególnie ciekawa jest reakcja komórek na niedobór tlenu. Każda z osobna rozpoznaje, że jest go mniej, i aktywizuje grupę hormonów zmieniających ciało. Jeden z nich, tzw. erytropoetyna, stymuluje szpik kostny do produkcji czerwonych krwinek, dzięki czemu wydajniej transportują tlen do komórek. Ten proces przystosowania do wysokości obserwuje się u wszystkich ludzi. Wszystkich poza najlepiej znoszącymi warunki wysokogórskie tybetańskimi Szerpami. Dlaczego? Korzyści z wyprodukowania dodatkowych czerwonych krwinek są dobre, ale na krótką metę. Po kilku miesiącach nadmierna ilość erytrocytów zwiększa gęstość i lepkość krwi, grożąc wystąpieniem zakrzepicy, przewlekłego obciążenia serca i choroby górskiej. Problemy te obserwuje się nawet u Indian Keczua i Ajmara, którzy żyją w Andach od 10 tys. lat. Tylko Tybetańczycy są mniej narażeni na powikłania związane z nadprodukcją czerwonych krwinek. Jak to możliwe? Mieli dużo czasu, żeby się przystosować do życia w Himalajach. Pierwsze ślady ich obecności mają 30 tys. lat. Za mechanizm zwiększania produkcji erytrocytów na wysokości odpowiedzialny jest gen EPAS-1. Okazało się, że u Tybetańczyków jest on nieco inny niż u reszty ludzkości. Mutacja ta powoduje, że w warunkach niedotlenienia wytwarzają się u nich mniejsze ilości dodatkowych czerwonych krwinek. Mają też na wysokości niższe ciśnienie w tętnicach płucnych, więc są mniej narażeni na obrzęk płuc. Jeśli zagrożenie życia niedostateczną ilością tlenu jest tak wysokie, dlaczego dla bezpieczeństwa nie wprowadzić wśród himalaistów obowiązku używania butli z tlenem? Reakcja na niedotlenienie jest bardzo indywidualna. Niektórzy na siedmiu tysiącach mogą narazić się na zmiany w mózgu, inni wchodzą bez szwanku na ośmiotysięczniki. Trudno ustalić wysokość, powyżej której należałoby używać tlenu. Taki nakaz byłby też ograniczeniem wolności. Ale może ginęłoby mniej ludzi? Może. Jednak wchodzenie na tlenie jest pewnego rodzaju dopingiem, pozwala oszukać organizm. Wspinacz korzystający z butli tlenowej „obniża” sobie szczyt nawet o 2000 m. Poza tym każdy kij ma dwa końce. Jeśli zdarzy się awaria butli, organizm zaaklimatyzowany do 6000 m nagle odkrywa, że jest na 8000 m. To znacznie gorsza sytuacja niż przespanie nocy na 7000 m bez butli z tlenem. Każdy, kto wybiera się w Himalaje, sportowo lub turystycznie, powinien zdawać sobie sprawę z tych zagrożeń. Czym się różni sportowiec od turysty w Himalajach? Sportowcy zdobywają szczyty bez tlenu – może z wyjątkiem Everestu. Aby tego dokonać, muszą wcześniej latami intensywnie trenować. Turyści wchodzą na ośmiotysięczniki na tlenie, korzystają z pomocy firm komercyjnie organizujących wyprawy. Jedni i drudzy, dopóki swoim zachowaniem nie przyczyniają się do niszczenia środowiska górskiego, są mile widziani. Nie każdy musi być olimpijczykiem, by móc sobie pobiegać i mieć z tego radochę, nie każdy musi być sportowcem, żeby chodzić po górach. Jak wygląda idealny sportowiec himalaista? Ma niski wzrost? To nie ma znaczenia. W podręczniku do turystyki z 1796 r. Baltazar Hacquet opisał cechy idealnego alpinisty. Ma być kawalerem, żeby nie myślał o żonie i swoją nieobecnością w domu nie narażał kobiety na pokusy. Powinien być niski i krępy, bo u wysokiego długie kości łatwiej się łamią. Niski człowiek potrzebuje też mniej jedzenia i lepiej utrzymuje ciepło. Niby wszystko to jest logiczne. Ale wystarczy popatrzeć na najlepszych himalaistów, by się przekonać, że ta hipoteza nie zawsze się sprawdza. Jak himalaista ma się do sportowca wspinającego się na czas? To inny rodzaj sportu. Krótkodystansowiec jest nastawiony na szybkość i procesy beztlenowe w mięśniach. Himalaista – na wysiłek długotrwały, bliżej mu do wydolności maratończyka. Prowadził pan m.in. badania funkcji poznawczych na dużej wysokości. W górach słabiej myślimy? Tak, im wyżej, tym gorzej, bo mózg jest niedotleniony. W badaniach, które prowadziłem wraz z neuropsychologami, zauważyliśmy, że w górach pojawiają się zaburzenia funkcji postrzegania przestrzeni. W związku z tym np. himalaista na 6000 m może mieć problem z bezbłędnym wyobrażeniem sobie drogi wspinaczki na podstawie opisu, chociaż na poziomie zero nie sprawiało mu to trudności. Na wysokości mamy też problemy z pamięcią. Czy zmiana zdolności poznawczych może mieć wpływ na decyzje etyczne, w tym tę najtrudniejszą: czy zostawić rannego partnera? Niedotlenienie powoduje obniżenie krytycyzmu. Może to wpływać na decyzje dotyczące wyboru drogi czy kontynuacji wspinaczki w warunkach zagrażających życiu. Ale jeśli chodzi o postawę wobec osoby, która w górach umiera, niedotlenienie mózgu nie powinno mieć znaczenia. Reakcja zależy od kręgosłupa moralnego i stanu fizycznego alpinisty. Byłem na wyprawie na Dhaulagiri, gdzie podczas zejścia zginął jeden z dwóch Hiszpanów. Gdy w bazie jeszcze przed moim atakiem szczytowym usłyszałem, że wycieńczeni wspinacze otrzymali pomoc jedynie od Kingi Baranowskiej, a następnie od Czechów Zdenka Hrubego i Radka Jaroša, miałem żal do wszystkich innych, którzy im nie pomogli. Lecz gdy sam schodziłem ze szczytu Dhaulagiri i przypomniałem sobie tę historię, nie wyobrażałem sobie, jak mógłbym się zajmować jeszcze kimś oprócz siebie. Tak bardzo byłem wykończony. Musiałem uważać na każdy krok, żeby nie zginąć. W górach oprócz śniegu i chmur burzowych nic nie jest czarno-białe. Na tej samej wyprawie wziął pan udział w akcji z narażeniem życia. Tak, gdy dowiedziałem się, że zespół na Annapurnie ma problem, bez namysłu tam pojechałem. Byłem wtedy wypoczęty i wiedziałem, że mogę pomóc. Niestety, akcja się nie udała, Inaki Ochoa de Olza zmarł z powodu obrzęku mózgu. Był słynnym himalaistą. Na choroby wysokogórskie nie da się uodpornić, zapaść na nie mogą nawet najlepsi wspinacze. Jakie ma pan podejście do etyki górskiej jako lekarz? Pracuję w pogotowiu ratunkowym, gdzie każdego poszkodowanego staramy się uratować. Dlatego trudno mi zaakceptować, że w górach zdarzają się sytuacje nieudzielenia pomocy potrzebującemu. Jednocześnie wiem, że podstawową zasadą ratownika jest dbanie o własne życie i bezpieczeństwo. Jestem więc w stanie zrozumieć postawę osób, które wykończone mijają umierającego, bo same chcą przeżyć. Jednak powinni przynajmniej przez radio zgłosić, gdzie się on znajduje i że sami nie potrafią mu pomóc. Warto też zdawać sobie sprawę, że w Pakistanie, Chinach, Kirgistanie, Tadżykistanie nie ma jeszcze sprawnych służb ratunkowych. Jedynie w Nepalu dzięki współpracy ze Szwajcarami latają śmigłowce, które mogą podjąć himalaistę nawet z 7000 m. Trzeba zapomnieć o etosie Szerpów, którzy na hasło: „Ratujmy wspinacza” rzucą się na pomoc. Za darmo nikt na akcję nie pójdzie. To ich życie, praca, nie chcą i nie muszą się narażać. Jedyną gwarancją, że nie zostaniemy zostawieni w potrzebie, jest działanie w zgranym zespole wyposażonym w apteczki ratunkowe i przeszkolonym medycznie. Jak badania prowadzone w górach mogą przydać się na nizinach? Niedotlenienie wykorzystuje się np. do komercyjnego leczenia ludzi bardzo otyłych, którzy prawie nie mogą się ruszać, mających tzw. zespół metaboliczny. Umieszcza się ich w komorach hipoksyjnych lub hipobarycznych, gdzie sztucznie tworzy się warunki podobne do tych, które występują na wysokości 2000–3000 m. Zabieg taki przyspiesza metabolizm i powoduje spadek masy ciała. Obalacie jakieś mity? Wielu przewodników górskich nie zaleca picia kawy na wysokości. Teraz okazało się, że picie kawy jest wręcz korzystne. Kofeina zwiększa częstość i głębokość oddechów, co może przyspieszać aklimatyzację. Rozszerza oskrzeliki w płucach, zapobiegając ich wysokogórskiemu obrzękowi. Poprawia efektywność pracy serca i stymuluje rozkład tłuszczów dostarczający energię mięśniom. A co się zmieniło w podejściu do pacjenta himalaisty? Teraz o odmrożone palce walczy się nawet pół roku, decyzję o amputacji podejmuje się w ostateczności. Powstał też nowy sprzęt do leczenia chorób wysokogórskich – przenośny worek hiperbaryczny w kształcie śpiwora mumii. Umieszcza się w nim poszkodowanego, szczelnie zamyka i wpompowuje do środka powietrze. Tworząc we wnętrzu wyższe ciśnienie niż to na zewnątrz, wirtualnie sprowadza się poszkodowanego o 2000–3000 m niżej. Pozwala to leczyć wysokogórski obrzęk płuc i mózgu. Ostatnio pojawiły się też prototypy hełmów o podobnym działaniu, choć są w nich jeszcze problemy z utrzymaniem szczelności. Czy gdy pan z powodów medycznych odradza koledze, członkowi zespołu, wyjście na atak szczytowy, jest to respektowane? Traktuję wszystkich po partnersku, każdy jest dorosły i jeżeli jest świadomy, sam podejmuje decyzję. Na ostatniej wyprawie na Broad Peak u jednego z kolegów podejrzewałem zatorowość płucną. Było to dla niego bezpośrednim zagrożeniem życia. Stawiając diagnozę, wiedziałem, że dla mojego przyjaciela to koniec wyprawy, do której przygotowywał się wiele miesięcy, że pozbawiam go szansy na zdobycie szczytu. Wiedziałem też, że tracimy dwóch członków wyprawy, bo ktoś z nim musi lecieć. Chorobę rozpoznać mogłem tylko na podstawie badania lekarskiego, obserwacji i prostego sprzętu, jak np. zakładany na palec pulsoksymetr badający wysycenie krwi tlenem. W górach nie ma dostępu do wysublimowanych metod diagnostycznych. Nie miałem całkowitej pewności, że to zatorowość, jednak zorganizowaliśmy mu transport śmigłowcem. Po kilku bardzo trudnych dniach kolega trafił na oddział intensywnej terapii do szpitala w Polsce, gdzie potwierdzono zatorowość płucną. Do dziś wspominamy to z nim nie bez emocji. Jako lekarz bierze pan udział w narażaniu życia. Sprzeczność? To kapcie, telewizor, papierosy i piwo zabiją miliony. Zresztą chodzenie po górach to niejedyny niebezpieczny sport na świecie. Co z lotami na szybowcu, Formułą 1 czy nurkowaniem? Wypadek może się zdarzyć, jak to w sporcie. W góry nie jedziemy po to, żeby narażać życie. Chcemy przeżyć przygodę, sprawdzić siebie, pokonać słabości. Budzi się w nas instynkt odkrywcy. Mało takich miejsc do odkrywania zostało na Ziemi. Trochę ich jest. Spora część Tybetu, Pakistanu. Najciekawszą wyprawę przeżyłem w Karakorum zachodnim, gdzie próbując zdobyć siedmiotysięcznik Passu Sar, czuliśmy się jak pionierzy, musieliśmy eksplorować, szukać drogi. Podobnie podczas wypraw zimowych w Himalaje. Łudzą się ci, którzy jadąc w lecie na wyprawę na popularne ośmiotysięczniki, spodziewają się walki sam na sam z górą, spokoju i samotnej kontemplacji przyrody. W bazie czekają na nich inne wyprawy i tłumy niemalże jak na Krupówkach. Muszą potem walczyć, by się wpiąć do liny przed kimś lub za kimś. Masowa turystyka i polityka prowadzona przez Nepal, Pakistan i Chiny niszczą góry. Liczy się szybki zysk. Everest właściwie przestał już istnieć dla wyczynowych wspinaczy. Niebawem turysta będzie się aklimatyzował w domu, jechał na wycieczkę na ośmiotysięcznik i w tydzień zdobywał go na tlenie. Jest popyt, jest podaż. Niedawno na Evereście zorganizowano zbiórkę śmieci – wywieziono osiem ton starego sprzętu i odpadków. Jaka jest przyjemność z chodzenia w tłumie, po takim śmietnisku? Nie wiem. Miałem niedawno jechać na Everest, ale nie wyszło. I chociaż nawet nie żałuję, muszę przyznać, że na mnie też działa magia przyciągania najwyższego szczytu na Ziemi. Robert Szymczak - lekarz, członek Klinicznego Oddziału Ratunkowego oraz Lotniczego Pogotowia Ratunkowego w Gdańsku, wykładowca Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, członek Międzynarodowego Towarzystwa Medycyny Górskiej. Obronił doktorat z badań wpływu niedotlenienia wysokogórskiego na organizm himalaistów.
