Wielki sukces polskiej nauczycielki! Ewa Drobek wśród 10 najlepszych pedagogów świata na gali Global Teacher Prize 2026
„Nauczycielskie Noble” przyznane, a w ścisłym finale znalazła się wyjątkowa nauczycielka z Polski, której filozofia nauczania garściami czerpie ze spuścizny Janusza Korczaka. Teraz została doceniona za granicą i nie możemy nie pękać z dumy – to pierwszy taki polski sukces. Na czym polega jej fenomen i metoda?
Ewa Drobek z warszawskiego liceum została wyróżnioną finalistką Global Teacher Prize 2026. Jako pierwsza Polka w historii trafiła do ścisłego finału konkursu zwanego „nauczycielskim Noblem”, pokonując 5000 kandydatów z 139 krajów. Jury uzasadnia, że odmieniła życie tysięcy uczniów dzięki nowatorskiemu podejściu do nauczania języków. Zwyciężczynią całego konkursu okazała się Rouben Nagi z Indii. Kim jest Ewa Drobek i gdzie pracuje? Ewa Drobek to nauczycielka języka angielskiego i niemieckiego z ponad 25-letnim doświadczeniem pedagogicznym. Od 2004 roku pracuje w renomowanym XV Liceum Ogólnokształcącym im. Narcyzy Żmichowskiej w warszawskim Śródmieściu. Jest jednym z najbardziej utytułowanych polskich pedagogów, cenionym w kraju i za granicą. Taki nauczyciel to skarb! Jak uczy jedna z najlepszych nauczycielek świata? Swoją pracę nazywa „hodowaniem skrzydeł”. Jej podstawą jest przekonanie, że nauka języków obcych to nie tylko rozwijanie kompetencji komunikacyjnych, ale także budowanie empatii i otwartości na inne kultury. Chce uczyć ludzi nie tylko języka, ale także rozumienia i akceptowania innych. Ma to głęboki sens, ponieważ jej podejście mocno inspirowane jest myślą Janusza Korczaka – polskiego pedagoga, który postrzegał dziecko jako podmiot procesu edukacyjnego i propagował idee szacunku oraz indywidualizacji. Metoda Ewy Drobek oparta jest na prawdziwych tekstach, debatach, muzyce, filmach czy nowych technologiach i już została wdrożona w 145 szkołach średnich w całej Polsce. Sukcesy uczniów Ewy Drobek Jej uczniowie osiągają doskonałe wyniki: 95% kontynuuje naukę na uniwersytetach a około 40% – świetnie przygotowanych językowo – studiuje za granicą. Nauczycielka wielokrotnie podkreśla, że jej sukcesy są w dużej mierze zasługą otwartości na drugiego człowieka Klasa prowadzona przez Ewę Drobek jest centrum inkluzji – wspiera uczniów niepełnosprawnych, uchodźców, dzieci z chorobami przewlekłymi i osoby zagrożone wykluczeniem. Była pionierką zdalnych rozwiązań edukacyjnych na długo przed ich upowszechnieniem, w tym hybrydowego uczestnictwa w nauczaniu dla uczniów leżących, którzy później ukończyli szkołę z wyróżnieniem. A co poza nauczaniem? Poza szkołą Ewa Drobek szkoli nauczycieli w całym kraju, przemawia na konferencjach TEDx i międzynarodowych, uczestniczy w globalnym dyskursie edukacyjnym i wspiera nowych pedagogów, pomagając im pozostać w zawodzie pomimo wyzwań systemowych. Rozwija i budzi nauczycielskie pasje. Global Teacher Prize 2026: jak Ewa Drobek trafiła do światowej czołówki? Na galę Global Teacher Prize trzeba było wybrać się aż do Dubaju, a w podróży Ewie Drobek towarzyszyła Barbara Nowacka, ministra edukacji. „Nauczycielskie noble” są jednymi z najbardziej prestiżowych wyróżnień dla pedagogów na świecie – konkurs organizuje Fundacja Varkey we współpracy z UNESCO, a jego celem jest uhonorowanie nauczycieli, którzy wywierają rzeczywisty wpływ na swoich uczniów i społeczności. Ewa Drobek jako jedyna Polka znalazła się w finałowej dziesiątce. To nie przypadek: nominacja była efektem połączenia rekomendacji środowiska edukacyjnego i rzeczywistych sukcesów jej uczniów. Ostatecznego wyboru finalistów dokonało międzynarodowe jury na podstawie kryteriów obejmujących innowacyjność, skuteczność i promowanie wartości obywatelskich. Zwyciężczynią została Rouble Nagi z Indii Główną nagrodę na Global Teacher Prize 2026 otrzymała Rouble Nagi z Indii – wizjonerka, nauczycielka i działaczka społeczna, która otworzyła ponad 800 centrów edukacyjnych w najuboższych regionach swojego kraju. Dotarła do ponad miliona dzieci wykluczonych z systemu edukacji, a ponadto zajęła się szkoleniem ponad 600 nauczycieli i wolontariuszy, tworząc system, który utrzymał dzieci w szkołach. Przerywanie edukacji to duży problem w Indiach. Wiele nagród polskiej nauczycielki Finał Global Teacher Prize to nie wszystko – Ewa Drobek może poszczycić się 15 prestiżowymi nagrodami, które zdobywała dzięki nominacjom swoich uczniów. Wśród najważniejszych wyróżnień znajduje się m.in. Nagroda UNESCO (2017), Global Teacher Award (2019) czy Cambridge Dedicated Teacher Award (2020). Teraz do „gablotki” dołożyć może także TOP 10 „nauczycielskiego Nobla”. Składamy zasłużone gratulacje i pękamy z dumy! Źródło: Global Teacher Prize Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te rasy psów są najmądrzejsze. Psychologowie opracowali zaskakujący ranking
Wielu właścicieli intuicyjnie wyczuwa mądrość swoich pupili, ale nauka dostarcza na to dowodów. Kanadyjski psycholog przeanalizował zdolność uczenia się oraz posłuszeństwo dziesiątek popularnych ras. Wyniki badań pozwoliły wyłonić listę najmądrzejszych ras psów na świecie.
W tym artykule: Czy psy są inteligentne? Jak Stanley Coren badał inteligencję psów? Jaka jest najmądrzejsza rasa psa? 79 najmądrzejszych ras psów Prof. Stanley Coren to kanadyjski psycholog i autor badań z zakresu inteligencji psów. Jest autorem wielu publikacji na ten temat, m.in. popularnych również w Polsce książek „Tajemnice psiego umysłu" i „Jak rozmawiać z psem". Analizuje w nich zdolności poznawcze różnych ras psów. Badania prof. Corena dotyczą tematów takich jak zachowanie psów, komunikacja i więź między człowiekiem a zwierzęciem. Jako jeden z pierwszych badaczy przyjrzał się inteligencji i emocjom „najlepszego przyjaciela człowieka". Czy psy są inteligentne? Właściciele psów nie mają wątpliwości, że ich pupile są mądre, a nauka tylko potwierdza te obserwacje. Badania wykazały, że psy wykazują się niezwykłą zdolnością do nauki i rozwiązywania problemów. Nierzadko ich potencjał umysłowy porównywany jest do poziomu intelektualnego małych dzieci. Zdaniem prof. Stanleya Corena dorosły pies jest równie inteligentny co 2,5-letnie dziecko. Naukowiec potwierdził to w kilkunastu prowadzonych przez siebie testach. To, co szczególnie wyróżnia intelekt psów, to ich inteligencja społeczna i emocjonalna. Psy wykazują się wrażliwością na uczucia i zamiary ludzi. Pozwala im to na budowanie głębokich relacji z właścicielami. Badania wykazały, że psy potrafią interpretować ludzkie gesty i mimikę. To z kolei wskazuje na ich zaawansowany poziom umiejętności komunikacyjnych. Ponadto eksperymenty potwierdziły, że psy posiadają imponujące zdolności pamięciowe. Potrafią przypominać sobie wydarzenia z przeszłości i uczyć się na podstawie własnych doświadczeń. Co ciekawe, niektóre rasy psów wykazują pewne umiejętności, które nie rozwinęły się w przypadku innych ras. Dobrym przykładem są rasy myśliwskie, takie jak beagle, jamniki czy gończy polski, które mocniej niż inne psy rozwinęły zdolność wykrywania zapachów. Jak Stanley Coren badał inteligencję psów? Kanadyjski psycholog podzielił inteligencję psów na na kilka rodzajów. Jako kluczowe wymienia: inteligencję adaptatywną, która odpowiada za kreatywność psów, inteligencję pracy, czyli rozumienie i wykonywanie poleceń, inteligencję instynktowną, która pomaga wyodrębniać tzw. wrodzone talenty wśród zwierząt. Do tych 3 typów inteligencji dodał również inteligencję kinetyczną (ruchową), inteligencję przestrzenną oraz inteligencję interpersonalną. Prof. Stanley Coren badał inteligencję psów za pomocą różnych metod, w tym obserwacji, eksperymentów oraz ankiet. Jednym z najczęściej wykonywanych zadań było ocenianie inteligencji psów poprzez tzw. testy posłuszeństwa, ale także polecenia wymagające rozwiązywania problemów oraz obserwacje interakcji społecznych. Psycholog wykorzystywał również ankiety, aby zbierać dane od właścicieli psów dotyczące zachowań ich zwierząt oraz obserwacji podczas domowych treningów. Dodatkowo, badacz analizował zdolności poznawcze psów, badając ich umiejętności komunikacyjne, zdolność zapamiętywania oraz uczenia się nowych poleceń. Psy rozumieją średnio 89 słów. Które rasy są najmądrzejsze? Te psy reagują na więcej słów i wyrażeń niż inne. Dlaczego? Jaka jest najmądrzejsza rasa psa? W wyniku prowadzonych przez siebie badań prof. Stanley Coren wybrał jedną rasę, którą uznał za szczególnie inteligentną. Zdaniem naukowca najmądrzejsza rasa psa to border collie. Kanadyjski psycholog doszedł do takich wniosków, badając m.in. posłuszeństwo, umiejętność rozwiązywania problemów i społeczną percepcję tych psów. Wrodzony instynkt pasterski i zdolność szybkiego uczenia się sprawiają, że jest to rasa, która wyjątkowo prędko przechodzi proces tresury. Border collie wywodzi się z pogranicza Anglii i Szkocji, gdzie w XIX wieku został wyodrębniony jako oddzielna rasa i początkowo nazywany po prostu „owczarkiem do pracy" („working sheepdog"). Miłośniczką border collie była m.in. brytyjska królowa Wiktoria. 79 najmądrzejszych ras psów Oto lista najmądrzejszych ras psów. Zestawienie powstało na podstawie eksperymentu, podczas którego psy uczono nowej komendy. Najwyższy poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom poniżej 5 prób i są posłuszne w 95% przypadków 1. Border collie 2. Pudel 3. Owczarek niemiecki 4. Golden retriever 5. Doberman pinczer 6. Owczarek szetlandzki 7. Labrador retriever 8. Papillon 9. Rottweiler 10. Australian cattle dog Drugi poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom 5–15 prób i są posłuszne w 85% przypadków 11. Welsh corgi Pembroke 12. Sznaucer miniatura 13. Springer spaniel angielski 14. Tervuren, owczarek długowłosy 15. Schipperke, owczarek belgijski 16. Szpic wilczy 17. Wyżeł niemiecki krótkowłosy 18. Flat-coated retriever, Angielski cocker spaniel, Sznaucer 19. Épagneul breton 20. Retriever z Nowej Szkocji 21. Wyżeł weimarski krótkowłosy 22. Malinois, Berneński pies pasterski 23. Szpic miniaturowy 24. Irlandzki spaniel dowodny 25. Wyżeł węgierski krótkowłosy 26. Welsh Corgi Cardigan Trzecie poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom 15–25 prób i są posłuszne w 70% przypadków 27. Chesapeake Bay retriever, Puli, Yorkshire terrier 28. Sznaucer olbrzymi, Portugalski pies dowodny 29. Airedale terrier, Bouvier des Flandres 30. Border terrier, Owczarek francuski briard 31. Springer spaniel walijski 32. Manchester terrier 33. Samojed 34. Field spaniel, Nowofunland, Terier australijski, Amerykański staffordshire terier, Seter szkocki, Bearded collie 35. American Eskimo dog, Cairn terrier, Kerry blue terrier, Seter irlandzki 36. Elkhund szary 37. Pinczer małpi, Australijski silky terier, Pinczer miniatura, Seter angielski, Pies faraona, Clumber spaniel 38. Norwich terrier 39. Dalmatyńczyk Czwarty poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom 25–40 prób i są posłuszne w 50% przypadków 40. Soft-coated wheaten terrier, Bedlington terrier, Foksterier krótkowłosy 41. Curly-coated retriever, Wilczarz irlandzki 42. Kuvasz, Owczarek australijski (typ amerykański) 43. Chart perski, Szpic fiński, Pointer 44. Cavalier King Charles spaniel, Wyżeł niemiecki szorstkowłosy, Black-and-tan coonhound, Amerykański spaniel dowodny 45. Husky syberyjski, Bichon Frise, King charles spaniel 46. Spaniel tybetański, Foxhound angielski, Otterhound, Foxhound amerykański, Greyhound, Harrier, Parson Russel terrier, Gryfon Korthalsa 47. West Highland white terrier, Hawańczyk, Chart szkocki 48. Bokser, Dog niemiecki 49. Jamnik, Staffordshire bulterier, Shiba Inu 50. Malamut 51. Whippet, Shar pei, Foksterier szorstkowłosy 52. Rhodesian ridgeback 53. Podenco z Ibizy, Terier walijski, Terier irlandzki 54. Boston terrier, Akita Piąty poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom 40–80 prób i są posłuszne w 40% przypadków 55. Skye terrier 56. Norfolk terrier, Sealyham terrier 57. Mops 58. Buldog francuski 59. Gryfonik brukselski, Maltańczyk 60. Charcik włoski 61. Grzywacz chiński 62. Dandie Dinmont terrier, Petit Basset Griffon Vendéen, Terier tybetański, Chin japoński, Lakeland terrier 63. Owczarek staroangielski 64. Pirenejski pies górski 65. Terier szkocki, Bernardyn 66. Bulterier 67. Chihuahua 68. Lhasa apso 69. Bulmastif Szósty poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom powyżej 100 prób i są posłuszne w 30% przypadków 70. Shih Tzu 71. Basset 72. Mastif, Beagle 73. Pekińczyk 74. Bloodhound 75. Borzoj 76. Chow chow 77. Buldog 78. Basenji 79. Chart afgański Na listę nie należy patrzeć dogmatycznie. Już sam jej autor – prof. Stanley Coren – zaznacza, że w innym badaniu treserom udało się szybko nauczyć posłuszeństwa psa rasy staffordshire bulterier, choć na powyższej liście ten pies znalazł się dopiero na 49. pozycji. Nierzadko mniejsza lub większa inteligencja może bowiem być cechą osobniczą zwierzęcia. – Wyjątek stanowią charty afgańskie. Te psy są jak koty – pisał prof Coren. – Charty nie są posłuszne nikomu. ŹRÓDŁA: American Psychological Association, StanleyCore.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Film „Hamnet” przybliża losy rodziny Szekspira. Oto nieznane fakty z życia wielkiego pisarza
Kinowa premiera filmu „Hamnet” to okazja do przyjrzenia się prywatnym losom rodziny najsłynniejszego dramaturga wszech czasów. Brytyjski badacz poddał analizie kopię zaginionego dokumentu, który przez lata błędnie przypisywano ojcu pisarza. Wnikliwe śledztwo dowiodło, że za tekstem stoi w rzeczywistości ktoś inny.
W tym artykule: Życie prywatne Williama Szekspira Tajemniczy testament Szekspira Kim była Joanna Szekspir? Kobiety, które zostały pozbawione głosu Z jednej strony niemal wszyscy wiemy, kim był William Szekspir. Anglik jest uważany za jednego z najwybitniejszych poetów wszech czasów. Dramaturg i aktor, a także autor tak wielkich dzieł, jak „Romeo i Julia”, „Makbet”, „Król Lear”, „Sen nocy letniej” czy „Hamlet”. Jego dorobek można długo wymieniać, ale jest jeszcze druga strona Szekspira, bardziej tajemnicza. Chodzi o jego życie prywatne. Życie prywatne Williama Szekspira Pisarz urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon. Był trzecim spośród ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a, rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny Mary Arden. Uważa się, że przyszedł na świat w domu rodzinnym przy Henley Street w Anglii, lecz dokładny dzień nie jest znany. Chodził do szkoły w Stratford, gdzie uczył się łaciny, historii, literatury antycznej oraz retoryki. Jego nauczycielami byli magistrowie z Oxfordu. Musiał przerwać naukę, prawdopodobnie przez problemy finansowe ojca. Uważa się, że zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat. Jako nastolatek pracował w magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. 18-letni Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, która była od niego 8 lat starsza. Mieli trójkę dzieci, dwie córki i syna. Najstarszą Susanne oraz bliźnięta: Hamneta i Judith, które urodziły się w 1585 roku. Chłopiec zmarł w 1596 roku, a jego śmierć miała zainspirować go do napisania „Hamleta”. Co ciekawe, przez 7 lat po narodzinach bliźniaków nie wiadomo niczego o życiu Szekspira. To okres, który w jego biografii nazywa się straconymi latami. Tajemniczy testament Szekspira Dużo tajemnic narosło również wokół ojca Szekspira, a także jego rodzeństwa. Wynika to m.in. z faktu, że wiele dokumentów i listów, które zawierały cenne informacje, przepadło. Były również takie, których autentyczność podawano w wątpliwość. Tak było m.in. z testamentem w języku włoskim z XVII wieku. Dotychczas uważano, że jego autorem był John Shakespeare, a jego treść wskazywałaby silne związki z religią katolicką. A przypomnijmy, że w tamtym okresie, w protestanckiej Anglii katolicy byli prześladowani. Zabraniano im również praktyk religijnych. Gdzie jest czaszka Szekspira? Te części ciała sławnych ludzi skradziono po ich śmierci Ktoś naprawdę chciał mieć głowę Szekspira – jak również kości, mózg i penisa innych znanych ludzi. Co ciekawe, w 1605 roku doszło do tzw. spisku prochowego. Była to próba zamachu na Izbę Lordów przez grupę katolików, w tym Guya Fawkesa. Manifestanci chcieli obalenia protestanckiego rządu i przywrócenia katolickiej monarchii. Właśnie dlatego 5 listopada w Wielkiej Brytanii obchodzony jest Dzień Guya Fawkesa, zwany również Bonfire Night. Profesor Matthew Steggle z Wydziału Anglistyki Uniwersytetu Bristolu postanowił jeszcze raz przyjrzeć się tajemniczemu testamentowi. Badacz przeanalizował dokument, który odnaleziono w domu Szekspirów w 1770 r. Problem polega na tym, że list zaginął wiele lat temu, a pozostała jedynie jego cyfrowa kopia. Kim była Joanna Szekspir? Steggle przewertował zbiory archiwum i bibliotek, a jego śledztwo doprowadziło go do zadziwiającego wniosku. Dokument nie został napisany przez Johna Szekspira. Jego autorem była jednak osoba o identycznych inicjałach „JS”. Chodziło nie o ojca, lecz siostrę Williama – Joannę. Naukowiec twierdzi, że tekst nie mógł należeć do Johna z jednego prostego powodu. Został spisany wiele lat po jego śmierci w 1601 roku. Joanna Szekspir żyła w latach 1569–1646. Była pięć lat młodsza od Williama i po śmierci rodziców była jedyną bliską rodziną pisarza (nie licząc żony i dzieci). Uważa się, że przez całe życie mieszkała w Stratford-upon-Avon, rodzinnej miejscowości Szekspirów i prawdopodobnie wyszła za mąż za ubogiego handlarza. Mieli czworo dzieci. Bardzo możliwe, że to ze względu na partnera zmieniła wiarę z protestanckiej na katolicyzm. Kobiety, które zostały pozbawione głosu – Z życia Joanny zachowało się tylko siedem dokumentów, które w ogóle wspominają o niej z imienia. Virginia Woolf napisała słynny esej zatytułowany „Siostra Szekspira” o tym, że postać taka jak ona nigdy nie miałaby szans na zostanie pisarką ani na to, by jej twórczość przetrwała. Stała się kimś w rodzaju symbolu „zagubionego głosu” wszystkich nowożytnych kobiet – tłumaczy Steggle. – Istnieją setki tysięcy słów, które przetrwały po jej bracie, a jak dotąd nie ma żadnego tekstu, czy nawet dokumentu, który byłby jej autorstwa – dodaje badacz. Virginia Woolf w swoim eseju „A Room of One’s Own” napisała, że kobieta nigdy nie mogłaby napisać dzieł takich jak William Szekspir. Jednak nie ze względu na brak talentu czy chęci. Woolf przekonywała, że to przez brak należytej edukacji w tamtych czasach i społecznego wsparcia kobiet. Joanna Szekspir w testamencie pisała m.in. o tym, że jej życie należy do woli Boga. Było to swoiste wyznanie wiary i modlitwa dziękczynna za boże miłosierdzie. „Składam nieskończone podziękowania Jego Boskiemu Majestatowi za wszystkie dobrodziejstwa, które otrzymałam. Jestem gotowa na śmierć, a moja wola należy do Boga. Dziękuję mu za życie, które mi dał” – czytamy w testamencie Joanny Szekspir. Być może to nie jedyny tekst, który wyszedł spod jej pióra, ale jest pierwszym, który możemy dziś poznać. Źródło: Shakespeare Quaterly. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Szkoła muzyczna jest niepotrzebna? Ludzie mają naturalne zdolności do rozumienia muzyki
Okazuje się, że muzyka nie jest zarezerwowana wyłącznie dla wąskiego, wybranego grona specjalnie wykształconych ludzi. Nowe badania ujawniają, że nawet osoby bez jakiegokolwiek treningu muzycznego potrafią sprawnie rozpoznawać nawet zaawansowane struktury tonalne. Naukowcy są zaskoczeni wynikami eksperymentów.
