To nie była obca kobieta, ale „wielka rodzinka”. Zaskakujące, co łączy Hatszepsut i Tutenchamona
Gdzie na osi czasu umieścić Hatszepsut i czy królowa Egiptu mogła znać budowniczego piramidy Cheopsa? W najnowszym odcinku wideocastu redakcji National Geographic Polska dr Anastasiia Stupko-Lubczynska zabiera nas w podróż do czasów 18. dynastii. Egiptolożka z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW zdradza mało znane fakty: skąd Hatszepsut czerpała wzorce, by legalnie sięgnąć po koronę oraz jak nowoczesna technologia zmienia pracę polskich badaczy w Deir el-Bahari.
Spis treści: Sobekneferu, czyli tajemnica sprzed 300 lat, która zainspirowała Hatszepsut Od czarnego mazaka do grafiki komputerowej. Rewolucja na egipskich rusztowaniach Dlaczego oko naukowca wciąż wygrywa z cyfrowym aparatem? Posłuchaj całej rozmowy o sławnej królowej Egiptu Kiedy myślimy o starożytnym Egipcie, najczęściej przed oczami stają nam monumentalne piramidy w Gizie, złota maska Tutenchamona lub dramatyczne losy Kleopatry. Gdzie w tym panteonie znajduje się Hatszepsut? Żyła około 1500 lat przed naszą erą, co oznacza, że od legendarnego Cheopsa dzielił ją potężny dystans czasowy, ale z Tutenchamonem łączyły znacznie bliższe więzy. Jak wyjaśnia dr Anastasiia Stupko-Lubczynska, oboje należeli do tej samej 18. dynastii – Hatszepsut to jej wczesny okres, a Tutenchamon późny. Byli więc, genealogicznie rzecz ujmując, jedną wielką „rodzinką”. Sobekneferu, czyli tajemnica sprzed 300 lat, która zainspirowała Hatszepsut Hatszepsut nie była jednak odosobnionym wybrykiem natury w historii Egiptu. Sięgając po pełnię władzy faraońskiej, doskonale wiedziała, co robi – miała bowiem genialny wzorzec z przeszłości. Choć kobiety-faraonowie to zjawisko niezwykle rzadkie, Hatszepsut miała na kim się wzorować. Około trzy wieki przed nią Egiptem rządziła Sobekneferu (Sobeknofru), ostatnia władczyni z 12. dynastii. Gdy jej mąż zmarł, nie pozostawiając męskiego potomka, przejęła ster państwa i przywdziała królewski ubiór. Hatszepsut lub jej doradcy odpowiedzialni za wizerunek publiczny i marketing polityczny skierowany do mas, doskonale znali tę historię i świadomie do niej nawiązywali. Podobieństwa widać nawet w oficjalnej tytulaturze. – Jej imię królewskie [Sobekneferu] to było Sobek-Ka-Ra i zdaje się, że to nie przypadek, że w przypadku Hatszepsut imię królewskie to Maat-Ka-Ra. Słyszymy podobieństwa – zauważa dr Stupko-Lubczynska. Co więcej, Sobekneferu budowała swoją legitymację na silnym eksponowaniu więzi ze swoim ojcem, Amenemhatem III, przedstawiając się jako jego prawowita kontynuatorka. Dokładnie ten sam mechanizm propagandowy zastosowała później Hatszepsut, odsuwając w cień pamięć o zmarłym mężu na rzecz boskiego pochodzenia i kultu swojego ojca, Totmesa I. Dlaczego oko naukowca wciąż wygrywa z cyfrowym aparatem? Choć nowoczesna technologia pozwala na błyskawiczne wygenerowanie podkładów, kluczowym etapem prac pozostaje tzw. autopsja i weryfikacja rysunku bezpośrednio przed starożytnym murem. Dr Stupko-Lubczynska, mimo że docenia cyfrowe ułatwienia, pozostaje wielką zwolenniczką metod analogowych, w których bezpośredni kontakt z kamieniem decyduje o prawdzie naukowej. – Mając to zdjęcie, rysujemy jak gdyby na nim, a później i tak musimy wykonać weryfikację tego. Siadamy przed tą ścianą i kreska po kresce sprawdzamy, czy to wszystko odpowiada rzeczywistości. Tego nie da się pominąć, dlatego że jakkolwiek zdjęcie nie byłoby dokładne, zawsze pojawiają się pytania w miejscach zniszczonych. Nie bardzo widzimy, czy to jest zniszczenie, czy pozostałość reliefu, a musimy być bardzo dokładni – tłumaczy zastępczyni szefa misji. To właśnie to unikatowe połączenie nowoczesnej inżynierii (w zespole misji pracuje m.in. konstruktor budujący warszawskie metro) z tradycyjnym, detektywistycznym zacięciem egiptologów pozwala krok po kroku składać zniszczony przez historię świat Hatszepsut w spójną całość. Posłuchaj całej rozmowy o sławnej królowej Egiptu Kim naprawdę była Hatszepsut? Jakie niezwykłe, egzotyczne krainy opisywano na ścianach portyków? Dlaczego nowoczesna cyfryzacja nie zawsze wygrywa z tradycyjnym okiem rysownika? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w fascynującej rozmowie Szymona Zdziebłowskiego z dr Anastasiią Stupko-Lubczynską. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pierwszy kompletny genom ze starożytnego Egiptu właśnie został odczytany
Naukowcy po raz pierwszy w historii odczytali pełny genom człowieka żyjącego w epoce budowniczych piramid. Jeden ząb, który przetrwał tysiące lat, wystarczył, by na nowo napisać historię Egiptu.
Spis treści: Historia Egiptu zapisana w zębie Kim był pochowany Egipcjanin? Naukowcy osiągnęli kolejny kamień milowy w badaniach nad starożytnym Egiptem. To efekt pierwszego w historii sekwencjonowania kompletnego genomu człowieka żyjącego w epoce budowniczych pierwszych piramid. Badane szczątki pierwotnie odkryto w 1902 roku w miejscowości Nuwayrat położonej na południe od Kairu. Nieboszczyk „czekał” ponad 100 lat na moment, w którym nauka dogoni technologiczne ambicje archeologów. Wreszcie, dzięki postępowi, poznaliśmy genetyczne dziedzictwo człowieka, który żył w okresie przejściowym między Wczesnym Państwem a Starym Państwem Egiptu, a więc około 4500–4800 lat temu. Historia Egiptu zapisana w zębie Z badań opisanych na łamach prestiżowego czasopisma „Nature” dowiadujemy się, że około 80% materiału genetycznego tego człowieka pochodziło od starożytnych mieszkańców Afryki Północnej. Pozostałe 20% genów miało swoje korzenie wśród ludów Bliskiego Wschodu. W większości byli to mieszkańcy terenów dawnej Mezopotamii i dzisiejszego Iraku, Iranu oraz Jordanii. To pierwsze tak jednoznaczne dowody genetyczne na kontakt i mieszanie się populacji między Egiptem a obszarem Żyznego Półksiężyca. Do tej pory takie teorie potwierdzały jedynie znaleziska archeologiczne, w tym ceramika czy narzędzia. Sekwencjonowanie DNA było możliwe dzięki dobrze zachowanemu zębowi, a to jedno z najcenniejszych źródeł materiału genetycznego w ludzkim ciele. Mężczyzna został pochowany w glinianym naczyniu, które znajdowało się wewnątrz grobowca wykutego w skale. Taka nietypowa forma pochówku stworzyła niemal idealne warunki do przetrwania DNA przez tysiące lat, chroniąc je przed upałem i wilgocią. Kim był pochowany Egipcjanin? Dzięki analizie szczątków wiadomo też, że nieboszczyk miał około 160 cm wzrostu i dożył około 60 lat. Jak na ówczesne standardy, taki wiek był rzadkością. Jego kości nosiły ślady intensywnej pracy fizycznej. Prawdopodobnie dużo czasu spędzał w pozycji siedzącej z rękami wysuniętymi do przodu. To sugeruje, że mógł zajmować się garncarstwem. Za jego życia rzemiosło to zyskiwało na znaczeniu dzięki wprowadzeniu koła garncarskiego. Niezwykle uroczysty charakter pochówku wskazuje jednak, że mógł być kimś więcej niż tylko rzemieślnikiem. Być może pochowany to mistrz w swoim fachu. Odkrycie to może stanowić punkt zwrotny w badaniach nad pochodzeniem starożytnych Egipcjan. Przez dekady toczono spór o to, czy początki cywilizacji egipskiej należy przypisywać wyłącznie rdzennej ludności północnoafrykańskiej, czy też była ona wynikiem migracji z Lewantu i Mezopotamii. Dzięki temu pojedynczemu genomowi wiemy dziś, że mieszkańcy starożytnego Egiptu już w III tysiącleciu p.n.e. stanowili złożoną mieszankę genetyczną, co świadczy o intensywnych kontaktach między cywilizacjami. Źródło: Nature Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Eksperci powąchali starożytne mumie. Pierwsze takie badanie
To pierwsze tego typu badanie przeprowadzone w Egipcie. Eksperci powąchali dziewięć mumii sprzed tysięcy lat. Niektóre z nich pachniały jak doskonałe perfumy, ale zdarzały się egzemplarze zjełczałe.
Spis treści: Mumie celem badań Naukowe wąchanie mumii egipskich Mumie jak perfumy. Chociaż nie zawsze Z czym kojarzymy starożytny Egipt? Z wielkimi piramidami, niebosiężnymi świątyniami i, oczywiście, przerażającymi mumiami. W kulturze popularnej, czyli w filmach, zmarli zawinięci w bandaże ożywają i atakują śmiałków naruszających ich spokój. Prawda o mumiach jest zgoła inna. Konserwatorzy bardzo często mówią, że lubią pracować nad mumiami. Bo te po prostu… ładnie pachną. Mumie celem badań Międzynarodowa grupa naukowców ze Słowenii, Polski i Egiptu postanowiła w usystematyzowany sposób przebadać zapach mumii. Właśnie podsumowano projekt kierowany przez prof. Matiję Strliča z University College London i z Uniwersytetu w Ljubljanie. Publikacja na ten temat ukazała się na łamach czasopisma naukowego „Journal of the American Chemical Society”. Skład substancji służących do balsamowania był celem ekspertyz mumii sprowadzonych w czasach kolonialnych do Europy. Ale do tej pory nie przeprowadzono tak szeroko zakrojonego badania wśród mumii przechowywanych w Egipcie. Wytypowano dziewięć mumii z różnych okresów starożytnego Egiptu – od czasów Nowego Państwa (połowa II tysiąclecia p.n.e.) po okres rzymski (IV wiek n.e.) – z kolekcji słynnego Muzeum Egipskiego w Kairze. – Dla starożytnych Egipcjan mumifikacja była ważną praktyką pogrzebową, mającą na celu zachowanie ciała i duszy w życiu pozagrobowym poprzez szczegółowy rytuał balsamowania zmarłego przy użyciu olejków, wosków i balsamów. Praktyka ta ewoluowała z biegiem czasu, a identyfikacja różnych technik i stosowanych materiałów zapewnia wgląd w epokę, lokalizację i status społeczno-ekonomiczny mumifikowanej osoby – opowiada współautor badania, prof. Ali Abdelhalim, dyrektor Muzeum Egipskiego w Kairze. Również dla starożytnych Egipcjan zapach odgrywał kluczową rolę w procesie mumifikacji. Przyjemne wonie kojarzone były z bóstwami egipskimi i czystością. Dlatego tak dużą wagę przykładano do płukania wnętrzności winem palmowym, wypełniania ich aromatycznymi żywicami i olejami. Te działania były poprzedzone usunięciem organów wewnętrznych i wysuszeniem ciała z pomocą natronu. Naukowe wąchanie mumii egipskich Naukowcy wykorzystali metody instrumentalne i sensoryczne. Użyto chromatografu gazowego połączonego ze spektrometrem masowym do pomiaru i kwantyfikacji substancji chemicznych emitowanych przez mumie. Komplementarną częścią analizy był udział panelu wyszkolonych ludzkich „wąchaczy”, którzy opisali swoje zapachowe wrażenia. – Zapach zmumifikowanych ciał od lat spotyka się ze sporym zainteresowanie ekspertów i ogółu społeczeństwa, ale do tej pory nie przeprowadzono żadnych połączonych chemicznych i percepcyjnych badań naukowych – mówi prof. Matija Strlič. W jego ocenie najnowsza analiza pomoże ekspertom lepiej zaplanować konserwację i poznać starożytne materiały do balsamowania. Mumie jak perfumy. Chociaż nie zawsze We wnioskach z badania naukowcy piszą, że nowo pozyskanie dane dostarczają wskazówek na temat materiałów używanych do mumifikacji oraz ewolucji praktyk i składników, a także ujawniają szczegóły dotyczące późniejszej konserwacji szczątków w muzeach. Eksperci wąchający zmumifikowane ciała w następujący sposób określili ich zapach: 78 % – drzewny, 67 % – pikantny, 56 % – słodki, 33 % – kadzidlany, 33 % – nieświeży, zjełczały. Oznacza to, że mumie pachną najczęściej przyjemnie. Nie znaleziono korelacji między rodzajem zapachu, a okresem wykonania mumii. Na przykład zarówno mumie z okresu Nowego Państwa, jak i z Okresu Późnego wyróżniały się silnymi nutami „słodkimi” i „ziołowymi”. Egzemplarze pachnące nieświeżo zdarzały się wśród mumii z różnych czasów. Na obecny zapach mumii wpłynęło wiele czynników, na przykład sposób ich przechowywania czy konserwacji. Wygląda na to, że każdy przypadek należy traktować indywidualnie i trudno jest o szersze uogólnienia. Co ciekawe, na części mumii wykryto ślady zastosowania pestycydów, jednak w dokumentacji dotyczącej ich konserwacji nigdy nie wspomniano o zastosowaniu takich środków. Być może tego typu substancje zastosowano wiele dekad temu. Miało to na celu zabezpieczenie mumii przed szkodnikami. Źródło: Journal of the American Chemical Society Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Hyksosi – obcy nomadzi faraonami Egiptu. Ich okupacja była traumą
Stulecie panowania Hyksosów – nomadycznego ludu, który napłynął do Egiptu blisko 4 tysiące lat temu – było okresem zamętu. Królowa Hatszepsut pisała, że wówczas wszystko „rozpadło się na kawałki”.
Spis treści: Nieszczelna granica Egiptu Hyksosi i ich rządy w Egipcie Egipt pod rządami Hyksosów Nowinki militarne od najeźdźców Odrodzenie w Egipcie po czasach Hyksosów Granica Egiptu była najbardziej nieszczelna na północy. Rozległa delta Nilu i równina nad Morzem Śródziemnym były łatwo dostępne od strony Libii na zachodzie i dzisiejszej Gazy w Palestynie na wschodzie. To, że nomadzi od dawna przemieszczali się tą drogą, potwierdza choćby starotestamentowa opowieść o patriarsze Jakubie, który wysłał swoich synów do Egiptu. Nieszczelna granica Egiptu Na początku drugiego tysiąclecia p.n.e. Egipcjanie zbudowali łańcuch twierdz wzdłuż wschodniej granicy w celu monitorowania ruchu w tamtym regionie oraz zapewniania wsparcia Egipcjanom, którzy wyruszali na pustynię Synaj, by wydobywać turkusy. Pozostałe pogranicza były wszakże otwarte – nie broniły ich mury ani rowy. Nomadzi i kupcy swobodnie podróżowali i migrowali wzdłuż wybrzeża i w głąb Doliny Nilu. Około 1900 roku p.n.e. przywędrowała tamtędy grupa koczowniczych pasterzy zwanych Hyksosami. Pochodzenie tego ludu, podobnie jak wielu innych najdawniejszych grup nomadów, jest nadal przedmiotem spekulacji. Nazwa „Hyksosi” jest grecką formą staroegipskiego określenia hekau-chasut, „władcy obcych ziem”. Wielu spośród ich wodzów nosiło jednak semickie imiona, możliwe więc, że przywędrowali ze stepów na teren Żyznego Półksiężyca. Osiedli w Mezopotamii lub Palestynie i żyli tam, dopóki inne napierające plemiona nie wypchnęły ich w głąb ziemi faraonów. W pewnym okresie nazywano ich „królami pasterzami”, co potwierdza teorię o ich koczowniczym rodowodzie. Przez długi czas zakładano, że w 1638 roku p.n.e. Hyksosi dokonali najazdu na Egipt i podbili jego północną część. Jednak najnowsze badania bioarcheologiczne wskazują na to, że Hyksosi napłynęli do Egiptu, podobnie jak ludy indoeuropejskie do doliny Indusu, nie w wyniku błyskawicznej inwazji, lecz na skutek długiej, powolnej migracji. Przemierzali oni deltę na zaprzężonych w konie rydwanach, pędzili swoje stada, prowadzili wymianę handlową, a po pewnym czasie osiedli w Dolinie Nilu. Na początku XVII wieku p.n.e., upadała cywilizacja doliny Indusu, mieszkańcy Anglii eksportowali do Europy cynę, a Olmekowie rozszerzali swoje wpływy w Ameryce Środkowej. Tymczasem słabość władzy centralnej w Egipcie umożliwiła Hyksosom przejęcie kontroli nad północną częścią tego terytorium i zapoczątkowanie jedynego w dziejach kraju, trwającego półtora stulecia okresu obcych rządów. Hyksosi i ich rządy w Egipcie Obca okupacja była traumą i pozostawiła po sobie niezatarte piętno. Maneton, egipski kapłan, który spisywał dzieje swego kraju ponad tysiąc lat później, zanotował, że „pokonawszy władców tych ziem, bezlitośnie spalili nasze miasta, zrównali z ziemią świątynie bogów i potraktowali wszystkich mieszkańców z bezwzględnym okrucieństwem, masakrując jednych i biorąc w niewolę żony i dzieci innych”. Pięćdziesiąt lat po wyparciu Hyksosów za wschodnią granicę i przywróceniu władzy faraonów w całej dolinie, potężna egipska królowa Hatszepsut stwierdzała z dumą w inskrypcji umieszczonej na ścianie jej świątyni grobowej w Luksorze jako rodzaj testamentu: „Odbudowałam to, co zostało zburzone. Wzniosłam to, co dawniej rozpadło się na kawałki za przyczyną Azjatów, którzy przebywali w pośrodku ziem północnych i włóczęgów w pośrodku nich, którzy burzyli wszystko, co było zbudowane”. Być może takie były odczucia Egipcjan z południa po wypędzeniu Hyksosów. Ale to spuścizna Hyksosów pomogła Egiptowi w stworzeniu imperium Ramzesa, Tutanchamona i innych, które nie przestaje nas zachwycać. Egipska biurokracja, zazwyczaj skrupulatna i godna zaufania, jest zdumiewająco enigmatyczna w kwestii tożsamości pierwszego hyksoskiego władcy Egiptu. Mógł nim być Yakbim Sekhaenre około 1800 roku p.n.e. lub Semqen sto pięćdziesiąt lat później. Niezależnie od tego, kiedy Hyksosi przejęli władzę, wcześniej przez tysiąc pięćset lat w Egipcie panował dosyć stabilny ustrój dynastyczny. Dzięki owej stabilizacji w kraju ukształtowały się silna gospodarka, wyrazista tożsamość narodowa, bogate tradycje i sprawna biurokracja. Egipt pod rządami Hyksosów Życie w Egipcie zapewne wydawało się godne pozazdroszczenia przybyszom z Mezopotamii, gdzie gleby były żyzne, ale rzeki nie tak hojne jak Nil. Stabilizacja była jednak źródłem specyficznych problemów. Rodziła poczucie samozadowolenia, sprzyjała konserwatyzmowi i wykluczeniu kulturowemu. W rezultacie Egipcjanie stracili orientację w tym, co się dzieje w innych zakątkach świata. Nie bez powodu prorok Izajasz powiada, że „ich moc jest siedzieć w pokoju”. Z punktu widzenia Egipcjan stulecie panowania Hyksosów było z pewnością okresem zamętu. Wtedy, jak to ujęła królowa Hatszepsut, wszystko „rozpadło się na kawałki”, krajem zaś rządziło równocześnie dwóch, a czasami nawet trzech królów – hyksoski w delcie, egipski w głównej części Doliny i nubijski na południu, w pobliżu Asuanu. Naturalnie jakakolwiek obca okupacja świętej doliny, zwierciadła niebios i siedziby bogów, była dla Egipcjan nie do przyjęcia. Rządy Hyksosów okazywały się przynajmniej łagodne. Cudzoziemcy bowiem oddawali cześć egipskim bóstwom, szanowali egipskie obyczaje, a nawet przejęli wiele z nich, w tym kult Seta, boga bezdroży i wędrowców, który cieszył się zupełnie zrozumiałą popularnością za panowania nomadów. Nowinki militarne od najeźdźców Wymiana kulturowa była obustronna i podczas gdy Hyksosi adaptowali egipskie wierzenia, Egipcjanie uczyli się od koczowniczych intruzów. Przede wszystkim przyswoili umiejętność posługiwania się ich bronią. Wcześniej używali łuków wykonanych z jednego kawałka gałęzi. Hyksosi zaznajomili ich z łukami kompozytowymi pochodzenia indoeuropejskiego, które miały większy zasięg i zapewniały lepszą celność strzału. Drugim, równie ważnym nabytkiem był rydwan ciągnięty przez konie. Egipska armia po raz pierwszy wykorzystała rydwany, kiedy książęta Teb wysłali swoje okręty wojenne na północ, by wyprzeć Hyksosów z delty. Rydwany były taką nowością, że nie miały jeszcze nazwy w języku egipskim. Kiedy więc mężczyzna imieniem Paheri zapragnął uczcić pamięć swego dziadka, weterana licznych wojen admirała Ahmosego, umieszczając na ścianie jego grobowca inskrypcję z opisem bohaterskich dokonań przodka w zwycięskiej wojnie z Hyksosami, skryba, któremu powierzono to zadanie, musiał umieścić rysunek rydwanu w miejscu, gdzie powinien się znajdować hieroglificzny zapis jego nazwy. Odrodzenie w Egipcie po czasach Hyksosów Rządy Hyksosów więcej korzyści przyniosły Egipcjanom niż im samym. Hyksosi zostali wyparci z Egiptu do coraz gęściej zaludnionego Żyznego Półksiężyca. Tam po pewnym czasie zmiotła ich kolejna fala nomadów, którzy napłynęli ze stepów. W Egipcie z kolei po stuletnim panowaniu Hyksosów nastał najwspanialszy okres w długiej historii państwa. W okresie Nowego Państwa faraon Ahmose i jego następcy, pokrzepieni zwycięstwem nad nomadami, pewni siebie za sprawą ulepszonej broni, którą zyskali dzięki cudzoziemcom, i pobudzeni do działania pod wpływem interakcji – zarówno pokojowych, jak i bardzo krwawych – z królestwami Hetytów, Amorytów i innymi sąsiednimi państwami, stworzyli imperium rozciągające się od dzisiejszej Syrii na północy do Nubii/Sudanu na południu. Przez trzy stulecia, poczynając od około 1500 roku p.n.e., kiedy w Grecji zaczynała się rozwijać wczesna kultura mykeńska, a indoeuropejscy nomadzi migrowali na subkontynent indyjski, Egipt przeżywał złoty wiek. Amon, lokalne bóstwo Teb, został najważniejszym bogiem w egipskim panteonie. Ośrodek jego kultu w Karnaku (w pobliżu Luksoru) był jednym z największych i najwspanialszych kompleksów sakralnych na świecie. Faraonowie, między innymi Hatszepsut, Seti I i Ramzes II, wznieśli monumentalne świątynie. Podjęto nawet próbę wprowadzenia monoteizmu, która zakończyła się niepowodzeniem. Miarą bogactwa egipskiego imperium jest zawartość grobowca faraona Tutanchamona. Młodziutki, przedwcześnie zmarły władca został pochowany z oszałamiającym przepychem. Ponadto w jego komorze grobowej umieszczono sześć rydwanów i dwanaście łuków kompozytowych. Nie sposób stwierdzić, czy bez ingerencji nomadów wydarzenia potoczyłyby się zupełnie inaczej. Niewątpliwie jednak innowacyjność zanikła nad Nilem na długo, zanim Hyksosi wjechali do doliny na swoich rydwanach. Egipcjanie od dawna się bali, że wraz z przybyciem nomadów w kraju zapanują chaos i zniszczenie, ale, jak wiemy, owocem współistnienia i współdziałania żywiołów koczowniczego i osiadłego był okres bezprecedensowych osiągnięć. W tym samym czasie, gdy faraonowie Nowego Państwa podejmowali dzieło przywracania świetności swego kraju, przybycie Indoeuropejczyków zmieniało oblicze starożytnej Grecji. To jest przedruk z książki autorstwa Anthony'ego Satina pt. „Nomadzi. Wędrowni twórcy cywilizacji”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Bo.wiem w przekładzie Barbary Gutowskiej-Nowak. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Poznaliśmy nieznanego współtwórcę świątyni Hatszepsut. Nazywał się Dżehuti
Autorem części dekoracji ściennych słynnej świątyni Hatszepsut był nadzorca skarbu, Dżehuti – twierdzi badaczka z Uniwersytetu Warszawskiego. To bardzo ważne ustalenie. Architekci i artyści w starożytnym Egipcie byli z reguły anonimowi.