Co jest na dnie Wielkiej Błękitnej Dziury? Nowa ekspedycja ma złe wiadomości
To miejsce rodem z mrocznej powieści lub filmu. Widoczna z kosmosu, 125 metrów głębokości, 300 metrów średnicy i wciąż kryjąca wiele tajemnic. Tym razem próbowała je wydrzeć grupa naukowców pod przewodnictwem miliardera Richarda Bransona. Co znaleźli?
Oprócz słynnego twórcy korporacji Virgin na dno z naukowcami zszedł Fabien Cousteau, wnuk odkrywcy i badacza oceanów Jacquesa Cousteau, który w 1971 jako pierwsze zbadał Wielką Niebieską Dziurę. Piękny i tajemniczy obiekt znajduje się około 80 kilometrów od Belize City, w atolu Lighthouse Reef. Badacze korzystając z dwóch łodzi podwodnych wykonali nowe zdjęcia i stworzyli pierwszą w historii mapę 3D wnętrza obiektu. - Zrobiliśmy kompletną mapę w 360 stopniach za pomocą sonaru. Wygląda świetnie, pokryty siatką obraz dziury o przekroju tysiąca stóp – mówi Erika Bergman, oceanograf i uczestniczka wyprawy w rozmowie z CNN Travel. Dodaje, że jednym z najciekawszych znalezisk na dole były nigdy do tej pory nie zaobserwowane stalaktyty, około 124 metrów w głębi dziury, bardzo blisko jej dna. - To bardzo ekscytujące, ponieważ wcześniej nie znajdywały się one na żadnych mapach, nie zostały odkryte – dodaje badaczka i tłumaczy jakie jeszcze fascynujące cechy ma to miejsce – Jedną z szalonych rzeczy w tej dziurze jest warstwa siarkowodoru, mniej więcej na 90 metrach głębokości. Blokuje ona całe karaibskie słońce i zmienia je w ciemność. Do tego to miejsce beztlenowe zatem nie ma tu absolutnie żadnego życia. Skanowanie sonarem o wysokiej rozdzielczości pozwoliło dostrzec znacznie więcej, niż wszystkie dotychczasowe przyrządy obserwacyjne. - Możesz znajdować się 20-30 metrów od stalaktytu lub ściany i widzieć perfekcyjnie jej szczegóły w sposób, którego nie jest w stanie dać ci wzrok – mówi Bergman. - To wspaniale, że są miejsca na naszej planecie i większość z nich w oceanach, które są dokładnie w tym samym stanie co tysiące lat temu i pozostaną takie za tysiąc lat – dodaje badaczka. Co ciekawe, niektórych znalezisk grupa jeszcze nie jest w stanie zinterpretować. Wśród nich są ślady na samym dnie dziury, które pozostają, jak mówi ekipa, „otwarte na interpretacje”. Jedną ze złych informacji jest fakt, że w dziurze znaleziono 2-3 fragmenty plastiku. Mimo że miejsce to jest uznawane za wolne od nadmiernej ludzkiej ingerencji. Źródło: CNN
Spacer z duchami po Titanicu. James Cameron o swojej wyprawie do wraku
Wędrując po zatopionym statku od komnaty do komnaty, odkrywca i filmowiec sprawdza trafność swojej scenografii.
Zdalnie sterowany robot Gilligan wysunął się ze swojego doku na dziobie podwodnego pojazdu Mir 1 i zniknął w przepastnym żelaznym wnętrzu. Pojazd zaparkowaliśmy na górnym pokładzie najsłynniejszego wraku w historii, w nieprzeniknionych ciemnościach i pod ciśnieniem 3,5 tys. ton/m2. Jedno i drugie zawdzięczaliśmy kilometrom wody nad naszymi głowami. Siedząc bezpiecznie we wnętrzu Mira, operuję silnikami sterowanymi za pomocą dżojstika. Urządzenie spenetrowało już pokład F, rozwijając za sobą cienki światłowód niczym Tezeusz nić Ariadny w labiryncie. Maleńki robot znajdował się siedem pokładów pode mną, a mimo to miałem wrażenie, że moja świadomość zagnieździła się w jego wnętrzu, że jego kamery są moimi oczyma bacznie obserwującymi korytarze statku. Niebezpieczeństwa czyhające na niego czyhały na mnie; moje serce biło jak szalone. Za zakrętem omal nie przygwoździł mnie upadający sopel pordzewiałego żelastwa, stalaktytopodobne dzieło bakterii powoli niszczących stal. Minąłem wejście i nagle moje światła odbiły się niezliczonymi błyskami od ściany pokrytej połyskliwymi niebieskimi i zielonymi kaflami. Tekowe szezlongi leżały na podłodze poprzewracane, ale w niewiarygodnie dobrym stanie. Nad nimi widniała pozłacana kopuła ozdobiona arabeskami. – Przekaż im, że jesteśmy w łaźni tureckiej – powiedziałem do Mike’a Arbuthnota, archeologa, który siedział obok mnie. Włączył mikrofon i wysłał wiadomość na powierzchnię. Archeologiczne poszukiwania we wnętrzu statku rozpoczęliśmy w roku 1995, gdy zacząłem filmować wrak w ramach przygotowań do filmu Titanic. Wtedy rozporządzaliśmy jedynie nieporęcznym zdalnie sterowanym pojazdem Snoop Dog, który był niewiele więcej niż rekwizytem filmowym. Mimo to zdołał dotrzeć główną klatką schodową statku do pokładu D. W jego światłach dostrzegliśmy, że bogato zdobione boazerie w dużej mierze pozostały nietknięte. Snoop osiągnął koniec uwięzi i nie mógł zagłębić się dalej, ja natomiast nie umiałem przestać się zastanawiać, co się kryje w mroku, poza zasięgiem jego reflektorów. Po wejściu filmu na ekrany zleciłem konstrukcję dwóch zrobotyzowanych pojazdów podwodnych, które miały nam umożliwić prawdziwą eksplorację wnętrz wraku. W roku 2001 i ponownie w 2005 zanurzyłem się kilkakrotnie do wraku Titanica i wpuściłem roboty głęboko do środka. W rezultacie zdołaliśmy sfotografować i opisać około 65 proc. zachowanych wnętrz, w tym kabiny pierwszej klasy, hall recepcyjny pierwszej klasy i sale restauracyjne, kabiny i pomieszczenia wspólne klasy trzeciej. Odkrycia sypały się jedno za drugim. W jadalni i hallu znaleźliśmy wciąż nieuszkodzone witraże. Ocalały ręcznie rzeźbione mahoniowe boazerie na ścianach i drewniane kolumny; niektóre nadal pokryte oryginalną białą farbą. Przetrwały żyrandole z rżniętego kryształu w apartamentach klasy pierwszej. Doskonale zachowane mosiężne łóżka. Filigranowe żeliwne kratki kanałów wentylacyjnych. Kiedy mój wzrok po raz pierwszy spoczął na idealnie zachowanym mosiężnym przycisku windy, miałem wrażenie, że gdybym go nacisnął, kabina zaraz by nadjechała. Titanic zatonął podczas dziewiczego rejsu, zanim jego luksusowe wnętrza sfotografowano, stąd większość archiwalnych zdjęć, które posłużyły do odtworzenia wnętrz na planie filmowym, pochodziła z siostrzanego Olympica. Teraz dopiero dowiadywaliśmy się, jak Titanic wyglądał naprawdę. Wiem już, gdzie scenografia dobrze oddała rzeczywistość, a gdzie się pomyliliśmy. Ze wszystkich znalezisk na wyobraźnię najbardziej działają te przedmioty, których musiała dotykać ludzka ręka. W kabinie Henry’ego Harpera na pokładzie D w zrujnowanej szafie nadal tkwi melonik. W kabinie Edith Russell na pokładzie A znad toaletki wciąż błyszczy lustro. Ale teraz odbija światła robota, a nie przerażoną twarz Edith, gdy – nim pognała do szalupy – wpadła do kabiny po przynoszącą szczęście świnkę maskotkę. W innym apartamencie, choć wydaje się to niemożliwe, na toaletce nadal stoją obok siebie karafka i szklanka. Gdyby szklanka była pusta, wypłynęłaby z uchwytu, gdy woda zalała kabinę. Ale ktoś z niej pił i opróżnił tylko do połowy, więc została na miejscu do dzisiaj. W dźwiękoszczelnym pomieszczeniu łączności radiowej przetrwał telegraf bez drutu. Dźwigniowe przełączniki tkwią na pozycjach, w których pozostawili je radiooperatorzy Harold Bride i Jonathan Philips. Widać z nich, że przed opuszczeniem stanowiska, gdy woda zalewała już pokład, odłączyli zasilanie. Mamy nawet zdjęcie transformatora, który naprawili w przeddzień katastrofy. Wbrew zaleceniom przełożonych dwóch młodych maniaków radiowych zdołało odtworzyć pełną moc urządzenia. Niewykluczone, że dzięki temu uratowali 712 osób, bo bez pełnej mocy nadajnika radiowy sygnał SOS nie zostałby odebrany przez statek Carpathia i nikt nie pospieszyłby na ratunek rozbitkom. Zdjęcia wykonane przez roboty pozwalają nam dotknąć historii. W 2001 r. chciałem dotrzeć na pokład C, do apartamentu Idy i Isidora Strausów, starszych małżonków, którzy woleli umrzeć razem, niż zostać rozdzieleni zgodnie z regułą, że miejsca w szalupach przysługują tylko kobietom i dzieciom. Ich apartament należał do najefektowniejszych na statku i to na jego wyposażeniu wzorowaliśmy się, robiąc scenografię do kabiny Rose. Mówię o pomieszczeniu, w którym w mojej fikcyjnej fabule Jack Dawson rysował portret bohaterki. Robotem Jake dotarłem aż do kabiny ochmistrza, a przy okazji odkryłem jego sejf, ale do znajdującego się po sąsiedzku apartamentu Strausów nie mogłem się przedostać. Udało mi się dopiero w 2005 r. z Gilliganem, który jest nieco mniejszy od swego poprzednika. W przestronnym pomieszczeniu w świetle reflektorów robota wnętrze mieniło się złotem. W doskonałym stanie zachował się nie tylko misternie rzeźbiony mahoniowy kominek, lecz nawet stojący na nim pozłacany zegar, taki sam jak na archiwalnym zdjęciu i jaki odtworzyliśmy w filmie. To była surrealistyczna chwila, fikcja i prawda stopione w jedno w głębinach Styksu. Zanurzałem się do wraku 33 razy i za każdym razem przebywałem tam średnio 14 godz., więc spędziłem na statku więcej czasu niż sam kapitan Smith. Najżywsze wspomnienia zachowałem ze spacerów z duchami po labiryncie korytarzy i schodów Titanica za pomocą zdalnie sterowanego robota – mojego awatara. Monumentalna ruina tkwi w upiornym bezczasie, ni to na tym, ni na tamtym świecie. Stalaktyty rdzy przeobraziły elegancję pierwszej dekady ubiegłego stulecia w fantasmagoryczną grotę, surrealistyczne zaświaty, w których rządzi logika snu. Eksplorując to miejsce, wciąż miałem niepokojące poczucie déja vu. Na planie filmowym przez wiele tygodni przebywałem przecież na tym statku, w jego wiernie odtworzonych wnętrzach, więc teraz, jeszcze zanim skręciłem za węgieł, już wiedziałem, co tam zobaczę. Całkiem jakbym był u siebie w domu.