Badacze z Uniwersytetu Rochester sprawdzili, jak ludzie bez formalnego wykształcenia muzycznego postrzegają muzykę. Czy laicy mogą rozumieć jej złożone struktury? Okazało się, że rozumienie tonacji i przewidywanie melodii to naturalna, ludzka zdolność. Czy więc szkoła muzyczna jest niepotrzebna? Zaskakujące zdolności muzycznych laików Zespół naukowców z Nowego Jorku opublikował w czasopiśmie „Psychological Sciene” badanie, które rzuca nowe światło na postrzeganie muzyki przez osoby bez wykształcenia muzycznego. Odkryli oni, że ludzie bez treningu potrafią intuicyjnie rozpoznawać złożone struktury tonalne – podobnie jak wykształceni muzycy. Może to przedefiniować wieloletnią debatę dotyczącą potrzeby treningu muzycznego w celu zrozumienia zaawansowanych struktur harmonicznych. Elise Piazza – autorka badania i profesor Uniwersytetu Rochester – zauważyła, że choć trening muzyczny wyostrza słuch na wzorce tonalne, to ludzie bez jakiegokolwiek szkolenia potrafią je przyswajać nieświadomie po prostu przez… wieloletnie słuchanie muzyki. Cztery eksperymenty na bazie utworów Czajkowskiego Badacze przeprowadzili cztery eksperymenty badające zapamiętywanie, przewidywanie, segmentację wydarzeń i kategoryzację. Uczestnicy słuchali fragmentów utworu z cyklu „Album dla młodzieży” op. 39 autorstwa Piotra Czajkowskiego. Dla przykładu, w eksperymencie sprawdzającym umiejętność przewidywania, muzyka prezentowana była na 3 różne sposoby ze zwiększającą się trudnością: 8B (gdzie odtwarzano 8 taktów, czyli miar, w nienaruszonym kontekście), 2B (gdzie co 2 takty występowało pomieszanie) i 1B (gdzie każdy 1 takt był pomieszany). Podczas eksperymentu przewidywania uczestnicy byli proszeni o wskazanie, która fraza powinna nastąpić po usłyszanym fragmencie. Zarówno osoby z wykształceniem muzycznym, jak i bez niego, wykazały zbliżoną skuteczność w przewidywaniu kolejnych części utworu – zwłaszcza, gdy dostępna była większa ilość kontekstu tonalnego. Laicy radzą sobie podobnie jak profesjonaliści Uczestnicy bez formalnego treningu muzycznego wykonywali zadania z pamięci, przewidywania i segmentacji wydarzeń z podobną skutecznością jak wykształceni muzycy. To sugeruje, że integracja tonalnego kontekstu w percepcji muzyki nie wymaga zaawansowanego treningu. W badaniu wykazano również, że ilość formalnego szkolenia muzycznego nie miała wpływu na ogólną skuteczność uczestników w zadaniach. Oznacza to, że już samo wieloletnie słuchanie muzyki wystarcza, aby ludzie zaczęli intuicyjnie przetwarzać złożone struktury tonalne. Elise Piazza zauważyła, że przetwarzanie kontekstu w muzyce przypomina to, co dzieje się w przypadku przetwarzania języka. Tak jak mózg przewiduje kolejne słowa w zdaniu, bazując na wcześniejszych, tak samo może przewidywać nuty lub frazy muzyczne. Czy szkoła muzyczna jest niepotrzebna? To nie do końca prawda i nie o to chodzi w badaniu. Chodzi nie tyle o deprecjonowanie wykształcenia muzycznego, a wykazanie, że muzyczne przetwarzanie kontekstu może być uniwersalną cechą ludzkiego mózgu, rozwijaną nieświadomie przez całe życie. Liczne badania potwierdzają, że nauka gry na instrumencie czy śpiewu korzystnie wpływa na rozwój intelektualny oraz umiejętności poznawcze uczniów. Nauka muzyki sprzyja rozwojowi zdolności matematycznych, umiejętności logicznego myślenia oraz pamięci. Według raportów Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz licznych analiz psychologicznych, dzieci uczące się muzyki szybciej przyswajają abstrakcyjne pojęcia, wykazują lepszą koncentrację i potrafią skuteczniej rozwiązywać złożone problemy. Edukacja muzyczna wzmacnia również umiejętność planowania i przewidywania, co przekłada się na lepsze wyniki w nauce innych przedmiotów. Sam się jej uczyłem, więc część z tego zdecydowanie mogę potwierdzić. Warto więc kształcić się muzycznie. Wydaje się jednak, że chcąc lub nie chcąc – w jakimś sensie robimy to także przez całe życie. Choćby nieświadomie. Źródła: Psychological Science, MEN Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Oto najmłodszy profesor w Polsce. Kim jest genialny naukowiec z Krakowa?
Mateusz Hołda zdobył tytuł profesora w wieku zaledwie 29 lat. Jak wyglądała jego droga na naukowy szczyt?
Spis treści: Kim jest Mateusz Hołda? Mateusz Hołda odkrył nową przyczynę udaru mózgu 4 lipca 2022 roku, w wieku zaledwie 29 lat, Mateusz Hołda otrzymał tytuł profesora nauk medycznych, stając się tym samym najmłodszym profesorem w Polsce. Osiągnięty sukces, jak sam wielokrotnie podkreślał, zawdzięcza nie tylko ogromnej pasji, ale przede wszystkim ciężkiej pracy. – Wynik dziewięciu lat intensywnej pracy naukowej zaowocował przyznaniem mi tytułu profesora medycyny. I tak oto w wieku 29 lat stałem się najmłodszym w historii Polski profesorem. Na drodze do tego sukcesu było więcej porażek niż zwycięstw – było ciężko (czasami bardzo ciężko), ale na pewno było warto. Dziękuję wszystkim, którzy przyczynili się do tego sukcesu – jest Was wielu! Myślę, że to jednak nie jest koniec mojej ścieżki naukowej, a dopiero jej początek – przyznał tuż po otrzymaniu tytuł naukowego profesora. Kim jest najmłodszy profesor w Polsce? Mateusz Hołda to najmłodszy profesor w Polsce. Od lat związany jest z Katedrą Anatomii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie w 2011 r. podjął studia na kierunku lekarskim. Sześć lat później z wyróżnieniem obronił rozprawę doktorską na temat cieśni mitralnej oraz cieśni trójdzielno-żylnej, za którą otrzyma także Nagrodę Prezesa Rady Ministrów. Co ciekawe, w momencie uzyskania stopnia doktora wciąż nie posiadał tytułu lekarza medycyny, bowiem w momencie obrony był na szóstym roku studiów medycznych. To pierwszy przypadek w historii polskiego szkolnictwa wyższego po 1989 roku, gdy student został doktorem zanim ukończył studia drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich. Naukowe osiągnięcia Mateusza Hołdy doceniono nie tylko w kraju, ale i za granicą. W 2019 r. nazwisko Polaka znalazło się na publikowanej przez magazyn „Forbes” prestiżowej liście „30 Under 30”, wyróżniającej najbardziej wpływowe osoby poniżej 30. roku życia w różnych kategoriach. Ponadto w tym samym roku prof. Hołda został uznany przez Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju oraz ekspertów Emerging Europe za najbardziej wpływowego Europejczyka młodego pokolenia. W lutym 2020 r. Mateusz Hołda uzyskał stopień naukowy doktora habilitowanego nauk medycznych, a dwa lata później tytuł profesora nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. Prof. Mateusz Hołda ustalił nową przyczynę udaru mózgu O krakowskim kardiomorfologu ponownie zrobiło się głośno za sprawą przełomowego odkrycia, jakiego dokonał wraz ze swoim zespołem Heart Embryology and Anatomy Research Team (HEART). To badacze, którzy skupiają się na klinicznej morfologii układu sercowo-naczyniowego. Prof. Hołda jest współzałożycielem i kierownikiem zespołu. Naukowcom udało się ustalić jedną z przyczyn udaru niedokrwiennego mózgu. Zespół pod kierownictwem prof. Mateusza Hołdy dowiódł po przebadaniu przegrody międzyprzedsionkowej serca, że zawał mózgu jest ściśle związany z jej kluczową częścią, czyli zachyłkiem, zwanym „kieszonką”. – Opisaliśmy morfologię, funkcje i znaczenie kliniczne zachyłka w tej przegrodzie. Jednoznacznie wskazaliśmy, że występowanie tej kieszonki w sercu może powodować udar niedokrwienny mózgu – zdradził prof. Hołda w rozmowie z TVN24. Przypomnijmy, że raptem kilka dni temu informowaliśmy o ogromnym sukcesie polskich inżynierów, którzy łącznie otrzymają aż 3 mln euro na supernowoczesne badania. Umożliwią im to prestiżowe granty naukowe ze środków europejskich, przyznanych przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych (ERC). Technologię fal terahercowych, która umożliwi wykrywanie podróbek leków i badanie dzieł malarskich będzie rozwijał dr inż. Łukasz Sterczewski z Wydziału Elektroniki, Fotoniki i Mikrosystemów Politechniki Wrocławskiej. Z kolei dr hab. inż. Maciej Trusiak z Wydziału Mechatroniki Politechniki Warszawskiej skupi się na obrazowaniu żywych komórek. Źródło: Uniwersytet Jagielloński Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Jedną decyzją na zawsze zmienił historię Polski – dlaczego Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków
Decyzja Konrada Mazowieckiego o sprowadzeniu Krzyżaków do Polski zapoczątkowała serię wydarzeń, które doprowadziły do utraty Prus i setek lat konfliktów. Z jej konsekwencjami nasz kraj zmagał się przez kilka kolejnych wieków.
Spis treści: Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Działania Konrada Mazowieckiego przeciwko poganom Kiedy Konrad Mazowiecki sprowadził krzyżaków do Polski? Podbój Prus Współpraca Konrada Mazowieckiego z zakonem krzyżackim Powstania na podbitych terenach Konsekwencje decyzji Konrada Mazowieckiego Konrad I Mazowiecki, czwarty w kolejności wiekowej syn Kazimierza II Sprawiedliwego i Heleny znojemskiej, w 1200 roku objął samodzielne rządy na Mazowszu oraz Kujawach. Od pierwszych lat panowania wnuk Bolesława Krzywoustego zmagał się z najazdami pogańskich ludów, które stanowiły poważne zagrożenie dla północnych rubieży jego państwa. Starał się im przeciwdziałać na różne sposoby — zarówno poprzez chrystianizację, jak i działania zbrojne — lecz bez trwałych efektów. W obliczu niepowodzeń zwrócił się o wsparcie do wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, Hermanna von Salzy, obiecując mu w zamian ziemię chełmińską. Nie zdawał sobie jednak sprawy, że sprowadzeni rycerze Najświętszej Marii Panny wkrótce staną się poważnym zagrożeniem dla bytu państwa polskiego. Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Od wczesnego średniowiecza nadbałtyckie tereny między Wisłą a Niemnem, od IX wieku zwyczajowo nazywane Prusami, zamieszkiwały plemiona Pomezanów, Pogezanów, Warmów, Jaćwingów, Sasinów, Sklowów, Sambów, Bartów, Nadrowów i Natangów. Pruskie ludy nigdy nie utworzyły jednolitego państwa, ale współdziałały ze sobą, przez co stawały się coraz groźniejsze dla sąsiadów. W XIII wieku ich terytorium mierzyło ok. 42 tys. kilometrów kwadratowych i było zamieszkiwane przez ok. 170 tys. osób. Prusowie trudnili się nie tylko rolnictwem i hodowlą, ale także wyprawami łupieżczymi. Za cel obrali sobie między innymi granicę z Mazowszem. Łupili zamki, kościoły i domy. Po najechanych przez nich grodach pozostawały zgliszcza. Najazdy na ich ziemie nie przynosiły rezultatu. Znaczną część zajmowanego przez nich terenu pokrywały puszcze i bagna, co dawało im istotną przewagę w walce. Nawet jeżeli Prusowie przegrywali potyczkę, płacili daninę, a nawet godzili się na przyjęcie chrztu. Jednak gdy siły wroga opuszczały ich terytorium, zapominali o jakichkolwiek zobowiązaniach. Działania Konrada Mazowieckiego przeciwko poganom Silne sąsiedztwo mocno niepokoiło Konrada Mazowieckiego. Ciągłe najazdy sprawiły, że granica księstwa zaczęła przesuwać się na południe. W 1206 roku książę sprowadził na Mazowsze cystersów. Zakonnicy mieli szerzyć religię chrześcijańską i w ten sposób odstraszać pogan. Nie przyniosło to jednak oczekiwanego rezultatu. Jakby tego było mało, w 1217 system obrony pogranicza całkowicie się załamał. Doszło do tego, gdy książę nakazał uwięzić Krystyna, wojewodę mazowieckiego. Z książęcego rozkazu wyłupiono mu oczy i wreszcie – zamordowano go. Najazdy pruskie stawały się coraz częstsze. W obliczu rosnącego zagrożenia, Konrad I musiał podjąć decyzję o zbrojnej odpowiedzi. W 1217 lub 1218 roku uzyskał od papieża bulle nadające jego działaniom status krucjaty. Początkowo nie wywołało to żadnej reakcji. Dopiero kilka lat później zyskał poparcie innych książąt piastowskich – Henryka Brodatego i Leszka Białego. Pierwsza wyprawa odbyła się w 1222 roku. Nie przyniosła żadnego rezultatu. Rok później siły Mazowsza wyruszyły na kolejną krucjatę przeciwko poganom. Krucjatę wsparli władcy pomorscy – Świętopełk i Warcisław. Tym razem udało się opanować ziemię chełmińską. Utworzony tam garnizony miały zapewnić bezpieczeństwo piastowskim ziemiom, jednak nie udało się przywrócić pokoju na pograniczu. Kiedy Konrad Mazowiecki sprowadził krzyżaków do Polski? Klęska w bezpośrednim starciu z poganami zmusiła Piastów do zmiany podejścia. Postanowili zwrócić się z prośbą o pomoc do zakonu rycerskiego. Wybrali usuniętych z Węgier i szukających własnej siedziby rycerzy Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Stawiając na zakon krzyżacki, Konrad I najprawdopodobniej uległ namowom Henryka Brodatego, który kilka lat wcześniej nadał bitnym zakonnikom wieś na Śląsku. Pod koniec 1225 lub na początku 1226 roku książę poprosił o pomoc Hermanna von Salzę, wielkiego mistrza krzyżackiego. Za uporanie się z pogańskimi sąsiadami obiecał mu nadanie zakonowi znajdującej się na pruskim pograniczu ziemi chełmińskiej, z zastrzeżeniem zachowania całości swoich książęcych prerogatyw. W marcu 1226 roku cesarz Fryderyk II usankcjonował darowiznę księcia mazowieckiego, ale jednocześnie nadał zakonowi krzyżackiemu całe Prusy w bezpośrednie władanie. W praktyce oznaczało, że na zdobytych terenach będą mogli utworzyć własne państwo, całkowicie niezależne od Konrada I. Pierwsi zakonnicy przybyli nad Wisłę w 1228 roku. W tym samym roku nastąpiło przekazanie ziemi chełmińskiej. W ciągu dwóch lat Konrad I nadał rycerzom kolejne przywileje. W 1230 roku przybyli kolejni Krzyżacy. Zakon był gotowy, by rozprawić się z poganami. Podbój Prus W pierwszej kolejności rycerze rozprawili się z wrogiem na ziemi chełmińskiej, która częściowo znajdowała się pod pruską kontrolą. W 1232 roku opanowali Chełmno, a w 1234 roku wznieśli gród w Radzynie. Na zdobytych terenach budowali twierdze, zupełnie jak w czasie wypraw krzyżowych. Wróg próbował odbić swoje ziemie, ale najczęściej kończyło się to niepowodzeniem. Nawet jeżeli Prusom udawało się otoczyć krzyżacką fortecę, szybko nadciągała pomoc. Dobrze uzbrojeni rycerze mieli przewagę liczebną, więc łatwo obracali wroga w perzynę i posuwali się w głąb jego terytorium. Gdy Krzyżacy opanowali tereny nadwiślańskie, uporali się z wrogiem na ziemiach leżących przy granicy z Mazowszem i wzdłuż Bałtyku. Do wybrzeża dotarli w 1237 toku. 18 lat później w całości opanowali ten obszar. W międzyczasie pod ich zwierzchnictwem znalazły się Inflanty. Nastąpiło to w latach 1237–1242, gdy zakon zjednoczyli się z kawalerami mieczowymi. Współpraca Konrada Mazowieckiego z zakonem krzyżackim Początkowo mogło się wydawać, że zakonnicy są sprzymierzeńcami księcia mazowieckiego, ale szybko wyszły na jaw ich faktyczne intencje. Nie mogło być wątpliwości, że nad Wisłą powtarza się węgierski scenariusz. Zakon dążył do budowy silnego, niezależnego od księcia państwa. Tym razem miał silne poparcie papieża i cesarza. W 1235 roku Fryderyk II wydał złotą bullę, potwierdzającą przyznanie zakonowi ziemi chełmińskiej, ale nie jako lenno Konrada I. Dokument czynił z Krzyżaków suwerennych właścicieli dzielnicy. W tym samym roku rycerze zakonni uzyskali wyrok sądu kierowanego przez Wilhelma z Modeny, legata papieskiego, w którym papież uznał pełnię władzy Hermanna von Salzy w ziemi chełmińskiej i na wszystkich zdobytych terenach pruskich. Powstania na podbitych terenach Na podbitych ziemiach rycerze zakonni chrystianizowali pogan, najczęściej mieczem. Podbite ludy zmuszali do niewolnictwa. Ludzie nie mieli nic do stracenia, więc w końcu zaczęli się buntować. Pierwsze powstanie wybuchło w 1242 roku, w trakcie podboju Pomezanii. Świętopełk II Wielki, z pruskim poparciem, chciał przełamać wschodzącą potęgę Krzyżaków. Odniósł nawet kilka istotnych sukcesów, ale w 1248 roku siły powstańcze uległy potędze zakonu w bitwie pod Dzierzgoniem. W 1249 roku podpisano porozumienie pokojowe. W 1260 roku, gdy rycerze zakonni ponieśli klęskę w bitwie Durbą, wybuchło drugie powstanie. Do walki stanęły wszystkie pruskie plemiona. Poganie odnosili duże sukcesy, ale nie mogli przedrzeć się przez umocnienia grodów. By wspomóc oblężonych rycerzy, papież Klemens IV ogłosił nową wyprawę krzyżową do Prus. W 1274 roku pruski opór został ostatecznie przełamany. Konsekwencje decyzji Konrada Mazowieckiego Konrad I Mazowiecki zmarł w 1247 roku. W chwili śmierci księcia, rycerze zakonu krzyżackiego mieli już pod kontrolą wszystkie tereny obrzeżne późniejszego państwa zakonnego. Ostatnie plemiona pruskie stawiały im opór, ale nie trwało to długo. W 1283 roku kontrolowali już całe Prusy. Utworzyli niezależne państwo, które stało się poważną siłą na wybrzeżu Bałtyku. Nie zamierzali poprzestawać na podbiciu Prusów. W latach 1283–1325 aż 75 razy najeżdżali Żmudź , Litwę i Ruś Czarną. Szybko zainteresowali się Pomorzem Gdańskim. 13 listopada 1308 roku dokonali bezwzględnej rzezi na mieszkańcach i rycerstwie polskim i pomorskim. W kolejnych latach zakon prowadził liczne kampanie przeciwko Polsce. W samym 1331 roku zrównali z ziemią Bydgoszcz, Gniezno, Środę i Konin. Pokój w Kaliszu zabezpieczył Polskę przed krzyżackimi najazdami, ale rycerze zakonni przypuścili ekspansję na Litwę i częściowo zajęli Żmudź. Dopiero Władysław Jagiełło zdołał złamać ich potęgę. W 1525 roku Zygmunt I Stary odebrał hołd od Abrechta Hohenzollerna, w wyniku czego Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie. W 1701 roku powstało Królestwo Prus. Co było dalej, nie trzeba pisać. Czy historia potoczyłaby się inaczej, gdyby kilkaset lat wcześniej Konrad Mazowiecki nie zwrócił się z prośbą o pomoc do Krzyżaków? Można tylko domniemywać. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Budują wieżowce i inspirują sztuczną inteligencję – to jedne z najbardziej niedocenionych owadów
Termity to jedne z najbardziej niedocenianych owadów na świecie. Choć przypisuje się im głównie niszczenie drewna, ich zachowania i struktury społeczne potrafią zadziwić naukowców.