Spis treści: Anonimowi artyści w starożytnym Egipcie Świątynia Hatszepsut i jej twórcy Nieznany (współ)twórca słynnej świątyni. Kim był? Co zdradza grobowiec Dżehutiego? Architektura i sztuka starożytnego Egiptu jest bardzo charakterystyczna. Nie da się jej pomylić z wytworami żadnej innej cywilizacji. Gdy widzimy egipskie świątynie i piramidy – od razu i bez cienia wątpliwości wiemy, z jaką kulturą mamy do czynienia. Podobnie jest z egipskimi płaskorzeźbami zdobiącymi grobowce i święte przybytki. Postaci przedstawiane były w sposób sformalizowany i nieco sztywny. Zarówno istoty żywe, jak i landszafty Egipcjanie przedstawiali nie z perspektywy, ale w najszerszej płaszczyźnie obiektu, czyli frontalnie. W praktyce, gdy patrzymy na płaskorzeźby, głowa, biodra i kończyny ukazane są z profilu, a oko i tułów – z przodu. W bardzo specyficznym układzie są też ręce i nogi. Taki sposób przedstawiania nazywamy aspektywą i ma ona wiele cech charakterystycznych dla rysunków dziecięcych. Anonimowi artyści w starożytnym Egipcie Cywilizacja egipska stworzyła tysiące dzieł sztuki. Ale jedno pozostaje zagadką – ich twórcy. Podobnie jak w średniowiecznej Europie, byli oni z reguły anonimowi. Znamy zaledwie kilka imion, które możemy połączyć z ich dziełami. Wśród nich jest na przykład Imhotep, uważany za twórcę i pomysłodawcę pierwszej egipskiej piramidy – piramidy Schodkowej w Sakkarze. Znamy też autora pięknych popiersi królowej Nefertiti – małżonki faraona heretyka Echnatona. Jedno z nich znajduje się dziś w Berlinie. Rzeźbiarz nazywał się tak samo, jak jeden z faraonów: Tutmozis. Tymczasem badaczka z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW dr Anastasiia Stupko-Lubczynska twierdzi, że udało się jej wskazać jednego z autorów dekoracji w świątyni królowej Hatszepsut w Deir el-Bahari w Górnym Egipcie. Swoje ustalenia opublikowała na łamach czasopisma naukowego „Arts”. Świątynia Hatszepsut i jej twórcy Tradycyjne uważa się, że prace budowlane nad świątynią Hatszepsut nadzorował Senenmut. Jednocześnie pełnił rolę wysokiego urzędnika – zarządcy wszystkich dóbr faraona. – Z pewnością był, po Hatszepsut, najważniejszą osobą w państwie. Był też najważniejszą osobą na placu budowy w Deir el-Bahari. Odpowiadał za całość i zarządzał zasobami ludzkimi. Ale czy rzeczywiście był autorem projektu architektonicznego? Albo projektu dekoracji? Nie mamy na to żadnych bezpośrednich dowodów – mówi dr Stupko-Lubczynska. Ktokolwiek był pomysłodawcą ostatecznego kształtu świątyni, pomysł na tę budowlę miał wyjątkowy. Święty przybytek z Deir el-Bahari jest wkomponowany w półkę skalną i składa się z kilku tarasów oraz znajdujących się na nich kolumnad. Od 1961 misja polsko-egipska misja rekonstruuje świątynię Hatszepsut. Ale prace w tym miejscu trwały już ponad 100 lat temu. Sama budowa tego świętego obiektu zajęła zaledwie 15 lat, tyle, ile rządziła Hatszepsut. W czasie prac dokumentacyjnych i studiów nad reliefami w świątyni dr Anastasiia Stupko-Lubczynska dokonała niecodziennego odkrycia. Nieznany (współ)twórca słynnej świątyni. Kim był? Dr Stupko-Lubczynska spędziła wiele godzin w najbardziej świętym miejscu świątyni usytuowanym na najwyższym tarasie. W pięknie dekorowanej Kaplicy Hatszepsut dostrzegła wizerunek mężczyzny podpisany tytułem urzędniczym „nadzorca skarbca”. Na dworze Hatszepsut tę funkcję pełnił człowiek o imieniu Dżehuti. Ekspertka porównuje to przedstawienie do tzw. autoportrtetu in assistenza (towarzyszącego), w której autor wkomponowuje swoją podobiznę w większą kompozycję przez siebie stworzoną. W historii sztuki znane są takie przypadki. Najsłynniejszym jest autoportret Sandra Botticellego wkomponowany w obraz jego autorstwa, „Pokłon Trzech Króli”. Rola Dżehutiego w projektowaniu płaskorzeźb nie jest jednak łatwa do rozszyfrowania. – Jest to rodzaj kryptografii. Tytuł „nadzorca skarbca” sam w sobie nie jest jeszcze „mówiący”, choć pewną wskazówką może być to, że wśród 200 postaci w Kaplicy Hatszepsut ten tytuł pojawia się tylko raz. Ale jeśli dodamy to tego, że na tej samej ścianie w kaplicy znajduje się wizerunek boga Thota z papirusem w dłoni, który niejako „zamyka” procesję postaci zmierzających do tronu Hatszepsut, całość zaczyna nabierać nowego znaczenia – mówi National Geographic Polska dr Stupko-Lubczynska. Thot (w języku egipskim: Dżehuti) – patron pisma i uczonych, w tym architektów był naczelnym bogiem w Hermopolis, skąd wydaje się, że pochodził… nadzorca skarbca Dżehuti. Egipskie teksty i płaskorzeźby należy – zdaniem egiptologów – rozumieć na wiele sposobów. Same hieroglify umożliwiały zawarcie w nich nie tylko dosłownego znaczenia. Pełne były metafor związanych m.in. z religią egipską, ale, jak pokazuje ten przypadek, również związanych z autopromocją, chociaż dość zawoalowaną. Wizerunek Dżehutego pojawia się w świątyni w jeszcze jednym miejscu – w słynnym Portyku Puntu, w scenie ukazującej ważenie kadzidła przywiezionego z wyprawy do tej odległej krainy. W tym przedstawieniu za nadzorcą skarbca ukazany jest bóg Thot, który zapisuje ilość kadzidła. A był to – jak uważa badaczka – obowiązek nadzorcy skarbca, a nie boga. – Nadzorca skarbca Dżehuti zdaje się „puszczać oko” do widza. Uwypukla podobieństwa pomiędzy sobą i bogiem Thotem. Zdaje się też bawić współbrzmieniem imion, wręcz kreuje się na inkarnację boga Thota na ziemi – mówi badaczka. – W Kaplicy Hatszepsut występuje jako autor tekstów religijnych i jako jeden z kapłanów, którzy celebrują liturgię w kulcie grobowym Hatszepsut. W Portyku Puntu z kolei przedstawia się jako ten, kto jest biegły we wszystkich sprawach związanych z mierzeniem i liczeniem. W obydwu przypadkach uwypukla swoje zdolności intelektualne – dodaje. Co zdradza grobowiec Dżehutiego? Również grobowiec Dżehutiego ma w sobie „zaklętych” szereg nawiązań do świątyni Hatszepsut. Tam również przedstawiono wyprawę do Puntu. Jest tam też jest autobiografia. W tym tekście mówi wprost: „to ja udzielałem wskazówek artystom” i wymienia projekty Hatszepsut, przy których pracował. Wśród nich jest świątynia w Deir el-Bahari. Badaczka wskazuje na odkrycie dokonane kilka lat temu obok grobowca Dżehutego. – Jest to deska ćwiczebna. Na niej jedna osoba uczyła drugą, jak się projektuje posąg królewski, dwuwymiarowe przedstawienie króla oraz jak się pisze w hieroglifach. Odkrywcy tego starożytnego „zeszytu” uważają, że stanowił on część wyposażenia grobowego Dżehutiego. Wydaje się zatem, że mamy do czynienia z namacalnym dowodem tego, o czym mówi Dżehuti w swojej autobiografii – przekonuje dr Stupko-Lubczynska. W ocenie badaczki wszystkie te informacje łączą się w jedną całość i zdają się świadczyć o aktywnym zaangażowaniu tego urzędnika w budowę świątyni. – Ze źródeł, które po sobie zostawił, wyłania się obraz intelektualnej „gwiazdy” epoki Hatszepsut. Był kimś w rodzaju Leonarda da Vinci swoich czasów. Na pewno nie działał sam w świątyni Hatszepsut, ale to, że reliefy świątynne powstały z jego udziałem – tego możemy być pewni – kończy. Źródło: National Geographic Polska.
Archeolodzy znaleźli ruiny egipskich koszar. W środku był miecz z inskrypcją wybitnego faraona
W Egipcie odkryto pozostałości koszar sprzed 3200 lat. Wśród ruin badacze oprócz szeregu artefaktów odnaleźli miecz z napisem „Ramzes II”.
Spis treści: Odnaleziono starożytne egipskie koszary Kim był Ramzes II? Strategia wojskowa starożytnego Egiptu Egipscy archeolodzy prowadzą w tym roku wykopaliska w Hausz Isa, mieście znajdującym się w muhafazie Al-Buhajra, na północy Egiptu. W oświadczeniu opublikowanym w internecie badacze poinformowali o odkryciu pokaźnej konstrukcji wykonanej z cegły suszonej. Prawdopodobnie to budowla przeznaczona dla egipskiego wojska w czasach starożytnych. Odnaleziono starożytne egipskie koszary Naukowcy uważają, że na terenie koszar najprawdopodobniej znajdował się magazyn broni, a także składowisko żywności i innych produktów, w tym zboża. Odnaleziono również miejsca, w których znajdowały się piece. Budynek pochodzi z czasów Nowego Państwa i archeolodzy uważają, że ma co najmniej 3200 lat. Wśród ruin odnaleziono wiele starożytnych artefaktów, m.in. elementy uzbrojenia, a także narzędzia i osobiste przedmioty żołnierzy. Szczególnie jeden artefakt zadziwił archeologów. Był to miecz wykonany z brązu, na którym znajdowało się wyryte imię faraona Ramzesa II. Broń znajdowała się w niewielkim pomieszczeniu, niedaleko obszaru, gdzie mogło znajdować się wejście. Bardzo możliwe, że pokój ten był swego rodzaju wartownią. – Było to miejsce, przez które mógł wedrzeć się wróg. Oznacza to, że miecz ten był przeznaczony do walki, a nie był bronią ceremonialną – powiedział Ahmed El Kharadly, archeolog, który kierował wykopaliskami. Badacz twierdzi, że miecz z brązu prawdopodobnie został podarowany wysoko postawionemu oficerowi, który pełnił służbę w koszarach. – Mogła być to nagroda królewska za specjalne zasługi – twierdzi Ahmed. Kim był Ramzes II? Co więcej, badacze na terenie wojskowej budowli znaleźli również dwa bloki z wapienia. Na jednym z nich również znajdowała się inskrypcja z hieroglifami, która zawierała imię Ramzesa II. Na drugiej płycie znajdowało się imię pewnego egipskiego urzędnika, być może bliskiego współpracownika faraona. Ramzes II był jednym z najpotężniejszych i najwybitniejszych faraonów starożytnego Egiptu. Jego rządy przypadają na lata 1279–1213 p.n.e. Należał do XIX dynastii. Był uważany za symbol potęgi i chwały swojego kraju. Znany był m.in. ze swoich osiągnięć na polu walki. Prowadził skuteczne i często zwycięskie wojny z Hetytami, którzy byli wówczas potęgą na Bliskim Wschodzie. Konflikt ten ostatecznie zakończył się jednak zawarciem pokoju, który został przypieczętowany traktatem pokojowym – jednym z najstarszych znanych w dziejach. Strategia wojskowa starożytnego Egiptu Autorzy odkrycia twierdzą, że odkrycie koszar rzuca nowe światło na zrozumienie strategii militarnej starożytnych Egipcjan. Umieszczono je bowiem wzdłuż drogi wojskowej w północno-zachodniej delcie Nilu. Lokalizacja ta była więc dogodna dla wojowników w starciach z nieprzyjacielem, który wkraczał na ich terytorium. – To odkrycie o bardzo dużym znaczeniu. Podkreśla historyczne i archeologiczne znaczenie Al-Aqba’in. Stanowisko to było jednym z ważniejszych wojskowych punktów starożytnego Egiptu. Region ten był szczególnie ważny dla obronności kraju. Armia egipska miała tam za zadanie chronić północno-zachodnie granice Egiptu przed atakami plemion libijskich i Ludów Morza – podkreśla dr Mohamed Ismail Khaled, Sekretarz Generalny Najwyższej Rady Starożytności. – To odkrycie pozwala nam zrozumieć również logistykę egipskiej armii za Ramzesa II – powiedział Live Science Peter Brand, historyk z Uniwersytetu w Memphis w Tennessee. – Inne obiekty wojskowe zbudowane przez Ramzesa II, takie jak forty, zostały znalezione w północno-zachodnim Egipcie. Jednak nie są tak dobrze zachowane, jak te koszary – dodaje. Brand wyjaśnił, że obecność tak dużej ilości broni może wskazywać, iż była to nie tylko bardzo dobrze broniona lokalizacja, ale także miejsce, w którym ta broń mogła powstawać. Znaleziska w koszarach pokazują także codzienne życie ich mieszkańców. Natrafiono tam m.in. na koraliki z kości słoniowej, narzędzia myśliwskie, a nawet przedmioty do higieny osobistej czy amulety. Źródło: LiveScience. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Co golili Egipcjanie po śmierci kota? Oto, jak poważane były koty w starożytnym Egipcie
Były rozpieszczane, czczone, a nawet przedstawiane jako bóstwa. Koty w starożytnym Egipcie cieszyły się niezwykłą popularnością. Niektóre obyczaje z nimi związane mogą zadziwiać.
W tym artykule: Co golili Egipcjanie po śmierci kota? Bastet – bogini z kocią twarzą Nie tylko Bastet i Sechmet. Inne bóstwa-koty Mumie kotów i kocie nekropolie Koty w starożytnym Egipcie: ukochani pupile Czy koty udomowiono w Egipcie? Cywilizacja starożytnego Egiptu jest fascynująca. Dzięki temu, że dla dawnych Egipcjan życie pozagrobowe było ważniejsze niż doczesne, wiedza o ich kulturze przetrwała do dziś, w bogato wyposażonych grobowcach. W egipskiej obyczajowości nie brakowało wierzeń i rytuałów dotyczących zwierząt. A jednym z najbardziej poważanych zwierząt były koty. Co golili Egipcjanie po śmierci kota? Podobno golili brwi, a informację tą znajdziemy w dziele greckiego historyka Herodota pt. „Dzieje”. Herodot napisał „Dzieje” około roku 450 p.n.e. Mimo, że jest nazywany „ojcem historii” to nie możemy traktować informacji przedstawionych w „Dziejach” jako sprawdzonych naukowo faktów, choć dzieło to jest niewątpliwie ważnym źródłem. Fragment „Dziejów” o kotach w Egipcie brzmi tak: W którym zaś domu kot zdechnie naturalną śmiercią, tego mieszkańce wszyscy golą sobie brwi tylko, u których pies padnie, całe ciało i głowę. Nieżywe koty wynoszą pod uświęcone pokrycia, gdzie grzebią je namaściwszy, w mieście Bubastis; psy zaś każdy w swojem mieście chowa w poświęconych skrzyneczkach. Symbole egipskie i ich znaczenie – co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? Symbole egipskie towarzyszyły właściwie każdemu etapowi rozwoju cywilizacji nad Nilem. Jakie znamy symbole egipskie? Znaczenie najważniejszych z nich rozszyfrowujemy poniżej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/symbole-egipskie-i-ich-znaczenie-co-zdobilo-egipskie-swiatynie-i-obeliski-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-1ffce78.jpeg" width="938" height="651" alt="Symbole egipskie i ich znaczenie - co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Symbole egipskie i ich znaczenie - co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Nie wiemy, czy obyczaj golenia brwi, a nawet głowy i ciała po śmierci zwierząt, był praktykowany poza okresem opisywanym przez Herodota. Ale wiemy na pewno, że koty w starożytnym Egipcie odgrywały ogromną rolę w wierzeniach, symbolice i codziennym życiu ówczesnych ludzi. Bastet – bogini z kocią twarzą Wspomniane przez Herodota miasto Bubastis znajdowało się w Delcie Nilu. Było ważnym ośrodkiem kultu bogini Bastet. To bogini przedstawiana z głową kota. Była uważana za patronkę nie tylko tych zwierząt, ale i miłości, radości, płodności i muzyki. Bastet początkowo była przedstawiana jako lwica. Z czasem jej wizerunek uległ ewolucji i przybrała postać bliższą kotu domowemu. W zamożniejszych egipskich domostwach koty były powszechne. Pełniły ważną rolę w zwalczaniu szkodników, takich jak szczury i węże, co wpłynęło na ich postrzeganie jako symbol ochrony i dobrobytu. Jak wiele egipskich bóstw, Bastet oprócz dobrego oblicza miała także to złe i groźne. Wysunięto teorię, że wczesna bogini-lwica była siostrą Bastet – Sechmet. Symbolizowała ona potężną, bezwzględną wojowniczkę, a Bastet, którą coraz częściej przedstawiano jako kota, reprezentowała aspekt łagodniejszy. Ostatecznie Bastet i Sechmet zlały się w jedno bóstwo. Bastet była przedstawiana nie tylko jako ludzka postać z głową kota lub lwa, ale także po prostu jako kot. W Bubastis odprawiano doroczne wielkie święto Bastet, również opisywane przez Herodota. Obchodzone w kwietniu i maju, mogło gromadzić setki tysięcy ludzi. Odkryto tam także m.in. ruiny świątyni Bastet i cmentarz zmumifikowanych kotów. Nie tylko Bastet i Sechmet. Inne bóstwa-koty Pierwszym znanym bóstwem o kociej głowie była Madfet. W czasach I dynastii, czyli około 3000 lat p.n.e. uważano ją za obrończynię komnat faraona przed wężami, skorpionami i złem. Często była przedstawiana także z głową lamparta lub geparda. Także ważna bogini-matka Mut była przedstawiana z głową kota. W różnych okresach egipskiej historii wierzono, że Mut była matką stworzycielką świata lub żoną stwórcy – Amona-Ra. Podobnie jak Sechmet, czasem jest przedstawiana także jako lwica. Mumie kotów i kocie nekropolie Mumie kotów archeolodzy znajdują po dziś dzień, nie tylko w Bubastis. Także i stanowisko archeologiczne Bubasteion w Sakkarze jest ich pełne. Znaleziono tam też unikatowe mumie lwiątek – być może mają one związek z tą wojowniczą twarzą bogini Bastet. Mumifikowano nie tylko zmarłe domowe koty. Zwierzęta te, podobnie jak przedmioty używane w doczesnym życiu, były czasem grzebane razem ze zmarłymi właścicielami. Życie pozagrobowe było bowiem dla ówczesnych Egipcjan wiernym odbiciem doczesnego. Znaleziska archeologiczne wskazują też, że koty były składane w ofierze i w tym celu mumifikowane. Większość z tysięcy odkrytych w Sakkarze kocich mumii nosi ślady uderzeń w głowę. Prawdopodobnie były hodowane w świątyniach specjalnie jako zwierzęta ofiarne. Liczba kocich mumii świadczy o tym, że był to proceder powszechny, prawdopodobnie mumiami także handlowano. Niektóre kocie mumie mają własne sarkofagi, wyposażone w rzeźby i amulety. Skąd się bierze charakterystyczne kocie mruczenie? Naukowcy wpadli na nowy trop Każdy kociarz dobrze zna tę chwilę, gdy po krótkiej chwili pieszczot pupil zaczyna wydawać charakterystyczne gardłowe dźwięki, przypominające odgłos niewielkiego, wibrującego silnika. Ok... Koty w starożytnym Egipcie: ukochani pupile Kult Bastet i mumifikacja kotów to tylko jeden, religijny aspekt kociej obecności w starożytnym Egipcie. Koty z pewnością były też po prostu domowymi pupilami. Były też użytecznymi drapieżnikami, chroniącymi domostwa nie tylko przed gryzoniami, ale i niebezpiecznymi wężami i skorpionami. Na długo przed tym, jak mumie zwierząt zaczęto wykorzystywać jako religijne wota, tworzono je z osobistych powodów. Ukochane zwierzęta miały dotrzymywać towarzystwa zmarłemu w zaświatach. Najpopularniejszymi zwierzętami domowymi Egipcjan były: koty, psy, mangusty, małpy, gazele, ptaki. Nadawano im imiona tak samo jak dzisiaj, o czym świadczy ponad siedemdziesiąt imion odczytanych z kocich i psich mumii. Zwierzęta domowe i scenki z ich udziałem to także częsty motyw na grobowcach Egipcjan. Czy koty udomowiono w Egipcie? Warto pamiętać, że w początkach starożytnego państwa egipskiego kot był jeszcze zwierzęciem właściwie dzikim. Dowody genetyczne wskazują, że kota udomowiono właśnie na Bliskim Wschodzie, a jego przodkiem jest kot nubijski. Występuje on – oprócz Egiptu – w północnej Afryce, na Półwyspie Arabskim, Korsyce, Sardynii i Krecie. Starożytny Egipt był z pewnością pierwszą cywilizacją, w której na tak masową skalę trzymano koty w domach. Gdyby nie Egipcjanie, dziś kot może nie byłby jednym z naszych ukochanych pupili.
Starożytny dziennik ujawnia, jak zbudowano Wielką Piramidę. Piramidy powoli odsłaniają tajemnice
Piramidy w Gizie są architektonicznym majstersztykiem. Uważane są też za jedne z najbardziej tajemniczych budowli świata. Ale papirusy znad Morza Czerwonego dają bezprecedensowy wgląd w to, kto zbudował te starożytne cuda.