"Coś takiego zdarzy się tylko raz". Jak Ötzi, Człowiek Lodu, zdradzał swoje tajemnice
Był tylko jeden sposób na rozwikłanie zagadki słynnego Człowieka Lodu: usunąć lód.
Pewnego dżdżystego listopadowego popołudnia w 2010 r. około godziny szóstej dwaj ludzie w zielonych strojach chirurgów otworzyli drzwi zamrażarki Ötziego, czyli Człowieka Lodu, w Muzeum Archeologicznym Trydentu-Górnej Adygi w Bolzano. Zamarznięte ciało przełożyli na metalowe nosze na kółkach. Jednym z dwójki był młody naukowiec Marco Samadelli. Jego codzienne obowiązki polegały na utrzymywaniu neolitycznych zwłok w stanie zamrożenia, w ściśle regulowanych warunkach, w których przetrwały 5,3 tys. lat. Tego dnia jednak Samadelli podniósł temperaturę w muzealnym laboratorium do 18 stopni Celsjusza. Drugim z tej pary był anatomopatolog Eduard Egarter Vigl, mężczyzna o schludnie przystrzyżonym wąsiku nazywany tu „lekarzem rodzinnym” Ötziego. Egarter Vigl uciskał i szturchał zmumifikowane ciało, a grupa naukowców i lekarzy tłoczących się w ciasnym pomieszczeniu szykowała się do czegoś bez precedensu: rozmrożenia Człowieka Lodu. Nazajutrz energicznie i szybko, jakby to była operacja na żywej osobie, przeprowadzą pierwszą w historii pełną sekcję rozmrożonych zwłok – w nadziei, że rozświetlą mroki tajemnicy spowijające tożsamość Człowieka Lodu i okoliczności jego śmierci. Egarter Vigl i Samadelli umieścili ciało w skrzyni wyłożonej folią aluminiową. W stanie zamrożonym Człowiek Lodu miał skórę o połysku i złocistobrunatnej barwie, nasuwających skojarzenia ze średniowiecznymi wizerunkami malowanymi temperą z żółtek jaj. Po chwili na ciele pojawiają się kropelki wody, jakby na skórę wystąpił pot. Skrupulatne naukowe oględziny Człowiek Lodu przechodził już wielokrotnie. W 1991 r. mumią zaopiekowali się Austriacy. W Innsbrucku naukowcy wykonali duże rozcięcie dolnej części tułowia, ponadto nacięcia na grzbiecie, w górnej części czaszki i na nogach. Później okazało się, że płytkie zagłębienie skalne, w którym Ötziego znaleziono, leży po włoskiej stronie granicy. Zarówno zwłoki, jak i wszelkie znalezione przy nich przedmioty przekazano więc tamtejszym władzom, które umieściły je w Bolzano. W miejscowym muzeum przeprowadzono potem jeszcze wiele mniej inwazyjnych badań, w tym prześwietlenia i tomografię komputerową, a także pobrano próbki do analizy mitochondrialnego DNA. Sensację wzbudziło odkrycie z 2001 r. Radiolog Paul Gostner dostrzegł szczegół, który dotychczas uchodził uwadze obserwatorów: grot strzały tkwiący w lewym barku mumii, w pozycji wskazującej na to, że Ötziemu strzelono w plecy. Kolejne badania ujawniły, że grot przeszył tętnicę w jamie klatki piersiowej, powodując silny krwotok, który pociągnął za sobą szybki zgon z wykrwawienia. Najstarszy człowiek, którego szczątki się zachowały, okazał się ofiarą zabójstwa. Badania innych naukowców przyniosły więcej szczegółów. Analizy chemiczne kości i zębów wykazały, że Człowiek Lodu wychował się w okolicy leżącej na północny wschód od Bolzano, a dorosłość przeżył w dolinie Val Venosta. Znalezione ziarna pyłku wskazują na to, że jego ostatnie chwile przypadły na wiosnę, a ostatnia droga wiodła z Val Senales ku alpejskiej przełęczy graniczącej od zachodu z lodowcem Similaunu. Badania DNA treści pokarmowej z jelita (żołądek wydawał się pusty) pozwoliły stwierdzić, że krótko przed śmiercią jadł ciemne mięso i pszenicę. Biorąc to wszystko pod uwagę, naukowcy uznali, że w dolinie na południe od przełęczy Człowiek Lodu wdał się w jakąś awanturę i musiał uchodzić w góry, gdzie go doścignięto. Wszystko pasowało do siebie, póki Gostner nie przyjrzał się bliżej przewodowi pokarmowemu Ötziego. Będąc już na emeryturze, Gostner nadal studiował obrazy tomograficzne w domu, traktując to jako hobby. W 2009 r. doszedł do przekonania, że prowadzący dotychczas badania mylnie uznali puste jelito grube Ötziego za żołądek. Ten jest bowiem wepchnięty wyżej, do jamy klatki piersiowej i – sądząc po obrazach – pełny. Okazało się, że miał rację. Człowiek Lodu zjadł obfity posiłek bez pośpiechu, na parę minut przed śmiercią. Tak nie zachowuje się ktoś, kogo ścigają uzbrojeni prześladowcy. – Gostner przyszedł do nas, twierdząc, że jego zdaniem żołądek jest pełen – opowiada Albert Zink, dyrektor instytutu mumii Akademii Europejskiej w Bolzano. – Jeśli tak, musimy się tam dostać i pobrać próbkę – pomyśleliśmy. Po namyśle Zink i jego współpracownicy powzięli jednak ambitniejszy plan: przeprowadzą pełną sekcję ciała, od stóp do głów, z udziałem siedmiu oddzielnych zespołów chirurgów, anatomopatologów, mikrobiologów i techników. Naukowcy zamierzali zajrzeć do wnętrza, korzystając z „austriackich okien”, jak ochrzcili szerokie cięcia wykonane przez nadgorliwych badaczy tuż po znalezieniu mumii. – Coś takiego zdarzy się tylko raz – tłumaczy Zink – i nigdy potem. W każdym razie przez wiele, wiele lat. – Oto mózg – ogłasza neurochirurg Andreas Schwarz. W miarę jak wprowadza endoskop w głąb czaszki Ötziego, na monitorze komputera przemieszczają się stereoskopowe obrazy o podwójnych konturach. Minęła godzina pierwsza po południu. Człowiek Lodu ma za sobą sześć godzin nakłuwania, dłubania, sondowania, pobierania próbek. Zespoły chirurgów pobrały wycinki mięśni i płuc. Nawierciły otwór w miednicy, aby pobrać tkankę kostną do analizy DNA. Przeszperały klatkę piersiową, chcąc się dostać do grotu strzały. Skóra Ötziego traci połysk, ma matowy, jakby lekko nieświeży wygląd. Zaglądają teraz do mózgu, by sprawdzić, czy zagadkowy cień na obrazach tomograficznych jest skrzepem wewnętrznym będącym efektem uderzenia w głowę. Operacja nie idzie jak z płatka. Endoskop Schwarza wciąż utyka w kryształkach lodu, które zamazują obraz. Po godzinie ekipa neurochirurgów ma dość, choć nie jest pewna, że zdobyła pełnowartościowe próbki. Pierwsze podejście do żołądka też jest najeżone trudnościami. Peter Malfertheiner z Uniwersytetu Ottona von Guerickego w Magdeburgu próbował wprowadzić endoskop do żołądka przez gardło, ale zmiany, jakie zaszły przez pięć tysiącleci, uniemożliwiły mu to. Egarter Vigl zdecydował się na mniej subtelne podejście. Korzystając z „austriackiego okna” w dolnej części tułowia, wetknął dłoń w rękawiczce przez jelito Człowieka Lodu. Wyciągnął dwie bryły niestrawionego pokarmu, po czym wziął łyżkę i wygrzebał jeszcze trochę treści żołądka. Pod koniec dnia laboratoryjna zamrażarka wypełniona była 149 próbkami. Po zakończeniu sekcji Samadelli znów zamroził pomieszczenie. Nazajutrz rano wraz z Egarterem Viglem zrosili mumię rozpyloną wodą, która natychmiast utworzyła na powierzchni połyskliwą warstewkę lodu. Następnie wsunęli Człowieka Lodu z powrotem do jego skomputeryzowanego igloo i zaryglowali drzwi. Pierwsze rewelacje ogłoszono na konferencji naukowej w czerwcu. Dzięki DNA pozyskanemu z małego okrucha kości miednicy Człowiek Lodu dołączył do elitarnej grupki ludzi (należą do niej James D. Watson i J. Craig Venter i zaledwie garstka innych), których genom został przebadany w najdrobniejszych szczegółach. Wyniki analizy genetycznej wiele wyjaśniają, choć nie przestają intrygować. Wiemy już więc, że Ötzi miał ciemne włosy i czarne oczy. Prawdopodobnie nie mógł trawić mleka ze względu na nietolerancję laktozy – paradoksalnie, bo według niektórych hipotez trudnił się pasterstwem. Był blisko spokrewniony z dzisiejszymi mieszkańcami południa Europy, zwłaszcza z izolowanymi dziś geograficznie populacjami z Sardynii, Sycylii i Półwyspu Iberyjskiego, co akurat nikogo nie dziwi. Analiza DNA pokazała geny, które lokują Człowieka Lodu w grupie wysokiego zagrożenia miażdżycą tętnic. – Gdyby go nie zastrzelono, w ciągu 10 lat zmarłby na zawał serca lub udar mózgu – stwierdza Zink. Najbardziej zaskakującym znaleziskiem był genetyczny ślad bakterii Borrelia burgdorferi, który uczynił z Człowieka Lodu najstarszy udokumentowany przypadek roznoszonej przez kleszcze choroby – boreliozy. Wyniki sekcji każą też od nowa napisać historię ostatnich chwil Ötziego. Neurochirurdzy ustalili, że rzeczywiście w tylnej części jego czaszki znajduje się krwiak wywołany urazem – upadkiem na skałę po trafieniu strzałą albo ciosem prześladowcy, który chciał go dobić. Trwają badania DNA treści pokarmowej, ale już wiadomo, że ostatni posiłek był tłusty. Wstępne testy wskazują na obecność mięsa koziorożca alpejskiego. – Na sam koniec objadł się naprawdę do syta – mówi Zink. Obala to hipotezę, że uciekał przed pościgiem. Wygląda raczej na to, że odpoczywał w osłoniętym od wiatru miejscu, nieświadom niebezpieczeństwa. I oczywiście zupełnie nieświadom tego, co go spotka w dalekiej przyszłości. Człowiek Lodu należy do tych, którym nie dane było wiecznie spoczywać w spokoju. – Były wczoraj takie chwile, że robiło mi się go żal – mówi Zink cicho. – Tak go... wykorzystujemy. Wszystkie jego tajemnice zostały naruszone – naukowiec przerywa, a po chwili dodaje: – Tylko ten grot strzały pozostaje niedostępny. Jakby człowiek chciał nam powiedzieć: „To mój ostatni sekret”. Stephen Hall, 2012
Niezgłębione Bahamy. Ci ludzie badają tajemnice zatopionych jaskiń
Dziewicze dla naukowców błękitne dziury Bahamów mogą rzucić nieco światła nawet na kwestię życia pozaziemskiego. Gdyby jeszcze ich badanie nie było aż tak niebezpieczne!