Spis treści: Największe struktury stworzone przez owady na Ziemi Architekci bez dyplomu – złożoność termitier zaskakuje inżynierów Termity mają swoją królową – i nie tylko jedną Owszem, zjadają drewno – ale mają do tego bardzo dobry powód Niektóre gatunki potrafią… wybuchać Ich życie społeczne zawstydza ludzi Choć często postrzegane wyłącznie jako szkodniki niszczące drewno, termity to owady, które zasługują na znacznie większe uznanie. Ich niezwykle zaawansowane umiejętności budowlane, skomplikowane struktury społeczne i nieoczywiste mechanizmy obronne zadziwiają naukowców na całym świecie. W świecie termitów nie ma przypadków– wszystko działa według precyzyjnych zasad, których skuteczność inspiruje nie tylko biologów, ale także architektów, inżynierów i specjalistów od nowych technologii. Poznaj zaskakujące fakty o tych fascynujących owadach i zobacz, dlaczego bez nich życie na Ziemi mogłoby wyglądać zupełnie inaczej. Największe struktury stworzone przez owady na Ziemi W Brazylii odkryto gigantyczne mrowiska termitów, które z lotu ptaka przypominają rozbudowaną sieć dróg, dzielnic i miast. Te struktury mierzą ponad 230 tysięcy kilometrów kwadratowych – to obszar większy niż Francja, a ich objętość sięga miliardów ton ziemi przemieszonej przez owady. Niektóre z kopców mają nawet ponad 4 tysiące lat, co czyni je jednymi z najstarszych znanych struktur biologicznego pochodzenia. System mrowisk został zbudowany przez jeden superorganizm – ogromną kolonię termitów działającą synchronicznie przez wieki. Każde mrowisko ma wysokość nawet do 2,5 metra i znajduje się w regularnej odległości od innych, co świadczy o wyjątkowej precyzji planowania przestrzennego. Struktura ta nie pełni jednak funkcji mieszkalnej – jest to system tuneli wykorzystywanych do transportu i wentylacji, który odciąża właściwe gniazda ukryte pod ziemią. Ich rozmieszczenie wskazuje na złożoną inteligencję zbiorową oraz zdolność owadów do koordynowania działań w skali makroekosystemu. Architekci bez dyplomu – złożoność termitier zaskakuje inżynierów Choć wyglądają niepozornie, termity potrafią stworzyć perfekcyjnie wentylowane i stabilne konstrukcje, które od lat inspirują architektów i inżynierów na całym świecie. Ich kopce wyposażone są w naturalne systemy chłodzenia, wentylacji i regulacji wilgotności, które działają bez użycia energii elektrycznej. Wewnątrz takich struktur panuje stała temperatura przez całą dobę, mimo dużych wahań temperatury na zewnątrz – od gorących dni po chłodne noce. Sieć korytarzy, kominów i kanałów powietrznych umożliwia cyrkulację powietrza w taki sposób, by usuwać dwutlenek węgla i nadmiar ciepła, a jednocześnie dostarczać świeże powietrze do wnętrza. Układ kopców przypomina zaawansowany system HVAC (ang. Heating, Ventilation, Air Conditioning), a jego skuteczność dorównuje, a często nawet przewyższa wydajność nowoczesnych systemów klimatyzacyjnych. Ten naturalny mechanizm stał się inspiracją dla biomimetycznego projektowania budynków, w tym m.in. słynnego biurowca Eastgate Centre w Zimbabwe, który wykorzystuje zasady termitier do pasywnej wentylacji. Termity mają swoją królową – i nie tylko jedną Podobnie jak pszczoły, termity posiadają kastowy podział pracy, który obejmuje królowe, króli, robotnice i żołnierzy. To wysoce zorganizowane społeczeństwo funkcjonuje niczym perfekcyjnie działający mechanizm. Królowe są największymi i najbardziej płodnymi osobnikami w kolonii – potrafią żyć nawet 15, a czasem ponad 20 lat, co czyni je jednymi z najdłużej żyjących owadów. Wbrew powszechnemu przekonaniu, w jednym kopcu może funkcjonować więcej niż jedna królowa, a nawet cały zespół królewskich samic i samców, co pozwala kolonii na jeszcze szybszy rozwój. Głównym zadaniem królowej jest nieprzerwane składanie jaj – nawet 30 tysięcy dziennie, co przekłada się na miliony potomków rocznie. Jej ciało, znacznie powiększone w porównaniu do innych kast, jest przystosowane wyłącznie do rozrodu, a poruszanie się umożliwiają jej tylko robotnice, które opiekują się nią i karmią ją przez całe życie. Obok niej często znajduje się król – stały partner, który także może żyć przez wiele lat i wspomaga proces rozrodczy, co jest wyjątkowe w świecie owadów społecznych. Owszem, zjadają drewno – ale mają do tego bardzo dobry powód Termity odgrywają kluczową rolę w ekosystemach, szczególnie w lasach tropikalnych i subtropikalnych, gdzie odpowiadają za rozpad martwej materii organicznej, zwłaszcza drewna i liści. Choć znane są głównie z niszczenia mebli i domów, w naturze ich działalność jest niezwykle pożyteczna. Dzięki obecności specjalnych mikroorganizmów w jelitach, termity potrafią trawić celulozę, czyli główny składnik ścian komórkowych roślin – coś, czego większość zwierząt nie potrafi. W ten sposób przyspieszają proces rozkładu drewna, który bez ich udziału trwałby znacznie dłużej. Gdyby nie one, w wielu środowiskach doszłoby do nagromadzenia martwej biomasy, co mogłoby zakłócić naturalny obieg składników odżywczych. Termity działają więc jak naturalne „czyściciele lasów”, rozkładając resztki roślinne i umożliwiając ich ponowne wykorzystanie przez inne organizmy. Ich rola jest tak istotna, że w niektórych badaniach uznaje się je za inżynierów ekosystemów, wpływających na strukturę gleby, dostępność składników mineralnych i wilgotność środowiska. Niektóre gatunki potrafią… wybuchać To nie żart. W naturze istnieją gatunki termitów, które w sytuacji zagrożenia stosują strategię samobójczą w obronie kolonii. Szczególnie spektakularne są termity z Azji Południowo-Wschodniej, takie jak Colobopsis explodens, których żołnierze potrafią… eksplodować. Gdy intruz wtargnie do ich tuneli, termit rozrywa własne ciało, uwalniając lepką, żółtą ciecz o silnym działaniu toksycznym i odstraszającym. Substancja ta skutecznie unieruchamia lub zabija napastnika, a jednocześnie blokuje dostęp do gniazda, tworząc biologiczną „barierę”. Ten biochemiczny mechanizm obronny to przykład tzw. autotyzmu – zachowania, w którym osobnik poświęca swoje życie dla dobra kolonii. Co ciekawe, żołnierze „wybuchowi” mają specjalnie przekształcone gruczoły i mięśnie umożliwiające ten dramatyczny akt, a cały proces przypomina działanie bomby chemicznej w skali mikro. To jedno z najbardziej ekstremalnych i fascynujących zachowań w świecie owadów społecznych. Ich życie społeczne zawstydza ludzi W kopcu termitów panuje doskonała organizacja – nie ma miejsca na chaos ani przypadkowe działania. Każdy osobnik należy do jednej z kast i pełni ściśle określoną rolę, taką jak obrona, karmienie królowej, opieka nad potomstwem, budowa tuneli czy pozyskiwanie pożywienia. Wszystkie działania podporządkowane są dobru wspólnoty, a poszczególne jednostki poświęcają się bezinteresownie dla przetrwania całej kolonii. Termity komunikują się za pomocą feromonów – substancji chemicznych, które przekazują informacje o zagrożeniu, zadaniach czy kierunku ruchu, a także drgań przekazywanych przez ciało i podłoże, co umożliwia szybką koordynację działań w ciemnościach podziemnych korytarzy. Ich społeczna kooperacja i efektywność działania są tak imponujące, że stały się inspiracją dla algorytmów sztucznej inteligencji oraz systemów robotycznych. Modele zachowań termitów wykorzystywane są w badaniach nad inteligencją zbiorową, optymalizacją tras i automatyzacją pracy zespołowej, co pokazuje, że te niewielkie owady mogą mieć ogromny wpływ na rozwój nowoczesnych technologii. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
To największy zabytek religijny na świecie – świątynia przez lata pozostawała ukryta w dżungli
Angkor Wat, zaginione miasto Khmerów, przez wieki pozostawało ukryte w kambodżańskiej dżungli. Odkrycie monumentalnych ruin przez francuskiego podróżnika Henriego Mouhota wywołało sensację i zmieniło postrzeganie historii Azji Południowo-Wschodniej.
Spis treści: Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Gdy w XIX wieku Europa z zapartym tchem śledziła relacje z dalekich wypraw, do serca Azji wyruszył Henri Mouhot – przyrodnik i badacz, który zamiast motyli i roślin natrafił na zapomniane kamienne miasto. Ukryte w tropikalnej dżungli świątynie i monumentalne budowle Angkor Wat budziły podziw, ale i niedowierzanie. Czy to możliwe, że cywilizacja, która wzniosła te konstrukcje, została niemal całkowicie zapomniana? Odkrycie Mouhota było nie tylko archeologiczną sensacją, ale również symbolicznym momentem zetknięcia dwóch światów – zachodniego i azjatyckiego. Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Gdy Donald Cooney zniża lekki samolot nad korony drzew, moim oczom ukazuje się wspaniała świątynia – odbudowana w latach 40. XX wieku Bântéay Sâmre, poświęcona hinduistycznemu bogu Wisznu. To jeden z wielu architektonicznych śladów średniowiecznego imperium Khmerów, które przez wieki dominowało w Azji Południowo-Wschodniej. Świątynia otoczona jest podwójnym murem w kształcie kwadratu, który niegdyś mogła opasywać fosa – symbol oceanów otaczających górę Meru, mityczną siedzibę bogów hinduistycznych. Bântéay Sâmre to tylko jedna z ponad tysiąca świątyń wzniesionych w między XI a XIII wiekiem w mieście Angkor – przedsięwzięcie tak ogromne i ambitne, że dorównuje rozmachem budowie piramid egipskich. Kiedy ją mijamy, z trudem odrywam wzrok – po chwili świątynia znika w gęstwinie dżungli. Angkor to nie tylko symbol potęgi, ale i upadku. Przez ponad pół tysiąca lat Imperium Khmerów, rozciągające się od dzisiejszej Birmy po Wietnam, było jednym z najpotężniejszych organizmów państwowych regionu. W samym Angkorze, stolicy imperium, na obszarze większym niż współczesny Paryż, żyło nawet 750 tysięcy ludzi. To właśnie tutaj znajdował się największy zurbanizowany kompleks świata przed epoką przemysłową. Gdy pod koniec XVI wieku portugalscy misjonarze dotarli do monumentalnych, lotosowych wież Angkor Wat – największej świątyni religijnej świata – ujrzeli miasto, które niegdyś olśniewało, a teraz powoli popadało w zapomnienie. Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Pytanie o przyczyny upadku Angkoru od dekad fascynuje historyków i archeologów. Powstała długa lista możliwych czynników, obejmująca najeźdźców z zewnątrz, przemiany religijne, a także zmianę szlaków handlowych, która faworyzowała rozwój miast portowych, spychając Angkor – położony w głębi lądu – na margines ekonomiczny. To jednak w dużej mierze sfera domysłów. Pomimo zachowania się około 1300 inskrypcji na świątynnych ościeżach i stelach, brakuje w nich jasnych informacji wyjaśniających przyczyny upadku. Ślady nie znajdują się tam, gdzie ich dotąd szukano – w religijnych monumentach – ale w infrastrukturze, która podtrzymywała życie miasta. Nowe odkrycia archeologiczne rzucają światło na najbardziej prawdopodobną hipotezę: to nie miecz ani handel, lecz woda stała się przekleństwem Angkoru. Potęga miasta została zbudowana na zaawansowanym systemie hydrologicznym, który pozwalał kontrolować sezonowe powodzie i gromadzić wodę na okresy suszy. Jednak w miarę rozrostu systemu stawał się on coraz trudniejszy w utrzymaniu, aż w końcu zawiódł – prowadząc do niedoborów, powodzi i destabilizacji gospodarki. Paradoksalnie, ten sam system irygacyjny, który umożliwił zjednoczenie małych księstw w imperium, mógł również przyczynić się do jego dezorganizacji i upadku. Bez kontroli nad wodą – najcenniejszym zasobem Angkoru – nie było możliwe dalsze funkcjonowanie miasta, które w szczytowym okresie liczyło setki tysięcy mieszkańców. Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Obraz Angkoru w czasach jego największej świetności zawdzięczamy między innymi Zhou Daguanowi, chińskiemu dyplomacie, który pod koniec XIII wieku spędził niemal rok w tym niezwykłym mieście. Mieszkał skromnie, jako gość rodziny z klasy średniej. Jadano tam ryż łyżkami z kokosowych skorupek, a pito wino z ryżu, liści i miodu. Zhou opisał również dawne, już zaniechane, makabryczne rytuały, takie jak pobieranie żółci od żywych ludzi dla przyrządzenia napoju „odwagi”. Podczas uroczystości religijnych organizowano pokazy sztucznych ogni, walki odyńców i widowiska z udziałem króla, który pojawiał się w towarzystwie słoni i koni przybranych w złoto, otoczony setkami kobiet z pałacu, udekorowanych kwiatami. Elementy tego życia zachowały się także w płaskorzeźbach Angkor Wat. Fasady świątyń przedstawiają sceny z codzienności: mężczyzn grających w grę planszową, kobietę rodzącą w pawilonie, a także apsary – zmysłowe, niebiańskie tancerki, które w hinduistycznej mitologii pośredniczyły między światem ludzi a bogów. Choć wiele przedstawień ukazuje harmonię i duchowość, nie brakuje też scen wojennych. Na jednym z reliefów widać łódź wojenną królestwa Czampy wypełnioną żołnierzami. Relief powstał, ponieważ Khmerowie wygrali tę bitwę. Ale nie zawsze mieli przewagę – wojny z Czampą i królestwem Ajutthajaa, wewnętrzne konflikty oraz skomplikowana sukcesja królewska sprawiały, że Angkor często pogrążał się w niestabilności politycznej. Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Religia była kluczowym elementem tożsamości Angkoru. Antropolodzy określają takie ośrodki mianem regal-ritual city – miasta królewskiego i rytualnego. Władcy Khmerów uznawali się za boskich królów i budowali monumentalne świątynie, w których oddawano cześć zarówno bogom, jak i im samym. Od XIII wieku nastąpił jednak przełom religijny: hinduizm stopniowo ustępował miejsca buddyzmowi theravada, którego zasady równości społecznej mogły zagrozić elitarnemu porządkowi władzy. Jak zauważa archeolog Roland Fletcher, był to ruch wywrotowy, podobnie jak chrześcijaństwo w Cesarstwie Rzymskim. Nowa duchowość podważała fundamenty monarchii. Królestwo działało w oparciu o system danin i pracy przymusowej, a jego „walutą” był ryż. Według inskrypcji w świątyni Ta Prôhm, do jej funkcjonowania oddelegowano ponad 12 tysięcy osób, wspieranych przez 66 tysięcy rolników, którzy rocznie produkowali prawie 3 tysiące ton ryżu. Przy trzech głównych kompleksach – Preăh Khăn, Angkor Wat i Bayoăn – liczba zatrudnionych chłopów mogła sięgać 300 tysięcy, czyli niemal połowy ludności Wielkiego Angkoru. Wzrost popularności egalitarnego buddyzmu theravada mógł zachwiać tym systemem. Ale mogło też być inaczej – królewski dwór mógł celowo opuścić Angkor. Tradycja nakazywała, by nowy władca wznosił własny kompleks świątynny, a poprzedni – zostawiał w ruinie. W połączeniu z rozwojem handlu morskiego i wzrostem znaczenia Mekongu, logika ekonomiczna mogła przeważyć: przed XVI wiekiem ośrodek władzy przeniósł się w okolice dzisiejszej stolicy Kambodży Phnom Penh, bliżej Morza Południowochińskiego, kluczowego dla regionalnego handlu. Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat Umiejętne wykorzystanie monsunowych wód spływających ze wzgórz Kulen stanowiło fundament potęgi Angkoru. Od czasów Dżajawarmana II, twórcy imperium Khmerów na początku IX wieku, rozwój państwa opierał się na imponujących zbiorach ryżu, możliwych dzięki niezwykłemu systemowi irygacyjnemu. Tylko nieliczne ośrodki, takie jak Anuradhapura i Polonnaruwa na Sri Lance, mogły się równać Angkorowi pod względem kontroli nad zasobami wodnymi. Kluczową rolę odgrywały baraje, czyli sztuczne rezerwuary wody. Największy z nich, Baraj Zachodni, miał aż 8 km długości i 2,5 km szerokości. Budowa tego trzeciego, najbardziej skomplikowanego zbiornika wymagała pracy około 200 tysięcy robotników, którzy przemieścili 11 milionów metrów sześciennych ziemi, tworząc wały szerokie na niemal 100 metrów i wysokie na trzy piętra. Co istotne, ten system działa do dziś – Baraj Zachodni nadal jest zasilany wodą z rzeki Siem Réab. Pierwszym badaczem, który zrozumiał skalę i zaawansowanie systemu wodnego Angkoru, był Bernard-Philippe Groslier z Francuskiej Szkoły Dalekiego Wschodu. W 1979 roku opisał Angkor jako „hydropolis” – miasto zbudowane wokół wody. Zbiorniki nie tylko nawadniały pola ryżowe, ale także pełniły symboliczną funkcję kosmologiczną, odzwierciedlając pierwotny ocean z hinduistycznych mitów. System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę W 1992 roku architekt Christophe Pottier z EFEO wrócił do Angkoru, by wspierać odbudowę zniszczonych świątyń. Zamiast jednak skupić się wyłącznie na architekturze sakralnej, ruszył w głąb dżungli, odkrywając setki ukrytych struktur – domy, kaplice, sztuczne stawy, tzw. baseny – rozmieszczone wokół kanałów i barajów. Współczesnych naukowców zadziwiła skala i precyzja inżynierii Angkoru. Jak zauważył archeolog Roland Fletcher, cały krajobraz Wielkiego Angkoru był modyfikowany ręką człowieka. Przez stulecia budowano setki kilometrów kanałów, grobli i systemów odwadniających, które wykorzystywały naturalne różnice wysokości terenu, by sterować przepływem wody. W porze deszczowej kanały odprowadzały nadmiar wody, zapobiegając powodziom. Gdy opady ustawały, woda zgromadzona w barajach była równomiernie rozprowadzana po polach. Co więcej, zbiorniki wpływały na poziom wód gruntowych, a parowanie wspierało nawadnianie okolicznych upraw. – To nieprawdopodobnie przemyślany system, działający na poziomie inżynierii, który dziś nazwalibyśmy zrównoważonym zarządzaniem zasobami wodnymi – mówi Fletcher. Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Produkcja ryżu była fundamentem gospodarki i siły Angkoru. Większość upraw prowadzono w polderach, które normalnie byłyby uzależnione od monsunowych deszczów i wahań poziomu wody na równinie zalewowej jeziora Tonle Sap. Dzięki rozbudowanej irygacji, zbiory można było zwiększyć i ustabilizować, co znacząco zmniejszało ryzyko głodu – nawet w latach, gdy pora deszczowa przynosiła mniej opadów. System wodny Angkoru nie tylko wspomagał plony, ale również chronił przed katastrofalnymi powodziami. Możliwość precyzyjnego kierowania przepływem wody oraz budowania tam i grobli sprawiała, że Angkor zyskiwał ogromną przewagę nad innymi państwami regionu, które cierpiały z powodu nieregularnych warunków pogodowych. Jak podkreśla Roland Fletcher, te zdolności hydrotechniczne były niezwykle cennym atutem strategicznym w skali całej Azji Południowo-Wschodniej. Tym większe było zdumienie badaczy, gdy podczas wykopalisk odkryli duży fragment wodnej infrastruktury Angkoru, który – jak się okazało – został celowo zniszczony przez swoich twórców. Odsłonięta konstrukcja zachwycała precyzją wykonania: kamienne bloki z laterytu, czyli utwardzającej się na powietrzu, bogatej w żelazo, czerwonawej gleby, były perfekcyjnie dopasowane. Początkowo Fletcher i Pottier sądzili, że odkryli resztki małych wrót wodnych, jednak struktura okazała się znacznie bardziej złożona. Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Pod koniec IX wieku khmerscy inżynierowie przekierowali rzekę Siem Réab do potężnego Baraju Wschodniego, tworząc system wodny tak imponujący, że jego pozostałości – m.in. próg przepływowy o długości boiska piłkarskiego – do dziś wzbudzają podziw. Ale z czasem ta złożona infrastruktura zaczęła się wymykać spod kontroli. Wiele elementów systemu, jak wskazują wykopaliska, zostało zniszczonych przez samych Khmerów, być może po serii katastrofalnych powodzi. Zmęczeni ciągłymi naprawami inżynierowie mogli uznać, że lepiej wykorzystać budulec do innych celów. Angkor przez stulecia zależał od delikatnej równowagi hydrologicznej. Jednak od XIV wieku region nawiedzały dotkliwe susze, przerywane gwałtownymi monsunami. Analiza słojów drzew wykazała lata następujących po sobie susz: 1362–1392 i 1415–1440. W tych okresach monsun był słaby lub całkowicie zawodził, co doprowadziło do wyczerpania zasobów wodnych. Jednocześnie Baraj Zachodni był już wtedy częściowo nieużywany, co wskazuje na ograniczoną zdolność systemu do adaptacji. Gdy długotrwała susza łączyła się z ulewami, cała hydrosfera Angkoru ulegała rozchwianiu. W rejonie północnym, z dala od jeziora Tonle Sap, nie było już możliwości nawadniania, ponieważ grawitacja była jedyną „pompą” Khmerów. Zmienność klimatu, nasilana przez silny prąd El Niño, okazała się zbyt dużym wyzwaniem dla nawet najbardziej zaawansowanego systemu irygacyjnego tamtych czasów. Upadek Angkoru był wynikiem wielu czynników: ekstremalnych zmian pogodowych, osłabienia władzy centralnej, przemian religijnych, a także zmiany szlaków handlowych. Jak zauważają badacze, podobny los spotkał wcześniej cywilizację Majów, których miasta-państwa także zniknęły po serii katastrof klimatycznych. Angkor przetrwał sześć wieków, ale ostatecznie uległ sile natury, która wyznaczyła granicę ludzkiej pomysłowości i inżynieryjnej doskonałości. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tylko garstka ludzi widziała ten manuskrypt. Dlaczego Kodeks Synajski tak fascynuje badaczy?