W tym artykule: Tu kiedyś tętniło życie Odkrycie Wadi al-Dżarf Topografia Wadi al-Dżarf Skarby w jaskiniach Dzienniki Merera Rachunki muszą się zgadzać Położone na egipskim wybrzeżu Morza Czerwonego Wadi al-Dżarf jest dziś cichym, niepozornym miejscem. Suche pustynne piaski i spokojna błękitna woda rozciągają się jak okiem sięgnąć. Po drugiej stronie wody można dostrzec Półwysep Synaj. Tu kiedyś tętniło życie Ponad cztery tysiące lat temu było tutaj gwarno i tłoczno. Historyczne znaczenie Wadi al-Dżarf zostało dostrzeżone dopiero w 2013 roku, kiedy znaleziono 30 najstarszych na świecie zapisanych papirusów. Spoczywały ukryte w stworzonych przez człowieka wapiennych jaskiniach. Tak zwane zwoje znad Morza Czerwonego są niezwykłe nie tylko ze względu na swój wiek, ale też ze na swoją zawartość. Nie tylko ujawniają odległą przeszłość Wadi al-Dżarf jako tętniącego życiem portu, ale także zawierają relacje naocznego świadka mężczyzny o imieniu Merer. Brał udział w budowie Wielkiej Piramidy faraona Chufu, czyli Cheopsa. Odkrycie Wadi al-Dżarf Wadi al-Dżarf odkrył na dla świata naukowego w 1823 roku angielski podróżnik i antykwariusz, John Gardner Wilkinson. Uważał, że jaskinie to pozostałości grecko-rzymskiej nekropoli. Następnie, w latach 50. XX wieku, dwóch francuskich pilotów, miłośników archeologii, François Bissey i René Chabot-Morisseau, ponownie tam zawitało. Kryzys sueski z 1956 roku zastopował dalsze badania. Dopiero w 2008 r. wznowiono prace. Francuski egiptolog Pierre Tallet poprowadził serię wykopalisk, które ostatecznie zidentyfikowały Wadi al-Dżarf jako ważny port. Jego historia sięga około 4500 lat wstecz, do czasów panowania Chufu i budowy Wielkiej Piramidy. Zespół Talleta ujawnił, że był to tętniący życiem ośrodek gospodarczy zajmujący się dystrybucją materiałów wykorzystywanych do budowy piramid, oddalonych o około 240 km. W takiej interpretacji odkryć pomocne było przełomowe znalezisko dziennika Merera wśród odkrytych papirusów. Topografia Wadi al-Dżarf Miejsce to składa się z kilku różnych obszarów, rozlokowanych przez na przestrzeni kilkunastu kilometrów między Nilem a Morzem Czerwonym. Od strony Nilu, kilka kilometrów od wybrzeża, jest to około 30 dużych wapiennych grot pełniących funkcje magazynowe. To właśnie w tych jaskiniach odkryto papirusy. Dalej na wschód w kierunku morza znajdują się pozostałości po konstrukcjach mieszkalnych. Wreszcie na wybrzeżu znajduje się port i powierzchnie magazynowe. Na podstawie analizy naczyń ceramicznych i inskrypcji, archeolodzy określili wiek założenia na IV dynastię, panującą w starożytnym Egipcie około 4500 lat temu. Port powstał w czasach faraona Snofru i opuszczono go pod koniec panowania jego syna, Chufu. Funkcjonował krótko, a jego głównym zadaniem była pomoc w budowie grobowca Chufu (Cheopsa), znanego wówczas jako Achet-Chufu, co oznacza „Horyzont Chufu”. Z portu, zwanego przez starożytnych Egipcjan „Krzewem”, statki faraona płynęły przez Morze Czerwone na Półwysep Synaj, skąd przywoziły miedź. Miedź była najtwardszym dostępnym wówczas metalem, a Egipcjanie potrzebowali jej do cięcia kamieni na masywną piramidę faraona. Pomiędzy rejsami statki były przechowywane w wapiennych komorach w Wadi al-Dżarf. Skarby w jaskiniach Po tym, jak port Wadi al-Dżarf został zlikwidowany po śmierci Chufu, z Gizy wysłano zespół, który miał zamknąć wykute w wapieniu przestrzenie magazynowe. Podczas procesu blokowania wapiennych jaskiń, nieaktualne już papirusowe dokumenty Merera prawdopodobnie utknęły wśród kamiennych bloków. Pozostały one na suchej pustyni przez około cztery i pół tysiąclecia, aż do ich odkrycia podczas wykopalisk prowadzonych przez Talleta w 2013 roku. Pierwszą partię zwojów znad Morza Czerwonego znaleziono 24 marca tego samego roku w pobliżu wejścia do magazynu oznaczonego jako G2. Drugi i największy zestaw dokumentów znaleziono 10 dni później, zaklinowany między blokami w magazynie G1. Dzienniki Merera Istnieje kilka rodzajów dokumentów wśród zwojów znad Morza Czerwonego, ale dokumenty Merera wywołały najwięcej emocji. Jako lider grupy roboczej, Merer prowadził zapisy swoich działań w prowadzonym przez siebie dzienniku. Jest to codzienny opis prac wykonywanych przez jego zespół w ciągu trzech miesięcy podczas budowy Wielkiej Piramidy. Zespół Merera składał się z około 200 pracowników, którzy podróżowali po Egipcie i byli odpowiedzialni za wykonywanie wszystkich zadań związanych z budową Wielkiej Piramidy. Do najbardziej interesujących należał transport wapiennych bloków użytych jako okładzina rdzenia piramidy. Merer szczegółowo opisał, w jaki sposób zespół wydobywał je z kamieniołomów w Tura i przewoził łodzią do Gizy. Fragment dziennika przybliża trzydniową podróż z kamieniołomu do miejsca budowy piramidy: Dzień 25: Inspektor Merer spędza dzień ze swoim za [zespołem] ciągnącym kamienie w południowej Turze; spędza noc w południowej Turze. Dzień 26: Inspektor Merer wyrusza z południowej Tury, załadowany kamiennymi blokami, do Achet-Khufu [Wielkiej Piramidy]; spędza noc w Sze-Chufu [obszar administracyjny tuż przed Gizą]. Dzień 27: Zaokrętowanie w Sze-Chufu, przepłynięcie do Achet-Chufu z ładunkiem kamieni, spędzenie nocy w Achet-Chufu. Następnego dnia Merer i jego pracownicy wrócili do kamieniołomu, by odebrać nowy ładunek kamieni. Dziennik Merera wspomina nawet jednego z architektów piramidy. Anchaf, przyrodni brat Chufu, zajmował stanowisko „nadzorcy wszystkich prac króla”. Rachunki muszą się zgadzać Merer skrupulatnie śledził sposób wynagradzania swojej załogi. Ponieważ w faraońskim Egipcie nie było pieniędzy, wypłaty wynagrodzeń dokonywano zazwyczaj w miarach zboża. Istniała podstawowa jednostka, „racja żywnościowa”, a pracownik otrzymywał mniej lub więcej w zależności od swojej kategorii na drabinie administracyjnej. Według papirusów podstawowa dieta robotników składała się z chleba na zakwasie, płaskiego chleba, różnego rodzaju mięs, daktyli, miodu i roślin strączkowych. Wszystko to popijano piwem. Od dawna przyjmuje się, że Wielką Piramidę wzniosła spora grupa budowniczych, ale historycy od dawna debatują nad jej statusem. Wielu argumentowało, że robotnicy byli niewolnikami. Ale zwoje znad Morza Czerwonego zaprzeczają temu poglądowi. Szczegółowe zapisy „płatności” Merera pokazują, że ci, którzy budowali piramidy, byli wykwalifikowanymi pracownikami. I otrzymywali wynagrodzenie za swoje usługi. Jest coś jeszcze bardziej niezwykłego w wątłych znakach pisma na kruchych papirusach. Jest to relacja z pierwszej ręki osoby, która nie tylko była świadkiem budowy piramid, ale której zespół był również kluczową częścią codziennej działalności związanej z wykonaniem tej pracy. Dzięki temu odkryciu egiptolodzy dysponują szczegółowym (i nieco prozaicznym) obrazem końcowych etapów budowy Wielkiej Piramidy. Źródło: National Geographic. Opracował: Szymon Zdziebłowski
Nubijczycy wybudowali więcej piramid niż Egipcjanie. Słynęli ze świetnego władania jedną bronią
Nubijczycy zdołali stworzyć królestwo, które w szczytowym okresie swojego rozwoju, pod względem wielkości i wpływów, dorównywało Egiptowi, a nawet na pewien czas zdołało zawładnąć krainą faraonów. W swojej epoce zyskali sławę jako zręczni rzemieślnicy i wybitni wojownicy, z których odwagą i umiejętnościami bojowymi musieli liczyć się wszyscy. Co jeszcze wiemy na temat Nubii i Nubijczyków? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Historia i pochodzenie Nubijczyków Nubia i Egipt Powstanie królestwa Kusz Kultura i sztuka Nubijczyków Osiągnięcia Nubijczyków Nubijczycy jako wojownicy Upadek Nubii Nubia to starożytna kraina, która swoim zasięgiem obejmowała środkowy bieg Nilu, między VI a I kataraktą. Obecnie obszar ten pokrywają pustynne tereny północnego Sudanu i południowego Egiptu. Jednak na długo przed nastaniem naszej ery w Nubii panował wilgotniejszy klimat, a jej terytorium porastała roślinność charakterystyczna dla sawanny. Bogactwo zasobów naturalnych dawało jej mocną pozycję w regionie, ale sprawiło też, że Nubia stawała się obiektem zakusów swojego sąsiada. Sama nazwa krainy ukuła się w okresie rzymskim. Wywodzi się od egipskiego nb i oznacza „Kraj Złota”. Historia i pochodzenie Nubijczyków Pierwsze ślady osadnictwa na terenie Nubii (pozostałości wyrobów ceramicznych) pochodzą z okresu mezolitu. Między 4000 a 3000 r. p.n.e. ludy zamieszkujące ten obszar zaczęły uprawiać ziemię. Zapoczątkowało to powstanie pierwszej kultury na terenie Nubii, nazywaną Grupą-A, zgodnie z klasyfikacją George'a Reisnera, amerykańskiego archeologa. Grupa-A prawdopodobnie pozostawała pod wpływami kształtującej się kultury egipskiej. Należy jednak podkreślić, że istnieje teza, według której cywilizacja nubijska była kolebką cywilizacji starożytnego Egiptu. Około 2200 roku p.n.e. w Dolnej Nubii zaczęła rozwijać się kolejna kultura nubijska – Grupa-C. A równolegle z nią, na obszarze Górnej Nubii, kultura Kerma, której nazwa pochodzi od miasta położonego na południe od III katarakty. Nubia i Egipt Początkowo, dwie kształtujące się kultury – nubijska i egipska – utrzymywały ze sobą poprawne relacje. W starożytnym okresie Grupy-A (od 3700 r. p.n.e. do 3250 r. p.n.e.) rozpoczęła się wymiana handlowa między obiema krainami. Nubijczycy dostarczali Egipcjanom złoto, heban, kadzidło, skóry zwierząt, żywe zwierzęta i kość słoniową. W zamian otrzymywali miedź, narzędzia, zboża, oliwę i wino. Kleopatra – „pierwsza celebrytka świata” i królowa pośród królowych. Jakie tajemnice skrywa życiorys egipskiej przywódczyni? Trudno o inną postać historyczną, która, tak jak Kleopatra, wzbudza zarówno pozytywne, jaki negatywne emocje. Krytyk literacki Harold Bloom nazwał ją „pierwszą celebrytką świata”. By.. Z czasem nubijsko-egipskie stosunki zaczęły się psuć. Mniej więcej w 2500 r. p.n.e. Egipcjanie zdołali podbić część terenów Górnej Nubii. Sytuacja ustabilizowała się ok. 2160 r. p.n.e., gdy w Egipcie nastał Pierwszy Okres Przejściowy. W wyniku upadku scentralizowanej władzy i wewnętrznych walk królestwo Kerma mogło wyzwolić się spod egipskich wpływów. Sytuacja zmieniła się, gdy tron objęli władcy z XII dynastii. Senuseret I zdołał podbić znaczną część obszaru Nubii. Ekspansywną politykę kontynuował Senuseret III, jednak podjęta przez niego próba zdobycia nubijskiej wyspy na Nilu zakończyła się fiaskiem. W rezultacie musiał wycofać się do Semny. Obszary na południe od II katarakty zostały wówczas nazwane Kuszem. W okresie Nowego Państwa Nubia utraciła swoją niezależność. Przez ok. 500 lat faktyczną władzę w królestwie sprawowali Egipcjanie. Powstanie królestwa Kusz W XI wieku p.n.e. Nubia odrodziła się jako niezależne państwo, gdy pod koniec okresu Nowego Państwa Egipt stracił na znaczeniu. Zarządcy Kusz zerwali stosunki z krainą faraonów i stali się samodzielnymi władcami. Pierwszy potwierdzony historycznie król Kusz – Alara – ustanowił stolicę państwa w Napacie. Miasto pozostawało administracyjnym centrum królestwa do 590 r. p.n.e., gdy zostało podbite przez faraona Psametycha II. Wówczas stolicę przeniesiono do Meroe. W latach 790–656 p.n.e. Egipt znalazł się pod panowaniem kuszyckim. Ekspansja rozpoczęła się w czasie panowania Kaszty. Jego syn – Pianchi – zdołał przejąć tron. Tak rozpoczęła się historia XXV dynastii, która panowała nad Nilem do czasu najazdu Asyryjczyków. Kultura i sztuka Nubijczyków Starożytni Nubijczycy, reprezentujący najstarsze kultury, nie pozostawili po sobie zbyt wielu pamiątek. Najprawdopodobniej nie znali pisma, a nawet jeżeli, to jego zabytki przepadły bezpowrotnie. Na terenie Nubii archeolodzy odkryli jednak pewne artefakty nubijskiej kultury, m.in. ceramiczne figurki i misy ofiarne. O ile istnieją pewne podobieństwa między nubijską a egipską sztuką, to należy podkreślić, że pod wieloma względami kultura Nubijczyków była unikatowa. dowodem tego jest choćby świątynia pogrzebowa odkryta w Kermie, której ściany zdobią malowidła przedstawiające afrykańską faunę, m.in. zebry i żyrafy. W czasie istnienia królestwa Kusz nubijscy władcy byli chowani pod piramidami. Zwyczaj ten najprawdopodobniej zapoczątkował Pianchi. Należy jednak podkreślić, że nubijskie piramidy różniły się nieco od egipskich. Nie dotyczyło to wyłącznie grobowców. W okresie Kusz Nubijczycy zdołali wykształcić własną kulturę, niezależną od egipskiej. Osiągnięcia Nubijczyków Lud Nubii słynął w regionie z kunsztownej obróbki kości słoniowej, hebanu i złota. O tym, jak kunsztowne były wykonywane przez nich ozdoby, najlepiej świadczy fakt, że egipscy rzemieślnicy kopiowali ich styl. Nubijczycy do perfekcji opanowali sztukę wytwarzania broni cięciwowej. Ich łuki charakteryzowały się dużym naciągiem. Żeby móc w pełni wykorzystać ich potencjał, produkowali specjalne metalowe pierścienie, chroniące palce łuczników. Wiedli też prym w dziedzinie produkcji przedmiotów z żelaza. W czasie istnienia Kusz, Meroe było jednym z najważniejszych ośrodków produkcji narzędzi rolniczych i broni. Nubijczycy jako wojownicy Egipcjanie określali Nubię Górną jako Ta-Setiu, czyli „Kraj Łuczników”. Nie bez przyczyny. Nubijscy wojownicy byli znani ze swych wybitnych umiejętności władania bronią cięciwową. Z tego powodu byli wcielani do armii egipskiej jako najemnicy lub przymusowo, zależnie od sytuacji politycznej. O ich kunszcie w tej dziedzinie najlepiej świadczy fakt, że jeden z egipskich fortów wzniesionych na terenie Nubii określano mianem „tarczy przeciwko strzałom”. O tym, jak bardzo cenionym fachem w nubijskim społeczeństwie było łucznictwo, najlepiej świadczą nubijskie zwyczaje pogrzebowe. Wojowników grzebano wraz z ich orężem, a władców przedstawiano z łukami lub pierścieniami łuczniczymi. Nubijscy wojownicy biegle władali też włócznią i innymi rodzajami broni z tamtego okresu, ale to właśnie łucznicy stanowili o sile armii starożytnej krainy. Z ich umiejętnościami bojowymi musieli liczyć się nawet Rzymianie. W czasie panowania w Egipcie, nubijskie wojska zdobyły Elafantynęm Syene i File. Choć po pewnym czasie dobrze uzbrojone i sprawnie dowodzone oddziały rzymskie zdołały zająć Napatę, to finalnie wycofały się z Nubii na mocy zawartego traktatu. Upadek Nubii Pod koniec III wieku dominującą pozycję w Nubii zyskała Grupa-X (według klasyfikacji Reisnera). Tworzyło ją nomadyczne plemię Nobadów. Do II połowy V wieku toczyli walki z plemieniem Blemiów, które finalnie zakończyły się porażką tych drugich. Powstało wówczas królestwo Nobatia, a cała Nubia zaczęła ulegać stopniowej chrystianizacji. W VI stuleciu obszar Nubii był już podzielony na 3 chrześcijańskie królestwa: Nobatię, Makurię i Alodię. W VII wieku Nubię najechali Arabowie. Od tego czasu obszar ten był izolowany od innych krajów chrześcijańskich, ale ostateczna islamizacja nastąpiła dopiero między XIV a XVI stuleciem. Nubia została włączona do sułtanatu Sennar, a w XIX wieku dostała się pod panowanie paszów Egiptu. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Historia Egiptu – pierwsi władcy, piramidy, konflikty. Co wiemy o Egipcie w czasach starożytnych?
Stare Państwo istniało niemal 1000 lat. Znamy jego kulturę, sztukę, religię. Mimo tego historia Egiptu nadal pozostaje tajemnicą.
W tym artykule: Zjednoczenie Egiptu w silne imperium Między faktami a mitami Pierwsi władcy i rozwój Egiptu Egipt za czasów Dżesera i Imhotepa Epoka budowania piramid Historia Egiptu za czasów Cheopsa Schyłek potęgi Egiptu Prawo dziedziczenia Kryzys państwowy w starożytnym Egipcie Upadek państwa Od pierwszej katarakty pod Asuanem do wybrzeża Morza Śródziemnego ciągnie się długa na 1200 km wyspa zieleni otoczona bezkresną pustynią. Tutaj zaczyna się historia Egiptu. Już 5000 lat p.n.e. koczownicy wędrujący od oazy do oazy dostrzegli, że nigdzie nie będzie im lepiej jak w dolinie Nilu. Upewniła ich w tym regularność, z jaką wielka rzeka wylewała, nanosząc na przylegające do niej ziemie wodę i życiodajny muł. Osiedlenie się na jej brzegach pozwalało na zmianę trybu życia. Można je już było planować, dostosowując porę siewu i zbioru zbóż do rytmu wyznaczanego przez Nil. Chętnych do zamieszkania w żyznej dolinie przybywało. Zjednoczenie Egiptu w silne imperium Zauważono, że rozlewające się wody Nilu można doprowadzić dalej i powiększyć nawadniany obszar. Wystarczyło wykopać kanały. Ale już nie na jednym poletku, lecz na obszarze tak rozległym, by każdy na tym skorzystał. Do wykonania tego zadania niezbędna była zbiorowa praca całej wspólnoty, którą ktoś musiał pokierować. Tym kimś mogli być tylko wodzowie klanów. Najambitniejsi z nich stopniowo poszerzali strefy swych wpływów, podporządkowując sobie lub likwidując słabszych rywali. Po dwóch tysiącach lat na placu boju pozostało tylko kilkunastu udzielnych książąt, którzy połączyli się w dwie federacje rodowe panujące nad Dolnym (delta Nilu) i Górnym Egiptem (dolina Nilu). Kto je zjednoczył? Około 3100 r. p.n.e. Horus Narmer lub Horus Aha (niewykluczone, że była to jedna osoba) ogniem i mieczem zjednoczył obie części Egiptu i utworzył pierwsze w dziejach scentralizowane państwo narodowe. W tym czasie cywilizacje zachodniej i środkowej Azji były wyżej rozwinięte od egipskiej: budowały potężne miasta, udoskonalały rolnictwo, używały lepszych narzędzi. Tworzyły je jednak skłócone ze sobą miasta-państwa. Egipt przeskoczył ten etap rozwoju, przekształcając się od razu w imperium o tak solidnych fundamentach, że przetrwało trzy tysiące lat. Między faktami a mitami Jak zwykle w przypadku założycieli dynastii, legenda miesza się z faktami. Pojawiały się więc teorie, że Narmer jest postacią mityczną. Są jednak dowody, że istniał. W 1898 r. brytyjscy archeolodzy James Quibell i Frederic Green odkryli w świątyni boga Horusa w Hierakonpolis dedykowaną bóstwu paletę wotywną. Relief na jednej stronie przedstawia władcę w białej koronie Południa, zabijającego maczugą wroga. Na odwrocie wyryto trzy sceny z życia władcy w czerwonej koronie Północy, w tym przemarsz przez usłane trupami pole zwycięskiej bitwy. Zapisane hieroglifami sylaby nar (ryba) i mer (dłuto) tworzą jego imię: Narmer. Pierwsi władcy i rozwój Egiptu Z późniejszych przekazów wynika, że pierwszy król pochodził z miasta Tinis. Założoną przez niego dynastię nazywa się więc tynicką. Egiptologom nie udało się dotąd odnaleźć żadnych śladów pozwalających zlokalizować tę miejscowość. Około 200 lat później władzę przejęła II dynastia tynicka. Jej założycielem był zięć lub adoptowany syn króla, który nie doczekał się męskiego potomka. W czasach tynickich ukształtowały się podstawowe zasady ustroju, ekonomii i religii Egiptu. Rozbudowano sieć kanałów, udoskonalono system pisma hieroglificznego, opanowano technologię wytopu miedzi i złota, opracowano podstawowe zasady kanonu sztuki. Odtąd już zawsze głowę i kończyny portretowanych postaci przedstawiano z profilu, tułów i oko – en face. Od Narmera zaczyna się lista władców historycznych. Nie nazywano ich wówczas faraonami. Ten tytuł pojawi się kilkanaście wieków później, gdy zwyczajowe określenie królewskiego pałacu Per-aa (Wielki Dom) tak się upowszechni, że stanie się synonimem głowy państwa. Pierwszym, który posłużył się nim jako oficjalnym tytułem, był Echnaton (XIV w. p.n.e.). Dotąd używano wyrażeń: nesu (król), ity (władca), neb (pan), hem (majestat). Tytulatura mogła się zmieniać, natomiast zakres władzy pozostawał taki sam. Jako potomek bogów, król sprawował władzę absolutną. Był żywym bóstwem, które opiekuje się mieszkańcami Egiptu. Najwyższym kapłanem, sędzią, wodzem armii i właścicielem całego państwa, w tym i ludzi. Sprzeciw wobec jego decyzji oznaczał bunt przeciw bogu. Po śmierci tylko on, ewentualnie z grupą niezbędnych urzędników i służących, powracał do swych niebiańskich przodków. Egipt za czasów Dżesera i Imhotepa Gdy wygasła dynastia tynicka, przekazanie podwójnej korony zjednoczonego Egiptu komuś, kto nie legitymował się boskim pochodzeniem, raczej nie wchodziło w grę. Ale krew Ozyrysa i Horusa płynęła nie tylko w żyłach królewskich synów, lecz i córek. Starczyło więc, by urodziły męskiego potomka, i wszystko wracało do normy. Założyciel III dynastii Sanacht był prawdopodobnie zięciem ostatniego władcy tynickiego. W historii zachowało się po nim jedynie imię. Człowiekiem zupełnie innego formatu okazał się jego następca Dżeser. Od niego zaczyna się najświetniejszy okres w dziejach Egiptu nazywany Starym Państwem. Ze spokojnego rolniczego państwa wyrosło wówczas imperium zadziwiające do dziś wielkością realizowanych przedsięwzięć. Pozostały po nim budowle, które wciąż budzą podziw – monumentalne piramidy. Dżeser przeniósł stolicę do Memfis, a królewską nekropolię, czyli cmentarz, na którym składano ziemskie powłoki boskich władców, do pobliskiej Sakkary. Tam też rozpoczął budowę grobowca godnego siebie. Projekt opracował Imhotep – jego kanclerz, kapłan boga Słońca Ra (Re), architekt i nadworny lekarz. Tradycyjny grób (mastabę) powiększył do monstrualnych rozmiarów, wznosząc nad nim kolejne segmenty. Tak powstała piramida schodkowa wysokości 62 m. W ukrytej we wnętrzu komorze ustawiono posąg króla, który przez okienka w ścianie obserwował składanie darów ofiarnych. Duet Dżeser-Imhotep przeprowadził reformę kalendarza, armii, a przede wszystkim systemu zarządzania, wzmacniając odpowiedzialność lokalnych zarządców przed władzą centralną. Sam Imhotep też umiejętnie zadbał o swą pozycję. Podziw, jaki wzbudzała jego piramida i wiedza medyczna, sprawiły, że również jego zaczęto podejrzewać o boskie pochodzenie. Jako najwyższy kapłan potężnej świątyni w Heliopolis nie zaprzeczał. Po śmierci podziw dla jego dokonań jeszcze wzrósł. Pisarze i lekarze uznali go za swego patrona, prosty lud zaczął się do niego modlić, składać mu w ofierze wotywne posążki. W końcu ogłoszono go synem boga Ptaha, czczonego pod postacią byka Apisa. Grecy utożsamili Imhotepa ze swoim bogiem medycyny Asklepiosem. Epoka budowania piramid Po śmierci Dżesera w Starym Państwie panowało jeszcze czterech królów z III dynastii i władza płynnie przeszła na jej boczną linię, którą zapoczątkował wyjątkowo dobrze zapamiętany przez poddanych Snofru. Przeświadczenie, że monarcha jest bogiem na Ziemi, było już wówczas tak silne, że lubianemu władcy przypisano nawet zdolność wywoływania wylewów Nilu. Nie było to tak absurdalne, jak się może wydawać, gdyż Snofru zbudował pierwszą w historii Egiptu tamę, chroniąc przed zalewaniem nekropolię w Sakkarze. Budowanie było jego największą pasją. Na kamiennej stelli, znanej dziś jako kamień z Palermo, wyryto informację, że co rok wznosił nową świątynię, pałac lub twierdzę. Eksperymentował też z kształtem i wielkością piramid. Zaczął od budowli wzorowanej na dziele Imhotepa w Sakkarze, ale jej nie ukończył, gdyż szukał doskonalszej formy. Kolejna próba to piramida łamana (w Dahszur), nazwana tak od zwiększającego się w połowie wysokości kąta nachylenia ścian. Dzięki temu Snofru zdołał ją wywindować do wysokości 101 m. Ale i to nie zaspokajało jego ambicji, bo całość wyglądała dość pokracznie. U schyłku panowania wreszcie osiągnął cel: zbudował w Dahszur pierwszą piramidę w kształcie stożka. W niej został pochowany. Syn Snofru nie musiał już zastanawiać się nad kształtem własnego grobowca. A dzięki swej konsekwencji stał się najbardziej znanym egipskim władcą. Jego imię to Cheops. Wzniesienie budowli złożonej z 2,3 mln kamiennych bloków o łącznej wadze ponad 6 mln ton było przy ówczesnym poziomie techniki przedsięwzięciem na niewyobrażalną skalę. Według greckiego historyka Herodota przy piramidzie Cheopsa pracowało 100 tys. robotników. Pragmatycznemu Grekowi nie mieściło się w głowie, że można tak marnotrawić wysiłek ludzi i bogactwo państwa na bezużyteczną w sumie inwestycję. Przedstawił więc Cheopsa jako hulakę, despotę i religijnego fanatyka, który doprowadził swój lud do nędzy. Dopiero niedawne odkrycia archeologiczne dowodzą, że mogło być zupełnie inaczej. Kodeks rycerski nigdy nie został spisany. Jednak wywarł ogromny wpływ na kulturę średniowiecza Przynależność do stanu rycerskiego wiązała się nie tylko z przywilejami, ale także z obowiązkami. Rycerz, czyli szlachetnie urodzony wasal, miał świecić przykładem jako wzorzec chrześc... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kodeks-rycerski-jakie-byly-najwazniejsze-zasady-i-wartosci-rycerzy-ryc-engelmann-et-graf-wikimedia-commons-public-domain-19522a3.jpg" width="566" height="504" alt="Kodeks rycerski – jakie były najważniejsze zasady i wartości rycerzy? (ryc. Engelmann et Graf, Wikimedia Commons, public domain)" title="Kodeks rycerski – jakie były najważniejsze zasady i wartości rycerzy? (ryc. Engelmann et Graf, Wikimedia Commons, public domain)" /> Historia Egiptu za czasów Cheopsa Cheops odziedziczył po ojcu nie tylko dobrze urządzone i zasobne państwo, ale także wiedzę o tym, jak powiększać jego bogactwo. Snofru finansował swoje przedsięwzięcia zyskami z wypraw wojennych do Libii i Nubii, eksploatacji kopalń miedzi i kamieni szlachetnych na półwyspie Synaj oraz z handlu zagranicznego. Zbudował potężną flotę, która przywoziła z Bliskiego Wschodu i wybrzeży Morza Czerwonego drewno, kadzidło oraz inne cenne surowce. Nowy władca wiedział więc, skąd czerpać środki na zaspokojenie nieokiełznanych ambicji. Gdyby faktycznie – jak pisze Herodot – zrujnował państwo, w Gizie stałaby dziś jedna, a nie trzy piramidy. To dowód, że funduszy starczyło także następcom. Z odkrytych pozostałości osiedla dla budowniczych piramidy nie wynika, by traktowano ich jak niewolników. Prof. Dieter Kessler, egiptolog z uniwersytetu w Monachium, twierdzi wręcz, że praca była dla nich dobrodziejstwem. W większości rekrutowali się bowiem spośród chłopów, których ściągano na plac budowy w czasie wylewu Nilu, gdy ustawały prace polowe. Zamiast czekać bezczynnie i zjadać ostatnie zapasy, dostawali nowe zajęcie i wyżywienie, dzięki czemu łatwiej im było przetrwać trudny okres. Czyli budowa piramid przypominała współczesne wielkie roboty publiczne podczas kryzysu. Nie można też zapominać o religijności prostych Egipcjan. Król-bóg miał zapewnione wieczne życie w zaświatach, więc logika podpowiadała, że być może będzie tam potrzebował wiernych robotników. Nadzieja na to sprawiała, że do pracy wcale nie trzeba ich było zapędzać batem. Są to jednak tylko spekulacje, bo chociaż Cheops jest najbardziej znanym faraonem, o jego rządach nie wiadomo prawie nic. Nawet tego, jak długo trwały (od 25 do 63 lat). Jeszcze bardziej zagadkową postacią jest budowniczy kolejnej znanej piramidy – Chefren. Nie zdołano nawet ustalić, czy był synem, czy bratem Cheopsa. Na szczycie jego grobowca zachował się fragment wapiennego wykończenia, który pozwala sobie wyobrazić, jak wyglądały piramidy w czasach świetności Starego Państwa. Były idealnymi ostrosłupami o gładkich, białych ścianach. Trwałym śladem po Chefrenie jest ponadto wyrzeźbiony w pobliżu jego grobowca Sfinks. Głowa człowieka-lwa należy właśnie do tego władcy. Na wzniesienie grobowca dorównującego przodkom stać jeszcze było Mykerinosa. Potem w budżecie pojawiła się dziura. Schyłek potęgi Egiptu Po stuletnich rządach budowniczych wielkich piramid, w Starym Państwem panowało kilkunastu królów z V i VI dynastii. Ich imiona mówią dziś cokolwiek już tylko wytrawnym znawcom historii Egiptu. Wycieńczone megalomańskimi inwestycjami imperium pogrążało się bowiem w kryzysie, jego władcy tracili znaczenie. Siłą rozpędu wciąż jeszcze budowano nowe świątynie i niezbyt okazałe piramidy, rozwijał się handel zagraniczny, płynęły daniny ze zmuszonych do uległości sąsiednich krajów, organizowano pierwsze wyprawy do na wpół legendarnego Puntu. Ale machina państwowa coraz częściej się zacinała. Z każdym rokiem rosła natomiast potęga nomarchów – urzędników, którzy po zjednoczeniu państwa zastąpili wodzów plemiennych. Reformy ustrojowe Dżesera całkowicie podporządkowały ich władzy centralnej. Gdy ta osłabła, nie przespali okazji do uniezależnienia się od stolicy. Nomarcha stał na czele prowincji nazywanej przez Egipcjan sepat, przez Greków – nom. Dżeser podzielił Egipt na 38 nomów, z czasem ich liczba doszła do 42. W każdym znajdowało się główne miasto, ze świątynią opiekującego się nim bóstwa i pałacem lokalnego władcy. Początkowo głównym obowiązkiem nomarchy był nadzór nad budową i utrzymaniem w dobrym stanie systemu kanałów. Jego kompetencje jednak systematycznie się poszerzały – przejął funkcję pierwszego kapłana swojego nomu, odpowiadał za sprawny przebieg prac rolnych, płacenie podatków, pobór do wojska, bezpieczeństwo i wymiar sprawiedliwości. Powoływał go król, na czas określony lub dożywotnio, i teoretycznie mógł w każdej chwili pozbawić urzędu. Wiązało się to jednak ze sporym ryzykiem. Nomarchowie dysponowali już bowiem nie tylko ogromnymi majątkami, ale również własnymi armiami. Ogromne koszty budowy piramid uszczuplały ich dochody, co rodziło coraz silniejszy opór i skłonność do buntu. Z bezwzględnie egzekwującymi swoje prawa Cheopsem czy Chefrenem nie odważyli się zadzierać. Ale z ich słabymi następcami już tak. Prawo dziedziczenia Pierwszym sukcesem urzędników było uzyskanie zgody na dziedziczenie funkcji. Potem wymusili kolejne przywileje i u schyłku V dynastii stali się samowładnymi książętami. Sprawne, silne państwo zaczęło się rozpadać. Upadek Król-bóg był ze zrozumiałych względów nieusuwalny. Oznaczało to, że możliwość przeprowadzenia głębszych reform przez nowego władcę zależy od długości panowania poprzednika. No i stało się. Pepi II okazał się człowiekiem wyjątkowo długowiecznym. Tron odziedziczył w wieku 6 lat i panował przez co najmniej 64 lata. Tak długie rządy doprowadziły do kompletnego skostnienia centralnej administracji. A ponieważ wraz z faraonem trwali na urzędach jego współpracownicy, dla co najmniej dwóch pokoleń zostały zamknięte drogi awansu. Próbując rozbroić tę tykającą bombę, Pepi II tworzył nowe urzędy. Nie osiągnął niczego – poza rozbudowaniem biurokracji do monstrualnych rozmiarów. Kryzys państwowy w starożytnym Egipcie W końcu popełnił katastrofalny błąd i podzielił najważniejszy w państwie urząd wezyra między dwóch dostojników, rezydujących w Memfis i Tebach. Wezyr, uważany za oczy i uszy faraona, był faktycznym zarządcą państwa. Skupiał w swym ręku uprawnienia dzisiejszego premiera oraz ministrów finansów, sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Dwuwładza jeszcze nikomu nie wyszła na dobre. Po feralnej decyzji Pepiego II konflikt na samym szczycie egipskiej hierarchii był nieuchronny. Szukając sojuszników, wezyrowie zawierali dwuznaczne sojusze z nomarchami. Ci z kolei, korzystając z tak potężnej protekcji, zaczęli dążyć do przejęcia kontroli nad nomami sąsiadów. To już nie był kryzys, lecz chaos i anarchia. Oliwy do ognia dolewali kapłani, walczący o prymat dla swoich bogów. A co za tym idzie – o większe wpływy i dochody dla siebie. Upadek państwa Gwóźdź do trumny Starego Państwa wbiły klęski naturalne. Dokumenty z epoki niewiele o nich mówią, ale w 2003 r. brytyjscy geolodzy Richard Bates i Henry Lamb przebadali pokłady mułu zalegające na dnie jeziora Tana, z którego wypływa Nil Błękitny. Stwierdzili, że w latach 2150–2100 p.n.e., a więc u schyłku VI dynastii, jezioro niemal zupełnie wyschło. Oznacza to, że Nil nie wylał i Egipt nawiedziła długotrwała susza. Wraz z nią przyszedł głód, epidemie i bezlitosna walka o przetrwanie. W końcu zbuntował się potulny lud. Wybuchła rewolucja. Tylko krew i śmierć W oficjalnych papirusach i inskrypcjach nie ma o niej wzmianek. Ale zachowały się fragmenty tekstów literackich z późniejszych czasów, które pokazują skalę dramatu. „Zbuntował się kraj, cały kraj (...) dzieci możnych są wyrzucane na ulice, dzieci książąt rozbijane o mury. Ziemia pełna jest plugastwa i nigdzie nie widać białych szat (...) zmarłych wrzuca się do rzeki i Nil staje się ich grobowcem (...) widać jedynie krew i śmierć. Wszystko zmierza ku ruinie” – pisał bohater „Nauk mędrca egipskiego” (pochodzących prawdopodobnie z pierwszych lat tzw. Średniego Państwa). Zamęt trwał przez półtora wieku. Nomarchowie zachowywali się jak plemienni kacykowie, lud szalał. Agitatorzy i pospolici kryminaliści przekonywali, że skoro królowie byli bogami, to nieszczęścia dotykające kraj są ich dziełem. Zasługują więc na odwet. Nie było skuteczniejszej zemsty jak zniszczenie ich zabalsamowanych ciał, co miało spowodować uśmiercenie (a przynajmniej skazanie ma męki) ich dusz w zaświatach. Do grobowców wdarli się wandale. Jedni po to, by tylko niszczyć, inni – by kraść. W ogołoconych piramidach nie pozostało praktycznie nic, posągi rozbito, dary ofiarne zrabowano. Skaczący sobie do gardeł nomarchowie też się jednak w końcu wykrwawili. Przegrani musieli się podporządkować silniejszym. Ostatecznymi zwycięzcami okazali się nomarchowie z Teb, którzy ok. 2050 r. p.n.e. doprowadzili do ponownego zjednoczenia kraju. Po tzw. Pierwszym Okresie Przejściowym nastały czasy Średniego Państwa. Faraon znów stał się bogiem, nomarchowie posłusznymi urzędnikami, lud pokorną siłą roboczą. Tyle że według zasad odrodzonej religii – na życie pośmiertne mógł odtąd liczyć już nie tylko faraon, ale każdy z jego poddanych. Kazimierz Pytko, publikował we „Wprost”, „Życiu Warszawy” i „Sukcesie”. Laureat Nagrody Kisiela.