Rozświetlając latarkami mroczną głębię, zanurzamy się w Stargate. Na głębokości 15 m naszym oczom ukazuje się jasna mgiełka przypominająca srebrzystą siateczkę zawieszonych w ciemnościach wirujących pajęczyn. To warstwa toksycznego siarkowodoru. Gaz ten powstaje w wyniku działania bakterii, w tym rozkładu masy organicznej. Nurkowie, którzy mają z nim kontakt, mogą odczuwać swędzenie, mrowienie lub zawroty głowy. Stężenie gazu w Stargate jest raczej niewielkie, jednak gdy płynę w dół, dopada mnie fala mdłości. Patrzę na swojego przewodnika Briana Kakuka – jednego z najsłynniejszych nurków jaskiniowych. Płynie dalej niewzruszony, mnie natomiast zaczyna dudnić w głowie. W staroangielskim poemacie epickim Beowulf „mgliste wężowate kształty” w głębinach jeziora strzegą kryjówki potwora Grendela i jego matki. Wydaje mi się, jakby nieziemska mgła w Stargate pełniła podobną funkcję – trująca zasłona strzeże dostępu do głębszych obszarów groty. Przybrzeżne jaskinie są przedłużeniem morza. Występują w nich te same pływy i wiele tych samych stworzeń co w otaczających je wodach. Jednak błękitne dziury znajdujące się w głębi lądu nie przypominają żadnego innego środowiska na ziemi – głównie z uwagi na budowę geologiczną i skład chemiczny wody. W podwodnych jaskiniach, na przykład w Stargate na wyspie Andros, wskutek ograniczonych pływów morskich wytworzyły się wyraźne warstwy o różnym składzie chemicznym. Cienka powłoka słodkiej wody – dostarczanej przez opady – przykrywa gęstszą warstwę wody słonej. Działa ona jak pokrywa i izoluje słoną strefę od tlenu atmosferycznego, uniemożliwiając bakteriom rozkładanie materii organicznej. Bakterie znajdujące się tuż pod warstwą słodką mogą przetrwać dzięki temu, że redukują siarczany (jedne z soli w wodzie), wytwarzając siarkowodór jako produkt uboczny. Lądowe błękitne dziury to żywe laboratoria, wodne odpowiedniki grobu Tutanchamona. Z punktu widzenia nurka są porównywalne z Everestem lub K2; wymagają specjalistycznego treningu, sprzętu i doświadczenia. Nawet presja czasu, pod jaką znajdują się nurkowie jaskiniowi, jest dużo większa niż w przypadku alpinistów. Gdy coś pójdzie źle, gdy nie dotrą do wyjścia z jaskini przed wyczerpaniem się tlenu, ich los jest przesądzony. Jak dotychczas zaledwie garstka naukowców zagłębiła się w błękitne dziury, ale latem i jesienią 2009 r. wielodyscyplinarny zespół badawczy spędził dwa miesiące na Andros, Abaco i pięciu innych wyspach Bahamów, wykonując ok. 150 nurkowań. Przy obecnym tempie podnoszenia się poziomu morza (w przyszłym stuleciu będzie to zapewne kilkadziesiąt centymetrów) w ciągu najbliższych dziesięcioleci wiele jaskiń na lądzie zaleje morska woda. Zaburzy to ich wrażliwy skład chemiczny i zniszczy te cechy, z powodu których stanowią tak ogromną wartość dla nauki. Co więcej – błękitne dziury są często używane jako wysypiska, co zatruwa źródła słodkiej wody na wyspach. Dlatego jednym z celów ekspedycji było nagłośnienie znaczenia błękitnych dziur i czynników, które im zagrażają. ŻYCIE KOJARZY NAM SIĘ Z TLENEM, jednak istoty żywe istniały już ponad miliard lat wcześniej, na ziemi pozbawionej tego gazu, bez którego nurkowie nie przetrwają kilku minut. Jak na ironię, do rewolucji tlenowej doszło dzięki rozwojowi bakterii, dla których wytwarzany tlen był odpadem produkcyjnym. Jenn Macalady, astrobiolog z uniwersytetu stanowego w Pensylwanii, bada skład chemiczny wód w błękitnych dziurach, aby poznać warunki podobne do występujących w najwcześniejszych beztlenowych środowiskach podtrzymujących życie. Interesuje ją zwłaszcza okres od ok. 4 mld lat (wtedy na ziemi pojawiło się życie) do 2,5 mld lat temu, gdy dokonała się rewolucja przez naukowców nazywana tlenową. Badając bakterie żyjące w beztlenowych wodach błękitnych jaskiń, wysuwa przypuszczenia dotyczące istnień w pozbawionych tlenu środowiskach odległych planet i księżyców. – Wszechświat składa się z tych samych pierwiastków i planety, które nadają się do życia, prawdopodobnie charakteryzują się podobnymi cechami, takimi jak zakres temperatur, w których życie jest możliwe, czy obecność wody – mówi Macalady. Wielu astrobiologów uważa, że takie warunki mogą istnieć w zagłębieniach wodnych głęboko pod powierzchnią Marsa lub w morzu pod zamarzniętą skorupą Europy – księżyca Jowisza, nie wspominając już o odległych światach, potencjalnie bardzo podobnych do naszego. Macalady nie nurkuje, ale penetruje jaskinie lądowe. Nosi butle z zapasem powietrza, zwija liny, gawędzi z mieszkańcami o jaskiniowym mule i możliwości istnienia życia poza Ziemią. Pod jej kierunkiem nurkowie pobierają próbki wody, bakterii i siarkowodoru na różnych głębokościach. Wiele badań, m.in. testy DNA, hodowla bakterii i poszukiwanie molekularnych skamieniałości, musi zaczekać, aż będzie miała dostęp do sprzętu w laboratorium. Jednak siarkowodór jest zbyt niestabilny, aby dało się go przetransportować, dlatego Macalady na miejscu analizuje poziom gazu w próbkach wody, używając przenośnego spektrofotometru. Zestawiając gęstość siarkowodoru z głębokością wody, ustala, gdzie w danej błękitnej dziurze mogą koncentrować się różne rodzaje bakterii oraz jakie mechanizmy pozwalają im na przeżycie. Pomaga jej nurkująca w jaskiniach Nikita Shiel-Rolle z Bahamów. Wejście do Stargate znajduje się na ziemi należącej do jej rodziny. – Żeby zobrazować unikalność każdej z błękitnych dziur, przeanalizowaliśmy DNA drobnoustrojów z pięciu studni znajdujących się na lądzie i nie znaleźliśmy żadnych powtarzających się gatunków – mówi Macalady. Badaczka jest nieustannie zaskakiwana różnorodnością sposobów, w jakie organizmy jaskiniowe gromadzą energię. – Niektóre stosują sztuczki, które uważaliśmy za niemożliwe z chemicznego punktu widzenia – mówi. – Jeśli dokładnie zrozumiemy, jak tym drobnoustrojom udaje się przeżyć, będziemy wiedzieli, czego mamy szukać w środowiskach pozbawionych tlenu. GDY DOCIERAMY DO CZARNEJ WODY znajdującej się pod warstwą siarkowodoru, nudności i ból głowy szybko mi przechodzą. Nie muszę więc stosować się do zalecanej metody wywoływania wymiotów pod wodą. Powoli schodzimy wzdłuż wschodniej ściany jaskini, aż w świetle latarek dostrzegamy trójkątny otwór – wejście do długiego na ponad 750 m tunelu zwanego Korytarzem Południowym. Stargate składa się z głównego szybu leżącego na głębokości ok. 100 m, od którego odchodzą przejścia w kierunku północnym i południowym. Kakuk badał 400 metrów Korytarza Północnego. Jeszcze dalej zagłębił się w Korytarz Południowy, który zdobią efektowne formacje z kalcytu, począwszy od draperii (cienkich, podobnych do firanek), poprzez makarony (cienkie, cylindryczne kształty przypominające spaghetti) aż po stalaktyty i stalagmity. Powstały one w epokach lodowcowych, gdy poziom morza gwałtownie się obniżył i jaskinie stały się suche. Dla Petera Swarta z Uniwersytetu w Miami utwory naciekowe, przyrastające od jednego do pięciu centymetrów na tysiąc lat, są bezcennym źródłem danych o zmianach klimatycznych. Odczytane z nich informacje przyczynią się do zrozumienia obecnego nagłego ocieplenia klimatu i związanego z tym podnoszenia się poziomu morza. POD NADZOREM KAKUKA mocuję kołowrotek bezpieczeństwa do liny przy wejściu do Korytarza Południowego i płynę za moim przewodnikiem. Nad nami trójkątne sklepienie, pod nami – nieprzenikniona ciemność. Ogarnia mnie dziwne uczucie, że wszystko było tu świadomie zaplanowane. Sklepiony korytarz nie wygląda, jakby wziął się tu z przypadku – na myśl natychmiast przychodzą cyklopowe mury w Mykenach i galeria w piramidzie Cheopsa. Myślałem, że tak obce środowisko wzbudzi we mnie niepokój, jednak pomimo nieziemskiego surrealizmu to nieruchome i pozbawione światła miejsce na chwilę odpręża mnie całkowicie. 60 metrów w głąb poziomego Korytarza Południowego Kakuk napełnia wodą probówkę dla Macalady. Wskazuje na przepływającą rybę o błyszczącym, przezroczystym ogonie przypominającym płomień świeczki – to długa na 12 cm lucifuga. Ryba ta – jak większość stworzeń żyjących w pozbawionych światła głębinach – jest ślepa. Potem zwraca moją uwagę na krewetkę z rodziny Barbouria. To czerwonawy, pięciocentymetrowy skorupiak wyposażony w długie, wygięte czułki do znajdywania ofiar w ciemnościach. Po dłuższej chwili zatrzymuje się i oświetla latarką koniuszek swojego palca – znak, że znalazł jakieś bardzo małe stworzenie. To małżoraczek – skorupiak wielkości ziarenka sezamu, którego różowe wnętrze osłania przezroczysta muszla. Umieszczone na górze okrągłego ciała czułki poruszają się niczym bajkowa para skrzydełek, kierując w wodzie ruchami zwierzęcia. Skorupiaki stanowią większość gatunków przystosowanych do życia w jaskiniach, a wiele z nich, jak np. łopatonogi, to tzw. żywe skamieniałości – współczesne gatunki przypominające te zachowane w skalnych osadach. Tom Iliffe, speleolog i biolog morski, twierdzi, że większość słonowodnych gatunków jaskiniowych pochodzi z błękitnych dziur na Bahamach, w tym 18 z 24 znanych gatunków łopatonogów. Pojawiły się one 300 mln lat temu i umożliwiają naukowcom wgląd w życie z okresu karbonu, na dziesiątki milionów lat przed dinozaurami. Mają smukłe, nie dłuższe niż 5 cm ciała, są zwykle bezbarwne i ślepe. Mimo to w swoim środowisku łopatonogi znajdują się na końcu łańcucha pokarmowego. Za pomocą wydzielających truciznę żądeł zabijają krewetki i inne skorupiaki. UTRATA ŁĄCZNOŚCI Z LINĄ w labiryncie jaskiniowych korytarzy może mieć fatalne skutki. Podczas treningu Kakuk kazał mi zamknąć oczy, obrócił mnie wokół osi i odciągnął od liny, tak że straciłem orientację. Po 12 nieskończenie długich minutach szukania po omacku odnalazłem linę. Jeden z uczniów Kakuka w trakcie tego ćwiczenia był tak przerażony, że starł dłonie do krwi, drapiąc sufit jaskini. Tymczasem