Kodeks Synajski uznawany jest za najstarszy manuskrypt przetłumaczonej Biblii. Ten bezcenny rękopis do dziś inspiruje naukowców, a jego losy i zawartość wciąż budzą emocje.
Spis treści: Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski (znany po łacinie jako Codex Sinaiticus) został spisany w IV wieku i należy do najcenniejszych dokumentów w historii chrześcijaństwa. Zawiera niemal pełny tekst Septuaginty, a także znaczną część Nowego Testamentu. Dla badaczy to nie tylko źródło wiedzy religijnej, ale także historycznej i językowej. Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Aby wyjaśnić znaczenie Kodeksu Synajskiego, należy zrozumieć, czym jest Septuaginta. W dosłownym tłumaczeniu z łaciny słowo septuaginta oznacza „siedemdziesiąt” i odnosi się do liczby uczonych żydowskich, którzy – według tradycji – mieli przetłumaczyć Pięcioksiąg Mojżesza (Torę) z języka hebrajskiego na język grecki koine. Septuaginta (oznaczana skrótem LXX) to najstarsze znane tłumaczenie Biblii hebrajskiej oraz innych tekstów judaistycznych, dokonane z języka hebrajskiego i aramejskiego. Powstawała w kilku etapach między około 250 a 150 rokiem p.n.e. w Aleksandrii, centrum kultury hellenistycznej i jednym z największych ośrodków żydowskiej diaspory. Choć pierwotnie obejmowała tylko Pięcioksiąg, z czasem została poszerzona o kolejne księgi, w tym teksty deuterokanoniczne, których nie ma w hebrajskim kanonie Tanachu, ale które przyjęła później tradycja chrześcijańska, szczególnie w Kościele katolickim i prawosławnym. Septuaginta miała ogromny wpływ na rozwój judaizmu hellenistycznego oraz wczesnego chrześcijaństwa, ponieważ była głównym źródłem tekstów biblijnych dla autorów Nowego Testamentu. Większość cytatów ze Starego Testamentu w Nowym Testamencie pochodzi właśnie z Septuaginty, a nie z oryginalnych hebrajskich wersji. Z czasem pojawiały się liczne kopie, redakcje, poprawki oraz próby ujednolicenia tekstu, co sprawiło, że w obiegu funkcjonowały różne wersje przekładu. Najstarsze niemal kompletne odpisy Septuaginty pochodzą z IV wieku n.e. i zachowały się w postaci Kodeksu Synajskiego, Kodeksu Watykańskiego i Kodeksu Aleksandryjskiego. Septuaginta nie tylko tłumaczy, ale także interpretuje, dostosowując niektóre fragmenty do realiów kultury greckiej i filozofii epoki hellenistycznej. Dlatego badacze często podkreślają jej nie tylko filologiczne, ale też teologiczne znaczenie dla zrozumienia, jak rozwijało się myślenie religijne w starożytności. Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Czym zatem jest Kodeks Synajski i jakie znaczenie ma dla historii Biblii? To jedno z najstarszych i najcenniejszych świadectw tekstu biblijnego, obejmujące zarówno tekst Septuaginty, jak i Nowego Testamentu. Manuskrypt pochodzi z IV wieku n.e., co czyni go jednym z najwcześniejszych zachowanych kodeksów biblijnych. Kodeks Synajski (Codex Sinaiticus) jest napisany po grecku, a jego nazwa pochodzi od klasztoru św. Katarzyny na górze Synaj, gdzie został odkryty w XIX wieku przez niemieckiego biblistę Konstantina von Tischendorfa. Oryginalnie zawierał całość Starego i Nowego Testamentu, ale do dziś zachował się w pełni tylko tekst Nowego Testamentu, natomiast część Starego Testamentu przetrwała we fragmentach z licznymi lukami. Uznawany jest za jeden z najlepszych rękopisów Nowego Testamentu, a jego znaczenie dla krytyki tekstualnej Bibliijest nieocenione. Tekst kodeksu pozwala porównywać wczesne warianty przekładów i lepiej rozumieć rozwój kanonu chrześcijańskiego. To również jedyny spośród tzw. czterech wielkich kodeksów biblijnych (obok Kodeksu Watykańskiego, Kodeksu Aleksandryjskiego i Kodeksu Efrema) zachowany w formie pisma uncjalnego (majuskuły), zawierający pełny tekst Nowego Testamentu. Pismo uncjalne to charakterystyczny typ starogreckiego alfabetu używanego w rękopisach od IV do IX wieku, charakteryzujący się brakiem łączeń liter i stosowaniem wyłącznie wielkich liter. Choć część Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim jest niekompletna, dokument pozostaje bezcennym źródłem wiedzy o starożytnym piśmiennictwie biblijnym, zarówno dla teologów, jak i filologów, historyków oraz paleografów. Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Kodeks Synajski został odkryty przez Lobegotta Friedricha Konstantina von Tischendorfa, niemieckiego protestanckiego biblistę i filologa, który odegrał kluczową rolę w badaniach nad najstarszymi rękopisami Biblii. Tischendorf był wybitnym specjalistą w zakresie języków starożytnych, na które tłumaczono Pismo Święte, i w trakcie swojej kariery odkrył aż dwadzieścia kodeksów majuskułowych. W roku 1844 wyruszył do Egiptu, kierując się ku półwyspowi Synaj, gdzie znajdował się klasztor św. Katarzyny – najstarszy funkcjonujący do dziś klasztor chrześcijański, położony u stóp Góry Synaj. To właśnie tam dokonał największego odkrycia swojego życia – odnalazł fragmenty Kodeksu Synajskiego zawierające tekst Starego Testamentu w wersji Septuaginty. Choć pierwsze fragmenty zabrał już podczas tej wyprawy, dopiero w 1859 roku – przy wsparciu cara Aleksandra II – Tischendorfowi udało się sprowadzić pełniejszy zbiór kart kodeksu do Petersburga i rozpocząć szczegółowe badania. Wśród manuskryptów znajdował się pełny tekst Nowego Testamentu, co uczyniło Kodeks Synajski bezcennym źródłem dla krytyki tekstu biblijnego. Podczas analizy rękopisu Tischendorf zauważył, że kodeks nie zawiera dwóch ostatnich wierszy Ewangelii Jana. Co więcej, odkrył, że wers 21,24 został pierwotnie zapisany, a następnie starty i zastąpiony kolofonem – czyli informacją końcową dotyczącą tekstu, która często była dodawana przez kopistów. Co ciekawe, Tischendorf nie został od razu uznany za odkrywcę tak ważnego dokumentu. Wielu badaczy sceptycznie podchodziło do jego twierdzeń. Dopiero w latach 30. XX wieku, dzięki badaniom Teodora Cressy'ego Skeata i Herberta Johna Mansfielde’a Milne’a, którzy zastosowali lampę ultrafioletową do analizy kodeksu, potwierdzono jego autentyczność i przyznano Tischendorfowi rację. Dziś jego wkład w odkrycie i zachowanie Kodeksu Synajskiego jest powszechnie uznawany za jeden z najważniejszych momentów w historii biblistyki. Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Kodeks Synajski, mimo że stanowi jeden z najważniejszych zabytków chrześcijańskiej kultury piśmienniczej, nie zachował się w całości i jego fragmenty są dziś rozproszone po kilku krajach. Łącznie przetrwało około 400 kart manuskryptu, przy czym największa ich część znajduje się w Wielkiej Brytanii. Obecnie ponad 2/3 zachowanego tekstu – około 346 kart – jest przechowywanych w Bibliotece Brytyjskiej w Londynie, gdzie są udostępnione w ramach specjalnej kolekcji manuskryptów. To właśnie tutaj znajdują się najlepiej zachowane fragmenty Nowego Testamentu. Kolejne 43 karty znajdują się w Bibliotece Uniwersytetu w Lipsku (Leipziger Universitätsbibliothek), dokąd trafiły bezpośrednio z rąk Konstantina von Tischendorfa po jego wyprawie na Synaj. 12 kart pozostało w klasztorze św. Katarzyny, w miejscu, gdzie manuskrypt został odnaleziony. Klasztor ten, będący najstarszym nieprzerwanie funkcjonującym klasztorem chrześcijańskim na świecie, do dziś przechowuje i chroni te fragmenty jako element dziedzictwa religijnego. Dodatkowo, 3 niewielkie fragmenty manuskryptu znajdują się w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Sankt Petersburgu – to jedyne części kodeksu znajdujące się w Rosji po tym, jak większa część została przekazana carowi Aleksandrowi II i później odsprzedana do Wielkiej Brytanii. Dzięki współczesnej digitalizacji, Kodeks Synajski można dziś przeglądać online w wysokiej rozdzielczości dzięki wspólnemu projektowi instytucji posiadających jego fragmenty. To otworzyło nowe możliwości dla badaczy i miłośników historii Biblii na całym świecie. Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski to jeden z najbardziej kompletnych i najstaranniej wykonanych manuskryptów w historii Biblii. Według badaczy, oryginalnie składał się z 740 pergaminowych kart, co czyni go jednym z największych znanych rękopisów biblijnych. Parametry fizyczne manuskryptu Karty mają wymiary 37,8 × 34,3 cm, choć pierwotnie ich rozmiar mógł wynosić nawet 40 × 70 cm, zanim zostały przycięte. Rękopis zapisany jest jako jedyny znany manuskrypt biblijny w czterech kolumnach na stronę, z 48 wierszami tekstu w każdej kolumnie. Każdy wiersz zawiera od 12 do 14 znaków, co świadczy o ogromnej precyzji skrybów. Księgi poetyckie Starego Testamentu (np. Psalmy, Mądrość Syracha) zapisano w układzie stychometrycznym – to znaczy w formie ponumerowanych wersów, w dwóch kolumnach na stronie. Do wykonania rękopisu użyto cienkiego, wysokiej jakości pergaminu, którego kunszt można porównać jedynie z Kodeksem Watykańskim i Kodeksem Bezy. Treść Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim Kodeks zawiera przekłady z języka hebrajskiego na grecki tekstów, które znalazły się w kanonie Biblii Hebrajskiej, a także liczne księgi deuterokanoniczne (uznawane przez Kościół katolicki, ale nie przez judaizm) oraz apokryfy. Zachowane fragmenty Starego Testamentu obejmują m.in.: Fragmenty Księgi Rodzaju Fragmenty Księgi Liczb 1 Księgę Kronik – fragmenty 9,27–19,17 Księgę Nehemiasza – od 9,9 2 Księgę Ezdrasza Księgę Psalmów – Mądrość Syracha Księgę Estery Księgi prorockie: Joela do Malachiasza, Izajasza, Jeremiasza, Lamentacje Księgi deuterokanoniczne Choć wiele ksiąg przetrwało jedynie we fragmentach, ich obecność w kodeksie świadczy o szerokim kanonie używanym przez chrześcijan w Egipcie w IV wieku. Nowy Testament i teksty apokryficzne Nowy Testament w Kodeksie Synajskim jest kompletny i usystematyzowany według porządku: Ewangelie Listy św. Pawła Dzieje Apostolskie Listy powszechne Apokalipsa św. Jana Unikalnym elementem jest dołączenie do Nowego Testamentu dwóch tekstów apokryficznych: „List Barnaby” – tekst wczesnochrześcijański o charakterze katechetycznym, zawierający interpretacje symboliczne Starego Testamentu „Pasterz Hermasa” – dzieło uznawane przez niektóre wspólnoty chrześcijańskie za natchnione, choć w Kościele nie weszło do kanonu Biblii Te dodatkowe księgi wskazują na różnorodność tradycji wczesnochrześcijańskich i potwierdzają, że kanon biblijny w IV wieku nie był jeszcze jednolity. Kodeks Synajski pozostaje dziś fundamentalnym źródłem dla badań nad historią Biblii, rozwojem kanonu, językiem Septuaginty oraz wczesnymi przekładami chrześcijańskimi. Źródło: CodexSinaiticus.org, National Geographic Polska linki, pełne zdjęcie, 4 dodatkowe Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Pearl Harbor zmienił losy II wojny światowej. Atak na Hawaje był skrupulatnie zaplanowany
Gdyby nie Pearl Harbor, II wojna światowa mogłaby potoczyć się inaczej. 7 grudnia 1941 roku Japonia zaatakowała amerykańską bazę na Hawajach. To był początek wojny dla Amerykanów.
W tym artykule: Gdzie jest Pearl Harbor na mapie? Tak wyglądał atak na Pearl Harbor Kulisy ataku na Pearl Harbor Początek II wojny światowej dla USA Ile osób zginęło w ataku na Pearl Harbor? Pearl Harbor obecnie Pearl Harbor w kulturze Atak na Pearl Harbor to znaczące wydarzenie w historii najnowszej, szczególnie w związku z przebiegiem II wojny światowej. 7 grudnia 1941 roku Cesarska Marynarka Wojenna Japonii przeprowadziła niespodziewany atak wojskowy na bazę morską Stanów Zjednoczonych w Pearl Harbor na Hawajach. Atak trwał około dwóch godzin i został przeprowadzony przy użyciu samolotów. Gdzie jest Pearl Harbor na mapie? Pearl Harbor znajduje się na wyspie Oahu w stanie Hawaje w USA. Leży niedaleko stolicy – Honolulu. Aby się tam dostać, najpierw należy polecieć na międzynarodowe lotnisko w Honolulu (HNL). To główny port lotniczy obsługujący wyspę Oahu. Tak wyglądał atak na Pearl Harbor Atak na Pearl Harbor był skrupulatnie zaplanowaną i przeprowadzoną operacją wojskową Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii. Doszło do niego wczesnym rankiem 7 grudnia 1941 roku. Atak był całkowitym zaskoczeniem dla Stanów Zjednoczonych. Japońskie lotniskowce zbliżały się do hawajskiej wyspy Oahu przy zachowaniu ścisłej ciszy radiowej. Dzieje się tak, kiedy nadajniki radiowe, stacjonarne i ruchome, na danym obszarze przestają wysyłać sygnał. To właśnie element zaskoczenia był kluczowy dla powodzenia operacji. Atak powietrzny obejmował dwie fale samolotów, głównie bombowców i samolotów torpedowych. Pierwsza fala, wysłana około 7:48, była wycelowana w obiekty wojskowe, lotniska i pancerniki zakotwiczone w Pearl Harbor. Niedługo potem nadeszła druga fala, kontynuująca nalot. Atak spowodował znaczne szkody dla Floty Pacyfiku Stanów Zjednoczonych. Szczególnie dotkliwą stratą było zniszczenie pancerników, w tym USS Arizona i USS Oklahoma. Japończycy zdecydowali się na atak, ponieważ chcieli sparaliżowania amerykańskiej Floty Pacyfiku, aby uniemożliwić jej zakłócanie japońskich operacji wojskowych w Azji Południowo-Wschodniej. Siły amerykańskie podjęły odważną, ale ostatecznie nieskuteczną obronę. Reakcja wojsk USA była zbyt chaotyczna wobec niespodziewanego i przytłaczającego charakteru ataku Japończyków. Warto dodać, że celem samolotów nie były wyłącznie obiekty wojskowe. Ostrzeliwano także obszary cywilne, w tym miasto Honolulu. Atak trwał około dwóch godzin. Około godziny 9:45 druga fala nalotu zakończyła swoją misję, a siły japońskie zaczęły się wycofywać. Kulisy ataku na Pearl Harbor W 1940 r. Japonia podpisała pakt z III Rzeszą i Włochami, oficjalnie angażując się w działania wojenne. W tym samym roku dowództwo kraju, na czele z admirałem Isoroku Yamamoto, zaczęło opracowywać plan ataku na Pearl Harbor. Inspiracją miał być brytyjski atak samolotów torpedowych na Tarent na bazę włoskiej marynarki wojennej, przeprowadzony w listopadzie. Miesiąc później Yamamoto przedstawił swój plan szefostwu. W kolejnych miesiącach dopracowywano szczegóły oraz przeprowadzano manewry, które miały przygotować japońskich pilotów. Pojawiły się dwa ważne problemy, które mogły zaważyć o niepowodzeniu nalotu. Pierwszy polegał na tym, jak zrzucić torpedy na płytkich wodach bazy, aby nie ugrzęzły na dnie. W tym celu Japończycy zamówili torpedy typu brytyjskiego, które były mniejsze japońskich oraz zamontowano na nich drewniane stabilizatory. Drugim problemem było ukrycie tak dużej liczby lotniskowców, które miały wypłynąć w stronę Stanów Zjednoczonych. Cesarscy decydenci stwierdzili, że flota skieruje się w stronę Hawajów północną częścią Oceanu Spokojnego, która była rzadko uczęszczana. Głównie ze względu na warunki pogodowe. Bitwa o Los Angeles. Czy w 1942 roku nad Kalifornią przelecieli Obcy? W 1942 roku Los Angeles stało się miejscem jednego z najbardziej tajemniczych wydarzeń II wojny światowej. Wielu sądzi, że tego dnia zachodnie wybrzeże USA nawiedziło UFO. Początek II wojny światowej dla USA Atak na Pearl Harbor wciągnął Stany Zjednoczone w II wojnę światową. Następnego dnia, 8 grudnia 1941 roku.prezydent Franklin D. Roosevelt i Kongres USA wypowiedzieli wojnę Japonii. Chociaż atak na Pearl Harbor był dla Amerykanów zaskoczeniem, to ryzyko wojny Stanów Zjednoczonych z Japonią narastało od wielu lat, jeśli nie dekad. USA były mocno zaniepokojone imperialnymi zakusami Kraju Kwitnącej Wiśni, które w latach 30 doprowadziły do ekspansji poza granice kraju i wypowiedzenia wojny Chinom w 1937 roku. W odpowiedzi amerykański rząd nałożył szereg sankcji i embarg, które miały uderzyć w japońską gospodarkę. Amerykanie chcieli dać sygnał Cesarstwu, aby pohamowało swoją agresywną politykę. Miało to skutek całkowicie odwrotny. Obydwa państwa nie chciały ustąpić, a widmo wojny stawało się coraz bardziej wyraźne. Ile osób zginęło w ataku na Pearl Harbor? Atak na Pearl Harbor spowodował znaczne straty w ludziach w Stanach Zjednoczonych. Oto przybliżone liczby ofiar: Personel wojskowy: zginęło około 2335 żołnierzy, w tym 2008 członków Marynarki Wojennej, 109 żołnierzy piechoty morskiej i 218 żołnierzy armii. Cywile: były też ofiary cywilne. W ataku zginęło około 68 cywilów, a kolejnych 35 zostało rannych. Straty japońskie: straty Japonii były minimalne w porównaniu ze stratami Stanów Zjednoczonych. Potwierdzono, że zginęło tylko 55 japońskich pracowników, a jeden został schwytany. W sumie w ataku na Pearl Harbor zginęło około 2403 Amerykanów, a około 1178 innych zostało rannych. Pearl Harbor obecnie Dziś Pearl Harbor jest miejscem pamięci odwiedzanym przez gości z całego świata. Główną atrakcją Pearl Harbor jest pomnik USS Arizona, który obejmuje zatopiony pancernik. Odwiedzający mogą również zwiedzić inne miejsca historyczne i muzea na terenie kompleksu Pearl Harbor, w tym Muzeum i Park Okrętów Podwodnych USS Bowfin, Pomnik Pancernika USS Missouri oraz Muzeum Lotnictwa Pacyfiku Pearl Harbor. Ze względu dużą liczbę odwiedzających, wskazane jest zaplanowanie wizyty z wyprzedzeniem. Szczególnie jeśli interesują nas wycieczki z przewodnikiem. Pearl Harbor w kulturze Atak na Pearl Harbor wywarł głęboki wpływ na amerykańskie społeczeństwo. Wiązało się to między innymi z pobudzeniem opinii publicznej do poparcia wysiłków wojennych i doprowadziło do znacznej mobilizacji zasobów dla aliantów. Pearl Harbor do dziś uchodzi za symbol zarówno charakteru ataków militarnych, jak i odporności i determinacji narodów w czasach konfliktu. Wydarzenia z 7 grudnia 1941 roku na zawsze zapisały się w historii USA. Ich dziedzictwo wykracza daleko poza podręczniki i filmy dokumentalne. Z biegiem lat Pearl Harbor stało się potężnym symbolem w kulturze popularnej. Jedno z najbardziej kultowych przedstawień ataku to film w reżyserii Michaela Baya. W „Pearl Harbor” z 2001 r. główne role zagrali między innymi Ben Affleck, Josh Hartnett i Kate Beckinsale Co prawda obraz spotkał się z krytyką ze względu na romantyczny wątek poboczny i elementy fabularyzowane, jednak niezaprzeczalnie zwrócił uwagę na odwagę i poświęcenie tych, którzy przeżyli atak. Muzycy również inspirowali się wydarzeniami w Pearl Harbor. Utwory „Remember the Alamo” Johnny’ego Casha i „Pearly Gates” Neila Younga składały hołd odwadze tych, którzy walczyli i zginęli tego pamiętnego dnia.
Rekordy niskiej temperatury biją na głowę nasze polskie zimy. Oto najzimniejsze miejsca świata
Minusowe temperatury w Polsce to nic w porównaniu z rekordami mrozu notowanymi na świecie. Naukowcy od dekad badają zarówno naturalne bieguny zimna, jak i temperatury osiągane w kosmicznej próżni i laboratoriach. Gdzie jest najzimniej?