Imhotep to pierwszy na świecie znany architekt. Kiedy żył i co o nim wiadomo?
Imhotep był nie tylko pierwszym znanym architektem, ale też lekarzem. To on tworzył pierwszą schodkową piramidę w Egipcie, czyli piramidę Dżesera. Po śmierci został wywyższony do rangi boskiej.
W tym artykule: Zawód architekta w starożytnym Egipcie Kim był Imhotep? Dzieło Imhotepa i jego znaczenie Kult Imhotepa Od czasów starożytnych poznajemy autorów najbardziej imponujących budowli. Pierwszym bardziej znanym architektem był Imhotep. Jego twórczość stała się bardzo ważna dla przyszłej tradycji budowlanej w starożytnym Egipcie. To właśnie on zapoczątkował wielkie monumentalne założenia. Po śmierci Imhotep sam stał się patronem uczonych i pisarzy. Starożytni Grecy utożsamiali go nawet z Asklepiosem. Jego kult trwał niemalże 2000 lat. Zawód architekta w starożytnym Egipcie W mitologii egipskiej bóg Ptah był patronem architektów. Miał on przy sobie doradców w postaci siedmiu innych boskich architektów. Sam zawód architekta również był uważany za szczególny. A to dlatego, że osoba uprawiająca go odpowiadała za budowle będące symbolem wiecznego trwania i nieśmiertelności. Samych architektów czasem rzeźbiono. Wówczas ukazywano ich ze zwojem mierniczego sznura. Podobnie jak wiele innych zawodów w tamtym czasie, ten też zwyczajowo był dziedziczny. W starożytnym Egipcie architekt nosił tytuł „mistrza rzeczy tajemnych”. Państwo faraonów było dobrze zbiurokratyzowane. Dzięki temu wiemy, że istniała zróżnicowana hierarchia wśród architektów. Ten o najniższym statusie w źródłach nazywany był np. „kierownikiem prac w świątyni”. Z kolei ten z najwyższym tytułem to „kierownik wszystkich prac”. Wielki Sfinks i zagadka jego kształtu. Kluczową rolę w rzeźbieniu posągu odegrał wiatr Wielki Sfinks na Płaskowyżu Giza obok piramidy Cheopsa to jedna z najbardziej znanych rzeźb starożytności. Naukowcy już wiedzą, dlaczego Egipcjanie zdecydowali się wykonać ten monument. Ok... Kim był Imhotep? Pierwszy sławny architekt, Imhotep, żył w czasach III dynastii, za panowania faraona Dżosera (2650 – 2600 r. p.n.e.). Jego imię tłumaczy się: „przychodzący w pokoju”. Pochodził on z Heliopolis i był synem architekta. Poza architekturą zajmował się też rzeźbiarstwem, produkcją kamiennych naczyń oraz administrowaniem. Przypisuje mu się również stworzenie podstaw egipskiej medycyny. Z inskrypcji wiemy, że Imhotep był osobą ważną w polityce państwa. Piastował następujące stanowiska: Kanclerz Króla Dolnego Egiptu Pierwszy po królu Dolnego Egiptu Administrator Wielkiego Pałacu Dziedziczny książę Arcykapłan z Heliopolis Imhotep był nie tylko pierwszym znanym architektem, ale też największym w całej historii Egiptu. Niespotykanym później faktem jest umieszczenie obok imienia króla także imienia Imhotepa na postumencie wielkiego królewskiego posągu. Było to najwyższe, niedostępne dla zwykłego śmiertelnika i jedyne wyróżnienie, jakie mógł uzyskać zwykły człowiek w stosunku do ubóstwionego króla. Dzieło Imhotepa i jego znaczenie Najważniejszym dziełem Imhotepa jest zespół grobowy faraona Dżesera (Dżosera). Znaczącą innowacją, którą wprowadził dopiero Imhotep, było zastąpienie nietrwałej cegły suszonej na cegły z kamienia. Materiał ten miał zapewnić nieśmiertelność postawionej budowli. Dzięki temu pisano później, że Imhotep odkrył sposób cięcia kamienia dla budowli monumentalnych. Najbardziej reprezentatywnym elementem grobowca jest piramida schodkowa. Była to nowa forma, która symbolicznie nawiązywała do drogi do nieba. Prawdopodobnie odnosiło się to do symbolu bogini Maat. Jego przekaz głosił, że prawda i sprawiedliwość są jedyną drogą do nieba. Kolejną nową rzeczą w architekturze, był rozdział właściwego grobowca króla od zespołu kultu grobowego. Zespół grobowy w Sakkarze był wzorowany na wcześniejszych założeniach, ale sam Imhotep dokonał też od siebie pewnych innowacji. Stworzył dekorację rzeźbiarską z kolumn na zwieńczeniach w postaci kwiatu lotosu, a także fryzy ozdobione przedstawieniami zwierząt. Bardzo możliwe, że królewski architekt przeżył swojego patrona i zaczął pracować nad grobowcem dla następnego faraona, Sechemcheta. Miał to być kolejny kompleks zwieńczony podobną piramidą schodkową jak w przypadku grobowca Dżesera. Z pewnych powodów piramidy nigdy jednak nie dokończono. Sam faraon Sechemchet rządził zaledwie 6 lat. Wykorzystanie cegły z kamienia i stworzenie nowej formy piramidy schodkowej nadało architekturze egipskiej nowy tor rozwoju. Szczytową formą tych zmian były późniejsze piramidy o regularnej formie. Kult Imhotepa Po śmierci pamięć o Imhotepie wzrosła i to do rangi boskiej. Już na przełomie Starego i Średniego Państwa był on postrzegany jako syn boga mądrości i boskiego architekta Ptaha. W późniejszych czasach Grecy i Rzymianie nazwali Imhotepa Imuthes. Utożsamili go w ten sposób z Asklepiosem, bogiem medycyny. Imhotep był opiekunem sztuki medycznej, patronem uczonych i pisarzy. Oto niektóre miejsca kultu Imhotepa: Asklepion w Sakkarze, Deir el-Bahari, Deir el-Medina, Wyspa File, Krnak. Źródła: Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, 1996, Warszawa Ernest Niemczyk 1997, Architekt w starożytnym Egipcie i Grecji. Cieśla – geometra – kapłan, Architectus, nr 1 - 2 Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Meteoryty były znane w starożytnym Egipcie. Co o nich wiedzieli mieszkańcy kraju faraonów?
Meteoryty, czyli enigmatyczne i rzadkie obiekty były uważane przez niektóre cywilizacje za święte. Czy jednak wiedziano, skąd pochodzą? Z tekstów starożytnych Egipcjan wynika, że mieszkańcy kraju faraonów zdawali sobie sprawę z ich kosmicznego rodowodu.
W tym artykule: Egipskie wiedza o astronomii – niesłusznie niedoceniona Teksty Piramid kluczem do zrozumienia zagadki Jak czytać hieroglify? Naukowcy o ustaleniach ekspertki Trudno w to uwierzyć, ale ludzie bardzo długo nie zdawali sobie sprawy, skąd pochodzą meteoryty. Dopiero pod koniec XVIII wieku w Europie powoli upowszechniał się w tej sprawie konsensus: spadały z nieba. Tymczasem dr Victoria Almansa-Villatoro, egiptolożka z Uniwersytetu Harvarda w USA dowodzi, że starożytni Egipcjanie już 4,5 tysiąca lat temu zdawali sobie sprawę z pochodzenia meteorytów. Wskazywali na niebo. Egipskie wiedza o astronomii – niesłusznie niedoceniona Jak zauważa dr Almansa-Villatoro, w przeciwieństwie do Babilończyków i Greków, Egipcjanie przez większą część swojej historii nie używali modeli matematycznych do przewidywania zjawisk astronomicznych. Dlatego starożytni mieszkańcy Doliny Nilu nie cieszyli się uznaniem, na jakie zasługują. Natomiast ich wiedza na temat meteorytów i żelaza meteorytowego nie została opisana w sposób naukowy. Nie zmienia to faktu, że jednak tego opisu dokonano, ale w bardziej zawoalowany sposób. Tak w każdym razie uważa dr Almansa-Villatoro. Teksty Piramid kluczem do zrozumienia zagadki Skąd zatem czerpiemy informacje na temat wiedzy Egipcjan na temat meteorytów, a w zasadzie dotyczącej jednego specyficznego ich rodzaju – meteorytów żelaznych? Z jednej z najstarszych ksiąg religijnych świata – z Tekstów Piramid. Tak nazywa się zbiór napisów hieroglificznych, wykonanych we wnętrzach piramid. Pogrzebano w nich władców Egiptu, faraonów od około 2400 do 2100 roku p.n.e. Piramidy te położone są w Sakkarze. To nekropolia znajdująca się kilkadziesiąt kilometrów na południe od Kairu, czyli stolicy Egiptu. – Najstarsze znane egipskie wzmianki o żelazie w powiązaniu z gwiazdami, meteoroidami i niebem pochodzą z Tekstów Piramid – podkreśla dr Almansa-Villatoro. Według niej teksty te odczytywano w czasie liturgii pogrzebowych, które kapłani odprawiali, aby pomóc zmarłemu członkowi rodziny królewskiej w dostaniu się do zaświatów i życia pozagrobowego. Jak czytać hieroglify? Egiptolożka zwróciła uwagę na to, że inskrypcje w piramidach ukazują niebo jako żelazną misę zawierającą wodę. Jej krople spadają na Ziemię w postaci meteorytów lub deszczu. Ale wyciągniecie takiego wniosku jest trudne do zrozumienia na podstawie powierzchownej lektury tekstów, zwłaszcza w tłumaczeniu. Jak dowodzi ekspertka, treść ta jest zaklęta w metaforach. Dodatkowo fragmenty dotyczące meteorytów znajdują się w niepowiązanych ze sobą częściach Tekstów Piramid. Jako dowód na poparcie swojej tezy egiptolożka przytacza m.in. taki fragment: „[Król] Unis chwyta niebo i rozłupuje jego żelazo”. – Zdanie to, zapisane hieroglifami w piramidzie liczącej 4400 lat, świadczy o tym, że starożytni Egipcjanie rozumieli pozaziemskie pochodzenie meteorytów bogatych w żelazo. Tysiące lat przed tym, zanim europejscy naukowcy doszli do tego samego wniosku – konkluduje. Teksty hieroglificzne sugerują zatem, że mieszkańcy kraju faraonów rozumieli, że skały, które zawierały cenne żelazo, nie pochodziły z Ziemi Naukowcy o ustaleniach ekspertki Nie wszyscy badacze zgadzają się z tymi ustaleniami. Zwracają uwagę na to, że meteoryt uderzający w Ziemię jest rzadkim zjawiskiem. Trzeba mieć dużo szczęścia, by być jego świadkiem. Jak zatem kilka tysięcy lat temu można było zrozumieć pochodzenie wyjątkowej skały zawierającej dużo żelaza bez specjalistycznych analiz? – Europejscy uczeni epoki oświecenia zaprzeczali ludowym podaniom o pozaziemskich meteorytach. Twierdzili, że tajemnicze „kamienie gromu” pochodzą z wulkanów lub uderzeń piorunów. Jednak doniesienia o spadających meteorytach i ich obróbce przez miejscowych znane są od średniowiecza. Podobnie jak starożytni Egipcjanie, ci nie-naukowcy prawdopodobnie poznali pochodzenie meteorytów – uważa egiptolożka. Warto zwrócić uwagę, że ustalenie te dotyczą tylko meteorytów żelaznych, czyli stosunkowo niewielkiej grupy wszystkich znanych meteorytów. Egipcjanie cenili je sobie z tego względu, że zawierały rzadkie dla nich żelazo. To z takiego unikatowego surowca wykonywali przedmioty. Na przykład w grobowcu Tutanchamona znaleziono sztylet wykonany z żelaza meteorytowego. Źródło: Smithsonian Magazine Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tajemnicza Nefretete: bogini, królowa i ikona Starożytnego Egiptu. Kim naprawdę była?
Żadna inna postać z czasów starożytnego Egiptu nie wywołuje takiego zachwytu jak Nefretete: bogini i królowa z piętnastego stulecia przed naszą erą. Jej epoka była okresem ogromnych przemian kulturowych i religijnych, a jej dziedzictwo wciąż pozostaje istotną częścią historii.
W tym artykule: Popiersie Nefretete Czasy Nefretete Kim była Nefretete? Czy Nefretete rządziła Egiptem? Sztuka w czasach Echnatona i Nefertiti W berlińskim Neues Museum ma dla siebie całą salę i chroni ją sześcioro strażników. W szklanej gablocie umieszczonej na wysokości oczu i przyciemnionym oświetleniu, robi ogromne wrażenie. Popiersie Nefretete (lub Nefertiti – obie formy są poprawne) jest jednym z najsłynniejszych muzealnych eksponatów świata. A także jednym z najważniejszych archeologicznych artefaktów z czasów starożytnego Egiptu. Popiersie Nefretete Odnaleziono je w 1912 roku, w trakcie ekspedycji kierowanej przez niemieckiego archeologa Ludwiga Borchardta. Wykopaliska miały miejsce w Amarnie, około 300 km na południe od Kairu. Archeolodzy natrafili wówczas na całe skupisko rzeźb, które okazało się najprawdopodobniej warsztatem rzeźbiarza Totmesa. Było to jedno z największych odkryć archeologicznych XX wieku. Pozwoliło na dokładne datowanie znalezisk. Totmes był nadwornym rzeźbiarzem na dworze faraona Echnatona, aktywnym mniej więcej w roku 1350 p.n.e. Popiersie Nefertiti ma więc około 3380 lat. Jest wykonane z wapienia i polichromowane. Ma ok. 50 cm wysokości. Piękno rzeźby i doskonały stan jej zachowania uczyniły ją jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów staroegipskich. Rząd Egiptu od wielu lat próbuje popiersie odzyskać. A kim była Nefertiti? Czasy Nefretete Dzięki silnej wierze starożytnych Egipcjan w życie pozagrobowe, a co za tym idzie – niezwykle bogatym i obfitującym w przedmioty grobowcom z których wiele zachowało się do dziś – dokładnie znamy historię i władców staroegipskiej cywilizacji. Nefertiti była jedną z żon faraona Echnatona (Amenhotepa IV). Panował w przybliżeniu w latach 1367–1350 p.n.e., w okresie tzw. Nowego Państwa. Był przedstawicielem XVIII dynastii. Okres panowania Echnatona jest jednym z najbardziej interesujących w całej historii Egiptu. Wprowadził on kontrowersyjne reformy religijne, które zmieniły kulturową i religijną tradycję. Przesunęły nacisk z politeizmu na monoteizm. Głównym obiektem kultu stał się bóg Aton, symbolizujący słońce. Inni egipscy bogowie, m.in. Amon, zostali uznani za mało ważnych. Ich wizerunki były niszczone, a świątynie – zamykane. Reformy Echnatona doprowadziły do konfliktu z bardzo silną w Egipcie kastą kapłanów Amona. Faraon przeniósł także stolicę Egiptu z Teb do nowego miasta, Amarny. Po śmierci Echnaton został uznany za heretyka. Reformy religijne cofnięto, starano się także zniszczyć pozostałe po nim dziedzictwo materialne. Być może w powrocie do starych obyczajów miała swój udział także Nefertiti. Niektóre źródła świadczą o tym, że przeżyła swojego męża. Choć eksperyment monoteistyczny Echnatona nie przetrwał długo po jego śmierci, wpłynął na dalszy rozwój religii i kultury w starożytnym Egipcie. Idea jednego boga i promowanie słońca jako źródła życia miało wpływ na późniejsze religijne przekonania i praktyki. Kim była Nefretete? Jej pełne, oficjalne imię brzmiało Neferneferuaton-Nefertiti. Można to przetłumaczyć jako: „Piękna jest piękność Atona, piękna, która nadeszła/przybyła”. Nefertiti żyła prawdopodobnie w latach 1370–1330 p.n.e. Jej dokładna genealogia nie jest do końca znana. Przypuszcza się że mogła być córką Aja, wysokiego urzędnika i doradcy królewskiego, oraz Tiye, matki Echnatona. Inna teoria na temat jej pochodzenia utożsamiała Nefertiti z księżniczką Mitanni – Tadukhipą. Państwo Mitanni leżało w północnej Mezopotamii i na terenach dzisiejszej Syrii. Nefertiti miała status przede wszystkim pierwszej, najważniejszej żony Echnatona: Wielkiej Małżonki Królewskiej. Wiele wskazuje na to, że również najbardziej kochanej. Miała z faraonem co najmniej sześć córek: Meritaton, Maketaton, Anchesenpaaton, Neferneferuaton-Taszerit, Neferneferure, Setepenre. Bez wątpienia była kobietą niezwykle piękną, a słynne popiersie przedstawia ją dość wiernie. Na innych rzeźbiarskich przedstawieniach wygląda podobnie. Poza tym ilość pisemnych wzmianek o jej urodzie idzie w dziesiątki. Kilka rzeźb przedstawiających królową można obejrzeć także w Berlinie, parę kroków od słynnego popiersia – w Altes Museum. Na wszystkich jest świetnie rozpoznawalna. Czy Nefretete rządziła Egiptem? Nefertiti była jednak nie tylko żoną władcy. Wiele wskazuje na to, że sama miała status władczyni. Być może rządziła wraz z Echnatonem, a także przez krótki czas po jego śmierci lub jako regentka w imieniu małoletniego wówczas Tutanchamona. Był on synem Kiji – jednej z trzech znanych żon Echnatona. Zatem Nefertiti była macochą Tutanchamona. O tym, że była kimś więcej niż żoną władcy świadczą jej przedstawienia w pozach i sytuacjach zastrzeżonych dla faraonów. Na przykład jako jadącej na rydwanie lub upokarzającej wrogów Egiptu. Być może była tą samą osoba, co Neferneferuaten. To kobieta-faraon, panująca w latach ok. 1334–1332. Nefetiti mogła też być Smenchkare – tajemniczym władcą z okresu, kiedy stolica Egiptu znajdowała się w Amarnie. Niszczenie dziedzictwa Echnatona tuż po jego śmierci nie ułatwiło tu zadania ani archeologom, ani historykom. Sztuka w czasach Echnatona i Nefertiti Czasy Echnatona i Nefertiti to nie tylko reformy religii, ale także sztuki. Historycy sztuki okres jego panowania nazywają „amarneńskim”. Echnaton rozluźnił sztywne dotychczas kanony sztuki i zezwolił na bardziej realistyczne przedstawienia, ukazujące nawet niedoskonałości jego własnego ciała. Zniósł też obowiązek rzeźbienia postaci z profilu. Na Cyprze odnaleziono złotą biżuterię z czasów królowej Nefertiti Wśród drogocennych przedmiotów archeologowie znaleźli naszyjnik w kształcie kwiatu lotosu, podobny do tego, który nosiła sama Nefertiti. Obrazy, płaskorzeźby i posągi upamiętniające faraona i jego rodzinę wykorzystywane były do szerzenia nowej wiary i legitymizacji jego władzy. Na wielu z nich Echnaton ma wydłużoną twarz, wąskie ramiona i szerokie biodra. Na kilku reliefach, w scenach na których faraon ucztuje wraz z żoną i córkami, wszystkie postaci mają charakterystyczne zaokrąglone brzuchy. To cechy przedtem nie do pomyślenia w schematycznych, posągowych i heroicznych wizerunkach faraonów. To samo dotyczy wizerunków Nefertiti. Jej słynne popiersie, choć jest powrotem do bardziej klasycznych form, również wyglądałoby zupełnie inaczej, gdyby nie reformy Echnatona. Nasz ekspert Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ponad 200 tys. osób chce, by Kamień z Rosetty wrócił do Egiptu. Co na to Wielka Brytania?
Kamień z Rosetty ma powrócić do Egiptu. Domaga się tego od Muzeum Brytyjskiego w Londynie słynny egiptolog dr Zahi Hawass. To dzięki temu zabytkowi Jean François Champollion odszyfrował hieroglify egipskie. Pod petycją podpisało się już ponad 200 tys. osób. To nie jedyny artefakt, który Egipcjanie chcą odzyskać.