Kakuk nie odniósł obrażeń podczas żadnego ze swoich ponad 3 tys. jaskiniowych nurkowań. Po 150 m spaceru Korytarzem Południowym dochodzimy do końca głównej liny przywiązanej do bloku z kalcytu na głębokości 40 m. W tym miejscu tunel się zwęża i schodzi poniżej 70 m. Kakuk ze względu na moje niewielkie doświadczenie nie pozwala nam płynąć dalej. Sprawdzamy stan powietrza. Opróżniliśmy już prawie jedną trzecią zapasów – wracamy. DŁUGA NIECKA PEŁNA SZLAMU znajduje się na półce tuż pod wejściem do jaskini, na głębokości 18 m. Kakuk zauważył to miejsce podczas wcześniejszego nurkowania i teraz zanurza rękę w szlamie, wyciągając ludzką kość udową w kolorze mahoniu. Zaraz potem wyjmuje dwie mniejsze kości. Po chwili w jego ręce widzę czaszkę. Czoło jest wyraźnie pochylone, co świadczy o tym, że są to szczątki członka plemienia Lucayan zamieszkującego Bahamy od VI do XV w. Taki efekt uzyskiwano, przywiązując dzieciom deski do czół. Niektórzy archeolodzy sądzą, że celem tej praktyki było wzmocnienie przodu czaszki przydatnego w walce. Inni uważają, że miało to funkcję wyłącznie estetyczną. – Przedstawiciele ludu Lucayan byli świetnymi nurkami – mówi Michael Pateman, archeolog i nurek z National Museum of the Bahamas. – Hiszpanie wykorzystywali ich do wyławiania pereł. A na niektórych czaszkach znaleźliśmy dowód na to, że potrafili schodzić w głębiny. Takim nurkom po pewnym czasie wskutek dużego ciśnienia wokół uszu nadbudowuje się kość. Szczątków Lucayan odkryto w jaskiniach znacznie więcej. Dla Patemana najważniejszym pytaniem jest, dlaczego i w jaki sposób członkowie plemienia znaleźli się w błękitnych dziurach. Podejrzewa, że były one miejscem pochówku, jednak odkrycie związanego ciała w pewnej lądowej jaskini sugeruje inne, gwałtowniejsze praktyki. Czy to ofiary zabójstw, rodowych waśni, wojen czy też rytualne ofiary? Kości Lucayan są tylko jednym z wielu elementów krajobrazu błękitnych dziur, twierdzi Nancy Albury z National Museum of the Bahamas. Jej główną pasją są znajdujące się w nich skamieniałości zwierzęce, doskonale zachowane w środowisku pozbawionym tlenu. – W niektórych błękitnych dziurach znaleźliśmy kompletne szkielety i tkankę miękką pozostałą na tysiącletnich żółwich skorupach. Liście nie straciły swojej struktury i pigmentów, skrzydła owadów są ciągle opalizująco niebieskie i zielone – mówi badaczka. Wracając powoli na powierzchnię, znów przeprawiamy się z Kakukiem przez zasłonę siarkowodoru. Na głębokości 6 m podłączamy się do butli dekompresyjnych i unosimy w wodzie, swobodnie oddychając. Czas i tlen na tej głębokości usuną z naszych krwiobiegów nadmiar azotu, który zgromadził się tam podczas nurkowania, chroniąc nas tym samym przed chorobą kesonową, która w skrajnych przypadkach może spowodować śmierć nurka. Po 18-minutowej dekompresji wynurzamy się z wody. Nawet wtedy, gdy jeszcze przez moment dryfuję na plecach, ciesząc się ciepłym powietrzem Bahamów, Stargate jawi się jako życzliwy, pozaziemski świat. Tekst: Andrew Tod Hunter 2011
Amazonka: "Pozostały jeszcze miejsca zachwycające swoim dzikim pięknem i nieokiełznanym żywiołem"
Dzisiejsza Amazonka to ta sama rzeka, którą przepłynąłem 30 lat temu, pełna pustych, rozległych przestrzeni – mówi podróżnik i opiekun wypraw Piotr Chmieliński.
Piotr Chmieliński jako pierwszy przepłynął w latach 1985/1986 Amazonkę od źródeł do ujścia. Wciąż nad największą rzekę świata wraca pomagając innym śmiałkom w ich wyprawach . Fot. Mariusz Martyniak/matys-studio.com Co tak pociąga Pana w Amazonce, że regularnie wraca Pan do Ameryki Południowej? Piotr Chmieliński: Właściwie trudno mówić o regularności moich wyjazdów do Ameryki Południowej. A jeśli już, to określiłbym je jako następujące w nieregularnych odstępach czasowych regularne powroty związane z realizacją konkretnego celu, dotyczącego zwykle badań źródeł Amazonki. Co mnie w Amazonce pociąga? Sam fakt, że spędziłem pół roku płynąc po jej wodach czyni tę rzekę szczególnie mi bliską. Pokonanie prawie 7 tys. km od źródeł do ujścia w Atlantyku dało mi wiele osobistej satysfakcji. Do dziś myślę, że miałem wiele szczęścia – po pierwsze, bo mogłem wziąć udział w tej wyprawie, a po drugie, bo zakończyłem ją sukcesem, przepływając jako pierwszy w świecie całą długość Amazonki. Inną kwestią, niezwykle intrygującą, która powoduje, że co jakiś czas pojawiam się nad Amazonką, są jej źródła. Ich lokalizacja zmieniała się wielokrotnie, ostatnia informacja o możliwym nowym źródle pojawiła się całkiem niedawno, bo w 2012 roku. Od pierwszego zetknięcia z rzeką ,“tajemnica” jej źródła jest przedmiotem moich zainteresowań, stąd moje zaangażowanie eksploracyjne. Miałem okazję brać udział w kilku wyprawach, mających za zadanie zmierzyć i zbadać, który z położonych wysoko w Andach strumieni daje początek najdłuższej rzece świata. Powroty nad Amazonkę mają dziś dla mnie szczególny wymiar, bo pokazuję towarzyszącym mi w podróżach do Peru synom – Maxowi i Alexowi – miejsca, o których słyszeli niemal od urodzenia. Moje opowieści o spływie Amazonką uzupełniają własnymi już doświadczeniami, także kajakarskimi. Sami mieli okazję poczuć, jak to jest po raz pierwszy w historii eksploracji przepłynąć choćby fragment dotąd niespłyniętej rzeki. Kto wie, czy to ja nie jestem bardziej dumny i cieszę się z tego faktu bardziej niż oni. Pierwszy raz był Pan na Amazonce w latach 80. XX wieku, ostatni raz 30 lat później. Jak zmieniło się przez ten czas organizowanie tego typu wypraw? Jak zmieniła się sama rzeka? Nietrudno domyślić się, że największa różnica, jeśli chodzi o organizację i przebieg wypraw, jest widoczna w dostępie do nowoczesnego sprzętu, urządzeń nawigacyjnych i komunikacyjnych. Już na etapie planowania ekspedycji mamy znacznie lepszy dostęp do map i zdjęć satelitarnych dokładnie ilustrujących miejsca, do których chcemy dotrzeć. Ogromnym udogodnieniem stały się urządzenia do nawigacji, pozwalające na precyzyjną lokalizację i dające szczegółowe rozeznanie w terenie. Codziennością są telefony komórkowe i satelitarne oraz internet umożliwiające komunikację ze światem. To ostatnie oczywiście poza sytuacjami ograniczonego zasięgu, co w terenach takich, jak obszary źródłowe Amazonki jest dość powszechne. Nowoczesna technologia znacząco zmieniła charakter współczesnych wypraw. Z jednej strony ułatwia i przyspiesza przepływ informacji, z drugiej odbiera pewien romantyzm podróżowania, bycia daleko, rozstania i ekscytacji oczekiwania na powrót, co towarzyszyło eksploratorom sprzed ery informacyjnej. Czy to lepiej, czy gorzej? Trudno rozstrzygnąć. Sama Amazonka niewiele się zmieniła, przynajmniej na odcinku płynącym przez Andy. Poza fragmentem Apurimacu, strumienia źródłowego Amazonki, który między innymi za naszą sprawą został otwarty dla amatorów ekstremalnego kajakarstwa, to jest ta sama rzeka, którą płynąłem 30 lat temu. Nadal dominują tam puste rozległe przestrzenie, gdzieniegdzie tylko urozmaicone nielicznymi domostwami. Wrażenie, że czas się zatrzymał potęguje poczucie niemal całkowitego odizolowania od reszty świata. I całe szczęście, że pozostały jeszcze miejsca zachwycające swoim dzikim pięknem i nieokiełznanym żywiołem. Amazonka płynie niemal przez cały kontynent, nie jest rzeką jednorodną. Czym różnią się od siebie jej jej poszczególne odcinki? Amazonka płynie w poprzek kontynentu Ameryki Południowej, przez Peru i Brazylię. Pokonuje tym samym kilka stref klimatycznych i geograficznych kształtujących jej specyfikę. Spływ od źródła do ujścia rzeki w 1985 roku rozpocząłem faktycznie od postawienia kajaka na zamarzniętym potoku w wysokich Andach i zjeździe po nim do miejsca, gdzie kajak i wiosło można było zanurzyć w wodzie. Tutaj zaczynała się klasyczna górska rzeka, rwąca, szybka, z wieloma bystrzami, wirami, której dno najeżone było licznymi głazami stanowiącymi poważne wyzwanie dla kajakarza. Przedzierając się przez Andy rzeka wyżłobiła kilka kanionów, z czego najbardziej niebezpieczne to przepłynięte przez naszą wyprawę po raz pierwszy w świecie Black Canyon i Otchłań Acobamba. Z czasem Amazonka przeistacza się w spokojną rzekę przemierzającą tropikalną dżunglę – dżunglę amazońską. Stopniowo staje się coraz szersza, zataczając meandry tworzy swoisty labirynt, w którym można krążyć bez końca. Wreszcie już jako niemal 200-kilometrowe rozlewisko łączy się z Atlantykiem. Czy ma Pan jeszcze jakieś plany względem Amazonki? Nie są to sprecyzowane plany. Chętnie powrócę nad Amazonkę w celach eksploracyjnych, by razem z Maxem i Alexem dojść do stałego źródła rzeki w jeziorku Ticlla Cocha oraz do sezonowego źródła w Cordillera Rumi Cruz. A może któryś z moich synów będzie chciał zmierzyć się w kajaku z Amazonką, przynajmniej na jakimś jej odcinku? Z pewnością pomogę im w organizacji ich własnych wypraw, podobnie jak angażuję się w ekspedycje innych kajakarzy ciekawych doświadczeń zdobywanych nie tylko na wodach Amazonki. Czy uprawia Pan jeszcze ekstremalne formy kajakarstwa? I czy jest jakaś rzeka, którą chciałby Pan spłynąć? Nie, nie uprawiam kajakarstwa ekstremalnego. Najczęściej pływam po Potomaku, nieopodal mojego domu w Wirginii, zarażając nowe pokolenie – najczęściej kolegów moich synów – pasją kajakarstwa. Regularnie każdego roku wyruszamy z zaprzyjaźnionymi klientami prowadzonego przeze mnie przedsiębiorstwa na spływ pontonowy górską rzeką Gualey w Zachodniej Wiginii. Ale chętnie popływałbym po rzekach syberyjskich i może kiedyś, w wolnej chwili, tam się wybiorę. – rozmawiał Adam Robiński Piotr Chmieliński – ur. 1952 w Rzeszowie, polski kajakarz, współorganizator wyprawy Canoandes-79, z którą dokonał m.in pierwszego spływu Kanionem Colca, pierwszy w świecie który na przełomie 1985/86 roku przepłynął całą Amazonkę od źródeł do ujścia w Atlantyku.