W tym artykule: Najzimniejsze miejsca na świecie Najniższa temperatura na Ziemi Czym jest temperatura? Najzimniejsze miejsce w kosmosie Najniższa temperatura uzyskana w laboratorium Czy istnieje górna granica temperatury? Gdy zimą temperatury spadają poniżej zera stopni Celsjusza, zaczynamy mówić o mrozach. Jednak zmiany klimatyczne sprawiają, że zimy stają się coraz łagodniejsze. Rekordowe mrozy, przynajmniej w Polsce, należą więc raczej do historii. Najzimniejsze miejsca na świecie Gdzie odnotowano najniższą temperaturę w naszym kraju? Mówi się, że polski biegun zimna to Suwałki. W tym mieście faktycznie odnotowuje się niskie temperatury. Czasami mianem polskiego bieguna zimna określa się całą Suwalszczyznę lub wręcz Podlasie. Obecnie jednak najniższe średnie temperatury w zimie oraz roczne notowane są na powstałej w roku 1995 stacji meteorologicznej Nadleśnictwa Świeradów na Hali Izerskiej. W każdym miesiącu notuje się tam temperatury ujemne, a śnieg zalega do maja. Jednak historycznie najzimniejsze miejsce w Polsce to Siedlce. 11 stycznia 1940 r. padł tu oficjalny polski rekord mrozu, wynoszący minus 41 st. C. Nieoficjalny miał zostać pobity w Rabce, 10 lutego 1929 r. Wyniósł aż minus 46 st. C. Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? Okazuje się, że temperatura na Księżycu osiąga jeszcze większe wahania dobowe, niż wcześniej sądzono. W ciągu księżycowego dnia, panuje tam ekstremalny upał, a w nocy – niewiarygodny... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/temperatura-na-ksiezycu-czy-jest-zabojcza-dla-czlowieka-dlaczego-astronauci-musza-miec-kombinezony-fot-heritage-space-heritage-images-getty-images-c17ed25.jpeg" width="938" height="472" alt="Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? (fot. Heritage Space/Heritage Images/Getty Images)" title="Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? (fot. Heritage Space/Heritage Images/Getty Images)" /> Formalnie biegun zimna to punkt, w którym odnotowano najniższą na danej półkuli minimalną temperaturę powietrza. W przypadku półkuli północnej jest to wioska Tomtor na Syberii. Najniższą temperaturę wynoszącą minus 72,2 st. C zarejestrowano tu 14 stycznia 2004 r. Jednak najzimniejsze miejsce na świecie znajduje się na półkuli południowej. To stacja Wostok na Antarktydzie. 20 lipca 1983 r. odnotowano tu minus 89,6 st. C. To mniej niż temperatura, przy której dwutlenek węgla zamienia się w suchy lód! 10 sierpnia 2010 zaobserwowano na Antarktydzie temperaturę minus 93,2 st. C. Jednak ten pomiar nie jest oficjalnie uznawany, ponieważ wykonały go satelity. Najniższa temperatura na Ziemi Rekord zimna na naszej planecie padł wysoko w atmosferze. 29 grudnia 2018 roku jedna z chmur rozciągnęła się na prawie 21 kilometrów, a jej wierzchołek sięgnął dolnej stratosfery. Czujnik VIIRS na satelicie NOAA-20 zarejestrował wówczas, że jego temperatura spadła do minus 111 stopni Celsjusza. Nawet w huraganach, tajfunach czy cyklonach tropikalnych temperatura zwykle jest jakieś 30 stopni wyższa. Mamy tym samym do czynienia z najniższą temperaturą, jaką do tej pory zarejestrowano na naszej planecie. Taka temperatura to anomalia. Podobne rekordy mogą jednak pojawiać się znacznie częściej z powodu zmian klimatu. Na częstotliwość występowania ekstremalnie wysokich ma bowiem wpływ temperatura wód oceanicznych. A ta się zwiększa. Dlatego wierzchołki chmur o temperaturze niższej niż minus 100 stopni Celsjusza mogą przestać być wyjątkami w obserwowanych zjawiskach meteorologicznych. Czym jest temperatura? Co to w ogóle jest temperatura? Wielu z nas miałoby problem z odpowiedzią na to pytanie, które często słyszą studenci chemii na pierwszym roku. Na co dzień często o niej mówimy, posługujemy się pojęciami ciepła i zimna. Jednak gdy dochodzimy do szczegółów, zaczynamy się gubić. Temperatura to miara ruchu elementów składowych materii. W naszym codziennym życiu chodzi o atomy). Im więcej energii im dostarczymy, tym silniej drgają, podskakują i oddalają się od siebie. Taka definicja pokazuje, że musi istnieć dolna granica temperatury. Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? W całym okresie istnienia naszej planety jej klimat zmieniał się wiele razy w naturalny sposób. Niekiedy duże powierzchnie Ziemi pokrywały lodowce. 400 tys. lat temu na części Grenlandii ro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kiedy-ostatni-raz-mialo-miejsce-globalne-ochlodzenie-czy-moze-nadejsc-w-przyszlosci-fot-owen-humphreys-pa-images-via-getty-images-63267d3.jpeg" width="938" height="584" alt="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" title="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" /> To minus 273,15 stopni Celsjusza. Niżej zejść się nie da, bo w tej temperaturze atomy przestają się poruszać. A nie mogą przecież być bardziej nieruchome niż nieruchome. To zero absolutne. Najzimniejsze miejsce w kosmosie Oczywiście jeszcze zimniej niż na Ziemi jest w kosmosie. Bardzo zimne są kratery na biegunie południowym Księżyca. Ich brzegi są tak wysokie, że w środku panuje wieczny mrok. Temperatura utrzymuje się tam na poziomie minus 240 st. C. To rekordowy mróz w Układzie Słonecznym. Na dziennej stronie Plutona jest „tylko” minus 230 st. C. Temperatury na stronie nocnej zmierzyć jeszcze nie potrafimy. Jak zimna jest przestrzeń kosmiczna? Wypełnia ją tzw. promieniowanie reliktowe. To „echo” Wielkiego Wybuchu, czyli fale elektromagnetyczne wypełniające cały kosmos. Ich średnia temperatura to minus 270,3 st. C. Jednak istnieje miejsce zimniejsze niż kosmiczna próżnia. To Mgławica Bumerang, znajdująca się w gwiazdozbiorze Centaura. Jej gwałtowna ekspansja sprawiła, że tworzący ją gaz ochłodził się bardziej, niż otaczająca go przestrzeń kosmiczna. Osiągnął temperaturę do minus 272,15 st. C, czyli zaledwie jeden stopień powyżej zera absolutnego. Najniższa temperatura uzyskana w laboratorium Zero absolutne to ostateczne zamrożenie wszelkiego ruchu. I choć jest to granica nie do przekroczenia, badacze od dawna próbują się do niej coraz bardziej zbliżyć. Osiąganie temperatur bliskich zera absolutnego wymaga stosowania najnowszych technologii. Aby maksymalnie spowolnić atomy, uczeni „strzelają” do nich impulsami laserowymi, pakują je do pułapek utworzonych z silnych pól magnetycznych i grawitacyjnych. Efekty? W temperaturze pokojowej atomy śmigają z prędkością porównywalną z samolotem odrzutowym. W laboratoriach niskich temperatur zwalniają tak, że w ciągu minuty pokonują zaledwie 5 cm. Od 1999 r. rekord zamrażania należał do Finów z Uniwersytetu Aalto. Zbliżyli się do zera absolutnego na 100 pikokelwinów – mniej niż jedną miliardową stopnia. W 2021 r. rekord ten pobili Niemcy z Uniwersytetu w Bremen. Osiągnęli temperaturę wyższą od zera absolutnego o zaledwie 38 bilionowych części stopnia. To na pewno nie będzie ostatnie słowo badaczy. Najnowsze propozycje to przeniesienie badań w przestrzeń kosmiczną, gdzie możliwe będzie osiągnięcie jeszcze niższej temperatury. Czy istnieje górna granica temperatury? Górna granica temperatury teoretycznie może być nieskończona. W miarę przyśpieszania atomy mogą rozpadać się na elementy składowe – najpierw protony i neutrony, potem kwarki. Aż w końcu osiągną stan, który istniał w chwili Wielkiego Wybuchu, kiedy współczesna fizyka zderza się z nieskończonościami. Kiedy jest za gorąco dla człowieka? Niebezpieczna temperatura jest niższa niż sądzisz Odporność ludzkiego organizmu na upał jest o wiele niższa, niż sądziliśmy. Zazwyczaj bowiem, mierząc skwar, uwzględniamy jedynie temperaturę powietrza, a zapominamy o wilgotności. Tymcza... Jednak uczeni sądzą, że może istnieć temperatura maksymalna. Tyle, że nadal nie są pewni, jaka. Być może sięga nawet miliarda jottakelwinów. To bilion miliardów miliardów miliardów stopni. Źródła: archiwum NG, LiveScience.
Ta, która pomaga odejść. Accabadora to jedna z najbardziej przerażających funkcji w historii Sardynii
Sardyńskie „czarne wdowy” od wieków pobudzają wyobraźnię mieszkańców wyspy. Ich obecność wiązano z ostatnimi chwilami życia chorych i słabych. Accabadora stała się symbolem jednej z najbardziej przerażających ról w lokalnej tradycji.
W tym artykule: Zabójcze kropidło Kim była femmina accabadora? Skracanie cierpień tylko metaforyczne? W historii wojen znano wiele przykładów skracania cierpień śmiertelnie rannym przyjaciołom i wrogom. Służył do tego tak zwany coup de grâce, cios łaski. W średniowieczu wyspecjalizowanym do tego orężem była mizerykordia, czyli krótki wąski sztylet. To jednak dotyczyło świata rycerzy i warunków wojennych. Co jednak praktykowano wśród prostego ludu? Tropy wiodą na Sardynię. Zabójcze kropidło W 2009 roku włoscy badacze w końcu zidentyfikowali roślinę, której w starożytności używali jako trucizny potomkowie Fenicjan mieszkający na Sardynii. „Badania, przeprowadzone pod kierunkiem chemika Giovanniego Appendino z Universita degli Studi del Piemonte Orientale dowodzą, że była to Oenanthe crocata – ziele z rodziny selerowatych, należące do rodzaju kropidło. Ten gatunek występuje wyłącznie na Sardynii, kilka innych gatunków kropidła można znaleźć również w Polsce”, donosił serwis Nauka w Polsce. Preparat z tej rośliny wywoływał u zażywającego specyficzny wyraz twarzy. W starożytności nazywano ten grymas, od nazwy wyspy, sardonicznym. „Starcom, którzy już nie potrafili zatroszczyć się o siebie, lub przestępcom podawano trujący napój, wywołujący na ich twarzy efekt szerokiego, przerażającego uśmiechu z wyszczerzonymi zębami. Następnie ofiary strącano ze skały lub bito na śmierć”, wyjaśniano na łamach Nauki w Polsce. Lecz nie był to jedyny sposób cichego zabijania na Sardynii. Niezwykła faraon Egiptu. Wszystkie zagadki królowej Hatszepsut i jej świątyni Świątynia królowej Hatszepsut to jedna z największych atrakcji turystycznych Egiptu. Egiptolodzy i inżynierowie nieustannie pracują nad jej rekonstrukcją. W kolejnym podcaście National Geog... Kim była femmina accabadora? „Jeszcze w latach 20. XX wieku działalność »medyczną« prowadziły tam znachorki określane mianem femmina accabadora czyli »służebnice śmierci«. Kobiety te, przeważnie wdowy, przeprowadzały eutanazję na osobach będących w terminalnym stadium choroby, na ich prośbę albo na prośbę rodziny chorego”, pisze w eseju „Znachorstwo – perspektywa kryminologiczna i wiktymologiczna" dr Joanna Narodowska z Katedry Kryminologii i Polityki Kryminalnej na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Femmina accabadora używały do zabójstw m.in. drewnianego młotka. Narzędzie takie wystawione jest w etnograficznym Museo Galluras mieszczącym się w sardyńskim Luras. Oczywiście nie zawsze potrzebny był młotek, czasem wystarczała zwykła poduszka. „Co ciekawe, znachorki nie były uważane przez społeczność lokalną za przestępców, ich praktyki rozważane były w kategoriach aktów litości i miłosierdzia”, podkreśla dr Narodowska i zaznacza, że „popularność korzystania z usług znachorek wiązała się z utrudnionym dostępem do profesjonalnych usług medycznych (obszary wiejskie) oraz folklorem i kulturą Sardyńczyków”. Jednak nie brak głosów, że owe „służebnice śmierci” to nie więcej niż tylko mit. Skracanie cierpień tylko metaforyczne? W 2015 roku czasopismo „La Nuova Sardegna” przekonywało, że termin accabadora pojawił się pierwszy raz w roku 1835. Miał połączyć w sobie ówczesne wiejskie plotki oraz dawne doniesienia o uśmiercaniu starców powyżej 70. roku życia. „Operację przeprowadzono w absolutnej ciszy, poza kilkoma modlitwami-egzorcyzmami, po usunięciu z pokoju bliskich, symboli religijnych i amuletów, które mogłyby uniemożliwić duszy opuszczenie ciała i lot do nieba”, opisywał dziennikarz „La Nuova Sardegna”, jak wyobrażano sobie praktyki femmina accabadora począwszy od XIX wieku. Pytanie, czy po tym rytuale dochodziło do zabójstwa – najczęściej z użyciem wspomnianego młoteczka – czy „służebnice śmierci” po prostu towarzyszyły umierającym w ostatnich chwilach, uśmierzając ich cierpienia jedynie w sensie metaforycznym. Nie ma bowiem klarownych dowodów na potwierdzenie mrocznych plotek. Na dodatek praktyki te stałyby w sprzeczności z naukami Kościoła katolickiego, przez wieki stanowiącego na wyspie potężną siłę. Czy więc tradycja „służebnic śmierci” w ogóle istniała? Jednak trzy lata później, w roku 2018, o istnieniu tego procederu w przeszłości przekonywał w dokumencie „Accabadoras. Panie łaskawej śmierci” cały szereg świadków i badaczy. Sardyński dziennikarz i regionalista Piero Bardanzellu wspominał zawsze ubraną na czarno „ciotkę Domenicę", która w razie potrzeby wyświadczała śmiertelną przysługę znajomym. Choć o litościwym zabijaniu z biedy i braku możliwości właściwej opieki nad obłożnie chorymi zaczęły powstawać książki i filmy, nie wszyscy są przekonani o istnieniu femmina accabadora. Tak czy inaczej, czarne wdowy z Sardynii budzą lęk i wywołują dreszcze. ŹRÓDŁA: Joanna Narodowska, „Znachorstwo – perspektywa kryminologiczna i wiktymologiczna”, w: Magdalena Ickiewicz-Sawicka [red.], „Kultura a medycyna ludowa”, Wydawnictwo Pogranicze, Sejny 2019, Igor Rakowski-Kłos, „Wstrząsający dokument Accabadoras. Panie łaskawej śmierci. Czy mamy prawo zabijać swoich bliskich z litości?”, Manlio Brigaglia, „Eutanasia: accabadora da rottamare. La genesi di un falso mito”, „Accabadoras. Panie łaskawej śmierci" (2018), reż. Fabrizio Galatea Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Na Islandii istnieje prawdziwa szkoła elfów. Nauczają tam o „ukrytym świecie”
Wiara w elfy nie kończy się na „Władcy Pierścieni” ani na kartach literatury fantasy. W niektórych zakątkach świata te nadnaturalne istoty są traktowane z pełną powagą, a miejsca ich rzekomego występowania podlegają realnej ochronie.
Przekonanie o istnieniu równoległych światów, istot nadprzyrodzonych czy mocy niewidzialnych dla ludzkiego oka towarzyszy człowiekowi od stuleci. Jedni traktują je jako element folkloru, inni odrzucają jako fantazję. Mieszkańcy Islandii znajdują się jednak w pierwszej grupie – od pokoleń snują opowieści o ukrytych istotach, przypisują im sprawczą rolę w świecie natury, a niekiedy zmieniają przebieg dróg, by nie naruszać ich domostw. W stolicy kraju powstała nawet szkoła elfów, w której można poznać historie, wierzenia i tradycje związane z tym tajemniczym ludem. Wiara w elfy jako element islandzkiej tożsamości Wiara w Huldufólk, czyli „Ukryty Lud” – jak nazywa się elfy w islandzkiej tradycji – pozostaje istotnym elementem tożsamości mieszkańców tego kraju. Z badań wynika, że 54% Islandczyków wierzy w istnienie elfów i ukrytych istot, a aż 90% z nich deklaruje, że „zauważa” ich obecność. Przekonanie to od dawna wykracza poza sferę legend. Już od lat 30. XX wieku aktywiści interweniowali w obronie miejsc uznawanych za siedliska elfów, domagając się wstrzymania lub modyfikacji inwestycji, które mogłyby naruszyć te obszary. W efekcie działania te przyczyniły się do zachowania naturalnych krajobrazów będących wizytówką Islandii – wodospadów, pól lawowych, gejzerów, wulkanów czy jaskiń lodowych, które dziś przyciągają około 2 mln turystów rocznie. Jednym z najbardziej znanych przykładów tej wrażliwości była sytuacja z 2013 roku, kiedy budowę odcinka autostrady wstrzymano do czasu rozpatrzenia przez Sąd Najwyższy Islandii jej potencjalnego wpływu na elfy i środowisko. Aktywiści oraz lokalni jasnowidze wskazywali wówczas, że projekt mógłby naruszyć skałę uważaną za „kościół elfów”. Ostatecznie osiągnięto kompromis, a głaz został przeniesiony w inne miejsce. Tego rodzaju interwencje stały się tak częste, że Islandzka Komisja Drogowa i Wybrzeża opracowała specjalną procedurę postępowania w podobnych przypadkach. W oficjalnych komunikatach podkreśla się konieczność czasowego wstrzymania prac do momentu, gdy „mieszkające tam elfy rzekomo się przeprowadzą”. Wiara w Huldufólk znalazła również odzwierciedlenie w przepisach – ustawa z 2012 roku objęła ochroną miejsca uznawane za magiczne i folklorystyczne. Badacze podkreślają, że trwałość tych przekonań wynika z wyjątkowo dynamicznej geologii Islandii: erupcji wulkanów, aktywności gejzerów i trzęsień ziemi, które od stuleci skłaniały ludzi do poszukiwania metafizycznych wyjaśnień. Jak zauważył profesor folkloru Terry Gunnel, Islandczycy „zdają sobie sprawę, że ziemia żyje, a opowieści o ukrytym ludzie przypominają, że wymaga ona szacunku”. Gdzie kończy się mit, a zaczyna tradycja? Niezwykła ażkoła Elfów Jednym z najbardziej niezwykłych miejsc, w których islandzkie wierzenia przybierają realną formę, jest Álfaskólinn – Szkoła Elfów w Reykjaviku, działająca od blisko czterech dekad. Instytucja ta, kierowana przez Magnusa Skarphéðinssona (który stał się jedną z bardziej kontrowersyjnych postaci islandzkiego życia publicznego), łączy elementy badań folklorystycznych, antropologii i lokalnych tradycji, tworząc rozbudowany program nauczania poświęcony niewidzialnym istotom zamieszkującym wyspę. Uczniowie poznają podstawowe kategorie elfów, a także ukrytych ludzi, gnomów, krasnoludów, trolli, wróżek światła i duchów gór. Według materiałów szkoły istnieje aż trzynaście rodzajów elfów, trzy typy Huldufólk, cztery odmiany gnomów, dwie formy trolli oraz trzy rodzaje wróżek – każda z tych grup opisana jest poprzez charakterystyczne cechy fizyczne i symboliczne. Magnus, który od ponad czterdziestu lat dokumentuje świadectwa osób twierdzących, że widziały lub kontaktowały się z ukrytymi istotami, zebrał relacje kilkuset Islandczyków oraz ponad dwustu mieszkańców innych krajów. W opowieściach tych pojawiają się historie o dzieciach zapraszanych do ukrytych domostw, o kontaktach trwających całe lata, a nawet o małżeństwach zawieranych między ludźmi a Huldufólk. Zajęcia obejmują również wykłady dotyczące duchów natury i ich roli w islandzkiej historii, a po zakończeniu kursu uczestnicy mogą wziąć udział w oprowadzaniu po miejscach tradycyjnie uznawanych za siedliska elfów. Skarphéðinsson podkreśla, że według przekazów ukryte istoty mają własną kulturę, rozwiniętą technologię, a ich kalendarz sięga roku 5022. Choć sam nie deklaruje osobistego spotkania z żadną z nich, konsekwentnie dokumentuje relacje świadków i bada ich znaczenie dla islandzkiej tożsamości. W jego ocenie Huldufólk „dają ziemi głos”, gdyż w przekazach jasnowidzów apelują o powstrzymanie globalnego ocieplenia, zanieczyszczenia i degradacji środowiska, przypominając, że niszcząc naturę, ludzie niszczą również „inne wymiary”. Szkoła prezentuje te wierzenia nie jako fantazję, lecz jako trwały element kultury, który od wieków wzmacnia więź Islandczyków z krajobrazem i podkreśla konieczność ochrony przyrody. Źródła: The Elf School, Atmos Earth, Go Nomad Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak powstaje śnieg? Wyjaśniamy, skąd bierze się biały puch
Zimą czekamy właśnie na niego – puszysty, biały puch, który dodaje uroku nawet najbardziej pochmurnym dniom. To dzięki niemu wyciągamy z piwnic sanki i narty, a świat na chwilę zamienia się w bajkową krainę. Ale jak właściwie powstaje śnieg – i czy może sypać także na innych planetach?