W tym artykule: Kamień z Rosetty Zodiak z Dendery Dekolonizacja muzeów. Trend światowy „Dziękuję za 1 milion polubień na Facebooku. Czy myślicie, że uda nam się zebrać tyle podpisów pod moją petycją o zwrot naszych zabytków do Egiptu?” – napisał w mediach społecznościowych znany egipski archeolog, były szef Najwyższej Rady Zabytków Archeologicznych, dr Zahi Hawass. Naukowiec od 2002 roku dąży do repatriacji artefaktów skradzionych z Egiptu. W petycji zaznaczył, że jego intencją nigdy nie było to, aby do Egiptu zwrócono legalnie nabyte egipskie obiekty znajdujące się obecnie w muzeach na całym świecie, ale tylko te ukradzione. Zaapelował też o zaprzestanie przez muzea nieetycznej praktyki kupowania skradzionych przedmiotów. Petycja powstała z okazji zbliżającego się otwarcia Wielkiego Muzeum Egipskiego. Wydarzenie to planowane jest w najbliższych miesiącach. Kamień z Rosetty Pierwszym zabytkiem, którego zwrotu domaga się egiptolog jest Kamień z Rosetty. Obecnie znajduje się w Muzeum Brytyjskim w Londynie. Odkryli go w 1799 roku w Delcie Nilu w północnym Egipcie w czasie robót budowlanych oficerowie francuscy armii Napoleona Bonapartego. W wyniku przegranej Francuzów trafił ostatecznie do Londynu. Jest to unikatowy zabytek w postaci kamiennej steli, na której wyryto ten sam napis w dwóch językach: greckim i egipskim (w zapisie hieroglificznym i demotycznym). Demotyka jest systemem zapisu języka egipskiego, który jest porównywany stenografii. Wykształciła się w późniejszym etapie historii. Dzięki temu znalezisku francuski geniusz Jean François Champollion odszyfrował w XIX wieku egipskie hieroglify. W czasie swojej pracy korzystał jednak z przerysów i nie wiadomo nawet, czy kiedykolwiek widział sam zabytek. Z hieroglifów korzystano w Egipcie przez kilka tysiącleci aż do IV wieku n.e., kiedy zostały zapomniane. „W dzisiejszych czasach, gdy cały świat mówi o dekolonizacji zachodnich muzeów, wydaje się absurdalne, że Muzeum Brytyjskie nadal trzyma tak oczywisty symbol swojej kolonialnej przeszłości. Kamień z Rosetty, klucz do rozszyfrowania hieroglifów, jest ikoną naszej egipskiej tożsamości i powinien zostać zwrócony” – podkreślił dr Hawass w petycji. Zodiak z Dendery Drugim zabytkiem, który zdaniem dr Hawass powinien być zwrócony Egiptowi, jest Zodiak z Dendery. Zodiak zdobił strop kaplicy wewnątrz świątyni bogini Hathor w Górnym Egipcie. Przedstawiono na nim sceny astrologiczne, które są połączeniem koncepcji egipskich i zagranicznych. W tej świątyni znajduje się jedno z przedstawień ostatniego faraona egipskiego, Cezarejona. W latach 20. XIX wieku zodiak usunęli Francuzi. Od 1922 roku znajduje się w paryskim Luwrze. „Jest to wyjątkowy i ważny artefakt, a jego usunięcie z Egiptu było całkowicie nieetyczne. Podobnie jak Kamień z Rosetty, jest on egipską ikoną i powinien wrócić do swojego prawowitego domu” – zaznaczył w petycji dr Hawass. Dekolonizacja muzeów. Trend światowy Petycja Hawassa wpisuje się w ogólnoświatowy trend dotyczący dekolonizacji muzeów. Wiele olbrzymich kolekcji muzealnych w Ameryce Północnej i w Europie powstawało w XIX i na początku XX wieku, kiedy potęgi takie jak Francja czy Wielka Brytania sprowadzały z Afryki i Bliskiego Wschodu tysiące zabytków. Kraje takie jak Egipt znajdowały się pod kontrolą wojsk kolonialnych, a władze były w pełni podporządkowane zaborcom. Dlatego nie mogły protestować w kwestii wywozu dziedzictwa archeologicznego i kulturowego. Obecnie niektóre muzea wchodzą w dialog z krajami postkolonialnymi i zwracają zagrabione zabytki. Z kolei muzea w USA porozumiewają się w sprawie zabytków należących do rdzennych społeczności indiańskich. Najsłynniejszym przykładem zagrabionego dziedzictwa są tzw. Marmury Elgina. To zbiór rzeźb greckich wyrwany na początku XIX wieku z ateńskich świątyń, w tym z Partenonu, na polecenie ambasadora brytyjskiego w Stambule. Mimo licznych apeli władz greckich do teraz znajdują się one w Muzeum Brytyjskim w Londynie. Stanowią od lat kość politycznej niezgody między Wielką Brytanią od Grecją. Źródła: Facebook Zahiego Hawassa Change.org Wilkinson R.H., The Complete Temples of Ancient Egypt, London 2000 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Amarna, czyli Akhetaton – najlepiej zbadana stolica starożytnego Egiptu
To wielkie miasto faraona rewolucjonisty. Amarna istniała zaledwie kilkanaście lat. Dzisiaj jest to najlepiej znana ze wszystkich stolic starożytnego Egiptu.
W tym artykule: Nowy faraon zakłada nową stolicę Amarna – stolica starożytnego Egiptu na chwilę Największe budowle i założenia Akhetaton Gdzie żyli zwykli mieszkańcy Amarny? Około 1351 r. p.n.e. na tronie Nowego Państwa zasiadł Amenhotep IV. Była to postać wielce kontrowersyjna, ale i ambitna. Największym precedensem, jakiego dokonał w kilka lat po objęciu władzy było wprowadzenie zupełnie nowego sytemu religijnego w całym Egipcie. Tradycyjna wiara egipska w wielu bogów o zwierzęcych głowach została nagle zmieniona w wiarę monoteistyczną. A przynajmniej było to odejście od politeizmu w stronę kultu jednego bóstwa, jakim miał być bóg Aton. Nowy faraon zakłada nową stolicę Aton to bóstwo słoneczne, przedstawiane w reliefach jako dysk solarny z rozpościerającymi się promieniami. Zastępował on ważnego boga Amona, którego kapłani posiadali duże wpływy w państwie. Chęć osłabienia ich pozycji mogła być jedną z przyczyn reformy religijnej nowego faraona. Po 5 latach panowania Amenhotep IV oficjalnie zmienił imię królewskie na Akhenaton lub Echnaton. To drugie częściej pojawia się w polskiej literaturze, a jest zapożyczone z języka niemieckiego. Oprócz tego decyduje się on na zmianę stolicy kraju. Rozpoczyna się budowa od podstaw nowego miasta. Dzisiaj miejscowość, gdzie znajdują się jego ruiny, nazywa się Amarna. Amarna – stolica starożytnego Egiptu na chwilę Prawdziwa starożytna nazwa nowej stolicy to Akhetaton, co oznacza „horyzont Atona”. Odkryto 16 steli granicznych, które wyznaczały teren miasta. Logistycznie Amarna znajduje się w połowie drogi wzdłuż Nilu z Memfis do Teb. Założone ok. 1347 r. p.n.e, Akhetaton istniało zaledwie 15–20 lat. Następcy Akhenatona wrócili do dawnych wierzeń i cofnęli wszystkie jego rewolucyjne reformy. W tym krótkim czasie miasto osiągnęło wielkość 290 km kwadratowych i było zamieszkałe szacunkowo przez 50 tys. mieszkańców. Niestety, współczesna infrastruktura zakrywa pozostały obszar starożytnego miasta. Szacuje się, że cała zabudowana powierzchnia Akhetaton mogła sięgać aż 1200 ha. Dla porównania, Rzym w granicach najdalszych Murów Aureliana miał 1400 ha zabudowy. Na tym obszarze zdołano wybudować w krótkim wiele monumentalnych założeń. Wśród nich były co najmniej trzy królewskie pałace i dwie świątynie Atona. Zabudowa urbanistyczna mieściła się właściwie na wschodnim brzegu Nilu. Na zachodzie ulokowano natomiast duże zaplecze rolnicze. Akhetaton dzieliło się na kilka wyróżniających się dzielnic: Miasto Centralne, Główne Miasto, Południowe Przedmieścia, Północny Pałac, Północne Przedmieścia. Największe budowle i założenia Akhetaton Miasto Centralne było sercem stolicy. To jedyna dzielnica dobrze rozplanowana urbanistycznie. Mieścił się tam monumentalny pałac królewski z wielkim dziedzińcem, gdzie prawdopodobnie zbierali się poddani przed obliczem faraona. Oprócz tego znajdowała się tam tzw. Mała Świątynia Atona, „Dom Króla”, budynki administracji, „policji” czy też magazyny żywności. Na północy tej części miasta znajdowała się gigantyczna Wielka Świątynia Atona. Na tym wielkoobszarowym terenie w centralnej części ulokowano budowle świątynne. Wokół były one otoczone niezliczonymi stołami ofiarnymi. Szacunki są różne. Zazwyczaj podaje się, że było ich około tysiąca. Północne Miasto leży dość daleko od właściwego miasta. Niektórzy przyjmują, że mogło ono funkcjonować niezależnie. Znajdował się tam jeden z pałaców królewskich, do którego przybijać mogły statki rzeczne. Królowa Hatszepsut – kim była najsłynniejsza faraonka? Królowa Hatszepsut zdobyła zaskakująco władzę w pokojowy sposób i panowała przez 21 lat. Ludzie ją kochali, choć nie było miejsca dla kobiety na męskim tronie. Jak starożytny Egipt ją ... Północny Pałac jest z kolei kolejnym pałacem. Został najlepiej przebadany ze wszystkich. Był odseparowany od pozostałych dzielnic Amarny. Być może to była główna rezydencja władcy. Znaleziono tam dużo materiału archeologicznego, w tym malowidła. Gdzie żyli zwykli mieszkańcy Amarny? Główne Miasto było przeznaczone dla „zwykłych mieszkańców” miasta. Panował tam chaos planistyczny. Ulice często były ślepe, a zabudowa gęstniała i się rozrastała. Widać tu ważną zależność. Bogatsze domy i wille były otoczone mniejszymi domkami. Archeolodzy przyjmują, że nie było wyraźnego podziału tylko na najbiedniejszych i najbogatszych. Oprócz tego, choć dzielnica się szybko rozrastała, nie była ona nigdy aż tak gęsta jak w np. w Tebach. Każdy dom, pomimo powtarzającego się wzoru, nigdy nie był też taki sam jak inne. Południowe Przedmieście jest słabo rozpoznane. Znajdowały się tam już większe domy. Prawdopodobnie mieszkali tu najbogatsi obywatele w swoich willach. Oprócz wymienionych wyżej dzielnic powstały jeszcze osiedla dla pracujących przy kamieniołomach czy nekropoliach robotników. Tzw. Wioska Robotników była zapleczem domowym tych osób. Jest bardzo wyjątkowa, ponieważ oprócz Miasta Centralnego tylko ona w całym mieście posiada rozplanowany układ domów. Los Akhetaton został przypieczętowany wraz z odejściem od „nowej wiary”. Kolejny faraon Tutankhaton szybko wrócił do starej tytulatury i przyjął imię Tutankhamon. Owa „chwilowa” stolica starożytnego Egiptu została wówczas opuszczona nakazem i rozebrana. Źródła: Amarna Project Stevens, Anna, 2016, Tell el-Amarna, [w:] Willeke Wendrich (ed.red.), UCLA Encyclopedia of Egyptology, Los Angeles Spence, Kate, 2010, Settlement Structure and Social Interactions at El-Amarna, [w:] Manfred Bietak; Ernst Czerny; Irene Forstner-Müller (red.), Cities and Urbanism in Ancient Egypt, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wiedeń, str. 289-298.
Budowniczowie piramid wcale nie byli niewolnikami. Jak żyli starożytni Egipcjanie?
Jak wyglądali i jak żyli starożytni Egipcjanie? Jak wyglądały ich domostwa? Jakie bóstwa otaczali czcią? Przyjrzyjmy się nieco bliżej jednej z najbardziej fascynujących cywilizacji starożytności.
W tym artykule: Kiedy żyli starożytni Egipcjanie? Jak wyglądali starożytni Egipcjanie? Jak mieszkali starożytni Egipcjanie? Wierzenia Egipcjan Życie w starożytnym Egipcie Dziedzictwo starożytnego Egiptu przez niemal 2 tys. lat pozostawało ukryte pod pustynnym piaskiem. Dzięki pracy archeologów, dziś dysponujemy wiedzą, która rozświetla mroki odległej przeszłości i pozwala odpowiedzieć na wiele intrygujących pytań. Zawdzięczamy im wynalezienie papirusu, który z dzisiejszej perspektywy stanowi kamień milowy w rozwoju cywilizacyjnym. Przypisuje się im jedne z najstarszych odkryć astronomicznych. Wynaleźli pierwszy zegar słoneczny, liczydło, wagę i studnię. Opracowali skuteczną metodę balsamowania zwłok. Osiągnięcia starożytnego Egiptu można mnożyć i mnożyć, ale dziś przyjrzymy się nie egipskim wynalazkom i odkryciom, a życiu mieszkańców tej niezwykłej pod każdym względem krainy. Kiedy żyli starożytni Egipcjanie? Mówiąc o starożytnych Egipcjanach, na myśli trzeba mieć cywilizację żyjącą równolegle z mezopotamską, która rozwinęła się w północno-wschodniej części Afryki, nad dolnym Nilem. W okresie predynastycznym, który trwał od VI do IV stulecia p.n.e. i poprzedzał powstanie państwa o scentralizowanej strukturze, na tym terenie istniało i rozwijało się wiele kultur. Ich przedstawiciele dotarli tam już pod koniec VII w. p.n.e., kiedy środowisko na ziemiach, które zamieszkiwali wcześniej zaczęło ulegać pustynnieniu. Sztuka starożytnego Egiptu - cenne rzeźby, malarstwo i architektura Sztuka starożytnego Egiptu należy do najbardziej charakterystycznych. Jak rozwijała się kultura i sztuka starożytnego Egiptu? Które skarby Nilu warto zobaczyć na własne oczy? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sztuka-starozytnego-egiptu-cenne-rzezby-malarstwo-i-architektura-fot-fiona-hanson-pa-images-via-getty-images-fa170c9.jpeg" width="938" height="563" alt="Sztuka starożytnego Egiptu - cenne rzeźby, malarstwo i architektura (fot. Fiona Hanson - PA Images via Getty Images)" title="Sztuka starożytnego Egiptu - cenne rzeźby, malarstwo i architektura (fot. Fiona Hanson - PA Images via Getty Images)" /> Ludność, która przybyła do doliny i delty Nilu rozpoczęła zagospodarowywanie tych terenów, prowadząc gospodarkę rolniczo-hodowlaną. Z czasem zaczęła rozwijać się wytwórczość kamieniarska i garncarska, a sami osadnicy nawiązali kontakty handlowe z mieszkańcami pobliskich terenów. Ludy zasiedlające te ziemie zaczęli tworzyć dwa główne kręgi kulturowe: Górnego, który koncentrował się wokół doliny Nilu, i Dolnego Egiptu, skoncentrowanego wokół delty Nilu. Około 2850 roku p.n.e. nastąpiło zjednoczenie obu państw. Dokonał tego Menes, władca Górnego Egiptu. To wydarzenie należy uznać za faktyczny początek istnienia cywilizacji starożytnego Egiptu. Z historycznego punktu widzenia, dzieje państwowości egipskiej należy dzielić na trzy okresy: Starego, Średniego i Nowego Państwa. Przedzielały je trzy okresy dezintegracji, nazywane Okresami Przejściowymi (Pierwszy, Drugi i Trzeci). W I stuleciu p.n.e. nastał okres schyłkowy. To czas dominacji asyryjskiej i perskiej. Gdy Aleksander Macedoński dokonywał swoich wielkich podbojów, w dziejach Egiptu nastał okres hellenistyczny. Upadek państwowości starożytnego Egiptu rozpoczął się w 31 r. p.n.e., kiedy wojska Oktawiana Augusta wkroczyły do kraju. W 30 r. p.n.e. Egipt był już rzymską kolonią. Jak wyglądali starożytni Egipcjanie? Opisując wygląd starożytnych Egipcjan, należy podkreślić, że dawny lud zamieszkujący krainę nad Nilem tylko w niewielkim stopniu przypominali współczesnych Egipcjan. W 2017 roku naukowcy z Parabon NanoLabs zbadali DNA pobrane z męskich zwłok znalezionych w mieście Abusir el-Meleq, pochowanych między 1380 rokiem p.n.e. a 425 rokiem n.e. Kamień z Rosetty. Jego odkrycie miało ogromne znaczenie dla poznania kultury starożytnego Egiptu Odczytanie egipskich hieroglifów przez setki lat było niemożliwe. Zmienił to dopiero kamień z Rosetty. Jaka była historia jego odkrycia? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kamien-z-rosetty-jego-odkrycie-mialo-ogromne-znaczenie-dla-poznania-kultury-starozytnego-egiptu-fot-david-cliff-sopa-images-lightrocket-via-getty-images-d21a482.jpg" width="938" height="621" alt="Kamień z Rosetty. Jego odkrycie miało ogromne znaczenie dla poznania kultury starożytnego Egiptu (fot. David Cliff/SOPA Images/LightRocket via Getty Images)" title="Kamień z Rosetty. Jego odkrycie miało ogromne znaczenie dla poznania kultury starożytnego Egiptu (fot. David Cliff/SOPA Images/LightRocket via Getty Images)" /> Wykorzystując technikę kryminalistycznego fenotypowania DNA (która na podstawie analizy materiału genetycznego umożliwia określenie rysów twarzy i innych kluczowych cech wyglądu), badacze zdołali ustalić, że mężczyźni mieli cechy bliskowschodnie lub typowe dla mieszkańców rejonu Morza Śródziemnego. Czyli jasnobrązową skórę, oczy i włosy ciemnej barwy. Zwyczaj zdobienia ciała był powszechnie praktykowany przez przedstawicieli wielu starożytnych cywilizacji. Egipcjanie ozdabiali swoje twarze makijażem. Warto podkreślić, że praktyka ta była powszechna nie tylko wśród kobiet, ale także w gronie mężczyzn i dzieci. Makijaż początkowo pełnił funkcję typowo praktyczną – chronił twarz przed oddziaływaniem promieniowania słonecznego. Z czasem zyskał wymiar religijny. Egipcjanie nie znali cukru, a słodycze wyrabiali z owoców. Przeciętni mieszkańcy kraju zjadali dwa posiłki dziennie. Żywili się głównie rybami, drobiem, warzywami i owocami. Pili przede wszystkim wodę i mleko (choć znali już bardziej kaloryczne napitki, jak wino i piwo). Nie jest więc specjalnie zaskakujące, że przedstawiciele niższych warstw społecznych byli najczęściej szczupli. Elity mogły pozwolić sobie na cztery posiłki dziennie, składające się z bardziej kalorycznych dań, a na ich stoły często trafiało jęczmienne piwo. Można zatem przypuszczać, że ich sylwetka była bardziej masywna. Należy jednak podkreślić, że w starożytnym Egipcie najbardziej pożądana była smukła, wysportowana sylwetka. Potwierdzają to świątynne reliefy, które niemal nie przedstawiają osób otyłych. Jak mieszkali starożytni Egipcjanie? Skoro mowa o zwykłych Egipcjanach i elitach starożytnej krainy, należy wspomnieć, że podobnie jak we współczesnym świecie, w egipskim społeczeństwie podziały społeczne były wyraźnie zarysowane. Domy zwykłych mieszkańców krainy nad Nilem wyraźnie różniły się od willi, w których mieszkały elity. Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych Zabytki Egiptu należą do najcenniejszych artefaktów antycznej historii. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Poniżej wymieniamy najciekawsze zabytki Egiptu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zabytki-egiptu-najwazniejsze-obiekty-i-miejsca-zachowane-z-czasow-starozytnych-fot-visions-of-america-universal-images-group-via-getty-images-9d65412.jpeg" width="938" height="626" alt="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" title="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" /> Większość Egipcjan mieszkała w prostych domach wybudowanych na planie prostokąta lub kwadratu. Budulcem była cegła mułowa, a glinę potrzebną do jej wytworzenia wydobywano z Nilu. Pokrycie dachowe robiono z gałęzi drzew. Takie budynki miały powierzchnię ok. 40 metrów kwadratowych i najczęściej dzielono je na cztery pomieszczenia. Pierwsza izba, która witała gości, była najbardziej wystawna. Takie pomieszczenie zwykle zdobiła przynajmniej jedna kolumna, a w bogatszych domach – dwie kolumny. Jako najdroższe, najbardziej pożądane były kamienne podpory. Nie każdy mógł sobie na nie pozwolić. Większość Egipcjan zdobiła swoje domostwa drewnianymi kolumnami, które malowali w taki sposób, by przypominały granitowe. Centralnym punktem egipskiego domu był pokój rodzinny, który służył domownikom zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy. W środkowej części pomieszczenia ustawiano dużą platformę, umożliwiającą siedzenie i spanie. Funkcja izby za pokojem rodzinnym była dostosowywana do potrzeb mieszkańców. Zazwyczaj była traktowana jako miejsce pracy lub magazyn. Ostatnim i jednocześnie najważniejszym pomieszczeniem w egipskim domu była kuchnia. Ta część zabudowy nie była zadaszona. Warto wspomnieć, że mieszkające w egipskich domach wielopokoleniowe rodziny dzieliły swoje cztery kąty ze zwierzętami, zarówno domowymi (kot odstraszał gryzonie, a pies strzegł domostwa i/lub pomagał w polowaniach), jak i gospodarczymi. Egipskie elity miały do dyspozycji znacznie większą przestrzeń życiową. Ich wille składały się nawet z kilkudziesięciu pomieszczeń, w których poza rodziną mieszkała także służba. Taki dom był otoczony ogrodem warzywnym, w którym znajdował się też niewielki zbiornik wodny, przeznaczony do hodowli ryb. Wierzenia Egipcjan Religia odgrywała niezwykle istotną rolę w starożytnym Egipcie. Ich wiara miała charakter politeistyczny, co oznacza, że czcili wielu bogów. Każdy ośrodek administracyjny miał swoje bóstwo. Zdaniem badaczy, w religii starożytnych Egipcjan występowało ponad 800 różnych bóstw. Mieszkańcy krainy nad Nilem wyobrażali sobie bogów jako ludzi z głową zwierzęcia. Jednocześnie wyznawali też wiarę w półbogów, jednak tym istotom nie stawiali świątyń. Sarkofag egipski. Jak starożytni Egipcjanie chowali swoich zmarłych? Sztuka pogrzebowa starożytnego Egiptu do dziś budzi zachwyt. Jej symbolem jest m.in. bogato zdobiony sarkofag egipski. Jak powstawały te antyczne trumny? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sarkofag-egipski-jak-starozytni-egipcjanie-chowali-swoich-zmarlych-fot-ibrahim-ezzat-nurphoto-via-getty-images-482c2d5.jpeg" width="938" height="626" alt="Sarkofag egipski. Jak starożytni Egipcjanie chowali swoich zmarłych? (fot. Ibrahim Ezzat/NurPhoto via Getty Images)" title="Sarkofag egipski. Jak starożytni Egipcjanie chowali swoich zmarłych? (fot. Ibrahim Ezzat/NurPhoto via Getty Images)" /> Szczególne miejsce w wierzeniach starożytnego Egiptu zajmowało przekonanie o życiu po śmierci. Egipcjanie wierzyli, że zmarli wracają do życia. To dlatego zmarli byli balsamowani i grzebani ze szczególnym namaszczeniem, często z bogatym depozytem. O ile religie starożytnego Egiptu nakazywały czcić wiele bóstw, to kilku bogów zajmowało w wierzeniach szczególnie wysoką pozycję, jak choćby Re, Ozyrys, Thot, Anubis czy Horus. Z religią były związane też symbole egipskie. Życie w starożytnym Egipcie Jak żyli starożytni Egipcjanie? Można powiedzieć, że ich codzienność była usystematyzowana i podlegała określonym prawom. W starożytnym Egipcie nie znano systemu monetarnego, więc wynagrodzeniem za pracę były określone dobra. W niektórych osadach osoby pracujące otrzymywały dom i wyżywienie. Ci, którzy stawiali na większą niezależność, hodowali zwierzęta. Wbrew utrwalanemu przez lata poglądowi, niewolnictwo nie było podstawą egipskiej gospodarki. Oczywiście władcy korzystali z pracy przymusowych robotników, ale ci najczęściej byli jeńcami wojennymi. Egipcjanie wcielani do tych struktur musieli „zasłużyć sobie na to” ciężkim przestępstwem. Niewolnicy wcale nie byli traktowani w barbarzyński sposób. Przykładem niech będą budowniczowie piramid, dla których organizowano stanowiska pierwszej pomocy. Mieli do dyspozycji punkty żywienia, mogli też korzystać ze szpitali, więc nie można stwierdzić, że ich los był trudniejszy niż przeciętnego Egipcjanina, wykonującego ciężką pracę. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kamień z Rosetty. Jego odkrycie miało ogromne znaczenie dla poznania kultury starożytnego Egiptu
Odczytanie egipskich hieroglifów przez setki lat było niemożliwe. Zmienił to dopiero kamień z Rosetty. Jaka była historia jego odkrycia?