Ta serbska cerkiew zniknęła pod wodą. Polscy nurkowie chcą zbadać jej wnętrza
Kiedy cerkiew we wsi Tubravić zniknęła pod wodą, ci którzy przyczynili się do jej zalania, zaczęli ginąć w niewyjaśnionych okolicznościach... Wyprawa nurkowa pod egidą Tomasza Stachury zamierza zbadać wnętrza tajemniczej świątyni.
Tubravić to niewielka wieś w zachodniej części Serbii. To tam znajduje się Kościół Świętego Michała Archanioła Tubravić, znany również pod nazwą Valjevska Gračanica - miejsce kultu lokalnej, bardzo religijnej ludności. Tomasz Stachura - trójmiejski nurek po raz pierwszy usłyszał o tym miejscu od zaprzyjaźnionego nurka - Jarka Kura. „Historia, którą usłyszałem od razu mnie zafascynowała, wiedziałem, że to będzie kolejny temat na wyprawę. Z doświadczenia wiem, że miejsca zalane nie pozostają długo zachowane w tak idealnym stanie. Tym bardziej chciałbym to udokumentować, zbadać i przede wszystkim zobaczyć osobiście.” Cerkiew sukcesywnie podtapiana, znalazła się całkowicie pod wodą w marcu 2016 roku. Nastąpiło to w związku z budową zapory Rovna, która powstała pomimo licznych protestów lokalnej ludności. Kontrowersje wokół jej zalania do dziś budzą olbrzymie emocje. Mieszkańcy wsi chcieli, aby budynek został zachowany, ponieważ wierzą, że zdarzają się w nim cuda. Grupa wierzących od miesięcy gromadzi się na pobliskich wzgórzach odprawiając modlitwy. Uważają, że zatopienie kościoła jest sprzeczne z wolą Boga, a wśród lokalnej ludności krążą historie o nagłych i niewyjaśnionych wypadkach wśród tych, którzy bezpośrednio budowali tamę, przyczyniając się do zalania cerkwi. Tomasz Stachura od wielu lat uczestniczy i przewodzi międzynarodowym projektom eksploracyjnym. Dzięki wykonanym przez niego podwodnym zdjęciom została stworzona unikatowa mozaika szwedzkiego wraku "Mars Makalös", okrętu zatopionego w XVI wieku na Bałtyku. Stachura przy tym projekcie zrobił ponad 1200 zdjęć, jego praca została doceniona przez liczne media, pojawiła się na okładkach magazynu National Geographic w Niemczech, Szwecji, Hiszpanii, Portugalii i Polsce. Od kilku lat organizuje ekspedycje poszukiwawcze „Santi Odnaleźć Orła”, mające na celu odkrycie legendarnego polskiego okrętu ORP „Orzeł”. Tym razem w serbskiej wyprawie będą towarzyszyli mu dwaj zaprzyjaźnieni nurkowie: Łukasz Piórewicz, Jacek Kapczuk oraz lokalny nurek – Petkovic Matija. Grupa Stachury, pomimo silnego oporu miejscowej ludności uzyskała wszelkie niezbędne pozwolenia umożliwiające legalne nurkowanie w zatopionej cerkwi. Liczą, że pomimo trudności, uda im się przeprowadzić rzetelną inwentaryzację, udokumentować piękne, nadal w pełni zakonserwowane ikony. „Zależy nam na pokazaniu rzeczywistego stanu cerkwi, myślę, że jest to niezmiernie istotne dla lokalnej ludności. Nie udało im się nas zniechęcić, trochę pomogły słowiańskie korzenie” - dodaje Stachura. Jak się okazało na miejscu, wyzwanie wcale nie jest łatwe: „Pada deszcz i jak na ten region jest dość zimno (6 stopni) . Woda w jeziorze ma przejrzystość tylko jeden metr. Na początku mieliśmy problemy ze znalezieniem budynku pod wodą. Dopiero drugiego dnia udało nam się go zlokalizować. Najgorsze jednak było to, że woda poniżej 7 metra praktycznie była nieprzejrzysta - nie można było zobaczyć własnych rąk, a co dopiero zrobić zdjęcia Musieliśmy skupić się na robieniu zdjęć wyższych partii cerkwi, a zwłaszcza krzyża na dachu. Do środka mimo paru podejść, nie chcieliśmy wchodzić, bo było to dość niebezpieczne . Robimy jak najwięcej zdjęć z powierzchni i rozmawiamy z miejscowa ludnością, aby poznać dokładnej historię świątyni”. Czekamy na kolejne wieści! Projektowi patronuje National Geographic Polska.
Tego regionu polscy turyści jeszcze nie znają, czas go zbadać! Ekspedycja do Górnej Austrii
Górna Austria na wakacje? Redaktorzy z Focusa i Travelera postanowili przekonać się dlaczego warto wybrać się dp Austrii latem. Przed nimi aktywny wypoczynek nad wodą, piesze wycieczki po górach albo wyjątkowa mieszankę kultury, natury i technologii podczas zwiedzania stolicy Górnej Austrii - pięknego Linz.
Urlop w mieście? Linz, stolica Górnej Austrii to jedno z najbardziej innowacyjnych miast na świecie. Kultura, natura i gospodarka tworzą tu wyjątkową mieszankę. Najlepiej o tym świadczy wyróżnienie tytułem UNESCO City of Media Arts. To również tutaj mieści się tzw. Muzeum Przyszłości – Ars Electronica Center, miejsce w pełni naszpikowane nową technologią. Każdego lata w centrum Linz wyrasta również tzw. Höhenrausch – wyjątkowa drewniana instalacją nad dachami miasta, z której rozpościera się widok na Linz i okolice. Przeczytaj relację z podróży do Linz. Aktywny wypoczynek nad wodą Górna Austria to również miejsce dla tych, którzy na urlopie chcą uciec od zgiełku miasta. Rejs statkiem, nurkowanie, kitsurfing, narty wodne, wakeborad czy po prostu łowienie ryb – możliwości jest wiele. Jeziora Traunsee i Attersee od lat przyciągają wielbicieli sportów wodnych. Nad Attersee spotkać można profesjonalnych nurków – to w końcu ich mekka – ale również wielbicieli mniej profesjonalnego nurkowania z maską i okularami. Czym byłby urlop bez dobrego jedzenia po całym dniu aktywności, bez wygodnego noclegu i szczerej austriackiej gościnności? W regionie Traunsee jest około 250 obiektów noclegowych, których gospodarze z całych sił starają się, aby zapewnić swoim gościom udany pobyt. Kto z nas nie marzy o kolacji na pomoście i noclegu w domku nad samym brzegiem jeziora? Niech zachętą będzie chociażby to, że to tu Gustav Klimt spędzał letnie miesiące i to właśnie Attersee stało się tematem jego najsłynniejszych pejzaży. Pieszo lub rowerem w górach W regionie Dachstein Salzkammergut znajdziemy piesze szlaki i trasy rowerowe o każdym stopniu trudności. U podnóża Krippensteinu na miłośników dwóch kółek czeka nowa Bike Arena Obertraun. Zwolennicy jazdy rekreacyjnej chętnie wybierają szlak "Ostuferradweg” biegnący wokół jeziora Hallstättersee, a miłośnicy wędrówek wyprawę do platformy widokowej „5Fingers“ - A dla tych, którzy zapragną zarzyć odrobiny kultury i tradycji czeka okoliczne Halstatt – miasto wyróżnione na światowej Liście Dziedzictwa UNESCO, z przymrużeniem oka nazywane małym miastem z wielką historią – dziś zresztą najczęściej fotografowane wśród gości odwiedzających Austrię. Naszą bezpośrednią relację z Ekspedycji do Austrii możecie śledzić TUTAJ.
Fotografowaliśmy na Maderze! Zobacz najlepsze zdjęcia uczestników Akademii Fotografii No Limits
Za nami wyjazd na Maderę. Uczestnicy pod okiem Adama Brzozy, eksperta National Geographic, zgłębiali tajniki fotografii.