W tym artykule: Jak powstaje śnieg? Jakie kształty ma śnieg? Jak wielki może być płatek śniegu? Czy śnieg pada na innych planetach? Co roku, gdy zbliża się koniec grudnia, bardzo na niego czekamy. Bo Święta Bożego Narodzenia to spotkanie z najbliższymi, choinka i prezenty, ale także czyste, białe krajobrazy za oknami. Gwiazda ze śniegiem jest znacznie bardziej udana niż wtedy, gdy na zewnątrz jest szaro i mokro. A tak niestety z powodu zmian klimatycznych zdarza się coraz częściej. Skąd się bierze śnieg i jak powstaje? Jakie warunki muszą być spełnione, by zaczął sypać i pokrył ziemię grubą białą warstwą? I czy pada tylko na naszej planecie? Jak powstaje śnieg? Co to jest śnieg? Wydawałoby się, że odpowiedź jest oczywista: to zamarznięta woda. Nie jest to jednak prawda. Płatek śniegu powstaje, gdy przechłodzona para wodna w chmurze zamienia się bezpośrednio w lód, z pominięciem stanu ciekłego (czyli wody właśnie). Taki proces nazywa się resublimacją. By zaszła, musi być nie tylko zimno, ale również wilgotno. To jednak nie wszystko. By doszło do resublimacji (i powstania śniegu), potrzebne jest jeszcze coś. W wychłodzonej chmurze, składającej się z pary wodnej, unoszą się również różnego rodzaju drobiny. Może być to wywiany z ziemi kurz, mogą to być pyłki kwiatowe lub jakiekolwiek mikroskopijne ciała stałe wystarczająco lekkie, by szybować wysoko ponad ziemią. Fizycy nazywają je jądrami kondensacji. Proces powstawania śniegu rozpoczyna się właśnie od jąder kondensacji. Stanową coś na kształt rusztowania, do którego przyczepiają się pierwsze zamarzające cząsteczki H2O. Do nich zaś przyczepiają się kolejne i kolejne. Tak właśnie tworzy się śnieżny płatek. Burza śnieżna. Czym jest i jak powstaje to zjawisko. Zimowe burze zdarzają się rzadziej niż burze w lecie Burza śnieżna to dość rzadkie i spektakularne zjawisko. Czym są burze śnieżne? Jak powstają i jak się przed nimi zabezpieczyć? Poniżej odpowiadamy na każde z tych pytań. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/burza-sniezna-czym-jest-i-jak-powstaje-to-zjawisko-zimowe-burze-zdarzaja-sie-rzadziej-niz-burze-w-lecie-fot-getty-images-10c7fa1.jpeg" width="938" height="619" alt="Burza śnieżna. Czym jest i jak powstaje to zjawisko. Zimowe burze zdarzają się rzadziej niż burze w lecie (fot. Getty Images)" title="Burza śnieżna. Czym jest i jak powstaje to zjawisko. Zimowe burze zdarzają się rzadziej niż burze w lecie (fot. Getty Images)" /> Jakie kształty ma śnieg? Lód jest od strony chemicznej tym samym co śnieg – to H2O w stanie stałym. Jednak sposób, w jaki powstaje jeden i drugi, sprawia, że bardzo się od siebie różnią. Proces powstawania śniegu jest uporządkowany. Dlatego właśnie większość płatków śniegu jest niemal idealnie symetryczna. Powstają stopniowo, układając się w nieraz bardzo subtelne wzory. Gdy brakuje czasu i woda zamarza bardzo szybko, a jej cząsteczki nie zdążą ułożyć się regularnie – jak cząsteczki węgla w diamencie – zamienia się w zwykły lód. Gdy myślimy o płatkach śniegu, wyobrażamy sobie gwiazdki. I faktycznie, wiele płatków ma właśnie kształt śnieżynki. Powstają one między -10 i -20 st. C przy dużej wilgotności, a niekiedy także gdy jest stosunkowo ciepło – temperatura nie spada poniżej -3 st. C. Z kolei gdy jest między -3 a -10 st. śnieg przybiera postać igiełek albo niskich kolumienek. Przy bardzo niskich temperaturach śnieg wygląda jak płaskie sześcioramienne płytki. Jak wielki może być płatek śniegu? Teoretycznie mogłoby się wydawać, że w odpowiednich warunkach płatek śniegu mógłby rosnąć w nieskończoność. Tak jednak nie jest, bo śnieg jest delikatny, a idealne warunki w chmurach nie utrzymują się zbyt długo. Generowaniem śniegu w laboratorium – i badaniem śnieżynek – zajmuje się prof. Kenneth G. Libbrecht z Politechniki Kalifornijskiej. Na stronie www.snowcrystals.com można obejrzeć efekty jego pracy ze śniegiem. Prof. Libbrecht zamieścił tam również zdjęcie największej śnieżynki, jaką udało mu się sfotografować. Ma ona aż centymetr. – Ten potwór to, według mojej wiedzy, największa śnieżynka, jakiej kiedykolwiek zrobiono zdjęcie – napisał Libbrecht. Czy śnieg pada na innych planetach? Ziemia, w ponad 70 proc. pokryta wodą, wydaje się idealną planetą do powstawania śniegu. Jednak nie jest jedynym globem w Układzie Słonecznym, na którym z nieba pada biały puch. Kilkakrotnie opady śniegu udało się zaobserwować na Marsie. Zważywszy że średnia temperatura na Czerwonej Planecie wynosi ok. -60 st. C, nie wydaje się to dziwne. Więcej o atmosferze na Marsie przeczytasz również tutaj. Śnieg znika przez zmiany klimatyczne. Co bezśnieżne zimy oznaczają dla narciarzy? Bez niego święta, ferie i zimowe igrzyska tracą magię. Niestety, w dobie przegrzewania klimatu śnieg znika, a górskie kurorty muszą go produkować sztucznie. A to oznacza coraz większe koszty. A jednak śnieg na Marsie to nadzwyczaj rzadkie zjawisko. Glob ten praktycznie nie ma atmosfery – jest ona aż 100 razy cieńsza niż atmosfera Ziemi. W 2008 roku należący do NASA lądownik Phoenix zarejestrował opad śniegu na Marsie. Śnieg zaczął padać z chmur znajdujących się 4 km nad powierzchnią, jednak nigdy do niej nie dotarł. Wcześniej bowiem wyparował. Taki opad nazywa się virga i występuje także na Ziemi. Virga pojawia się wówczas, gdy dolne partie atmosfery mają bardzo niską wilgotność. W 2012 r. na Marsie spadł śnieg innego rodzaju. Składał się z zamrożonego dwutlenku węgla, czyli z suchego lodu. Z kolei na Enceladusie, księżycu Saturna, z gejzerów prawdopodobnie wystrzeliwują pióropusze pary wodnej i lodu. Opadają one powoli na powierzchnię Enceladusa, tworząc charakterystyczne regularne wzory. Co ciekawe, jest to jeden z najwolniejszych opadów kosmosu: według naukowców postępuje w tempie tysięcznych części milimetra na rok. A zatem, by na powierzchni Enceladusa zebrało się 100 m zamrożonej wody, potrzeba aż kilkudziesięciu milionów lat. Źródło: NASA, LiveScience, SnowCrystals, Space.com Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Bez ich udziału odzyskanie niepodległości byłoby niemożliwe. Polki walczyły o ojczyznę jak lwice
To bohaterki, o których pamięć powinna trwać wiecznie. Walczyły z bronią w ręku, działały w wywiadzie, tworzyły oddziały, ratowały żołnierzy. Sam Piłsudski przyznał, że bez nich odzyskanie niepodległości nie byłoby możliwe.
W tym artykule: Walka kobiet o niepodległość Amazonki bronią Wilna Ochotnicza Legia Kobiet Wywiad – kobieca specjalność Prawa kobiet w Polsce Walka kobiet o niepodległość Jest listopad 1918 roku, we Lwowie trwają krwawe walki. 21 listopada od ukraińskiej kuli zginął 14-letni Jurek Bitschan. Dla jego matki Aleksandry Zagórskiej był to impuls – postanowiła stworzyć oddział kobiet walczących z bronią w ręku. Walki rozpoczęły się, gdy zbrojone przez Austriaków ugrupowania ukraińskie rozpoczęły przejmowanie władzy w mieście, dążąc do ustanowienia własnego państwa. W odpowiedzi na zajmowanie przez Ukraiński Komitet Wojskowy gmachów publicznych, w zachodnich dzielnicach Lwowa zaczęły powstawać polskie oddziały, zajmując kluczowe obiekty. Rekrutowały się one głównie spośród młodych ludzi „Orląt Lwowskich”. Większość dorosłych mężczyzn znajdowała się jeszcze w wojsku lub obozach jenieckich. 34-letnia Zagórska nie była nowicjuszką w wojskowym fachu. Już jako dwudziestolatka produkowała bomby dla Organizacji Bojowej PPS Piłsudskiego, brała udział w zamachach, a po ucieczce do Galicji od 1911 roku była członkinią konspiracyjnego Związku Walki Czynnej Kazimierza Sosnkowskiego i Związku Strzeleckiego we Lwowie. Zagórska organizowała kobiecą służbę wywiadowczą dla I Brygady Legionów Polskich, a potem oddział kurierek, który w czasie wojny z Ukraińcami zajmował się werbowaniem i przeprowadzaniem do Lwowa polskich ochotników. Jej kolejną inicjatywą było stworzenie uzbrojonego kobiecego oddziału, którego zadaniem było utrzymanie porządku w mieście. Tak powstała Milicja Obywatelska Kobiet, na której bazie utworzono w grudniu 1918 roku Ochotniczą Legię Kobiet (OLK) – legendarny oddział amazonek. Święto Niepodległości w Tatrach. Na najpopularniejszych szczytach pojawiły się flagi Nie tylko Polacy świętują 11 listopada. Kto jeszcze celebruje ten dzień? Amazonki bronią Wilna Gdy w maju 1919 roku Lwów został znów zagrożony przez Ukraińców, legionistki zostały wysłane do zajęcia wsi Sokolniki. Kiedy ich zwolnione już ze służby koleżanki dowiedziały się o tym, natychmiast stawiły się w koszarach z żądaniem wydania im mundurów i broni. Na wieść o zbliżaniu się legionistek Ukraińcy w pośpiechu opuścili Sokolniki, więc do bezpośredniej walki, ku rozżaleniu dziewcząt, nie doszło. Sława lwowskich legionistek obiegła kraj i spowodowała powstanie 2. Ochotniczej Legii Kobiet w Wilnie. W połowie 1919 r. tamtejsze legionistki pod dowództwem ppor. Wandy Gertz wzięły udział w obronie miasta przed bolszewikami. 23-letnia Gertz także miała już spore doświadczenie bojowe – w latach 1914–1916 w męskim przebraniu i pod nazwiskiem Kazimierz Żuchowicz pełniła służbę w I Brygadzie Legionów Polskich. Na trudne pytania była przygotowana. Gdy pewnego razu sierżant zarzucił jej, że nie poszła na badanie lekarskie, bo chce ukryć, że jest kobietą, odpowiedziała mu, że o nim lekarz mówił to samo. Takich jak ona „przebierańców” było zresztą więcej; Zofia Kamińska służyła jako ułan Zygmunt Tarło, Maria Błaszczykówna jako Jan Tadeusz Zalewski a Maria Vetulani jako Marian Ipohorski. Ją akurat szybko zdemaskowano po tym gdy żołnierze stwierdzili że „Ipohorski nie chce rozmawiać o babach i nie klnie”. Ale dzięki swojej odwadze pozostała na służbie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/47e847675382bc1724f22f5d4a94ea0cadb2ea5b-15fb63d.jpg" width="1280" height="853" alt="Początkowo OLK działała jako milicja w ramach lwowskiej Straży Obywatelskiej. Potem organizowała i szkoliła kobiece oddziały do udziału w walkach. Stała się formacją ściśle wojskową. Fot. Archiwum Akt Nowych" title="47e847675382bc1724f22f5d4a94ea0cadb2ea5b-15fb63d" /> Bez męskiego przebrania służyła zaś w II Ochotniczym Szwadronie Śmierci 34-letnia Janina Łada-Walicka, która służbę ułana na froncie łączyła ze zbieraniem materiałów prasowych. Publikowała je jako korespondencje wojenne we lwowskim czasopiśmie „Pobudka”. Podobnie jak Helena Bujwidówna, która odmówiła służby sanitariuszki i zażądała wydania karabinu, by walczyć na pierwszej linii. Natychmiast stała się tematem plotek, a o jej rzekomej śmierci krążyły po Lwowie legendy. 22 listopada 1918 roku, w czasie przemarszu przez wyzwolone lwowskie ulice, podbiegła do niej starsza kobieta, pytając: „A nie wiecie przypadkiem, jak zginęła Bujwidówna?”. „Ja jestem Bujwidówna” – odpowiedziała Helena. „O, paniusieczku, a tośmy słyszeli, że ją granat na połowę rozwalił…”. Ochotnicza Legia Kobiet Podczas wojny z bolszewikami OLK rozrosła się do 2,5 tys. kobiet, które wzięły udział w obronie Lwowa, Wilna i Warszawy. Mieszkańcy Otwocka długo wspominali, jak uzbrojone kobiety przetrząsały lasy nad Świdrem, polując na ukrywających się w nich Rosjan. Z kolei legionistki Wandy Gertz weszły w skład oddziałów generała Żeligowskiego, które w październiku 1920 r. podczas pozorowanego buntu odebrały Wilno z rąk Litwinów. W tym czasie OLK była już znana z niebywałego wręcz rygoru i dyscypliny, jakich na próżno było szukać w oddziałach męskich. Powodem były formułowane często pod adresem legionistek obawy o ich prowadzenie się. Przyjmowana do służby w OKL kobieta musiała nie tylko wylegitymować się świadectwem szkolnym i zaświadczeniem lekarskim o dobrym stanie zdrowia, ale też dwoma „świadectwami moralności”, wydanymi przez proboszcza i policję. Za samą rozmowę z żołnierzem na ulicy legionistka dostawała dwa tygodnie ścisłego aresztu, a przy kolejnym takim zdarzeniu natychmiast wydalano ją z szeregów. Za zniewagę munduru żołnierza OLK ochotniczka otrzymywała karę chłosty – 25 rózeg przed całym oddziałem. Legionistki były jednak narażone na męskie zaczepki. O ile w „feministycznym” Lwowie ich widok nikogo nie dziwił, o tyle po przyjeździe do Poznania kobiety w mundurach oglądano jak przybyszów z innej planety. Wielkopolscy oficerowie postanowili też sprawdzić ich wojskową przydatność, stawiając każdej pół funta kiełbasy, duże piwo i kieliszek wódki. „Nie wolno się krztusić i duszkiem!” – padła komenda. „Rozkaz rozkazem – skomentuje później we wspomnieniach jedna z legionistek kapral Lipowicz. – Ale mnie oczy na wierzch wyszły w gardle tak piekło, jakby ktoś tam węgle rozżarzone wpuścił”. Nic więc dziwnego, że tak zorganizowana i szkolona formacja budziła nie tylko postrach wśród wrogów, ale stała się też kuźnią kadr, z której wyszły tak wybitne indywidualności jak Maria Wittek, pierwsza w historii Wojska Polskiego kobieta generał, czy Stanisława Paleolog, twórczyni Policji Kobiecej i komisarz Policji Państwowej. Jednak w marcu 1922 roku, wbrew protestom kobiet, Legia została rozwiązana. Stało się to, co przewidział Wańkowicz, opisując zdarzenia z 1918 roku: „Zajęliśmy Mińsk, rozkwieciły się ulice amarantami. Jeszcze w pierwszym dniu »baby« same stały z karabinami pod wrotami swoich składów, ale drugiego dnia usunięto je i stamtąd. Zaczęły się wiwaty, nagrody. Posypały się odznaczenia za obronę Mińska rozdawane hojnie każdej parze portek, która zdążyła defilować amarantowemi szaserami, już kiedy weszli Niemcy, już kiedy było bezpiecznie, już kiedy było po wszystkim. Kierowniczki pogotowia wojennego, które zebrały w ewidencję cały materiał ludzki, co pozwoliło opanować dla korpusu Dowbora imponujące zapasy rosyjskiego północno-zachodniego frontu, nie otrzymały ani odznaki ustanowionej dla obrońców Mińska, ani nawet wstążeczki amarantowej Korpusu. Za to pierwszym odesłane pociągiem z Mińska znalazły się w Bobrujsku, by kontynuować pracę”. Wywiad – kobieca specjalność 6 sierpnia 1914 roku Zofia Zawiszanka – pierwsza w historii wywiadowczyni Wojska Polskiego, dostała rozkaz zbadania, czy pod klasztorem w Jędrzejowie Moskale nie przygotowują zasadzki na „Kadrówkę”, czyli Pierwszą Kompanię Kadrową – pododdział piechoty utworzony przez Józefa Piłsudskiego w Krakowie trzy dni wcześniej z połączenia członków „Strzelca” i Polskich Drużyn Strzeleckich. Z raportem dotarła do kwatery Piłsudskiego pod Chęcinami, gdzie natychmiast dostała propozycję kontynuowania działalności szpiegowskiej. „Wyznaczono mi dokładnie drogę: Bolmin–Piękoszów–Podzamcze–Ćmińsko, którą miałam pokonać jak najprędzej, wysyłając z kilku punktów meldunki, choćby o jednym napotkanym kozaku. Miałam ruszyć wskazanym mi szlakiem do Suchedniowa, stamtąd zaś uruchomić na stałe sieć wywiadowczą i dotrzeć aż do Radomia. Podniosłam się z głową nabitą mnóstwem nazw, miejscowości, cyfr, różnych aktualnych kwestii taktycznych i pytań, na które miałam zdobyć odpowiedź. W tej chwili miałam w duszy więcej, niż niedawne żywiołowe uczucia na widok polskich mundurów i polskiej broni; teraz sama czułam się strażą tego ukochanego wojska”– wspominała Zofia Zawiszanka w wydanej w II Rzeczypospolitej monografii zatytułowanej „Wierna służba”. Niemal cała sieć wywiadowcza Kadrówki i Legionów opierała się na kobietach. Zdobywały informacje, przedzierały się z raportami przez opanowane przez obce armie tereny i linie frontów. Piłsudski w książce „Moje pierwsze boje” przyznawał: „Wielką jest zaiste zasługą Beliny i mojego biura wywiadowczego, złożonego prawie wyłącznie z kobiet, że mogłem posiadać wówczas dane o nieprzyjacielu”. Długa droga sufrażystek z Wyoming. Jak w Stanie Równości walczono o równouprawnienie 10 grudnia 1869 roku terytorialna władza ustawodawcza w Wyoming przyznała kobietom prawo wyborcze i prawo do pełnienia funkcji publicznych. Historia przyznania kobietom prawa do głosowania w Wy... Działalność biura wywiadowczego obejmowała nie tylko bieżące rozpoznanie sytuacji na froncie. Nelly Grzędzińska kursowała regularnie między kwaterą Piłsudskiego a Wielką Brytanią, Szwajcarią, Francją i Holandią, dostarczając do kraju memoriały obrazujące stan sprawy polskiej za granicą. Regina Boguszewska została wysłana przez Polską Organizację Wojskową na Kresach z misją wywiadowczą do Moskwy bez uprzedzenia, że trzech kurierów już stamtąd nie wróciło. Mimo że była to jej pierwsza taka wyprawa, poradziła sobie doskonale, podobnie jak w kolejnych misjach do Charkowa i Odessy, gdzie zdobywała cenne informacje o planach bolszewickich władz i wojska. Takie akcje w bolszewickim państwie wymagały od kobiet poświęcenia także z innego powodu. Jak wspominała jedna z kurierek Wiktoria Jowisz, aby nie budzić podejrzeń ubranie powinno być jak najgorsze, rzeczy jak najmniej, w prostym worku. Uważać trzeba, żeby swym zewnętrznym wyglądem nie przypominać w niczym inteligenta i burżuja”. To była właśnie tajemnica sukcesów Reginy Boguszewskiej, która potrafiła ucharakteryzować się na taką „biedotę”, że współczuli jej nawet czekiści. W sumie w działalności wywiadowczej na Kresach kierowanej przez komendę KN 3 w Kijowie brało udział około 200 kobiet, z których wiele zapłaciło za to życiem. To właśnie wywiadowczyniom z KN 3 przyznano aż 26 orderów Virtuti Militari na 44 kobiety odznaczone nimi za lata 1914–1921. Niestety, większość pośmiertnie. Przyszłość powinna być kobietą. Czy po latach walki przyjdzie czas równości? Wiele osób uważa, że nadszedł czas, aby kobiety odrzuciły gorszy status, domagały się równości i bez poczucia winy ujawniały swoje ambicje i sukcesy. Jak wygląda współczesna emancypacj... Prawa kobiet w Polsce I wojna światowa wyzwoliła kobiety, wywracając dotychczasowy patriarchalny porządek w Europie i systemy prawne państw zaborczych. W cieniu walki o niepodległość działał także ruch, którego celem było uzyskanie przez Polki pełni praw wyborczych. Szczególnie silny był w zaborze rosyjskim, gdzie od ponad 100 lat status kobiet regulował... Kodeks Napoleona. Narzucał on Polkom status niemal niewolnicy: zamężne kobiety nie mogły posiadać osobnych dokumentów tożsamości, nie wolno im było opuszczać wyznaczonego przez mężów miejsca zamieszkania, nie miały też prawa do własnych dochodów ani nie mogły same zeznawać w sądach, ich prawa rodzicielskie mogły być ograniczone przez instytucję rady familijnej, a rozwód na wniosek kobiety był możliwy wyłącznie w sytuacji, gdy „mąż trzymał nałożnicę w domu”. Obowiązujące w dwóch pozostałych zaborach kodeksy cywilne były nieco bardziej liberalne. Mimo złagodzenia w 1902 roku przepisów prawa małżeńskiego, Kodeks Napoleona stał się symbolicznym wrogiem rodzącego się pod wszystkimi trzema zaborami ruchu feministycznego i został publicznie spalony na zjeździe Związku Równouprawnienia Kobiet Polskich w 1908 roku. Był to symboliczny początek rozpoczęcia przez Polki otwartej walki o uzyskanie pełnych praw wyborczych, której impuls dała decyzja parlamentu Finlandii z 1906 roku o przyznaniu ich kobietom w tym kraju. Tak się złożyło, że o prawa kobiet i niepodległość walczyły często te same bojowniczki. Już pierwszego dnia po przybyciu Józefa Piłsudskiego z więzienia w Magdeburgu do Warszawy 51-letnia Justyna Budzińska-Tylicka, międzynarodowa działaczka feministyczna, zażądała od niego w imieniu Centralnego Komitetu Równouprawnienia Kobiet wydania dekretu o przyznaniu Polkom tych samych praw politycznych, jakie mają mężczyźni. Akcja była skoordynowana na terenie całego kraju. „Powiadają, że powinno być jak dawniej: niechże już wybierają robotnicy, chłopi, nawet analfabeci, ale zbrodniarzom, wariatom i kobietom głosu dać nie można. Drogie czytelniczki, w ładnym jesteśmy towarzystwie!” – pisało w te dni krakowskie feministyczne czasopismo „Na Posterunku”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/99de781846ab2c636525ebc265eefffe3e4dbf36-ff0fddb.jpg" width="1279" height="862" alt="Kobiety zasiadały w ławach poselskich od pierwszego posiedzenia sejmu w 1919 roku. Niestety jednak, parlamentarzystek tych nie było zbyt wiele. Na zdjęciu powyżej: sylwetki nowych posłanek w magazynie „Świat” z 1931 r. Fot. Archiwum Akt Nowych" title="99de781846ab2c636525ebc265eefffe3e4dbf36-ff0fddb" /> Co ciekawe, postulaty równouprawnienia pojawiły się również na łamach prasy katolickiej. Poznański „Przegląd Katolicki” w numerze z 17 listopada 1918 roku pisał: „Wojna obecna zrównała kobietę i mężczyznę, składając na ich barki równy ciężar obowiązków i licznych trudów. We wszystkich dziedzinach życia i zawodach stanęły do pracy kobiety, zastępując mężczyzn, przebywających na polu walki. Ich pracy zawdzięczamy, żeśmy szczęśliwie przetrwali zawieruchę wojenną. Stąd też organizacje kobiece podniosły żądanie, aby wobec równych obowiązków, równe zyskały dziś prawa obywatelskie i polityczne. Cokolwiek ludzie o tej sprawie równouprawnienia sądzić mogą lub sądzą, to jednakże nie ulega wątpliwości, że oddanie kobietom pełni praw obywatelskich odpowiada duchowi naszej katolickiej religii (…). Ruch ten nowy witamy ze szczerą radością”. Piłsudski dekret podpisał 28 listopada 1918 roku. A po wyborach do Sejmu Ustawodawczego, na pierwszym posiedzeniu 10 lutego 1919 roku w ławach poselskich zasiadło pierwszych osiem Polek: Zofia Moczydłowska z chrześcijańskiego Narodowego Zjednoczenia Ludowego, Anna Piasecka i Franciszka Wilczkowiakowa z Narodowej Partii Robotniczej, Zofia Sokolnicka i Gabriela Balicka-Iwanowska z endecji, Irena Kosmowska i Jadwiga Dziubińska z lewicowego PSL „Wyzwolenie” oraz Zofia Moraczewska z PPS. Walka o niepodległość kraju wciąż trwała – ostateczne granice Polski zostaną ustalone dopiero w 1922 roku – jednak Polki mogły już świętować swoje własne zwycięstwo. Materiały pochodzą ze zbiorów Archiwum Akt Nowych.