W tym artykule: Jak powstało egipskie pismo Odkrycie kamienia z Rosetty Znaczenie kamienia z Rosetty Czy Arabowie odczytali hieroglify przed Europejczykami? Kto niszczył zabytki Egiptu Badacze kultury starożytnego Egiptu długo nie mogli jej zrozumieć. Nie potrafili bowiem odczytać hieroglifów. Udało się to dopiero dzięki kamieniowi z Rosetty. Jego rozszyfrowanie pomogło też lepiej poznać symbole egipskie. Artefakt znajduje się obecnie w Muzeum Brytyjskim w Londynie. Od lat Egipt czyni starania, by powrócił nad Nil. W lipcu 2024 roku słynny egiptolog dr Zahi Hawass zapowiedział, że na jesieni ruszy kampania mająca na celu reptriację ważnych zabytków egipskich znajdujących się poza Egiptem, w tym właśnie Kamienia z Rosetty. Jak powstało egipskie pismo Najstarsze hieroglify egipskie były rysunkami. Ręka oznaczała rękę, krąg – słońce, falista linia – wodę itp. Niekiedy ten sam znak w zależności od kontekstu miał różne znaczenia. Jednak wiele przedmiotów trudno było jednak przedstawić w zrozumiały sposób za pomocą rysunku. W efekcie hieroglify z rysunków zmieniły się w ideogramy, odpowiadające sylabom. Ich odczytywanie przypomina rozwiązywanie rebusów. Z czasem pismo jeszcze bardziej uproszczono i już nie tylko sylaby, ale 24 najważniejsze głoski zaczęto przedstawiać ujednoliconymi znakami. Takie hieroglify stanowiły niemal odpowiednik naszych liter. Zamiana bardzo ułatwiła pracę dawnym skrybom, ale niezwykle utrudniła odczytanie ich dzieł. Odkrycie kamienia z Rosetty Odkrycie kamienia z Rosetty miało miejsce 15 lipca 1799 r. Stało się to w czasie wyprawy Napoleona do Egiptu. Kamień znaleziono w egipskim porcie Rosette. Stanowił element starego muru twierdzy, remontowanego przez żołnierzy francuskich. Znalezisko przewieziono do Kairu. Potem zostało przejęte przez Brytyjczyków i wywiezione do Londynu. Tłumacz hieroglifów od Google. Fabricius nauczy cię pisać i czytać starożytne znaki Nowe narzędzie o nazwie Fabricius wykorzystuje uczenie maszynowe, aby szybko i jak najwierniej dekodować starożytne hieroglify. Wystarczy wczytać plik z obrazem, aby program podał tłumaczenie... Kamień z Rosetty to kamienna płyta o wysokości 114,4 cm, szerokości 72,3 cm i grubości 27,9 cm oraz wadze 762 kg. Zawiera ten sam tekst wyryty w trzech wersjach – greckiej, demotycznej (pismem uproszczonym) i hieroglifami. Na kamieniu z Rosetty zapisano dekret kapłanów z Memfis o boskim kulcie faraona Ptolomeusza V. Faraon ten po wstąpieniu na tron ogłosił amnestię, obniżył podatki i podniósł dochody kapłanów. Muzeum Brytyjskie w Londynie jest miejscem, gdzie dziś można zobaczyć kamień z Rosetty. Ta placówka to jedna z najczęściej odwiedzanych atrakcji Anglii. Znaczenie kamienia z Rosetty Kamień z Rosetty umożliwił odczytanie egipskiego pisma. Ostatecznie całościowego odszyfrowania hieroglifów dokonał Francuz Jean-François Champollion w 1822 r. O rok szybciej od równolegle zajmującego się tematem Anglika Thomasa Younga. Z odczytaniem wersji greckiej nie było problemów, więc po odkryciu zasad egipskiego zapisu zadanie nie wydawało się trudne. Jednak Champollion rozwiązywał je aż przez 13 lat. Dlaczego tak długo? Bo ani w hieroglifach, ani w piśmie demotycznym Egipcjanie nie zaznaczali samogłosek (każde słowo mogło więc mieć mnóstwo znaczeń), znaków przestankowych i odstępów między wyrazami. Pisali zaś w kolumnach od góry w dół lub wersach z prawej do lewej albo z lewej do prawej. Odkodowanie hieroglifów egipskich oraz późniejsze znaleziska archeologiczne miały, jak się okazało, znaczący wkład w poszukiwanie źródeł pochodzenia alfabetu. Nie bez przyczyny mówi się, że pismo jest największym wynalazkiem ludzkości. Europejczycy, Amerykanie i wielu innych mieszkańców współczesnego świata dzisiaj używa w życiu codziennym zapisu, którego korzenie ocierają się o hieroglify egipskie. Rosetta milczy. Koniec wieści z komety? Lądownik Philae przestał wysyłać sygnały z komety 67P/Churyumov-Gerasimenko. Naukowcy z Europejskiej Agencji Kosmicznej obawiają się, że mógł zmienić położenie. Na cześć kamienia z Rosetty nazwano misję Rosetta. Było to to pierwsze w dziejach ludzkości lądowanie sondy na komecie. Tak jak kamień z Rosetty umożliwił odczytanie starożytnych hieroglifów, tak badanie komety miało wyjaśnić tajemnice przeszłości Układu Słonecznego. W przygotowaniu tej przełomowej misji brali udział Polacy. Czy Arabowie odczytali hieroglify przed Europejczykami? Według podręczników kod hieroglifów złamał Champollion w 1822 r. Jednak w roku 2005 egiptolog Okasha El Daly w publikacji „Egiptologia: Zapomniane millenium” stwierdził, że należy odebrać Francuzowi palmę pierwszeństwa. Hieroglify miał odczytać już w X w. arabski uczony Abu Bakr ibn Wahszijja. W dokumencie BBC „Science and Islam” prowadzący, nadinterpretując wnioski El Daly’ego, stwierdził wręcz, że średniowieczni uczeni arabscy spokojnie tłumaczyli teksty hieroglificzne. Recenzenci publikacji El Daly’ego ostudzili taki entuzjazm. Ibn Wahszijja domyślił się prawidłowego znaczenia około 10 znaków hieroglificznych, a jego „tłumaczenia” były dosyć fantastyczne. To za mało, by móc właściwie przeczytać jakikolwiek tekst. Kto niszczył zabytki Egiptu Rządzący Egiptem władcy islamscy mieli dosyć niechlubny wkład w historię starożytnych skarbów. Wiele zabytków zniszczono jako pozostałości po pogaństwie. Okładzina pokrywająca piramidy została w większości zdarta i wykorzystana do budowy m.in. kairskich meczetów. Ciekawostki o Egipcie. Co skrywa kraj w cieniu piramid? Egipt to jedno z najbardziej znanych państw na świecie. Jest to kraj wielu kontrastów, na pustyniach budują się nowe miasta, kurorty pękają od ilości turystów, a połowa mieszkańców mies... Kalif Al-Mamun próbował się włamać w 832 r. do Wielkiej Piramidy, szukając ukrytych w niej legendarnych skarbów. Jego ekipie udało się dostać do wewnętrznych pomieszczeń konstrukcji, ale nic nie znalazł. Sułtan Al-Aziz Usman (XII w.), syn słynnego Saladyna, wpadł nawet na pomysł zniszczenia całego kompleksu w Gizie. Uznał jednak to zadanie za niewykonalne, choć ślady jego niszczycielskiej działalności są do dziś widoczne na piramidzie Menkaure. Źródło: archiwum NG Artykuł aktualizowany 11 lipca 2024 r.
Jak powstał Wielki Sfinks? Egipt słynie z tej rzeźby, ale jej historia jest niejasna i burzliwa
Ogromny lew z głową faraona. A może Izydy albo Anubisa? Nie jest do końca jasne, kogo przedstawia Wielki Sfinks. Egipt i jego historia kryją jeszcze wiele tajemnic.
W tym artykule: Jak wygląda Sfinks w Egipcie? Egipski Sfinks był zasypany piaskiem Jaką głowę miał pierwotnie Sfinks? Labirynt pod Sfinksem? Wielki Sfinks znajdujący się w Gizie to jeden z najbardziej znanych zabytków Egiptu. Ma aż 72 m długości i 20 m wysokości, co czyni go jednym z największych starożytnych posągów. Powstał prawdopodobnie około 2550 r. p.n.e. Od 1979 roku figuruje na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Jak wygląda Sfinks w Egipcie? Jest to wykuty w ostańcu skalnym ogromny lew – przedstawienie boga Harmachisa („Horusa na horyzoncie”). Ma głowę faraona – najprawdopodobniej Chefrena. Jednak twarz Sfinksa jest okaleczona, pozbawiona nosa i brody. Według popularnego mitu to żołnierze Napoleona mieli z niej uczynić tarczę strzelniczą. Jednak zachowane rysunki pokazują, że posąg utracił nos dużo wcześniej. Egipski historyk al-Makrizi (żyjący na przełomie XIV i XV w.) podaje, że za ten akt wandalizmu odpowiedzialny był islamski fanatyk Muhammad Sa’im al-Dahr. Wpadł we wściekłość, gdy w 1378 r. dowiedział się, że miejscowi chłopi składają Sfinksowi ofiary, prosząc go o obfite plony. Lecz te ubytki urody rzeźby stały się pożywką dla dziwnych interpretacji. Francuski rysownik Dominique Vivant Denon (XVIII–XIX w.) opisał twarz sfinksa jako negroidalną. To podchwycili już współcześnie zwolennicy teorii „czarnej” genezy cywilizacji (np. Cheikh Anta Diop). Odnaleziono 2 olbrzymie sfinksy w starożytnej egipskiej świątyni "milionów lat" Archeolodzy znaleźli dwa wapienne posągi z wizerunkiem faraona Amenhotepa III. Figury przypominają sfinksy i mają ok. 8 metrów długości. Natomiast Johannes Helferich w XVI w. przedstawił Sfinksa jako kobietę z wydatnym biustem. Uznał monument za wizerunek bogini Izydy – choć nie mógł widzieć dolnej części posągu zasypanej przez stulecia piaskiem. Egipski Sfinks był zasypany piaskiem Wielki Sfinks w Gizie był wielokrotnie w swej historii zasypywany przez pustynne piaski. Po raz pierwszy odkopał go na przełomie XV i XIV w. p.n.e. (czyli ponad tysiąc lat po wzniesieniu!) przyszły faraon Totmes IV. Nie zrobił tego jednak z miłości do zabytków. Miał sen, że jeśli odkopie Sfinksa z piasku, ten pomoże mu zdobyć tron, na którym teoretycznie miał zasiąść starszy brat Totmesa. I rzeczywiście – jak relacjonuje stela z epoki, umieszczona między łapami monumentu – stało się zgodnie z proroczym snem. Wielki Sfinks został odkopany, następca tronu przedwcześnie zmarł, a zamiast niego Totmes został królem Egiptu. Egipcjanie uważali marzenia senne za zjawisko nadprzyrodzone. Widzieli w nich zarówno odbicie swoich przeżyć, jak i zapowiedź tego, co ich spotka (do dziś popularne są tzw. senniki egipskie). Niezależnie od tego, czy Totmes IV faktycznie miał proroczy sen, czy tylko go sobie wymyślił post factum, w czasach rzymskich bardzo jeszcze dbano o Sfinksa w Gizie. Potem, przez kilkanaście stuleci, znów pokrywały go piaski pustyni. Doszło do tego, że sterczała z nich tylko głowa monumentu. Wreszcie w 1816 r. odkopał Wielkiego Sfinksa włoski awanturnik i pionier archeologii kapitan Giovanni Caviglia. Faraonem nie został, ale zdobył wielką sławę. Odkrył m.in. fragment brody Sfinksa i eksplorował piramidę Cheopsa. Jaką głowę miał pierwotnie Sfinks? Po odkopaniu całego Sfinksa na początku XX wieku uwagę różnych autorów zwrócił fakt, że głowa jest nieproporcjonalnie mała w stosunku do reszty ciała. Otworzyło to pole do kolejnych spekulacji, że obecny jej kształt nie jest oryginalny. Amerykański autor Robert Temple zasugerował, że pierwotnie posąg miał głowę szakala i przedstawiał boga Anubisa. Egiptolodzy odnoszą się do tego sceptycznie – wykucie długiego psiego pyska w wapieniu jest technicznie trudne. Grobowiec Tutanchamona. Gdzie jest, jak go odkryto, jakie krył tajemnice? Czy istniała klątwa Tutenchamona? To zaledwie jeden z kilku niesplądrowanych grobowców faraonów egipskich. Zawierał nietkniętą mumię i liczne skarby. Poznajcie historię i tajemnice otaczające grobowiec Tutanchamona, okreś... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/grobowiec-tutanchamona-gdzie-jest-jak-go-odkryto-jakie-kryl-tajemnice-czy-istniala-klatwa-tutenchamona-fot-editorfrommars-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-8f1806e.jpeg" width="933" height="700" alt="Grobowiec Tutanchamona. Gdzie jest, jak go odkryto, jakie krył tajemnice? Czy istniała klątwa Tutenchamona? (fot. Editorfrommars, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Grobowiec Tutanchamona. Gdzie jest, jak go odkryto, jakie krył tajemnice? Czy istniała klątwa Tutenchamona? (fot. Editorfrommars, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> Mimo to Graham Hancock i Robert Bauval posunęli się jeszcze dalej. Uważali nie tylko, że Sfinks pierwotnie miał głowę lwa, ale i był dużo starszy niż się powszechnie sądzi. Ich zdaniem miał zostać wykuty około 10,5 tys. lat p.n.e.! Propozycja postarzenia Sfinksa nie jest nowa, ponieważ już średniowieczni autorzy arabscy sądzili, że monument powstał przed potopem. Hancock i Bauval uzyskali jednak – jak się wydawało – naukowe potwierdzenie swojej hipotezy. W 1991 r. geolog Robert M. Schoch stwierdził bowiem, że Sfinks erodował od intensywnego deszczu, a okres ostatnich wielkich opadów w Egipcie przypadał na VI–IV tysiąclecie p.n.e. Jednak egiptolodzy podkreślają, że nie da się „wyciąć” Sfinksa z całego kontekstu archeologicznego, którego jest częścią, datowanego jednoznacznie na IV dynastię (między 2650 a 2450 r. p.n.e.). Do dyskusji włączyli się także inni geolodzy. Wskazali, że erozję mogła spowodować zawarta w piasku sól – jej krystalizacja rozsadza skałę, tworząc charakterystyczne ślady, które można odnaleźć na całym płaskowyżu Giza. Klimatolodzy zasugerowali zaś, że zmiany klimatyczne mogły nastąpić później, niż dotąd sądzono i że jeszcze w okresie Starego Państwa (2675–2170 r. p.n.e.) pogoda mogła być bardziej wilgotna i deszczowa. Nawet więc przyjęcie, że za część śladów erozji odpowiadała woda, nie oznacza, że Sfinks jest starszy niż sądziliśmy i podręczniki historii trzeba pisać od nowa. Labirynt pod Sfinksem? Ze Sfinksem wiąże się też zagadka starożytnego egipskiego labiryntu. „Leży nieco powyżej Jeziora Mojrisa [Moeris] – opisywał grecki historyk Herodot w V w. p.n.e. – Były wprawdzie i piramidy wyższe ponad wszelki opis (…), ale oczywiście labirynt nawet piramidy prześcignął”. Ta enigmatyczna budowla miała znajdować się w oazie Fajum i zawierać aż trzy tysiące pomieszczeń. Tajemnice ukryte w piramidzie Cheopsa Pozostaje w cieniu Wielkiej Piramidy. A przecież piramida Chefrena, syna Cheopsa, wydaje się wyższa! W ślad za Herodotem także inni autorzy greccy i rzymscy aż do I w. n.e. włącznie podawali podobne opisy owego labiryntu – nie wiedząc zresztą, czym dokładnie jest: świątynią, skarbcem czy kompleksem grobowym władców? A może cmentarzyskiem świętych krokodyli? Wszak pobliskie Krokodilopolis było centrum hodowli i kultu właśnie tych zwierząt. Zaginionego wielkiego labiryntu szukano m.in. pod Sfinksem. Okazało się, że faktycznie coś się pod nim znajduje: naturalne jaskinie. Jak twierdzą egipscy naukowcy, nic ciekawego jednak w nich nie znaleziono. Źródło: archiwum NG.
Biblioteka Aleksandryjska. Jak powstał największy księgozbiór starożytności i kto go zniszczył?
To najważniejsza biblioteka świata starożytnego. Biblioteka Aleksandryjska została założona przez króla Egiptu, Ptolemeusza I. Była to pierwsza na świecie i największa w starożytności biblioteka.
W tym artykule: Jak powstała Biblioteka Aleksandryjska? Biblioteka Aleksandryjska miała dwie części Kto kierował biblioteką? Znany obiekt Aleksandrii to Musejon Kto zniszczył Bibliotekę Aleksandryjską? Biblioteka Aleksandryjska dziś Aleksandria została nazwana na cześć swego twórcy i władcy. To Aleksander Macedoński w latach 332–323 p.n.e. położył podwaliny pod kosmopolityczną, bogatą i nieomal nieśmiertelną metropolię. W starożytności nazwano ją „Aleksandrią przy Egipcie”, by podkreślić jej odrębność w stosunku do reszty Egiptu. Aleksander sam ustalił zarys granic miasta oraz zdecydował o rozmieszczeniu poszczególnych budowli, takich jak agora, świątynie bóstw greckich itp. Wódz był też autorem podziału Aleksandrii na pięć dzielnic. Jednak Macedończyk nie miał związku ze słynną Biblioteką Aleksandryjską. Jak powstała Biblioteka Aleksandryjska? Prawdopodobnym budowniczym słynnej książnicy był Ptolemeusz I Soter. To jeden z generałów Aleksandra Wielkiego, założyciel dynastii Ptolemeuszy i władca Egiptu w latach 323–283 p.n.e. Aleksandria była wówczas stolicą kraju. Egipt: odkryto mumię ze złotym językiem Archeolodzy pracujący na terenie świątyni Tabosiris Magna w zachodniej Aleksandrii w Egipcie odkryli pochowaną 2000 lat temu mumię z językiem wykonanym ze złota. Ptolemeusz podjął decyzję o wybudowaniu w Aleksandrii instytutu naukowego (Muzeum Aleksandryjskie). W jego skład wchodziła także biblioteka, która była wizytówką starożytnej Aleksandrii. Mieściła się w Dzielnicy Królewskiej. Jednak dokładna lokalizacja Biblioteki Aleksandryjskiej nie jest pewna. Biblioteka Aleksandryjska miała dwie części Biblioteka była podzielona na dwie osobne placówki. Główny zbiór mieścił się na terenie pałacu królewskiego w Bruchejonie. Korzystać z niego mogli przede wszystkim uczeni. Byli wśród nich m.in. Archimedes, Heron i Euklides. Druga część biblioteki była dostępna publicznie i znajdowała się w świątyni Serapisa, czyli tzw. Serapejonie. Korzystali z niej mieszkańcy miasta. Podstawę zbiorów bibliotecznych stanowić miała biblioteka Arystotelesa, zakupiona przez Ptolemeusza. Podobno wszystkie statki, odwiedzające aleksandryjski port, musiały oddać swoje zwoje, które trafiały do biblioteki, a w zamian otrzymały kopie. Na tej samej zasadzie każdy, kto wjeżdżał do Aleksandrii z jakąś księgą, musiał ją zostawić w depozycie biblioteki. Mógł ją odebrać dopiero po jej skopiowaniu. Dzięki temu zbiory szybko rosły. Biblioteka Aleksandryjska zawierała w pierwszych stuleciach działalności ok. 200 tysięcy rękopisów. Ponad stu uczonych zajmowało się badaniem tych zbiorów, a młodzi ludzie byli przez nich zapraszani, by poznawać tajniki wiedzy. Najsławniejsza książnica starożytności pod koniec panowania Ptolemeuszy liczyła ponoć 700 tys. zwojów. Według Strabona była to budowla otoczona portykiem, mieszcząca salę z ławami. Zwoje papirusowe przechowywano zapewne w skrzyniach. Kto kierował biblioteką? Biblioteka była kierowana przez zarządcę, który był też wychowawcą następcy tronu. Funkcję tę pełnili: Zenodot z Efezu, Eratostenes, Arystofanes z Bizancjum, Arystarch z Samotraki. Przy bibliotece pracował zespół kopistów, którzy przepisywali teksty i prowadzili katalog biblioteczny. Dużą rolę w tym procesie odegrał twórca pierwszej historii literatury – Kallimach z Cyreny. To twórca pierwszego katalogu rzeczowego Biblioteki Aleksandryjskiej. Znany obiekt Aleksandrii to Musejon Ptolemeusz kazał wznieść świątynię muz, czyli Musejon. „Musejon stanowi część pałacu; zawiera miejsce z siedzeniami do odbywania zebrań i wielką salę, gdzie uczeni – członkowie Musejonu spożywają wspólne posiłki” – pisał Strabon. Znaleziono katalog gwiazd Hipparchosa. To najstarsza mapa nocnego nieba w historii Katalog gwiazd Hipparchosa to najstarsza na świecie mapa nocnego nieba. Grecki astronom wieki temu obliczył współrzędne gwiazd. Niektórzy przypsują jego dorobek innemu uczonemu. W czasach ptolemejskich tworzyli tu literaci, lekarze, architekci, matematycy, by wymienić Kallimacha, Teokryta, Euklidesa czy Archimedesa. Członkom Musejonu zagwarantowano wyżywienie, pensje płacono z królewskiego skarbca. Aleksandria dawała im szanse rozwoju i zgłębiania tajników wiedzy. Powstały też ogrody (botaniczny i zoologiczny), obserwatorium astronomiczne i pracownie chirurgiczne, gdzie dokonywano sekcji zwłok. Bujny rozkwit różnych dziedzin nauki był możliwy dzięki władcom występującym w roli opiekunów i sponsorów. Mecenat umacniał ich władzę. Powstała wówczas instytucja, która nie tylko przeżyła swoich inicjatorów. Przetrwała w nazewnictwie do naszych czasów – jako „muzeum”. Kto zniszczył Bibliotekę Aleksandryjską? Biblioteka przy pałacu została spalona podczas zdobywania miasta przez Cezara w 47 roku p.n.e. Spłonęło wtedy kilkaset tysięcy dzieł. W tym katalog biblioteczny, bez którego nie sposób odtworzyć listy znajdujących się tam prac. Marek Antoniusz, chcąc zadowolić Kleopatrę, częściowo zrekompensował straty. Kazał przewieźć do Aleksandrii 200 tys. woluminów ze zbiorów Biblioteki Pergamońskiej. W 273 roku Lucjusz Domicjusz Aurelian doszczętnie zniszczył pałacową bibliotekę. Do całkowitego zniszczenia biblioteki publicznej w Serapejonie doszło przypuszczalnie około 391 roku. Patriarcha Teofil Aleksandryjski otrzymał wówczas zezwolenie od cesarza Teodozjusza I na zniszczenie świątyń pogańskich. Serapejon został zburzony. Natomiast biblioteka nie istniała już z pewnością w 641 roku, kiedy to Aleksandria zdobyta została przez kalifa Omara. A to jemu właśnie tradycyjnie przypisywano ten bestialski czyn. Biblioteka Aleksandryjska stała się symbolem wiedzy i kultury, a także symbolem ulotności istnienia. Pojawiła się w filmach historycznych „Kleopatra” (1963) i „Agora” (2009). Biblioteka Aleksandryjska dziś Nowa Biblioteka Aleksandryjska została powołana do życia dzięki decyzji z 1974 r. Prace budowlane rozpoczęły się w 1995 roku i trwały 7 lat. Na budowę wydano łącznie ok. 220 mln dolarów. Została otwarta w 2002 r. niedaleko miejsca, gdzie stała jej poprzedniczka z czasów ptolemejskich. To centrum kulturalne Bibliotheca Alexandrina. Są tu m.in.: czytelnia dla niewidomych, dwie czytelnie dziecięce, ośrodki naukowo-badawcze, muzeum archeologiczne, galerie sztuki, planetarium, superkomputer. W magazynach znajduje się 1 milion 240 tys. woluminów i miejsce na kolejne 6 mln. Kolekcja książek zawiera pozycje zakazane w innych państwach Bliskiego Wschodu. To oaza wolnej myśli w regionie, gdzie ludziom kładzie się do głów, co powinni myśleć i czego się uczyć. Na terenie biblioteki organizowane są także wycieczki dla turystów. Źródło: archiwum NG.
Symbole egipskie i ich znaczenie – co zdobiło egipskie świątynie i obeliski?
Symbole egipskie towarzyszyły właściwie każdemu etapowi rozwoju cywilizacji nad Nilem. Jakie znamy symbole egipskie? Znaczenie najważniejszych z nich rozszyfrowujemy poniżej.