No Limits – dzieje się! Stało się. National Geographic organizuje autorskie ekspedycje swoich fotografów i ekspertów otwarte dla osób z zewnątrz! To wyprawy NO LIMITS, na których zdradzamy, jak wygląda praca fotografów National Geographic i jak przygotowują swoje ekspedycje podróżnicy Travelera. To okazja, by podszkolić swój warsztat i dotrzeć w najróżniejsze zakątki świata. Fotogeniczna Madera Jednym z takich miejsc jest niewątpliwie Madera. Niesamowite klify tego portugalskiego archipelagu, stykające się z Oceanem Atlantyckim sprawiają że plenery są tu na wyciągnięcie ręki. Ale warunki do fotografowania krajobrazu są na Maderze nie tylko fantastyczne, lecz także niełatwe. - Dlaczego jeżdżę na Maderę? Chcę obcować z naturą, szukać nowych kadrów inspirowanych światłem zachodzącego słońca. Widok z klifu na bezkres oceanu o zachodzie słońca stanowczo nie ma sobie równych – tłumaczy Adam Brzoza. Madera to też świetne miejsce do wypoczynku. Najbardziej pasuje do niej określenie – „przyjemna”. Można tu poczuć morską bryzę, siedząc w górach! To tutaj – z lampką wina Madera (które jest produkowane od ponad 300 lat) – można spokojnie porozmyślać nad tym, co udało się zobaczyć i sfotografować danego dnia. Akademia Fotografii Za nami taki właśnie - pełen niezwykłych kadrów - wyjazd. W ramach Akademii Fotografii No Limits razem z uczestnikami szukaliśmy fotograficznych inspiracji. Wycieczka adresowana była osób, których pasją jest fotograficzne dokumentowanie swoich podróży. Pod opieką profesjonalisty – Adama Brzozy - uczestnicy mogli podszkolić swój warsztat. Szkolenie wprowadziło w tajniki fotografii plenerowej i portretowej. Ekspert pokazał, jak i kiedy należy stosować lampę błyskową, udzielił indywidualnych porad i wskazówek. Z wielu ujęć, które udało się w czasie wyjazdu wykonać, ekspert wybrał te najlepsze. Pierwsze miejsce w konkursie zajął Maciej Bowszys, drugie - Agnieszka Szysz. Zobacz najlepsze prace >>> Zdaniem uczestników A co o wyjeździe sądzą sami uczestnicy? Zapytaliśmy ich o zdanie: Zainteresowani wyjazdem No Limits na Maderę? Informacje o najbliższej wycieczce znajdziecie na: itaka.pl/madeira/akademia-fotografii
Na biegun północny nie wyruszy już żadna wyprawa?
Coraz cieńszy arktyczny lód i brak wsparcia z powietrza oznaczają kres tegorocznych wypraw na biegun północny. A może i kres ostateczny.
– Wyprawy na biegun zmierzają drogą gołębia pocztowego – ku wymarciu – mówi Eric Larsen, polarnik z Kolorado, który trzy razy dotarł na biegun północny. Według Toma Sjogrena z adventurestats.com, kronikarza arktycznych rekordów, prawdziwa wyprawa na biegun musi wyruszyć z wybrzeża Alaski, Grenlandii, Kanady lub Rosji i prowadzić przez polarną masę lodową ku 90 stopniowi szerokości geograficznej północnej. Po dotarciu do celu dopuszczalny jest powrót helikopterem lub samolotem. Puryści preferują wyprawy w całości realizowane wyłącznie siłami człowieka, bez pomocy z powietrza, dostaw zapasów i ingerencji z zewnątrz, takiej jak psy, latawce czy pojazdy silnikowe, które zwiększają szybkość marszu i zmniejszają obciążenie. Od czasów admirała Roberta E. Peary'ego, który rzekomo zakończył pierwszą ekspedycję na biegun północny w 1909 roku (później pojawiły się wątpliwości, czy faktycznie mu się to udało), tylko 47 z 247 udanych wędrówek na biegun północnych odbyło się bez pomocy z zewnątrz. (Czytaj też: Marek Kamiński, zdobywca bieguna: Moje krańce ziemi) Najtrudniejsza wyprawa na planecie Podczas takiej wyprawy podróżnik musi jechać na nartach, rakietach śnieżnych, pływać i wspinać się, jednocześnie holując ponad 130-kilogramowy bagaż przez 770 km, co trwa od 50 do 70 dni. Po drodze mija kopce lodu wielkie jak domy i pokonuje wyrwy w lodzie, które musi przepłynąć w gumowym kombinezonie. Temperatura powietrza często nie przekracza 40 stopni Celsjusza poniżej zera. Okno czasowe na dołączenie do ekskluzywnego klubu zdobywców bieguna wkrótce może się zamknąć. W ciągu ostatnich pięciu lat miała miejsce tylko jedna samodzielna wyprawa, w porównaniu z siedmioma w pięcioleciu 2005-2010. – To koniec – mówi Richard Weber, arktyczny pionier z Kanady, który sześć razy zdobył biegun północny na nartach. – Przyszłość wypraw na nartach maluje się w ciemnych barwach. Wszystkiemu winne coraz gorsze warunki lodowe w Arktyce, co spowodowane jest zmianami klimatycznymi. Według National Snow & Ice Data Center, ilość arktycznego lodu morskiego w marcu 2015 roku była najniższa w historii pomiarów, czyli od 1981 roku. Wieloletni, najstarszy lód, który zazwyczaj przeżywa letni cykl topnienia, znika w tempie 15,1 procent na dekadę. Lód może pęknąć pod namiotem To znikanie ma wiele konsekwencji. – Historycznie ten lód miał półtora do dwóch metrów grubości i był stosunkowo stabilny – mówi Larsen. – Teraz jest cieńszy, częściej i bardziej nieregularnie pęka. W rezultacie ma bardziej chropowatą powierzchnię, która jest trudniejsza do przejścia. (Czytaj też: Protest na biegunie północnym) Choć Richard Weber nie zgadza się z tym ostatnim stwierdzeniem, przyznaje, że cieńszy lód stwarza nowe problemy podczas arktycznych przygód. – Jeśli brakuje wieloletniego lodu, nie ma gdzie obozować. Kemping na cienkim lodzie jest po prostu niebezpieczny. Taki lód może w środku nocy pęknąć pod namiotem. Ponadto jest coraz więcej otwartej wody. Weber zabiera na swoje wyprawy suche kombinezony dopiero od 2000 roku. Więcej jest też gór lodowych płynących w stronę Kanady. Gdy taki lód zderza się z wybrzeżem, zaczyna się wyginać, tworząc strefę bloków lodowych i miniaturowych pasm górskich, co dodatkowo utrudnia wędrowanie. W ciągu pierwszych 18 dni wyprawy Larsena w 2014 roku, dwuosobowy zespół pokonywał raptem około czterech kilometrów podczas ośmiogodzinnego dnia drogi. Topnienie wieloletniego lodu ma wpływ na ogólny kierunek arktycznego dryfu. Lód ma tendencję do przemieszczania się na południe, w stronę Kanady. Ale ponieważ jest teraz cieńszy, stał się bardziej podatny na wiatr. W efekcie może dryfować w dowolnym kierunku, spychając podróżnika z kursu i dodając mu dystansu podczas i tak trudnej podróży, na którą ma ograniczony czas. To znoszenie jest zresztą coraz bardziej nieregularne. – Lód porusza się dużo szybciej niż 20, 30 lat temu – mówi Ron Kwok z NASA. Szedł 12 godzin dziennie, a stał w miejscu Podczas wyprawy w 2007 roku, Weber szedł od 10 do 12 godzin dziennie, ale jako że lód dryfował na południe, polarnik przebywał praktycznie w tym samym miejscu. Jak mówi, podczas starszych wypraw ten problem był o wiele mniejszy. Żeby jeszcze bardziej skomplikować sprawę, okno pogodowe umożliwiające dotarcie do bieguna północnego jest krótkie i co roku staje się coraz krótsze. Trwa od początku marca do początku maja, gdy zaczyna się okres topnienia. Najnowszą i prawdopodobnie największą przeszkodą stał się brak obsługi z powietrza. Jedyny samolot czarterowy obsługujący wyprawy prywatne przestał w tym roku funkcjonować. W listopadzie firma Kenn Borek Air ogłosiła zawieszenie działalności ze względu na niekorzystne warunki ekonomiczne. (Czytaj też: Polowanie na zorzę polarną) Nie opłaca się latać na biegun – Logistyka jest bardzo trudna, przygotowania bardzo długie i skomplikowane, a sama praca – niewielka. Po co więc to robić, skoro ten sam samolot może realizować bardziej opłacalne zlecenia? – mówi Wally Dubchuk, pilot, który latał w Kenn Borek Air przez dziesięć sezonów. Pochodząca z Calgary linia czarterowa rozpoczęła latanie do Arktyki w 1970 roku, by wspierać poszukiwanie ropy naftowej w regionie. Samoloty twin otter wyposażone były w koła lub płozy przeznaczone do lądowania na śniegu i lodzie. Z czasem firma zaczęła latać na Ward Hunt Island na północny zachód od Grenlandii, skąd wielu polarników rozpoczynało swoją wędrówkę na północ. W drodze powrotnej samolot odbierał ich z bieguna. Maszyny Kenn Borek Air używane były także do dostarczania zapasów wędrującym ekspedycjom oraz przeprowadzania ewakuacji w sytuacjach awaryjnych. Dubchuk potwierdza, że w Arktyce pogorszyły się warunki lodowe, jednak podkreśla, że nie to było powodem zaprzestania działalności. – Warunki lodowe uległy zmianie, ale wędrówka na biegun nie stała się jeszcze niemożliwa. Ale zleceń jest tak mało, że ich realizacja stała się nieopłacalna. Z powodu braku obsługi lotniczej kolejni podróżnicy na biegun muszą przemyśleć kilka aspektów swoich wypraw. – Opracowanie skutecznej logistyki staje się prawie niemożliwe – mówi Larsen. – Nie ma już łatwego sposobu dotarcia do punktu startu – dodaje, odnosząc się do braku lotów na Ward Hunt Island. Jak zdobywanie Mount Everest bez tlenu – mówi z kolei Thomas Ulrich, szwajcarski poszukiwacz przygód, który 15 kwietnia wyruszył na nartach z bieguna w stronę Grenlandii, lecz zaniechał ekspedycji po dwóch dniach. – Wiedziałem, że nie mogę wezwać Kenn Borek Air w przypadku osłabienia lub awarii. Potrzebowałem takiego wsparcia, jeśli chciałem dotrzeć na Grenlandię w bezpieczny sposób. (Czytaj też: Niezwykły ślub na biegunie północnym) Ulrich nie jest przekonany, że nastał kres wypraw na biegun, jednak zgadza się, że muszą się one zmienić. – Jeśli zechcesz dotrzeć tam bez wsparcia z zewnątrz, będziesz musiał wziąć pod uwagę żeglowanie. Być może wkrótce doczekamy się więc pierwszych śmiałków, którzy do bieguna dopłyną. Kelley McMillan / National Geographic News Co roku organizowane są jednodniowe loty z Niemiec na biegun północny (bez lądowania tamże) i z powrotem. View oEmbed on the source website :
Aleksander Doba: SMS-y ze środka Atlantyku
Wiek: 68 lat. Czas trwania rejsu: 166 dni, 23 godziny, 38 minut. Dystans: 12 578 km z Lizbony na Florydę. Jednostka: kajak oceaniczny „Olo”. Tytuł: Podróżnik Roku National Geographic. Co pisał Olek Doba ze środka oceanu?