Wyprzedził erę Instagrama o 200 lat. Tak wyglądało pierwsze selfie w historii
Dziś selfie to nasza codzienność, ale jego historia sięga dalej, niż mogłoby się wydawać. Pierwsze zdjęcie „z ręki” powstało w XIX wieku, na długo przed wynalezieniem smartfonów. Kto był jego autorem i jak powstało?
W tym artykule: Wielki Konkurs Fotograficzny Kto zrobił pierwsze selfie? Z selfie wiąże się spore niebezpieczeństwo Selfie to nic innego jak zdjęcie wykonane „z ręki” za pomocą telefonu komórkowego lub aparatu, obejmujące twarz osoby fotografującej. Uchodzi za nieodłączny element naszych codzienności, w której olbrzymią rolę w kreowaniu rzeczywistości odgrywają media społecznościowe, takie jak Facebook czy Instagram. Moda na „sweet focie”, lub jak kto woli, „focie z ręki” opanowała internet do takiego stopnia, że „selfie” zostało uznane za słowo 2013 roku przez redaktorów Oxford Dictionary. Zainteresowanie słowem „selfie” wzrosło w tamtym czasie o ponad 17 tysięcy procent. Jedno z najsłynniejszych „selfie”, jakie kiedykolwiek udostępniono w sieci, pochodzi z gali rozdania Oscarów w 2014. Na grupowym zdjęciu widać największe gwiazdy Hollywood, m.in. Bradleya Coopera, Brada Pitta, Angelinę Jolie, Jennifer Lawrence, Kevina Spaceya, Meryl Streep oraz Jareda Leto. Post opublikowany na oficjalnym profilu Ellen DeGeneres na Twitterze zebrał do tej pory ponad 2 miliony polubień i jeszcze więcej, bo niemal 3 miliony udostępnień. Słowo „selfie” po raz pierwszy zostało użyte w 2002 roku na jednym z australijskich forów. Dwa lata później hasztag #selfie zadebiutował na Twitterze. W błędzie są jednak osoby, które używają, że „sweet focia” to wynalazek naszych czasów. Pierwsze selfie w historii zostało wykonane bowiem w… XIX wieku. Kto był jego autorem i, co najważniejsze, jak wyglądała fotografia? Szczegóły do sprawdzenia poniżej. Światowy Dzień Selfie. Ekspert od extreme-seflie radzi, jak zrobić idealne zdjęcie Selfie już na dobre weszło do naszej codzienności. Ale obok zwykłych zdjęć z przyjaciółmi i fotek w lustrze, istnieje też zupełnie nowa odmiana – extreme selfie. Lee Thompson, który ja... Wielki Konkurs Fotograficzny Fotografia przeszła daleką drogę – od dagerotypów po cyfrowe autoportrety z telefonu. Dziś to nie tylko sposób na uwiecznianie chwili, ale także sztuka, która wzrusza i inspiruje. Jeśli fotografia to Twoja pasja, zachęcamy do udziału w Wielkim Konkursie Fotograficznym National Geographic – jednym z najważniejszych wydarzeń fotograficznych w Polsce. To wyjątkowa okazja, by Twoje zdjęcia znalazły się w gronie najlepszych w kraju. Wielki Konkurs Fotograficzny już od 21 lat odkrywa, rozwija i nagradza talenty – zarówno profesjonalistów, jak i amatorów. W tegorocznej edycji uczestnicy mogą spróbować sił w 10 kategoriach tematycznych. Zwycięzcy każdej z nich otrzymają wyjątkowe nagrody, a najlepsze fotografie powalczą o prestiżowe Grand Prix. Na zgłoszenia czekamy do 3 listopada 2025 roku. Kto zrobił pierwsze selfie? Odpowiedź brzmi: Robert Cornelius, amerykański chemik i pionier fotografii. Zdjęcie, które opatrzył podpisem „pierwszy światłowy obraz w dziejach”, zrobił w 1839 r. W tym samym roku w Polsce Juliusz Słowacki wydał „Balladynę”, a Wielka Brytania zajęła Hongkong. Słynny autoportret powstał za pomocą bardzo czasochłonnej techniki dagerotypii, w wyniku której na metalowej płytce otrzymywany jest obraz. Unikatowy, bo bez możliwości powielenia. Dodajmy, że w czasie jego wykonania fotografowany musiał siedzieć nieruchomo przez ok. 20 minut. Metodę opracowano w latach 30. XIX wieku, a jej autorami byli Francuzi – Joseph Nicéphore Niépce i Louis Jacques Daguerre, od którego zresztą wzięła się nazwa dagerotypia. Tak wyglądało pierwsze selfie w historii: <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/8754e5ee20a568396402249272b6c27985d7557d-e5049bc.jpg" width="791" height="1024" alt="Robert Cornelius urodził się w 1809 roku w rodzinie holenderskich imigrantów. Na świat przyszedł w Filadelfii w stanie Pensylwania. Zmarł w 1893 roku w wieku 84 lat / Fot. Universal History Archive/UIG via Getty Images" title="8754e5ee20a568396402249272b6c27985d7557d-e5049bc" /> Za jednego z pionierów w robieniu selfie uważany jest także Joseph Byron. Znany angielski fotograf i założył Byron Company na Manhattanie pozostawił po sobie mnóstwo „foci z ręki”. Najsłynniejsza powstała w 1909 roku w Nowym Jorku. W jego kolekcji nie brakuje także grupowych selfie, na których towarzyszą mu Pirie MacDonald, Colonel Marceau, Pop Core i Ben Falk. Z selfie wiąże się spore niebezpieczeństwo Niestety, osób podążających za sławą bez krzty rozumu jest z roku na roku coraz więcej, co niesie za sobą tragiczne konsekwencje. Chęć zrobienia wyjątkowego selfie powoduje, że górę nad rozsądkiem bierze brawura. W 2021 roku 38-letnia turystka zmarła po tym, jak spadła z dużej wysokości, kiedy chciała zrobić sobie selfie na klifie Grampians National Park w Australii. Akcja poszukiwawcza trwała 6 godzin. Podobnych historii jest znacznie więcej. W 2019 r. 22-letni turysta wszedł na wodospad w jednym z tajskich parków wodnych, mimo tabliczek ostrzegawczych, poślizgnął się na mokrych kamieniach i spadł z wysokości około 15 metrów. Mężczyzna zmarł na miejscu. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Był polskim Indianą Jonesem. Zbadał najbardziej tajemnicze miasto Oceanii
Zdrajca, pechowiec i odkrywca. Jan Kubary to jedna z najbardziej niezwykłych i niejednoznacznych postaci polskiej etnografii. Jego pełne przygód życie zakończyło się w tajemniczych okolicznościach na odległej wyspie.
W tym artykule: Pechowy powstaniec i zdrajca Jak Jan Kubary został etnografem Wenecja Pacyfiku czy wyspa duchów? Zadośćuczynienie za zdradę Jan Kubary (1846–1896) urodził się w Warszawie, w rodzinie o mieszanych korzeniach polsko-węgiersko-niemieckich. Jak wielu młodych ludzi, dał się ponieść rewolucyjno-patriotycznej atmosferze. Wstąpił do konspiracji, a od stycznia 1863 roku działał w powstańczej partyzantce. Najwyraźniej przerosło to nastolatka. – Po upływie tygodnia uciekł do Prus, przechodząc granicę w okolicach Myszyńca. Niebawem znalazł się u krewnych w Berlinie, skąd za radą wuja wrócił do Warszawy i zaczął uczęszczać do gimnazjum – opisywała historyczka prof. Franciszka Ramotowska. Pechowy powstaniec i zdrajca Nie oznaczało to jednak końca związków Kubarego z powstaniem styczniowym. Działał w podziemiu, podejmował się misji, wciąż popadał jednak w konflikty. W efekcie po raz kolejny uciekł do Prus, a następnie do Drezna. „W stolicy saskiej zaszedł w życiu Kubarego niezrozumiały epizod, mianowicie zwrócił się do poselstwa rosyjskiego i złożył tam szczegółowe zeznania co do roli, odegranej przez siebie w powstaniu. Obiecywał na przyszłość wiernie służyć rządowi, w zamian za to żądając jedynie prawa powrotu do kraju. W zeznaniach, składanych później przed komisją śledczą, tłumaczył się, że uczynił to, dowiedziawszy się o ogłoszeniu amnestii. Czy tak było w istocie, trudno dojść. Być może uczynił to za namową swych krewnych z Berlina, u których bawił czas pewien pomiędzy pierwszym a drugim pobytem w Dreźnie” – stwierdzał badacz epoki prof. Janusz Iwaszkiewicz w książce „Wielka prowokacja”. To było sprzeniewierzenie się zasadom, ale gdyby Kubary tylko na tym zakończył! Został szpiegiem na carskim żołdzie. Latem 1864 roku wysłano go do Paryża, by śledził polską emigrację i werbował współpracowników. Odnowił tam znajomość ze swoim gimnazjalnym kolegą Aleksandrem Zwierzchowskim mającym szerokie kontakty. Ów przygotował prowokację. Pod pozorem tworzenia w kraju nowego Rządu Narodowego ściągał z zagranicy do Polski i wydawał w ręce carskiej policji patriotycznych działaczy emigracyjnych. W swoim zaprzaństwie zdystansował nawet Kubarego. Obaj agenci jednak skonfliktowali się. Kubary donosił na Zwierzchowskiego, być może nawet ostrzegał przed nim polskich emigrantów. W efekcie sam trafił nad Wisłą do carskiego aresztu. Na krótko jednak. Pod groźbą zsyłki na Sybir wrócił do kolaboracji. Jak Jan Kubary został etnografem – Kubary wysługiwał się jeszcze carskiej tajnej policji do 1868 roku. Terenem jego szpiegowania była Szkoła Główna, w której został studentem. W tymże 1868 roku opuścił Warszawę, by w dalekich podróżach na Wyspy Mikronezji zdobyć sławę naukową etnografa. Zwierzchowski natomiast wyjechał w 1865 r. do krajów zachodnich, a potem na Bałkany, gdzie przez długie lata nieźle zarabiał jako agent tajnej policji carskiej, zbierając informacje o działalności swoich rodaków – relacjonowała prof. Franciszka Ramotowska. Czy Kubary miał wyrzuty sumienia? Na pewno nie był szczęśliwy, zupełnie się pogubił. „Całe moje życie, licząc od roku 1863, było tylko boleścią” – pisał w liście pożegnalnym do matki. W Niemczech podejmował się dorywczych prac. Nie ukończył bowiem żadnych studiów w Warszawie, liznął tylko nieco medycyny w Szkole Głównej, nie miał też doświadczenia zawodowego. Postawił jednak wszystko na jedną kartę. Uciekł od swojej przeszłości dosłownie. Zatrudnił się u bezwzględnego kupca Johanna Cesare’a Godeffroya w Hamburgu. Kubary miał udać się na słabo poznane wyspy Oceanii, by zbierać tam rzadkie eksponaty dla muzeum historii naturalnej, które wymarzył sobie niemiecki handlarz. Wenecja Pacyfiku czy wyspa duchów? Kubary zaczął na Samoa, potem przyszedł czas na inne wyspy. Wszystkie pełne były osobliwości. Na przykład na Yap Kubary zetknął się z największymi monetami świata. Były to wapienne dyski z otworem w środku, zwane przez miejscowych rai. Najmniejsze mają kilkanaście centymetrów średnicy, największe: ponad trzy metry. Z kolei na wyspie Ponape (Pohnpei) Kubary eksplorował tajemnicze ruiny Nan Madol (Nanmatal). Na kompleks ten składa się blisko 100 sztucznych wysepek z monumentalnymi budowlami z ogromnych bazaltowych bloków. Powstały jakieś 900 lat temu. Nan Madol zamieszkiwała miejscowa arystokracja – dynastia Saudeleurów – zmieciona w tajemniczych okolicznościach w XVI wieku przez niejakiego Isokelekela, nazywanego synem boga piorunów. Miasto zarosło, uważano je za umarłe, za siedlisko duchów. Kubary się nie przestraszył. Odkrył i szczegółowo opisał kilkanaście grobowców królewskich. Robił zdjęcia, zbierał opowieści, kolekcjonował eksponaty. Potem zapakował skarby – w tym ponoć niesamowicie osobliwe czaszki z królewskich grobów – w 100 skrzyń i na pokładzie szkunera „Alfred” odpłynął w stronę Samoa. Niestety, 19 września 1874 roku nieopodal atolu Jaluit burza roztrzaskała szkuner. Skarby przepadły, a Kubary znów popadł w kłopoty. Wielcy odkrywcy – nazwiska podróżników, które zapisały się na kartach historii Wielokrotnie ryzykowali życiem, by poszerzyć granice otaczającego nas świata i na nowo nakreślić jego mapy. Ich odkrycia wywarły wielki wpływ na rozwój nauki, gospodarki i handlu. Wielcy o... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/santa-maria-nina-i-pinta-statki-pierwszej-wyprawy-kolumba-komputerowa-rekonstrukcja-getty-images2-2a920b8.jpg" width="938" height="503" alt="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" title="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" /> Zadośćuczynienie za zdradę Wrócił do pracy. Zbierał i wysyłał eksponaty. Korespondował z polskimi magazynami, a nawet sporadycznie gościł na polskich ziemiach pod zaborami. „Może odbiciem tej tęsknoty za krajem, chęcią rehabilitowania się wobec niego i ekspiacji za popełnione zbrodnie było umieszczanie cennych prac naukowych w czasopismach polskich. Naukowa działalność Kubarego cieszyła się dużym uznaniem w świecie naukowym, szczególnie niemieckim, a jednak autor nie wahał się pisać swych prac w języku polskim. Świadectwem pragnienia utrzymania kontaktu z krajem i jego nauką był również udział Kubarego w Lwowskich Zjazdach Przyrodników i lekarzy polskich w roku 1875 i 1894. Pamiątką po Kubarym są piękne okazy ptaków z Wysp Żeglarskich przesłane w roku 1874 matce do Warszawy, a nabyte następnie przez hr. Konstantego Branickiego do gabinetu Zoologicznego Uniwersytetu Warszawskiego” – stwierdzał prof. Janusz Iwaszkiewicz. Kubary osiadł na Ponape. W październiku 1896 roku znaleziono go tam martwego. Miał 50 lat. Nie wiadomo, czy zmarł z przyczyn naturalnych, czy został zabity lub popełnił samobójstwo. Może ścigały go duchy z przeszłości, znad Wisły i z Nan Madol? Kilka lat temu miejsca związane z Kubarym na Ponape odwiedziła i opisała w książce „Na krawędzi raju” podróżniczka Katarzyna Piec. Zetknęła się wówczas m.in. z relacją, że podróżnik popełnił samobójstwo po tym, gdy dowiedział się, że zdradza go żona. Źródła: Janusz Iwaszkiewicz, „Wielka Prowokacja: rzekomy rząd narodowy 1865 r.”, Wydawnictwo Rój, Warszawa 1928, Katarzyna Piec, „Na krawędzi raju”, Sorus, Poznań 2020, Franciszka Ramotowska, „Wielka prowokacja 1864 r. w świetle nowych źródeł archiwalnych”, w: „Przegląd Historyczny” nr 1/19733, Konrad Wypych, „W cieniu fe”, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1969 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Zagadka z dzieciństwa rozwiązana. Wiemy już, dokąd nocą tupta jeż
Kto z nas nie zastanawiał się kiedyś: „Dokąd nocą tupta jeż?”. Zagadkę dzieciństwa postanowiły rozwiązać Lasy Państwowe. Odpowiedź wcale nie jest taka trudna.