W tym artykule: Oko Horusa Symbol Hathor Ankh Skarabeusz Dżed Tyet Uroboros Nebu Pierścień Atlantów Symbole egipskie były odzwierciedleniem ówczesnych wierzeń, a każdy z nich pełnił określoną funkcję. Pojawiały się na ścianach świątyń, zdobiono nimi rytualne obeliski, noszono je w formie amuletów ochronnych. Egipskie symbole magiczne są ściśle związane ze starożytnymi wierzeniami i kulturą królestwa faraonów. W czasach przed Chrystusem zdobiły świątynie, a także inne ważne obiekty i obeliski wykorzystywane w rytualnych ceremoniach. Pełniły też funkcję magicznych atrybutów. Egipskie mumie przemówiły. Rozwikłano zagadkę śmierci sprzed 2600 lat Koniec stycznia obrodził ciekawymi wydarzeniami dla miłośników historii. Dzięki dociekliwym naukowcom dwie egipskie mumie przemówiły. Jedna dosłownie, własnym głosem poprzez model 3D jej ... Wcześniej amulety egipskie były wytwarzane z części zwierzęcych, głównie z pazurów i zębów. Wraz z rozwojem pisma ideograficznego, w kamieniach zaczęto rzeźbić symbole, które były też przenoszone na ściany, później także na papirusy. Wraz z rozwojem egipskiego rzemiosła, amulety były wykonywane z coraz szlachetniejszych kruszców, m.in. ze złota. Oko Horusa Nasze zestawienie otwiera jeden z najbardziej znanych egipskich symboli. Oko Horusa symbolizuje królewską moc, szczęście, zdrowie poświęcenie. Starożytni przypisywali mu właściwości lecznicze i ochronne. Jak głosi legenda, Horus - bóg nieba - miał stracić lewe oko w pojedynku z Setem - bogiem pustyni, ciemności i burz. Set miał je pokroić na kawałki. Jednak za sprawą magii zrosło się, a Horus odzyskał wzrok. W egipskiej mitologii, lewym okiem boga niebios jest Księżyc, a prawym - Słońce. Ta legenda ma wyjaśniać, dlaczego pierwsze z wymienionych ciał niebieskich świeci słabiej od drugiego. Jako amulet, oko Horusa miało odbijać złą energię i zazdrosne spojrzenia. Taki talizman miał też chronić noszącą go osobę przed urokiem. Oko miało też odwoływać się do wszechwiedzy i poszerzonej świadomości. Ciekawostka - w starożytnym Egipcie symbol ten był wykorzystywany w obliczeniach matematycznych. Takie zastosowanie wynikało z faktu, że każda część oka odpowiadała innemu ułamkowi. Symbol Hathor Kolejnym egipskim symbolem, który warto przybliżyć, jest charakterystyczna tarcza słoneczna otoczona rogami. To symbol Hathor - bogini płodności i opiekunki wszystkich zakochanych. Charakterystyczny znak ma symbolizować nakrycie głowy, które nosiła bogini. Choć wypada zaznaczyć, że według jednej z teorii, jest on ewolucją symbolu krowy - najcenniejszego zwierzęta gospodarskiego w starożytnym Egipcie. Symbol Hathor był typowo kobiecym amuletem. Swoim posiadaczkom, miał zapewnić płodność, rozbudzić ich piękno i zapewnić pożądanie ze strony mężczyzn. Ankh Kolejny symbol w naszym zestawieniu - ankh - jest tak samo rozpoznawalny, jak słynne oko Horusa. Słynny egipski krzyż charakteryzuje się zapętloną górną częścią. Taki kształt miał nawiązywać do kobiecego łona, więc ankh był traktowany jako jeden z symboli płodności, ale nie tylko. Był też symbolem życia i jednym z atrybutów potwierdzających boskość faraonów. Jako amulet, egipski krzyż miał zapewniać ochronę, zarówno w życiu ziemskim, jak i pozagrobowym. Egipcjanie wierzyli też, że sprowadza szczęście i zapewnia dostatek. Skarabeusz Kolejnym znanym symbolem starożytnego Egiptu jest skarabeusz. Występował powszechnie w egipskiej ikonografii i sztuce. Nic dziwnego, bo skarabeusz był czczony przez Egipcjan jako jedno ze świętych zwierząt. Tajemnicza egipska księga rytualna właśnie została przetłumaczona. Ma 1300 lat Naukowcy przetłumaczyli starożytną księgę, którą odnaleziono w Egipcie. Okazało się, że zawiera zaklęcia i egzorcyzmy. Używali jej wyznawcy Seta. Jako hieroglif, skarabeusz był wybijany jako jeden ze znaków królewskiej pieczęci i oznaczał ważne budynki administracji państwowej, a to dlatego, że znak ten był manifestacją boskiej siły i symbolizował dobre zmiany. Jako symbol ponownych narodzin, zdobił też komory grobowców. W egipskiej mitologii, pod postacią skarabeusza czczono boga Chepri. Jego imię można przetłumaczyć jako "ten, który się rozwija". Nazewnictwo to miało nawiązywać do zwyczajów owadów, które składały jaja w odchodach, w ten sposób zapewniając pożywienie swojemu świeżo wyklutemu potomstwu. Z odchodów wychodziły już w pełni rozwinięte osobniki, sprawiając wrażenie, że rozwinęły się z niczego. Podobnie jak skarabeusze toczą kulki uformowane z odchodów, Chepri toczył po nieboskłonie słoneczną tarczę. Dżed Symbol dżed przedstawia kolumnę lub filar z czterema poziomymi belkami w górnym fragmencie. Dla starożytnych, był to kręgosłup Ozyrysa - symbol stabilności i trwałości. Inna teoria wskazuje, że symbol dżed miał być drogowskazem dla duszy opuszczającej umarłe ciało - kładziono go na dnie sarkofagu, aby dusza mogła podnieść się i odbyć ostatnią podróż, prowadzącą wprost do zaświatów. Potęga egipskich hieroglifów Hieroglify egipskie nie służyły tylko do opisu świata. Ten starożytny rodzaj pisma kontrolował rzeczywistość, zarówno w świecie mitycznym, jak i społecznym. W jaki sposób hieroglify stw... Dżed był wykorzystywany w wielu ludowych obrzędach o charakterze religijnym, przede wszystkim w trakcie misteriów ozyryjskich. Od filaru wzięła się też nazwa miasta, będącego ośrodkiem kultu boga Ozyrysa - Dżedu. Tyet Uważny obserwator zauważy, że symbol tyet przypomina nieco znak ankh. Wypada podkreślić, że oba hieroglify nie są podobne wyłącznie pod względem wyglądu, ale także znaczenia. Tyet symbolizuje przepływ krwi menstruacyjnej z łona bogini i stanowi potwierdzenie jej magicznych mocy. Jest też interpretowany jako symbol życia i dobra. Symbol ten często zdobił komory grobowe. Występował też jako amulet, najczęściej rzeźbiony z czerwonego kamienia. Uroboros Kolejny znany symbol to egipski znak nieskończoności. Uroboros przedstawia węża (niektórzy interpretują to stworzenie jako smoka) pożerającego swój ogon. Istota ta tworzy krąg, co można zinterpretować jako symbol śmierci i odrodzenia. Świątynia Hatszepsut. Co warto wiedzieć o budowli postawionej na cześć władczyni Egiptu? Świątynia Hatszepsut to jedna z najbardziej imponujących budowli powstałych w starożytnym Egipcie. Dla historyków fascynująca jest nie tylko niezwykła fasada świątynie, ale także to, co ... Po raz pierwszy ten charakterystyczny motyw najprawdopodobniej został użyty w XIV wieku p.n.e. Odnaleziono go w grobowcu Tutanchamona, gdzie opisuje zjednoczenie dwóch bóstw: Ra i Ozyrysa. W tym tekście pożerające się węże stanowią metaforę boga Mehena, chroniącego Ra. Jako całość, tekst przedstawia początek i koniec czasu. Uroboros jest obecny także w innych egipskich źródłach. Symbolizuje w nich chaos otaczający idealnie uporządkowany świat. Nebu Nebu, czyli złoty kołnierz z obwisłymi końcami i siedmioma kolcami zwisającymi w jego środkowej części, to egipski symbol złota. Mieszkańcy kraju faraonów wierzyli, że złoto jest metalem niezniszczalnym, który został zesłany przez bogów. Znajdowało to odzwierciedlenie w ich religii - Ra, bóg słońca, był też nazywany imieniem "Góra Złota". Królewskie grobowce określano mianem "Domów Złota". W okresie Starego Państwa, faraonów nazywano "Złotym Horusem". Pierścień Atlantów Nasze zestawienie zamyka dość niejasny symbol. Sama jego nazwa - pierścień Atlantów - wskazuje, że był on atrybutem mitycznej cywilizacji zamieszkującej wyspę Atlantydę. Według legend cywilizacja Atlantów była najbardziej rozwiniętą ze wszystkich w starożytności. Żadne badania naukowe nigdy nie potwierdziły istnienia Atlantydy, jednak faktem jest, że ów pierścień znaleziono na terenie Egiptu. Ma to tłumaczyć inna legenda, według której część Atlantów, którzy przetrwali wielki kataklizm, miała znaleźć schronienie właśnie w kraju nad Nilem. Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych Zabytki Egiptu należą do najcenniejszych artefaktów antycznej historii. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Poniżej wymieniamy najciekawsze zabytki Egiptu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zabytki-egiptu-najwazniejsze-obiekty-i-miejsca-zachowane-z-czasow-starozytnych-fot-visions-of-america-universal-images-group-via-getty-images-9d65412.jpeg" width="938" height="626" alt="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" title="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" /> Pierścień Atlantów jest zdobiony prostymi figurami geometrycznymi, ułożonymi według określonego porządku. Kształty te mają nieść w sobie moc uzdrawiania, chronić przed wszelkim niebezpieczeństwem i odpierać złą energię. Mówimy tu zatem o typowym amulecie, w którym zaklęte są starożytne wierzenia. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Sztuka starożytnego Egiptu - cenne rzeźby, malarstwo i architektura
Sztuka starożytnego Egiptu należy do najbardziej charakterystycznych. Jak rozwijała się kultura i sztuka starożytnego Egiptu? Które skarby Nilu warto zobaczyć na własne oczy?
W tym artykule: Czym charakteryzowała się sztuka starożytnego Egiptu? Gęsi z Meidum Popiersie Nefertiti Wielki Sfinks Świątynia Hatszepsut w Deir el-Bahari Piramida Cheopsa Dzieła, które dziś możemy podziwiać w kraju nad Nilem i w licznych muzeach na całym świecie wzbudzają ogromny zachwyt, jednak wypada podkreślić, że w swoim czasie miały zupełnie inne przeznaczenie. W starożytnym Egipcie, rzeźby, malowidła i obiekty architektoniczne służyły przede wszystkim utrwalaniu obowiązującego porządku społecznego i oddawaniu czci bóstwom. Na rozwój sztuki egipskiej ogromny wpływ miało położenie geograficzne tego kraju. Nil zapewniał starożytnym Egipcjanom dostatek mułu - surowca do wytwarzania cegieł i drobnych figurek, a pustynne otoczenie obfitowało w różnego rodzaju minerały, kamienie i kruszce. Nie bez znaczenia była też religia, w której obowiązywało wielobóstwo, wiara w życie pozagrobowe i związany z tym obrządek mumifikacji zwłok, oraz panujący ustrój, w którym faraon stawiany był na równi z bogami. Czym charakteryzowała się sztuka starożytnego Egiptu? Na przestrzeni dziejów kraju nad Nilem, sztuka podlegała licznym zmianom. Jednak trzeba wyraźnie zaznaczyć, że mówimy tu jedynie o ewolucji, nie rewolucji. Kanon w sztuce starożytnego Egiptu cechuje się nieprzerwaną ciągłością, trwałością i jednolitością stosowanych form artystycznych prawie do końca okresu starożytnego. Na przestrzeni stuleci, w egipskich dziełach można dostrzec podobieństwo form architektonicznych (w kontekście organizacji bryły, płaszczyzny i przestrzeni) i utrwalanych postaci (pod względem mimiki, gestów i pozy). Korzenie egipskiej twórczości artystycznej sięgają okresu przeddynastycznego. Zaczęto wówczas wytwarzać kamienne wazy, głównie wykonywane z czarnego bazaltu, oraz malowaną ceramikę. Rozwijało się rzeźbiarstwo (ludowi rzemieślnicy tworzyli figurki ludzi i zwierząt) oraz malarstwo ścienne zdobione płaskorzeźbą, do którego wykorzystywano roztarte barwniki mineralne. Budynki (domy i kaplice) były wówczas budowane z gliny i trzciny. Słynny sztylet Tutanchamona wcale nie pochodził z Egiptu? Przełomowe odkrycie archeologów Zagadka słynnego „kosmicznego” sztyletu króla Tutanchamona w końcu została rozwiązana. Najnowsze badania udowodniły, że broń nie została wykuta w Egipcie. W okresie wczesnodynastycznym zaczęto stosować suszoną cegłę, z której wznoszono przede wszystkim grobowce. Pojawiły się także stele nagrobne i palety (monumentalne obiekty z łupków) obustronnie zdobione reliefami. Charakterystyczny egipski kanon zaczął kształtować się w Starym Państwie. Właśnie wtedy postaci zaczęto przedstawiać stosownie do przynależności klasowej. W dziedzinie rzeźby, władcy byli prezentowani w pozycji siedzącej lub w postawie kroczącej, urzędnicy i dostojnicy - w sposób realistyczny, a przedstawiciele ludu - w trakcie wykonywania pracy. W reliefie i rysunku uwidocznił się trend ujmowania głowy i kończyn z profilu, a barków i oka - frontalnie. Kompozycje były tworzone w układzie pasowym. W początkowej fazie, obiekty architektoniczne nadal wznoszono z suszonej cegły. Później pojawiły się kamienne piramidy, mastaby i świątynie. Rozwijało się rzeźbiarstwo i malarstwo ścienne. Niezwykle wysoki poziom osiągnęło też rzemiosło artystyczne, w tym złotnictwo i jubilerstwo. W okresie Młodego Państwa można zaobserwować adaptację klasycznych form i wzorów do nowych reguł społecznych i religijnych. W dziedzinie architektury na znaczeniu straciła mastaba, ale piramida nadal utrzymała się jako jedyny słuszny typ grobowca królewskiego. Jednocześnie, pojawiły się grobowce drążone w skałach. Świątynie zaczęto zdobić kolumnami, miasta były budowane według określonego porządku (na planie siatki), w malarstwie ściennym pojawiła się zwarta kompozycja i większa swoboda w prezentowaniu postaci. Rzeźba podlegała dwóm szkołom: memfickiej, utrzymanej w klasycznej konwencji, oraz tebańskiej, nacechowanej prostotą i topornością. Nowe Państwo to okres najdynamiczniejszego rozwoju wszystkich dziedzin egipskiej sztuki. Właśnie wtedy wykształcił się charakterystyczny wzór świątyni, królewskie grobowce zaczęto wykuwać w skale, a w dziedzinie rzeźby dominującą rolę przejęły monumentalne posągi władców. Gdy czas panowania XVIII dynastii chylił się ku końcowi, dawny kanon zaczął odchodzić w zapomnienie, a we wszystkich dziedzinach wykształcił się trend naturalizmu. Zaginione "złote miasto" odkryto w Egipcie. Przez stulecia pozostawało ukryte pod piaskiem Kiedy w Polsce wciąż trwają poszukiwania „złotego pociągu”, w Egipcie archeolodzy przypadkiem trafili na ruiny zaginionego „złotego miasta”. Do odkrycia doszło w południowej prowinc... Epoka Późna oznaczała upadek sztuki monumentalnej, którą zaczęły wypierać obce kanony. Na terenie Aleksandrii, w okresie ptolemejskim i rzymskim pierwsze skrzypce grała sztuka hellenistyczna, w pozostałych ośrodkach obowiązywały egipskie kanony. Upadek sztuki egipskiej nastąpił w VII wieku, kiedy całkowicie uległa wpływom islamskim. Na szczęście, do dziś zachowało się wiele wspaniałych zabytków prezentujących niebywały kunszt egipskich mistrzów rzemiosła artystycznego. Gęsi z Meidum Wspaniały fresk, zdobiący grób Nefermant i Atet, reprezentuje malarstwo starożytnego Egiptu z okresu Starego Państwa. Jego powstanie jest datowane na czas panowania Snofru - założyciela IV dynastii. Dzieło przedstawia gęsi nilowe wśród roślin przykrywających sieć łowną. To malowidło udowadnia, że wraz z nastaniem rządów IV dynastii, egipskie malarstwo przeszło znaczną ewolucję. Dzieło stawia na realizm i stanowi wierną kopię dzikiej przyrody. Popiersie Nefertiti Jednym z najbardziej ikonicznych dzieł starożytnego Egiptu jest popiersie przedstawiające Nefertiti - żonę faraona Echnatona, panującego nad Nilem w okresie Nowego Państwa. Polichromowana rzeźba została wykonana prawdopodobnie w 1345 r. p.n.e. Dzieło niezwykle obrazowo przedstawia obowiązujący wówczas kanon kobiecego piękna i wydaje się emanować splendorem, który towarzyszył władcom z XVIII dynastii. Co ciekawe, rzeźby nie zdobią żadne inskrypcje. Jedynym elementem popiersia, wskazującym na postać, którą przedstawia, jest królewskie nakrycie głowy. Sekrety rodzinne Tutanchamona. Jak badano DNA mumii? Mumie apelują do naszej wyobraźni i serc. Kryją w sobie tajemnicę - w końcu niegdyś były żyjącymi, kochającymi ludźmi jak my. Wielki Sfinks Wymieniając najbardziej ikoniczne dzieła sztuki Egiptu, nie można pominąć Wielkiego Sfinksa. Monumentalny posąg, o długości przekraczającej 72 m i wysokości dochodzącej do 20 m, przedstawia mitologicznego stwora z ciałem lwa i ludzką głową, zdobioną królewskim nakryciem. Badacze są zdania, że rzeźba nawiązuje do postaci faraona Chefrena, z którego inicjatywy miała zostać wykonana (około 2550 r. p.n.e., w okresie Starego Państwa). Sfinksa wykuto we fragmencie wapiennego ostańca, pozostałego po budowie piramidy Cheopsa. Świątynia Hatszepsut w Deir el-Bahari Obiekt nazywany "Świątynią Milionów Lat" został zbudowany w XV w. p.n.e., w okresie Nowego Państwa. Znaczna część świątyni grobowej królowej Hatszepsut została wykuta w ogromnej skale. Część zewnętrzna składa się z trzech kaskadowych tarasów, łączonych rampami. Budowa tak imponującego obiektu trwała aż 15 lat. Najstarsze piramidy egipskie otwarte dla turystów. Po ponad 50 latach Dobre wieści dla osób wybierających się do Egiptu. Rząd zadecydował o udostępnieniu dla zwiedzających dwóch piramid, w tym unikatowej Piramidy Łamanej. Piramida Cheopsa Naszą listę zamyka najbardziej imponujący grobowiec ze wszystkich wzniesionych w Gizie. Piramida Cheopsa powstała ok. 2560 roku p.n.e., w okresie Starego Państwa. Badacze są zdania, że czas budowy ogromnego obiektu mógł sięgać 20 lat. Ogromny podziw budzi precyzja wykonania grobowca. Każdy z boków kwadratowej podstawy jest zorientowany względem stron świata z dokładnością dochodzącą do 4 minut kątowych. Piramida składa się z ok. 2,3 mln wapiennych bloków, ważących średnio 2500 kg. Komory wybudowano przy użyciu granitowych bloków, o masie 25-80 ton. Pierwotnie, jej wysokość przekraczała 146 m. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych
Zabytki Egiptu należą do najcenniejszych artefaktów antycznej historii. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Poniżej wymieniamy najciekawsze zabytki Egiptu.
W tym artykule: Piramidy w Gizie Wielki Sfinks Dolina Królów Piramida Dżesera w Sakkara Piramida Łamana Świątynia Hatszepsut Świątynia Luksorska Świątynia w Karnaku Świątynia w Abu Simbel Kolosy Memnona Druga z pierwszych cywilizacji Starego Świata pozostawiła po sobie masę niesamowitych pamiątek, które do dziś świadczą o jej wielkości i niewiarygodnym stopniu rozwoju. Egipskie relikty przeszłości są jak otwarta księga dziejów krainy nad Nilem. Wszystkie opowiadają inną historię i pozwalają nam przekonać się, jak wyglądało życie w tym niezwykłym miejscu. Podróżnikom z całego świata Egipt kojarzy się przede wszystkim ze wspaniałą pogodą, z malowniczymi plażami Morza Śródziemnego i Czerwonego, luksusowymi kurortami i bezkresem pustynnych piasków. Nie zapominajmy jednak, że kraj nad Nilem ma do zaoferowania coś więcej niż tylko najbardziej oczywiste atrakcje. Egipt to przede wszystkim skarby nieistniejącej już kultury, liczące wiele tysięcy lat. Piramidy w Gizie Naszą wycieczkę rozpoczynamy w najbardziej rozpoznawalnym miejscu w Egipcie. Piramidy w Gizie to jeden z siedmiu cudów starożytnego świata, jedyny, który przetrwał do dziś. Wybudowane w najważniejszym mieście Starożytnego Egiptu, obecnie stanowią część aglomeracji Kairu. Egipt gwarancja wymarzonych wakacji W dwa tygodnie Pokonałam 4 tys. km. Podróżowałam pociągiem, autobusem, statkiem, na grzbiecie wielbłąda. Stanęłam pod piramidami, głaskałam sfinksa po łapach, szukałam skarbów w dolin... Kompleks składa się z trzech głównych obiektów - piramid Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa - oraz wielu pobocznych grobowców i kwater budowniczych. Liczące kilkadziesiąt wieków budowle o kształcie ostrosłupa robią piorunujące wrażenie, nie tylko pod względem kunsztu, ale przede wszystkim precyzji wykonania. Przykładem niech będzie największy ze wszystkich grobowców - piramida Cheopsa. W starożytności, mierzyła 146 metrów (obecnie 137 metrów). Składa się z 2,3 mln wapiennych bloków, z których najcięższe ważą 15 ton (średnia waga bloków to 2,5 t). Każdy jej bok jest zorientowany względem stron świata z dokładnością wynoszącą 4 minuty kątowe. To niewiarygodne, że 2560 lat p.n.e. ludzie potrafili budować tak niesamowite obiekty, mając do dyspozycji jedynie wyliczenia matematyczne i siłę mięśni niewolniczych zastępów. Wielki Sfinks Pozostajemy w obszarze starożytnej nekropolii w Gizie. Jej tajemnic do dziś strzeże Wielki Sfinks - ogromny posąg lwa z ludzką głową, wykuty z kamiennego bloku. Ma aż 72 m długości i 20 m wysokości, co czyni go jednym z największych starożytnych posągów. Starożytni Egipcjanie: najwięksi czciciele życia Obsesją starożytnych Egipcjan było przezwyciężenie śmierci. Sfinks od wieków jest postrzegany jako symbol tajemniczości. Trzeba przyznać, że w strzeżeniu sekretów, nie ma sobie równych, bo nadal niewiele wiemy na jego temat. Naukowcy przypuszczają, że pierwotnie był to posąg lwa, a ludzka głowa pojawiła się nieco później. Królewskie nakrycie głowy zdaje się sugerować, że wykuta w kamieniu twarz przedstawia faraona Chefrena. Wiadomo, że dawniej zdobił go także ureusz i kwadratowa broda. Niektórzy badacze wysuwają teorię, że posąg wcześniej był otynkowany i pomalowany na czerwono. Najbardziej zagadkowe jest jednak to, co znajduje się wewnątrz Sfinksa i pod nim. W środku budowli odkryto trzy tunele. Pod posągiem znajduje się sieć korytarzy z licznymi komnatami, które wciąż jeszcze czekają na zbadanie. Dolina Królów Przenosimy się do miejsca spoczynku egipskich władców z XVIII, XIX i XX dynastii. Dolina Królów - część tebańskiej nekropolii - jest położona na terenie Teb Zachodnich. Jako pierwszy spoczął tam Totmes I. Ostatnim faraonem pochowanym w tym miejscu był natomiast Ramzes XI. Grobowce władców zostały wykute w skale. Największa komnata grobowa, w której spoczął Seti I, mierzy aż 120 m kw. Większość pomieszczeń została bezlitośnie splądrowana jeszcze w starożytności. Do tej pory, archeolodzy odkryli tylko jeden nietknięty grób, należący do Tutanchamona. Piramida Dżesera w Sakkara Zestawienie obejmujące najsłynniejsze zabytki Egiptu nie byłoby kompletne bez najstarszego ze wszystkich monumentalnych grobowców. Piramida Dżesera (Dżosera), nazywana też schodkową, została wzniesiona ok. 2650 r. p.n.e. Zaprojektował ją pierwszy architekt znany z imienia - Imhopteba. Wcześniej władcy byli chowani w grobowcach z cegły. Te zabytki nie zawsze stały tam, gdzie stoją. Poznaj ich historie Jedne trwają niewzruszone od tysięcy lat, inne, podobnie jak odwiedzający je turyści, są przybyszami. Obecnie obiekt mierzy ok. 60 m. Pod jego powierzchnią znajduje się duża sieć korytarzy i sal. Komnata grobowa Dżesera jest położona na głębokości 28 metrów. Piramida Łamana Kolejny ciekawy obiekt to słynna Piramida Łamana w Dahszur - jedyna tego typu budowla o tak specyficznej konstrukcji. Mniej więcej w połowie wysokości następuje zmiana kąta pochylenia ścian, z 54°31′ na 43°21′. Dlaczego budowniczowie zdecydowali się na taki zabieg? Odpowiedź jest prosta. Obiekt wybudowano na niezbyt stabilnym podłożu, w wyniku czego dochodziło do pękania ścian. Zmieniając kąt nachylenia, finalnie doprowadzono do obniżenia obiektu. Nie można jednak wykluczyć, że taka konstrukcja skrywa w sobie niepoznaną symbolikę. Należy bowiem podkreślić, że charakteryzuje ją pewna dwoistość - dwa kąty nachylenia boków, dwa korytarze prowadzące do dwóch zespołów komnat i dwóch komór grobowych, dwa wejścia do grobowca. Jak widać, liczba 2 pojawia się w wielu aspektach konstrukcyjnych tego niezwykłego obiektu. Świątynia Hatszepsut Zabytki starożytnego Egiptu to nie tylko piramidy, ale także świątynie. Jedna z najwspanialszych została wybudowana w Deir el-Bahari, w XV w. p.ne. Świątynia grobowa królowej Hatszepsut, zwana też "Świątynią Milionów Lat", składa się z trzech ułożonych kaskadowo poziomów, połączonych rampami. Poszczególne poziomy wyrastają z ogromnej ściany skalnej. Najstarsze piramidy egipskie otwarte dla turystów. Po ponad 50 latach Dobre wieści dla osób wybierających się do Egiptu. Rząd zadecydował o udostępnieniu dla zwiedzających dwóch piramid, w tym unikatowej Piramidy Łamanej. Do położonego najniżej prowadziła aleja dekorowana obeliskami i sfinksami. Na środkowym mieściła się kaplica Hathor i Anubisa. Najwyższy taras zajmowały dwie Komory Odrodzenia - Hatszepsut i jej ojca. Świątynia Luksorska Świątynia Luksorska, nazywana także Świątynią Narodzin Amona, to monumentalny obiekt wzniesiony na wschodnim brzegu Teb. Jej budowę rozpoczął Amenhotep III. Prace kontynuowali jego następcy, a ostateczny kształt zyskała w czasach panowania Ramzesa II. W zewnętrznej części, świątynia jest udekorowana kolumnami i otwartymi placami, które niegdyś były zdobione przez liczne posągi. Najbardziej charakterystycznym elementem tej konstrukcji jest podwójna kolumnada o długości 53 metrów, która prowadzi do dziedzińca Amenophisa. Świątynia w Karnaku Świątynia Luksorska jest drugim najważniejszym zabytkiem Teb. Palmę pierwszeństwa dzierży świątynia Karnaku, położona 3 km dalej. Oba obiekty są połączone aleją procesyjną, wzdłuż której stoją sfinksy (słynna aleja sfinksów). Sakkara: odkryto 13 zapieczętowanych trumien sprzed 2500 lat Archeolodzy pracujący w Egipcie w rejonie słynnej nekropolii Sakkara, odkryli 13 doskonale zachowanych i całkowicie zapieczętowanych trumien, liczących około 2500 lat. To rzadkie odkrycie, bo... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/odkryto-13-drewnianych-sarkofagow-stojacych-jeden-na-drugim-fot-ministry-of-tourism-and-antiquities-3ac9774.jpeg" width="934" height="700" alt="Odkryto 13 drewnianych sarkofagów stojących jeden na drugim (fot. Ministry of Tourism and Antiquities)" title="Odkryto 13 drewnianych sarkofagów stojących jeden na drugim (fot. Ministry of Tourism and Antiquities)" /> Świątynia w Karnaku jest największym obiektem sakralnym starożytnego Egiptu. W dawnych czasach, cały kompleks zajmował 100 hektarów. W jego centralnej części mieściła się świątynia Amona. Otaczały ją miejsca poświęcone innym bóstwom. Najbardziej monumentalną częścią świątyni jest sala hipostylowa. Jej strop podtrzymywany był przez 134 kolumny. Najwyższe z nich mierzą 23 metry. Świątynia w Abu Simbel Kolejna wspaniała świątynia w naszym zestawieniu. Obiekt w Abu Simbel został wybudowany na polecenie Ramzesa II, który zadedykował go bogom Słońca. Wejście do wykutej w skale świątyni zdobią cztery posągi faraona. Każdy z nich mierzy 20 metrów wysokości. Wewnątrz znalazło się kolejnych osiem rzeźb, przedstawiających największego ze wszystkich władców krainy nad Nilem. Słynny sztylet Tutanchamona wcale nie pochodził z Egiptu? Przełomowe odkrycie archeologów Zagadka słynnego „kosmicznego” sztyletu króla Tutanchamona w końcu została rozwiązana. Najnowsze badania udowodniły, że broń nie została wykuta w Egipcie. Najodleglejsze sale znajdują się na głębokości niemal 60 metrów. Ściany świątyni ozdobiono wspaniałymi reliefami, przedstawiającymi faraona i boskie istoty, ku czci których wybudowano wspaniały obiekt. Kolosy Memnona Nasze zestawienie zamykają dwa ogromne posągi faraona Amenhotepa III. Każdy z nich mierzy 15,6 m wysokości i waży ok. 800 ton. Posągi stanowią jedyną pozostałość po świątyni poświęconej władcy z XVIII dynastii. Badacze są zdania, że obiekt został zniszczony jeszcze w czasach starożytnych, w następstwie nawiedzających ten teren trzęsień ziemi i powodzi. Zaginione "złote miasto" odkryto w Egipcie. Przez stulecia pozostawało ukryte pod piaskiem Kiedy w Polsce wciąż trwają poszukiwania „złotego pociągu”, w Egipcie archeolodzy przypadkiem trafili na ruiny zaginionego „złotego miasta”. Do odkrycia doszło w południowej prowinc... Posągi wykute z gigantycznych bloków kwarcytu przedstawiają siedzącego faraona. U jego boku można dostrzec dwie mniejsze rzeźby kobiet, prawdopodobnie matki i żony Amenhotepa III. Od trzęsienia ziemi aż do czasów rzymskich, jeden z dwóch posągów każdego ranka wydawał niepokojące dźwięki. Według greckiej legendy, były to smutne jęki Memnona, który zginął z ręki Achillesa. Król Etiopów miał w ten sposób skarżyć się do Jutrzenki - swojej matki. Dziś wiadomo, że zjawisko to było następstwem ogrzewania skał przez poranne słońce. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Świątynia Hatszepsut. Co warto wiedzieć o budowli powstałej ku czci królowej Egiptu?