"Zeszłej nocy potężna burza potargała mnie i zepchnęła z trasy. Teraz mam to, przed czym mnie ostrzegano: Golfsztrom i silny przeciwny wiatr! Zbliżam się do jego osi. To jakby jazda na dzikim mustangu! Potrzebuję dokładnych prognoz na czwartek i piątek. W takich warunkach lądowanie w New Smyrna Beach to jak trafienie strzałą przeciwnika w oko z pędzącego rumaka" – SMS o takiej treści Olek Doba wysyła do swojego przyjaciela i opiekuna w Stanach Zjednoczonych, kajakarza Piotra Chmielińskiego, który jako pierwszy przepłynął kajakiem całą Amazonkę. Podobne wiadomości wymieniają niemal codziennie – satelitarny telefon jest dla podróżnika z podszczecińskich Polic jedyną formą kontaktu z lądem. Wiadomość o Golfsztromie wierzgającym jak mustang Doba wysyła 16 kwietnia. Dzień później wpływa na wody wewnętrzne USA, trzy dni później jest na mecie. W New Smyrna Beach na Florydzie w blasku fleszy wita go całe miasto. Gdy pół roku wcześniej, 5 października 2014 r., odbija od mariny Doca do Bom Sucesso w lizbońskim Belém, tłum na nabrzeżu gromadzi się o wiele mniejszy. Jest godz. 15.08. "To początek doby kajakowej" – zażartuje potem Doba. Siedmiometrowy żółty kajak mija pomnik Odkrywców i kieruje się na południowy zachód. Potem znika za horyzontem, na kilka miesięcy stając się tylko kropką na mapie, którą dzień w dzień obserwują tysiące kibicujących mu internautów. Dzięki dwóm lokalizatorom satelitarnym SPOT mogą na bieżąco śledzić jego postępy na oceanie. Niemal natychmiast zaczyna też nadawać. W chwili startu z Portugalii Doba ma 67 lat. Połowę dotychczasowego życia spędził w kajaku. Dawniej traktował go rekreacyjnie, jako weekendową odskocznię od pracy inżyniera. Gdy swoje już przepracował, zapragnął wyzwań. Opłynął Bałtyk, Bajkał, z wiosłem dotarł nawet za koło podbiegunowe. Ocean był więc niejako naturalnym ciągiem dalszym. W 2010 r. w 99 dni przepłynął Atlantyk w najwęższym miejscu, z Senegalu do Brazylii. Zaczął wówczas na tzw. trasie pasatowej, wśród stałych, ciepłych wiatrów strefy międzyzwrotnikowej, na półkuli północnej wiejących z północnego wschodu, na południowej – z południowego wschodu. Nie dość, że zapewniają dobrą, bezpieczną pogodę, to jeszcze tworzą Prąd Północnorównikowy gnający wodę z prędkością ok. 2 km/h. To czyni ten rejon oceanu idealnym do rejsów. Z czasem Doba znalazł się bliżej równika, w strefie konwergencji tropikalnej, z gwałtownymi burzami i zmiennym wiatrem. Teraz miał przed sobą trasę niemal dwa razy dłuższą i o wiele trudniejszą, bo pozbawioną wiejących mu w plecy pasatów. Podobne przepłynęło dotychczas tylko dwóch kajakarzy.Trzeci pokonał odwrotną drogę – z Nowej Fundlandii do Irlandii. Wszyscy oni startowali jednak z wysp i na wyspach kończyli, co znacznie skraca dystans. Doba jako pierwszy płynie z kontynentu na kontynent. I choć plan podróży przygotowywał półtora roku, od początku nie wszystko idzie zgodnie z planem. To tylko fragment okładkowego artykułu z kwietniowego numeru "National Geographic Polska" – całość w kioskach już w najbliższy poniedziałek.
Martyna Wojciechowska: Kajakarski zew oceanu
Są ludzie, którzy robią rzeczy wielkie. Z własnej woli wychodzą daleko poza granice komfortu, znosząc strach, zimno, głód, niewygody i samotność – pisze redaktor naczelna w edytorialu do kwietniowego wydania "National Geographic Polska"
Jak Aleksander Doba, który jako pierwszy człowiek na świecie przepłynął Atlantyk kajakiem z kontynentu na kontynent. Jak długo trzeba się przygotowywać do takiego wyczynu? – Całe życie – odpowiada Olek. Kiedy podano do wiadomości publicznej, że został uhonorowany prestiżowym tytułem Podróżnika Roku National Geographic (wcześniej przypadł on m.in. Felixowi Baumgartnerowi, który skoczył ze spadochronem ze stratosfery), Doba z dnia na dzień stał się gwiazdą mediów. A przecież kajakiem pływa od 30 lat, z tego od 20 lat ekstremalnie. Na przełomie 2010 i 2011 r. w ciągu 99 dni pokonał Atlantyk z Afryki do wybrzeża Ameryki Południowej. Dwa lata później poprawił własny wyczyn i przewiosłował ocean z Europy do Ameryki Północnej, tam gdzie ocean jest najszerszy i wyjątkowo nieprzewidywalny. Mimo że ma 68 lat, czyli jest w wieku, kiedy większość ludzi myśli o ciepłych kapciach i fotelu przed telewizorem, Olo, jak mówią o nim przyjaciele, spędził samotnie na Atlantyku prawie pół roku, pokonując 12 578 km. Nikt wcześniej nie dokonał czegoś tak szalonego. Tylko że Olek wygląda, jakby robił to wszystko ot tak, po prostu. Może nawet bagatelizuje swój wyczyn? Utrzymuje, że uprawia „kajakarstwo turystyczne” i dodaje z uśmiechem: – Nie pokonałem Atlantyku, ja go po prostu przepłynąłem. A ja nie wiem, czy bardziej podziwiam Olka za hart ducha, czy za ten niezwykły dystans do siebie i świata. Więcej o sukcesie Aleksandra Doby w kwietniowym wydaniu "National Geographic Polska", który od kilku dni jest już u prenumeratorów, a od poniedziałku będzie dostępny w kioskach w całym kraju.
75 m pod powierzchnią Bałtyku leży wrak największego okrętu, jaki pływał po jego wodach w XVI w. Zatonął podczas bitwy w 1564 r. Dziś przy współudziale Polaków odkrywane są jego tajemnice.
(Przeczytaj wywiad z Tomaszem Stachurą, autorem podwodnych zdjęć wraku Marsa) 23:45. Morze było spokojne, a niebo czyste. Mały statek badawczy Księżniczka Alicja kołysał się na Morzu Bałtyckim 15 mil morskich na północ od szwedzkiej wyspy Olandia. Krótko przed północą 26 maja 2011 r. na jego pokładzie rozległy się okrzyki radości. Sonarzysta Christofer siedząc przed ekranem, w skupieniu wpatrywał się w sygnały przekazywane z dna morza przez urządzenie lokacyjne. Od wielu godzin przewijało się tam zaskakująco dużo małych, rozsypanych po dość dużym obszarze szczątków. O 23.45 dostrzegł zarys czegoś większego. – Chłopaki, patrzcie! – krzyknął. Pięciu mężczyzn nachyliło się nad ekranem sonaru. Te niewyraźne kształty na głębokości 75 m dla laika były tylko stosem desek. Oczy fachowców rozpoznały jednak od razu uszkodzony kadłub potężnego okrętu. – Mamy go – powiedział Richard Lundgren. Ale tylko nurkowie mogli jednoznacznie potwierdzić, czy to, co leżało na dnie, było owianym legendami szwedzkim okrętem wojennym. Mars, zwany też Niezrównanym, zatonął 447 lat wcześniej, 31 maja 1564 r., w czasie dwudniowej bitwy. Na dno zabrał 700, a według niektórych źródeł nawet 800 szwedzkich i niemieckich załogantów i żołnierzy. Przez lata wraku poszukiwały dziesiątki nurków i archeologów. Niektórzy chcieli go zwyczajnie splądrować. Powód był prosty: Mars nie był jednym z wielu podobnych okrętów. To jednostka, o której profesor archeologii morskiej Johan Rönnby rzekł: W połowie XVI w. był to najnowocześniejszy okręt wojenny na całym świecie. Dłuższy, wyższy i lepiej uzbrojony niż wszystkie inne żaglowce. I najwyraźniej łakomy kąsek – według legendy przewoził na pokładzie szwedzką kasę wojenną. W czasie trwającej od 1563 do 1570 r. I wojny północnej, w Skandynawii zwanej wojną trzech koron, był flagowym okrętem Szwecji, która walczyła wówczas z Danią i hanzeatycką Lubeką o kontrolę nad szlakami handlowymi. Pozornym zarzewiem konfliktu, od którego wojna ta wzięła także nazwę, był fakt, że król Fryderyk II Oldenburg wciąż miał w swoim godle wspomniane trzy korony, chociaż od koronacji Gustawa I Wazy (dziadka późniejszego króla Polski Zygmunta III Wazy) w 1523 r. Szwecja (wcześniej zdominowana przez Danię) była już niepodległym królestwem. Syn Gustawa, król Eryk zwany XIV, wykorzystał tę prowokację jako okazję do rozpoczęcia wojny. Jego duński odpowiednik też dążył do konfrontacji. Nie chodziło bowiem o godło, lecz o hegemonię na Bałtyku. Dania, a w mniejszym stopniu także Lubeka, kontrolowały wówczas lukratywny handel morski. Choć miasto hanzeatyckie utrzymywało tradycyjnie dobre relacje ze Sztokholmem, obawiało się, że Szwedzi mogliby zawładnąć handlem z Rosją. Pozostałe miasta hanzeatyckie nie przyszły Lubece z pomocą. Pełne chwały czasy Hanzy należały już do przeszłości. Niegdyś potężny związek niemieckich miast rozpadł się wskutek drobnego sporu. Nieco ponad dwa metry – taka była widoczność, gdy Richard Lundgren, jego brat Ingemar oraz ich przyjaciel Fredrik Skogh pod koniec maja 2011 r. po raz pierwszy zeszli ze sprzętem nurkowym do wraku. W świetle latarek zobaczyli zwęglone dębowe deski. Dziób był roztrzaskany, a z otworów na bakburcie wystawały armaty, które w czasie walki rozgrzały się do czerwoności i popękały, gdy okręt szedł na dno. Pięciometrowe działo z brązu leżało w piasku. Gdy nurkowie odkryli godło Eryka XIV, wszelkie wątpliwości zostały rozwiane. To, co leżało na występie skalnym poniżej, było najdroższym i najpotężniejszym okrętem wojennym swoich czasów. Nikt nie mógł usłyszeć radosnego okrzyku, jaki Richard wydał w swojej masce nurkowej. – Wylądowaliśmy na Marsie! Znalezisko dokonane w maju 2011 r. zelektryzowało pasjonatów historii podwodnej. Choć archeolodzy przywykli już do odkryć w Bałtyku (przypuszcza się, że na dnie tego płaskodennego śródziemnego morza zwanego dowcipnie „wanną” leży 100 tys. wraków), takiego okrętu jak Mars nie znajduje się codziennie. Praktycznie w żadnym innym akwenie na świecie nie ma równie dobrych warunków do konserwacji drewnianych elementów. Statki z drewna dębowego mogą w nim przetrwać nawet tysiąc lat. Kluczowe są trzy czynniki: woda o niskiej zawartości tlenu, niski poziom zasolenia, ale przede wszystkim brak mięczaka Teredo navalis. Żarłoczny świdrak okrętowiec, który osiąga do 60 cm długości, a grubość do 2 cm, może żyć wyłącznie w słonych wodach Atlantyku i Pacyfiku. W deskach wraków drąży on korytarze, pozostawiając po sobie bezkształtną maź. W Bałtyku z kolei największym kłopotem są pozbawieni skrupułów nurkowie, którzy splądrowali już niejeden wrak. Claus Lutterbeck To tylko fragment artykułu z marcowego wydania "National Geographic Polska" – już w kioskach!