Świątynia Hatszepsut to jedna z najbardziej imponujących budowli powstałych w starożytnym Egipcie. Dla historyków fascynująca jest nie tylko niezwykła fasada świątynie, ale także to, co znalazło się w jej wnętrzach.
W tym artykule: Świątynia Hatszepsut – perła egipskiej cywilizacji Wnętrza Świątyni Hatszepsut. Co znajduje się w środku? Świątynia Hatszepsut. Dziś zachwyca, ale na wieki historia zapomniała o władczyni Kim była Hatszepsut? Zwiedzanie Świątyni Hatszepsut Egipt to jeden z najpopularniejszych kierunków turystycznych na świecie. Podróżnych przyciągają nie tylko nadmorskie kurorty, ale też, a może i przede wszystkim, fascynująca historia tego kraju. Do dziś możemy podziwiać jedne z najważniejszych budowli egipskiej cywilizacji, w tym sfinksa czy słynną piramidę Cheopsa. Nie mniejszym zainteresowaniem cieszy się Świątynia Hatszepsut Świątynia Hatszepsut – perła egipskiej cywilizacji Świątynia Hatszepsut nazywana również Świątynią Milionów Lat została oddana do użytku w 1479 roku p.n.e. Jej budowa trwała około 15 lat. Autorem projektu budowli był Senenmut, zaufany doradca Hatszepsut i jej rzekomy kochanek. Niektórzy twierdzą nawet, że tak naprawdę to on, choć oficjalnie nie siedział na tronie, sprawował władzę w Egipcie. Królowa zleciła budowę świątyni grobowej na swoją cześć niedługo po dojściu do władzy. Władczyni Egiptu chciała, aby budowla opowiadała historię jej życia i panowania na tronie. Ważne było też, żeby swoimi rozmiarami i rozmachem przewyższała inne ówczesne obiekty. Kompleks do dziś wyróżnia się swoją monumentalnością i nie tylko. Został wybudowany u stóp gigantycznej ściany skalnej, przez co sprawia wrażenie, jakby dosłownie wtapiał się w wapienne klify i pustynny krajobraz. Spektakularna, niemal nowoczesna fasada przywodzi na myśl architekturę grecką lub rzymską. Świątynia Hatszepsut była wzorowana na położonej niedaleko Świątyni Mentuhotepa II. Senenmut zadbał oczywiście o to, żeby była bardziej efektowna. Wnętrza Świątyni Hatszepsut. Co znajduje się w środku? Przyjrzymy się architekturze tej budowli sakralnej. Świątynia Hatszepsut składa się z trzech poziomów. Każdy z nich jest bogato zdobiony płaskorzeźbami i kolumnadami. Na parterze znajduje się przestrzenny dziedziniec, na którym w czasach świetności rosły drzewa przywożonego z całego świata. Wejście na drugie piętro otaczają sadzawki i sfinksy. Na wyższym poziomie wybudowano świątynię Annubisa, egipskiego bóstwa łączonego z życiem pozagrobowym. Takie pomieszczenie jest typowe dla świątyni grobowych. Na tym samym poziomie znajdują się również świątynia Hathor, bogini płodności i kobiet, oraz grobowiec Senenmuta. Na trzecim piętrze świątyni Hatszepsut znajduje się podwójny rząd kolumn oraz Kaplica Kultu Królewskiego i Kaplica Kultu Słonecznego. Królowa była przekonana, że boski rodowód pochodzi właśnie od boga słońca Amona. Ciekawym miejscem jest też Kolumnada Narodzin z rzeźbami przedstawiającymi przyjście Hatszepsut na świat oraz Kolumnada Punt ukazująca jej wyprawę do Krainy Bogów, czyli dzisiejszej Erytrei. Świątynia Hatszepsut. Dziś zachwyca, ale na wieki historia zapomniała o władczyni Totmes III, pasierb Hatszepsut, po śmierci macochy pominął jej panowanie milczeniem. Uznał, że jego rządy powinno liczyć się nie od śmierci władczyni, a od śmierci jego ojca. Na tym jednak nie poprzestał. Faraon rozkazał dosłownie wymazać postać królowej z historii i zniszczyć jej podobizny. Imię Hatszepsut pozostawało nieznane aż do połowy XIX w. Dopiero podczas ówczesnych wykopalisk archeolodzy trafili na zniszczone pomniki i posągi królowej. Wtedy jeszcze nikt nie wiedział, jak czytać hieroglify, dlatego odkrywanie prawdy o władczyni zajęło kolejne lata. Kim była Hatszepsut? Hatszepsut była córką Totmesa I i królowej Ahmose. Zanim skończyła 20 lat, poślubiła swojego brata przyrodniego Totmesa II. Była piątym faraonem z XVIII dynastii Egiptu i prawdopodobnie najważniejszą spośród kobiet-faraonów. Jej panowanie było czasem pokoju i dobrobytu. Królestwo rozwijało się dzięki dobrze prosperującej gospodarce, lukratywnej sieci handlowej i udanym kampaniom wojskowym. W trakcie rządów Hatszepsut na znaczeniu zyskiwały różne zajęcia artystyczne, a jej świątynia grobowa jest przykładem inspirującego dziedzictwa architektonicznego Egiptu. Zwiedzanie Świątyni Hatszepsut Bilety wstępu kosztują 140 funtów egipskich. Na zwiedzenie całej świątyni należy zaplanować przynajmniej 2 do 3 godzin. W świątyni możesz robić zdjęcia. Z powodu wysokich temperatur radzimy wybrać się na zwiedzanie wczesnym rankiem. Świątynia jest otwarta już od 6.00 rano. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Towarzysze na wieczność . Czemu w Egipcie mumifikowano zwierzęta?
Spowite w płótno i złożone z nabożeństwem na wieczny spoczynek mumie zwierząt kryją wyjaśnienie wielu zagadek życia i śmierci w starożytnym Egipcie.
W 1888 r. pewien egipski rolnik, kopiąc w piasku w pobliżu wioski Istabl Antar, odkrył masowy grób zmumifikowanych… kotów. Nie kilka grobów rozrzuconych po okolicy, ale dziesiątki, setki, ba! – setki tysięcy, warstwa grubsza niż wiele pokładów węgla, gruba na dziesięć do dwudziestu kotów – donosił miesięcznik English Illustrated Magazine. Niektóre z owiniętych w płótna zwierząt wciąż prezentowały się nie najgorzej, a kilka miało nawet pozłacane pyszczki. Dzieci z wioski opchnęły najlepsze okazy turystom za grosze, resztę sprzedano hurtem jako nawóz. Jakiś statek zawiózł ważący 17 ton ładunek ok. 180 tys. kocich mumii do Liverpoolu, by po sproszkowaniu rozsypano je na angielskich polach. To były czasy szczodrze finansowanych ekspedycji, które przekopywały hektary pustyni w poszukiwaniu pysznych królewskich grobowców, złotych ozdób oraz malowanych masek i sarkofagów, żeby przyozdabiać nimi bogate domy i wypełniać sale muzeów w Europie i Ameryce. Tysiące znajdowanych przy okazji zmumifikowanych zwierząt uznawano za śmieci, które przeszkadzały w odkopywaniu tego, co naprawdę cenne. W XX w. archeologia stawała się w coraz mniejszym stopniu poszukiwaniem skarbów, a w większym – nauką. Dziś badacze prowadzący wykopaliska zdają sobie sprawę z tego, że wartość stanowisk wynika w znacznym stopniu z bogactwa szczegółów dotyczących zwyczajnych ludzi – tego, co robili, co myśleli, jak się modlili. Mumie zwierząt są ważną częścią tej układanki. – To przejawy prawdziwego, codziennego życia – mówi egiptolog Salima Ikram. – Domowe zwierzęta, jedzenie, śmierć, wierzenia. To wszystko, co obchodziło Egipcjan. Pani Ikram, specjalizująca się w zooarcheologii, czyli badaniu szczątków antycznych zwierząt, przyczyniła się do powstania nowej gałęzi naukowych dociekań – poświęconej kotom i innym stworzeniom zakonserwowanym z ogromną biegłością. Jako profesor Uniwersytetu Amerykańskiego w Kairze wybrała na obiekt badań kolekcję zwierzęcych mumii spoczywającą w Muzeum Egipskim. Po dokonaniu precyzyjnych pomiarów, prześwietleniu promieniami Roentgena zawartości lnianych bandaży i skatalogowaniu swoich odkryć zorganizowała wystawę, pomost między ludźmi współczesnymi a ich przodkami sprzed wieków. – Patrzysz na te stworzenia i nagle do ciebie dociera: „Ach, faraon Taki-to-a-taki miał ulubionego zwierzaka. Ja też mam. Coś nas łączy”. Dziś zmumifikowany zwierzyniec jest jednym z najpopularniejszych działów w całym wypełnionym skarbami muzeum. Zwiedzający – młodzi i starzy, Egipcjanie i cudzoziemcy – tłoczą się, żeby obejrzeć leżące w szklanych gablotach koty zawinięte w pasma płótna, ryjówki w szkatułach z rzeźbionego wapienia, barany w pozłacanych kartonażach. Jest gazela spowita w postrzępioną matę z papirusu, do tego stopnia spłaszczona, że Ikram nadała jej imię „Przejechana przez samochód”. Jest pięciometrowy krokodyl pochowany z mumiami maleńkich krokodyli w pysku. Są ibisy w zawiniątkach z misternymi aplikacjami. Jastrzębie. Ryby. Nawet maleńkie skarabeusze utrwalone wraz z kulkami nawozu, stanowiącego ich pożywienie. Niektóre zwierzęta zakonserwowano po to, by zmarli mieli towarzystwo w życiu pozagrobowym. Ci ze starożytnych Egipcjan, którzy mogli sobie na to pozwolić, wyposażali swe grobowce z przepychem. Wierzyli bowiem, że zgromadzone rzeczy osobiste oraz specjalnie zamówione dzieła sztuki będą z nimi także po śmierci. Mniej więcej od roku 2950 p.n.e. królowie z pierwszej dynastii byli chowani w nekropolach w Abydos wraz z psami, lwami i osłami. Ponad 2500 lat później, w czasach XXX dynastii, niejaki Hapimen, człowiek z gminu, został pochowany w Abydos ze swoim małym pieskiem zwiniętym u stóp. Inne mumie stanowiły prowiant dla zmarłych. Najlepsze kawałki wołowiny, soczyste kaczki, gęsi i gołębie solono, suszono i zawijano w płótna. Pani Ikram nazywa takie mięsiwo „prowiantowymi mumiami”. Niektóre zwierzęta mumifikowano jako żywy obraz boga. Czcigodne miasto Memfis, przez długi czas stolica starożytnego Egiptu, w szczytowym okresie rozwoju, ok. 300 r. p.n.e., zajmowało 50 km2 i liczyło 250 tys. mieszkańców. Dziś większość ośrodka leży pod wsią Mit Rahina i okolicznymi polami, ale przy jednej z zakurzonych dróżek między kępami trawy można dostrzec ruiny świątyni. Tu balsamowano byka Apisa, jedno z najbardziej czczonych zwierząt starożytnego Egiptu. Apis, symbol siły i męstwa, był po części zwierzęciem, po części bogiem. O wyborze konkretnego byka na obiekt kultu decydował niezwykły zestaw cech – biały trójkąt na czole, białe plamy w kształcie skrzydeł na łopatkach i zadzie, sylwetka skarabeusza na języku i rozdwojony chwost. Za życia byk był trzymany w specjalnym sanktuarium, doglądany przez kapłanów, ozdabiany złotem oraz klejnotami i czczony przez rzesze wiernych. Wierzono, że gdy umiera, jego boska istota przenosi się na innego byka, więc rozpoczynano poszukiwania kolejnego wcielenia boga. Zwłoki padłego osobnika transportowano do świątyni i składano na łożu z rzeźbionego trawertynu. Mumifikacja zajmowała ok. 70 dni – 40 trwało suszenie ogromnej ilości mięsa, a 30 jego zawijanie. W dniu pogrzebu byka mieszkańcy miasta wylegali na ulice. Zawodząc i rwąc włosy z głów, tłoczyli się przy trasie do katakumb zwanych dzisiaj Serapeum, w pustynnej nekropolii w Sakkarze. Idący w kondukcie kapłani, śpiewacy świątynni oraz wysocy urzędnicy wnosili mumię w sieć korytarzy wykutych w wapiennej skale. Tam składali szczątki Apisa w sarkofagu z drewna lub granitu. W późniejszych wiekach złodzieje wielokrotnie bezcześcili świętość tego miejsca. Podważali wieka sarkofagów i rabowali składane z mumiami cenne ozdoby. Ani jeden pogrzebany Apis nie zachował się nietknięty. W rozmaitych ośrodkach kultu czczono różne zwierzęta – byki w Armancie i Heliopolis, ryby w Esnie, barany na Elefantynie, krokodyle w Kom Ombo. Pani Ikram uważa, że idea boskich stworzeń narodziła się u zarania egipskiej cywilizacji, w czasie gdy opady, obfitsze od dzisiejszych, sprawiały, że kraina ta była bardziej zielona i dostatnia. Żyjąc w otoczeniu zwierząt, ludzie zaczęli je łączyć z określonymi bogami, stosownie do sposobu zachowania. I tak krokodyle instynktownie składają jaja ponad poziomem osiąganym przez wody Nilu podczas nieuchronnych dorocznych wylewów, które nawadniały i użyźniały pola. – Dla starożytnych krokodyle były magiczne właśnie ze względu na tę zdolność przepowiadania – wyjaśnia Ikram Wiedza o tym, czy wody będzie dużo, czy mało, miała w rolniczej krainie fundamentalne znaczenie, toteż z czasem krokodyle stały się symbolem Sobka, wodnego boga urodzaju, i w Kom Ombo, gdzie co roku obserwowano początek przyboru Nilu, powstała świątynia ku jego i ich czci. W tym świętym miejscu, przy brzegu rzeki, gdzie dzikie krokodyle wygrzewały się na słońcu, gady trzymane w niewoli prowadziły wygodne życie, a po śmierci były chowane z uroczystym ceremoniałem. Najliczniejsze mumie, grzebane milionami, jak w Istabl Antar, były obiektami wotywnymi, składanymi w ofierze podczas dorocznych uroczystości w świątyniach, w których czczono zwierzęta. Te wielkie zgromadzenia, niczym jarmarki, ożywiały ośrodki religijne wzdłuż Nilu. Pielgrzymi przybywali na nie tysiącami. Wzdłuż trasy procesji śpiewano, grano i tańczono. Przekupnie sprzedawali jedzenie, napoje i pamiątki. Kapłani oferowali przybyszom mumie, zarówno zwyczajne, jak i wymyślniejsze, droższe. Pielgrzymka kończyła się złożeniem wybranej mumii w świątyni. Niektóre miejsca wiązano tylko z jednym bogiem i symbolizującym go zwierzęciem, ale w starych ośrodkach, takich jak Abydos, odkryto całe menażerie wotywnych mumii, przy czym każdy gatunek miał związek z innym bóstwem. Podczas wykopalisk znaleziono tu m.in. mumie ibisów, przedstawiające zapewne Tota, boga mądrości i pisma. Sokoły przywoływały prawdopodobnie Horusa, opiekuna panującego faraona, a psy były powiązane z Anubisem, bogiem z głową szakala, strażnikiem zmarłych. Ofiarowując taką mumię świątyni, pielgrzym mógł zyskać przychylność danego boga. – To stworzenie miało szeptać potem bogu do ucha: „To on, nadchodzi twój wyznawca, bądź miły” – wyjaśnia Ikram. Od XXVI dynastii, ok. 664 roku p.n.e., mumie wotywne zyskały ogromną popularność. Kraj przepędził właśnie cudzoziemskich uzurpatorów i Egipcjanie powrócili do własnych tradycji. Mumifikacyjna branża rozkwitła, dając zatrudnienie legionom rzemieślników. Ktoś musiał hodować zwierzęta, zabijać je i mumifikować. Ktoś musiał sprowadzać żywice, przygotowywać płótna do zawijania, kopać groby. Pomimo wzniosłego celu, jakiemu miał służyć „produkt końcowy”, czyli mumia, czasem w cały proces wkradała się korupcja. – Pielgrzymom wciskano podróbki – mówi Ikram. Zdjęcia rentgenowskie ujawniły oszustwa: tańsze zwierzę sprzedawane zamiast rzadszego, kosztowniejszego, kości lub pióra zastępujące całe zwierzę, piękne płótna spowijające bryłę błota. Im atrakcyjniejsze opakowanie, tym większe prawdopodobieństwo kantu. Aby się przekonać, jak pracowali dawni balsamiści – o czym starożytne teksty milczą lub wspominają ogólnikami – Ikram prowadzi własne eksperymenty. Źródłem zaopatrzenia w potrzebne do mumifikacji specyfiki jest dla niej labirynt uliczek XIV-wiecznego suku w Kairze. W sklepiku oddalonym o przecznicę od ruchliwych straganów z pamiątkami sprzedawca na starej wadze odważa kawałki szarej, krystalicznej substancji. To natron – sól, która wchłania wilgoć i tłuszcz, używana jako środek wysuszający mumifikowane zwłoki. Wciąż wydobywa się go na południowy zachód od delty Nilu. Zwykle jest sprzedawany jako soda do prania. U zielarza za rogiem Ikram znajduje olejki, które przywrócą suchym zwłokom dawną elastyczność, i grudki żywicy olibanowej (po stopieniu sklei bandaże). Nikt nie sprzedaje wina palmowego, którym dawni balsamiści myli jamy brzuszne po usunięciu wnętrzności, więc Ikram zastępuje je lokalnym ginem. Najpierw badaczka mumifikowała króliki. Miały odpowiednią wielkość i można je było dostać u rzeźnika. – Zamiast zrobić z nich potrawkę, dałam im wieczne życie – mówi. Truś (Ikram nadaje wszystkim swoim mumiom imiona) został w całości zasypany natronem. Nie przetrzymał nawet dwóch dni. Nagromadzone we wnętrznościach gazy doprowadziły do eksplozji. Tuptuś miał więcej szczęścia. Usunięto mu płuca, wątrobę, żołądek i jelita. Potem został nafaszerowany natronem i zasypany tą samą substancją. Przetrwał. Następny delikwent, Puszek, przyczynił się do rozwiązania archeologicznej zagadki. Natron umieszczony w jego wnętrzu wchłonął tyle płynu, że zaczął cuchnąć. Ikram usunęła go i zastąpiła świeżym, zapakowanym w płócienne woreczki, które miały po prostu ułatwić usunięcie soli, gdyby znowu przesiąkła płynem. Tak udało się wyjaśnić pochodzenie podobnych zawiniątek znajdowanych w wielu stanowiskach związanych z balsamowaniem. Króliczek Piotruś został potraktowany w inny sposób. Zamiast wypatroszenia przed włożeniem do natronu wlano mu do środka terpentynę z olejem cedrowym. Słynny grecki historyk Herodot opisał tę procedurę w V w. p.n.e., ale uczeni spierali się, czy można mu wierzyć. Eksperyment dowiódł, że Grek miał rację. Wnętrzności królika (z wyjątkiem serca, które Egipcjanie zawsze pozostawiali na miejscu) rozpuściły się w miksturze. Zwierzęta, którymi zajmowała się pani Ikram, tak jak te mumifikowane 3000 lat temu doczekały szczęśliwego życia pozagrobowego. Po zakończeniu prac laboratoryjnych uczona ze studentami dopełniła protokołu i owinęła każdego królika bandażami, na których wydrukowano magiczne zaklęcia. Potem, paląc kadzidła, złożyli mumie na wieczny odpoczynek w gablocie, przy której przystają zwiedzający. Ja też zatrzymałam się przed szybą. Jako ofiarę rysuję dorodne marchewki oraz symbole, które pomnożą je tysiąckrotnie. Salima Ikram zapewnia mnie, że na tamtym świecie marchewki natychmiast stały się prawdziwe i jej króliki radośnie ruszają noskami.
Starożytni Egipcjanie: najwięksi czciciele życia
Obsesją starożytnych Egipcjan było przezwyciężenie śmierci.
Herodot nazywał Egipt darem Nilu. Znaczenie rzeki zaczęło wzrastać wraz z nastaniem zmian klimatu. Niegdyś na terenach dzisiejszej Sahary nie było pustyni. W ciepłym i wilgotnym klimacie żyły słonie, hipopotamy, żyrafy i bawoły. Świat ludzi też wyglądał inaczej. Wypasali oni stada bydła mające pod dostatkiem traw i wody. Świadectwem epoki są obrazy wyryte na skałach rozrzuconych po całej Saharze. Zachwyt budzą malowidła w górach Tassili n-Azdżar. Paleta barw i dynamika przedstawień sprawiają, że oglądając tę starożytną galerię, mamy wrażenie, jakby życie toczyło się tam nadal. Świat sprzed kilku tysięcy lat i nasz dzieli tylko powierzchnia kamienia. Ludzie i zwierzęta przeciskają się przez pęknięcia w skale, by ponownie zapełnić Saharę... W V tysiącleciu p.n.e. na północy kontynentu deszcze przestały padać, wysychały rzeki, jałowiała ziemia, stada bydła padały. Rajska kraina zamieniła się w pustynię. W tych okolicznościach rosło znaczenie rzeki, która przecinała wschodnie rubieże Afryki. Cykliczne wylewy Nilu powodowały, że kiedy wody opadały, na jej brzegach pozostawał muł. Użyźniał on glebę, stwarzając warunki dla uprawy roślin. Nad brzegami rzeki dokonały się zmiany w życiu ludzi. Koczownicy, wędrujący dotąd ze stadami bydła w poszukiwaniu pastwisk i źródeł, osiedli w jednym miejscu. Zaczęli uprawiać zboża, stając się rolnikami. Wylewy i opadanie wody w Nilu wyznaczały rytm życia i kształtowały sferę wierzeń. Wylew symbolizował śmierć. Opadnięcie wód i naniesiony przez nią żyzny muł umożliwiały wegetację roślin – następowało zmartwychwstanie. Ten sam cykl przechodziło ziarno. Pod wpływem wody pęczniało i kiełkowało, by wydać plon. Ludzie wierzyli, że ziemia, po której stąpają, leży na ciele Ozyrysa – pana życia, gleby i wegetacji roślin. To on nauczył Egipcjan uprawiać ziemię (jego siostra Izyda pokazała im, jak rozcierać ziarno na mąkę). Z Ozyrysa wypływał też Nil. Dobry bóg został zamordowany przez swego brata Seta – wcielenie zła. Zmartwychwstał jednak, sprawuje władzę w niebiosach, jest panem zmarłych i sędzią ich dusz. Egipcjanie upamiętniali te wydarzenia, organizując co roku misteria, podczas których odtwarzano mityczną śmierć Ozyrysa. Centralnym motywem ceremonii było przenoszenie nocą ciała boga do grobu. Następnego dnia rano w uroczystej procesji obnoszono posąg zmartwychwstałego. Powstanie z grobu Ozyrysa dało ludziom nadzieję, że oni też będą żyć po śmierci. Umożliwiać to miała mumifikacja i zachowanie ciała – największa obsesja Egipcjan. Śladem zmagań o życie wieczne są grobowce, którymi usiana jest kraina nad Nilem. – Egipt był najbardziej związany z przyszłością i potrzebą przetrwania na wieczność – stwierdza prof. Andrzej Niwiński z Instytutu Archeologii UW. – Jest dla mnie najbliższy kulturowo naszej mentalności, zwłaszcza pod względem religii. Symbolem zmartwychwstania Ozyrysa były przedstawienia jego mumii, z której wyrastają kiełki zbóż. Misteria ozyriańskie ożywiały tę tradycję. Do naczynia z ziemią wkładano ziarno. Przykrywano je płótnem symbolizującym mumię, by przez kilka dni lać na nie wodę. My robimy to samo na wiosnę, kiedy przyroda się odradza i kiełkują zboża – sadzimy ziarna rzeżuchy w naczyniu obwiązanym płachtą. Tę symboliczną czynność wykonujemy w związku z obchodami misteriów Wielkiej Nocy – śmierci i zmartwychwstania.