W tym artykule: Dokąd nocą tupta jeż? Uważajmy na jeże i dbajmy o nie Ciekawostki o jeżach Jesień kojarzy nam się przede wszystkim ze spadającymi liśćmi, kasztanami, ale i zwierzętami, przygotowującymi się na nadejście mroźnych miesięcy. Wśród nich są jeże, które, jak wiele innych stworzeń, zapadają w sen zimowy. Przypomnieć o tym postanowiły Lasy Państwowe, publikując w sieci specjalny post poświęcony tym niewielkim ssakom. Co więcej, leśnicy postanowili odpowiedzieć również na klasyczne pytanie – „dokąd nocą tupta jeż?”. Dokąd nocą tupta jeż? Zanim dowiemy się, co po zmroku robi ten uroczy ssak, warto przypomnieć genezę słynnego pytania. Nieco starsi czytelnicy z pewnością pamiętają emitowany z przerwami od 1982 do 2007 roku na antenie telewizji publicznej program dla dzieci „Domowe przedszkole”. Już w czołówce słychać tam ikoniczne: „Dokąd nocą tupta jeż?”. Po upływie czterech dekadach i kolejnych pokoleniach młodych widzów dopytujących o nocne życie jeży, zagadkę dzieciństwa postanowiły rozwiązać Lasy Państwowe. Z facebookowego wpisu dowiadujemy się, że nocą jeże potrafią przebyć nawet 3 kilometry, co jest nie lada osiągnięciem, biorąc pod uwagę ich niewielkie rozmiary. Główny powód nocnych eskapad mierzących maksymalnie 26 cm ssaków to po prostu chęć zdobycia pożywienia. – A więc już wiemy, gdzie jeże tuptają nocą — jeść! – podkreślają leśnicy. I dodają, że w trakcie jednej nocy jeże zjadają ok. 200–250 g owadów i innych bezkręgowców. Szacuje się, że jeż nocą powinien zjeść pokarm odpowiadający 1/6 masy swojego ciała. Jeżeli jesienią jeż nie będzie ważył co najmniej 700 g, to małe prawdopodobieństwo, że przeżyje zimę. Uważajmy na jeże i dbajmy o nie Leśnicy przy okazji zaapelowali do wszystkich internautów, by szczególnie jesienią uważali na jeże. To czas, kiedy te niewielkie ssaki szukają schronienia i pomału zapadają w sen zimowy. – Jeże zimują bardzo często w parkach i ogrodach w stertach liści. Okres października to ten czas kiedy pomału zapadają w sen zimowy. Dlatego apelujemy: nie palcie liści! To jest ich dom na czas zimy – czytamy. Przypomnijmy, że Lasy Państwowe co i rusz dzielą się z czytelnikami różnymi leśnymi ciekawostkami za pośrednictwem swoich mediów społecznościowych. Na National-geographic.pl informowaliśmy już między innymi o niecodziennymi nagraniu z jednego z polskich lasów, na którym uwieczniono rysia. Niemałe poruszenie wywołała również fotografia autorstwa Macieja Chromego, przedstawiająca bardzo rzadkie zjawisko. Złudnie przypominające wyciek niebezpiecznych substancji. Najszczęśliwsze zwierzę na świecie wywołuje uśmiech za każdym razem. Ale samemu pupilowi nie zawsze jest do śmiechu Kuoka, czyli najszczęśliwsze zwierzę na świecie, potrafi poprawić humor nawet po najcięższym dniu. Jednak jego wiecznie uśmiechnięty pyszczek może być bardzo mylący. Co się za nim kryje? Ciekawostki o jeżach Średnia długość życia jeża na wolności to 3–8 lat. Najstarszy jeż na świecie dożył 16. roku życia. Thorvald, bo tak wabił się rekordzista, zamieszkiwał okolice miasta Silkeborg w środkowej Danii. Gdyby nie atak psa, prawdopodobnie przeżyłby jeszcze dłużej. Poprzedni rekord najdłuższego życia wśród jeży europejskich należał do samicy z Irlandii, która przeżyła 9 lat. Jeże są mięsożerne. Zajadą się m.in. dżdżownicami, ślimakami, żabami, a nawet małymi gryzoniami. Potrafią także polować na węże. Na grzbiecie dorosłego jeża znajduje się ok. 7,5 tys. kolców. W ciągu swojego życia jeże mają trzy komplety kolców. Jeże mają słaby wzrok i widzą świat w odcieniach szarości. W Polsce występują dwa gatunki: jeż wschodni (Erinaceus concolor) oraz jeż europejski lub zachodni (Erinaceus europaeus). Reakcją obronną jeża jest zwijanie się w kulkę. W ten sposób łapki, nos i brzuch są chronione przez kolce. Jeże potrafią wspinać się na niewielkie wysokości i doskonale pływać. Ciąża u samicy jeża trwa pięć tygodni. Jeże nie nabijają na kolce jabłek. 10 listopada przypada Międzynarodowy Dzień Jeża. View oEmbed on the source website Źródło: Lasy Państwowe/Facebook Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Antarktydę przecinały kiedyś rzeki. Miliony lat temu wyrzeźbiły tamtejszy krajobraz
Dziś Antarktyda kojarzy się z bezkresnym lodem, ale miliony lat temu wyglądała zupełnie inaczej. Jej powierzchnię przecinały rzeki, które rzeźbiły doliny i wąwozy. Teraz, dzięki nowoczesnym technologiom, naukowcy odkryli ten ukryty pod Wschodnim Lądolodem Antarktycznym krajobraz.
W tym artykule: Lód pokrywa aż 98% Antarktydy Krajobraz pod lądolodem Trzy rzeki zapomnianego świata Krajobraz „ukryty na widoku” Lód kojarzy nam się z twardymi kostkami zamrożonej wody albo nieruchomą taflą jeziora. Zimą, przy odpowiednim mrozie, lód skuwa również rzeki. Jednak już lodowce mają zdolność poruszania się i przemieszczania. Zajmują one aż jedną dziesiątą powierzchni lądu na Ziemi. Są kluczowym elementem ziemskiego systemu klimatycznego. Lód pokrywa aż 98% Antarktydy Największe skupiska lodu to lądolody, czyli lodowce kontynentalne. Wśród nich rekordowo duży jest Wschodni Lądolód Antarktyczny (ang. East Antarctic Ice Sheet, EAIS). Ten lądolód ma powierzchnię aż 14 mln km2 i grubość prawie dwóch kilometrów. Ta pokrywa lodowa jest tak gigantyczna, że gdyby w całości się rozpuściła, poziom wody w oceanach podniósłby się aż o 50–60 m. Dziś lód pokrywa aż 98% powierzchni Antarktydy. I od dawna aktywnie wpływa na to, co dzieje się na szóstym ziemskim kontynencie. Kilka lat temu zespół naukowców pod kierunkiem Lauren Simkins wykazał, że 15 tys. lat temu pod lądolodem wschodnim znajdował się system rzek odprowadzających wodę z lądolodu. W zeszłym roku zaś okazało się, że pod jego zachodnią częścią płynie rzeka długości 460 km. Krajobraz pod lądolodem Jak Antarktyda wyglądała wiele milionów lat temu? Na to pytanie odpowiedź znalazł zespół badaczy kierowany przez Stewarta Jamiesona z Uniwersytetu w Durham w Wielkiej Brytanii. Naukowcy wykorzystali satelity i radar, by stworzyć mapę obszaru o powierzchni 32 tys. km2, znajdującego się pod Wschodnim Lądolodem Antarktycznym. Głęboko pod lodem Antarktyki znaleziono ukryty świat. To nieznany wcześniej ekosystem, w którym istnieje życie Naukowcy wwiercili się pół kilometra pod lodowiec na półkuli południowej. Odkryli tam komorę przypominającą katedrę, a w niej setki organizmów żywych. To kolejny znak, że dopiero zaczy... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gleboko-pod-lodem-antarktyki-znaleziono-ukryty-swiat-to-nieznany-wczesniej-ekosystem-w-ktorym-istnieje-zycie-fot-niwa-craig-stevens-642b924.jpeg" width="938" height="563" alt="Głęboko pod lodem Antarktyki znaleziono ukryty świat. To nieznany wcześniej ekosystem, w którym istnieje życie (fot. Niwa/ Craig Stevens)" title="Głęboko pod lodem Antarktyki znaleziono ukryty świat. To nieznany wcześniej ekosystem, w którym istnieje życie (fot. Niwa/ Craig Stevens)" /> Pod tysiącami ton lodu znajduje się teren prawdopodobnie ukształtowany przez rzeki 14 mln lat temu. Możliwe jest również, że tak wyglądał krajobraz Antarktydy aż 34 lata temu, pod sam koniec rozpadania się superkontynentu Gondwany. Trzy rzeki zapomnianego świata Badany rejon został wyrzeźbiony przez trzy rzeki. Składał się z wyżyn podzielonych głębokimi rzecznymi korytami. Takie ukształtowanie terenu pochodzi jeszcze sprzed zlodowacenia, kiedy płynęły nim rzeki kierujące się w stronę wybrzeża. Później całą okolicę, przypominającą krajobraz Północnej Walii, na wiele milionów lat pokryła pokrywa lodowa. Była stabilna i utrzymywała się mimo następujących po sobie okresów ociepleń i zlodowaceń. − Ląd pod pokrywą lodową Antarktydy Wschodniej jest mniej znany niż powierzchnia Marsa – zauważa Stewarta Jamieson, główny autor pracy opublikowanej w „Nature Communications”. – I to jest problem, ponieważ od krajobrazu zależy, w jaki sposób lód płynie w Antarktydzie. A także w jaki sposób reaguje na przeszłe, teraźniejsze i przyszłe zmiany klimatu – dodaje naukowiec. Krajobraz „ukryty na widoku” − To niezwykłe, że ten krajobraz, dosłownie „ukryty na widoku” przez wiele lat, może nam tak wiele powiedzieć o historii pokrywy lodowej wschodniej Antarktydy – dodaje Neil Ross, współautor badań z Uniwersytecie w Newcastle. W jaki sposób naukowcy są w stanie odtworzyć, jak wygląda ląd pod lodem? Chociaż go nie widać, zdjęcia satelitarne wykonane nad tym regionem uchwyciły niewielkie pofałdowania powierzchni pokrywy lodowej. Dostarczają one wskazówek na temat krajobrazu pod spodem. Dane uzyskane dzięki satelitom potwierdzono następnie, korzystając z radaru. Obecne badania wykorzystują wcześniejsze prace tego samego zespołu, który sporządził mapę ukrytych pasm górskich, systemów kanionów i jezior pod lodem Antarktydy. Naukowcy są przy tym przekonani, że pod lodem antarktycznym znajduje się jeszcze bardzo wiele do odkrycia. − Dołożymy wszelkich starań, aby wypełnić luki w badaniach, i zrozumieć, jak pokrywa lodowa Antarktydy i leżący pod nią krajobraz zmieniły się na przestrzeni swojej długiej historii – zapowiada prof. Jamieson. Źródło: Nature Communications, Nature Geoscience Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Najciemniejsza rzeka świata nie przestaje zaskakiwać – zanurzona w niej dłoń znika
Najciemniejsza rzeka świata pochłania niemal całe światło, sprawiając, że wszystko znika pod jej taflą. Naukowcy od lat próbują wyjaśnić, co stoi za tym niezwykłym zjawiskiem.
Spis treści: Najciemniejsza rzeka świata? Zaskakujące właściwości Ruki w sercu Konga Dlaczego rzeka Ruki przez dekady pozostawała tajemnicą dla naukowców? Co zamienia rzekę Ruki w „dżunglową herbatę”? Zaskakujące źródło ciemnej wody Ukryte zagrożenie w sercu Afryki. Jak torfowiska Ruki mogą wpłynąć na klimat? Zwana potocznie „rzeką ciemności”, rzeka Ruki w Kotlinie Konga nie przestaje zadziwiać badaczy. Wody tego naturalnie płynącego cieku charakteryzują się niecodzienną absorpcją światła – po zanurzeniu dłoni przestaje być ona widoczna już kilka centymetrów pod powierzchnią. To efekt wyjątkowych warunków fizykochemicznych, które sprawiają, że rzeka pochłania ponad 90% światła słonecznego. Co ciekawe, mimo tak niskiej przejrzystości, w rzece żyje wiele gatunków ryb i roślin, które zaadaptowały się do tych ekstremalnych warunków. Najciemniejsza rzeka świata? Zaskakujące właściwości Ruki w sercu Konga – Byliśmy zaskoczeni kolorem tej rzeki – mówi Travis W. Drake, badacz z Politechniki Federalnej w Zurychu. Tak wspomina Ruki, dopływ Konga, jedną z największych rzek w Kotlinie Konga. Wody Ruki są tak ciemne, że gdy zanurzy się w niej dłoń, przestaje się ją widzieć. Zdaniem badaczy Ruki to jedna z najczarniejszych – a być może nawet najciemniejsza rzeka świata. Jej wody są ciemniejsze nawet od Rio Negro, największego lewego dopływu Amazonki. Czemu zawdzięczają swoje wyjątkowe zabarwienie? Według badaczy ogromnym ilościom rozpuszczonej materii organicznej, które trafiają do rzeki z lasów równikowych, przez którą płynie. Dlaczego rzeka Ruki przez dekady pozostawała tajemnicą dla naukowców? Ruki pozostaje słabo poznaną rzeką. Nigdy wcześniej nie była badana przez naukowców. Od lat 30. ubiegłego wieku rejestrowano jedynie zmiany poziomu jej wód. Natomiast nigdy wcześniej nie analizowano jej składu chemicznego. Tego zdania podjął się międzynarodowy zespół naukowców dopiero w 2019 r. Badacze założyli stację pomiarową w pobliżu miasta Mbandaka. Przez następny rok mierzyli poziom rzeki oraz pobierali próbki jej wody. Analiza tych ostatnich miała wyjaśnić, ile rozpuszczonej materii organicznej znajduje się w Ruki. Co zamienia rzekę Ruki w „dżunglową herbatę”? Zaskakujące źródło ciemnej wody Ruki okazała się bardzo szczególną rzeką. W pobliżu miejsca, gdzie wpływa do Kongo, ma kilometr szerokości. Jej zlewnię porastają pierwotne lasy deszczowe, natomiast wzdłuż jej brzegów ciągną się rozległe torfowiska. Rzeka ma niski stopień nachylenia i mało osadów. Zawiera natomiast ogromne ilości rozpuszczonego węgla organicznego, który zabarwia ją na ciemno. Skąd ten węgiel bierze się w rzece? Z otaczającej ją puszczy. Jej powierzchnię pokrywa dedrytus, czyli martwe szczątki roślin i zwierząt, a także ich odchody. Ulewne deszcze wymywają tę bogatą w węgiel, martwą materię organiczną do rzeki. Ale to nie wszystko. W porze deszczowej rzeka wylewa, a jej warstwa stojąca w lasach może mieć nawet ponad metr głębokości. Powódź utrzymuje się tygodniami, po czym woda bardzo powoli wraca do koryta rzeki, zabierając ze sobą rozdrobnione martwe rośliny i rozkładające się szczątki zwierząt. – Ruki to zasadniczo dżunglowa herbata – mówi Travis Drake. Ukryte zagrożenie w sercu Afryki. Jak torfowiska Ruki mogą wpłynąć na klimat? Analizy składu chemicznego wody z Ruki potwierdziły to, co naukowcy spostrzegli na pierwszy rzut oka. – Ten system rzeczny jest jednym z najbogatszych w rozpuszczony węgiel organiczny na świecie – mówi Matti Barthel, współautor pracy o Ruki opublikowanej w czasopiśmie „Limnology and Oceanography”. W wodzie z Ruki znajduje się cztery razy więcej związków węgla organicznego niż w Kongo i półtora raza więcej niż w Rio Negro. I chociaż zlewnia Ruki stanowi tylko jedną dwudziestą Kotliny Konga, aż jedna piąta rozpuszczonego węgla organicznego w rzece Kongo pochodzi właśnie z tego dopływu. Naukowcy badali też obieg węgla w całej zlewni Ruki. Szczególnie interesowały ich ciągnące się wzdłuż rzeki torfowiska. Są one wielkimi rezerwuarami nierozłożonej materii organicznej, a przez to – węgla. – Torfowiska w Kotlinie Konga zawierają aż 29 mld ton węgla – mówi Matti Barthel. Kluczowe jest, by nie doszło do ich wysuszenia. Mokre torfowiska są niegroźne: nie emitują dwutlenku węgla. Jednak gdy zaczynają schnąć i się degradują – np. w rezultacie poszukiwań zasobów naturalnych i zmiany gospodarki wodnej w okolicy – torf zasiedlają bakterie i grzyby, które bardzo szybko rozkładają składającą się na niego materię organiczną. W rezultacie dochodzi do uwolnienia do atmosfery ogromnych ilości CO2. Na szczęście w zlewni Ruki na razie nic takiego nam nie grozi – badacze ustalili, że tamtejsze torfowiska ciągle mają się dobrze. Źródła: ETH Zurich, Limnology and Oceanography Nasza ekspertka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Dar Młodzieży idzie w odstawkę. Powstanie nowy statek
Dar Młodzieży to obrosły niejedną legendą polski statek szkoleniowy, który wykształcił wiele pokoleń żeglarzy. Nadciąga jednak jego następca, a Uniwersytet Morski w Gdyni pęka z dumy – nowy statek ma być wyposażony w najnowsze technologie, a przy tym odwoływać się do najlepszych tradycji Polskiej Marynarki Handlowej.
Po 43 latach służby i niemal 25 000 przeszkolonych kadetów Dar Młodzieży będzie mógł wreszcie odejść na zasłużoną emeryturę. Decyzją Rady Ministrów ustanowiony został wieloletni program „Budowy statków dla uczelni morskich w latach 2025–2029”, którego celem będzie m. in. zaprojektowanie, budowa i wyposażenie nowoczesnego szkolnego żaglowca dla UMG. Nowy żaglowiec dla Uniwersytetu Morskiego w Gdyni Senat uczelni oraz KPRM byli zgodni – infrastruktura szkoleniowa i badawcza Uniwersytetu Morskiego wymagała unowocześnienia. Dar Młodzieży, na którym szkolą się obecnie kadeci, nie spełnia już standardów, które obowiązują dla tego typu jednostek. Odsłużył już swoje: uczestniczył między innymi w rejsie dookoła świata. Nowy statek zastąpi charakterystyczną trzymasztową fregatę w ciągu najbliższych trzech lat, odsyłając Dar Młodzieży na wyczekiwany odpoczynek. Podobnie było z Darem Pomorza, który służył w latach 1929–1982, a obecnie jest na stałe zacumowanym w Gdyni w muzeum. Dlaczego potrzebny jest nowy statek? Następca Daru Młodzieży przyniesie nie tylko najnowocześniejsze rozwiązania elektroniczne, automatyczne czy nawigacyjne, ale także specjalnie przygotowane przestrzenie dydaktyczne. Szkolenie polskich marynarzy będzie dzięki temu przebiegać zdecydowanie sprawniej i podniesie się jakość kształcenia. Statek umożliwi studentom i pracownikom uczestnictwo w projektach badawczych – nauczą się między innymi obsługi zaawansowanych urządzeń pomiarowych. Jednostka umożliwi szkolenie aż 120 kadetów jednocześnie. Program budowy statków – liczba mnoga jest nieprzypadkowa, bo oprócz następcy Daru Młodzieży powstanie także osobna jednostka szkolno-badawcza dla Politechniki Morskiej w Szczecinie – pozwoli wzmocnić pozycję Polskiej Marynarki na mapie europejskiej nauki i przemysłu morskiego. Żaglowce mają posłużyć flocie przez kolejne dekady, tak jak z sukcesami robił to Dar Młodzieży. Pozostaje życzyć stopy wody pod kilem. Źródło: UMG Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy pies ma kolana? Weterynarze rozwiewają popularny mit
Czy pies ma kolana – to pytanie, które zaskakująco często pojawia się wśród właścicieli czworonogów. Choć brzmi nietypowo, odpowiedź jest jednoznaczna i ma ciekawe uzasadnienie.
Spis treści: Czy pies ma kolana? Ile kolan ma pies? Chore kolano u psa Ciekawostki o psach Wbrew pozorom anatomia psa w wielu aspektach przypomina budowę ludzkiego układu kostnego. Psy, podobnie jak ludzie, mają kolana – zlokalizowane w tylnych łapach. Mało kto jednak wie, że również w przednich łapach znajduje się odpowiednik „kolana”, który pełni zupełnie inną funkcję. Zrozumienie tego układu może pomóc lepiej dbać o zdrowie pupila i rozpoznawać sygnały możliwych kontuzji. Czy pies ma kolana? Pies, podobnie jak człowiek i inne ssaki, ma kolana. Po jednym na każdej z dwóch tylnych łap. Odgrywają one kluczową rolę w poruszaniu się, a konkretnie w chodzeniu, skakaniu czy bieganiu. Psie kolano to niezwykle złożony staw, który składa się z różnych kości: kości udowej, kości piszczelowej, kości strzałkowej, rzepki, łąkotki, więzadeł krzyżowych. Kluczowym elementem stabilizującym kolano psa jest rzepka, która utrzymuje kości na właściwym miejscu i zapobiega ich przemieszczaniu. Powierzchnie stawowe kości pokrywa chrząstka, która pełni istotną funkcję – dzięki niej ruch nie sprawia psu bólu, nawet podczas intensywnej aktywności. Za możliwość poruszania stawem odpowiadają otaczające kolano mięśnie, które generują niezbędną siłę do jego zginania i prostowania. Wiele osób może błędnie interpretować położenie psiego kolana, ponieważ w przeciwieństwie do ludzi, u psa znajduje się ono stosunkowo wysoko – tuż pod kością udową, osłoniętą masą mięśniową. Zdarza się, że za kolano uznaje się niżej położony staw skokowy, co jest anatomiczną pomyłką. W praktyce psy poruszają się na palcach, co wpływa na ich wyjątkowy sposób chodzenia. Ile kolan ma pies? Fakty anatomiczne, które mogą Cię zaskoczyć Nieprzypadkowo fraza „ile kolan ma pies?” znalazła się w czołówce wyszukiwań Google. Zainteresowanie tym tematem wzrosło gwałtownie po emisji odcinka popularnego teleturnieju, w którym uczestnicy musieli odpowiedzieć na pozornie proste pytanie dotyczące anatomii psa. Do wyboru mieli dwie odpowiedzi: „2” lub „4”. Prawidłowa odpowiedź, czyli „2”, wywołała niemałe zaskoczenie – i tym samym uruchomiła lawinę wyszukiwań. W rzeczywistości pies, podobnie jak większość czworonożnych ssaków, posiada dwa kolana – znajdują się one tylko na tylnych kończynach. Są to stawy kolanowe, które odpowiadają ludzkim kolanom i odgrywają kluczową rolę w poruszaniu się psa, zapewniając amortyzację, stabilizację i zdolność do skakania. Przednie łapy psa nie mają kolan, lecz łokcie. Ich budowa anatomiczna przypomina ludzkie kończyny górne – z barkiem, ramieniem, łokciem oraz nadgarstkiem. To właśnie staw łokciowy łączy ramię z przedramieniem i umożliwia charakterystyczny sposób poruszania się psa. Tymczasem tylne kończyny, na których znajdują się kolana, zbudowane są bardziej jak ludzkie nogi – z biodrem, udem, kolanem i stawem skokowym. Błędne przekonanie, że pies ma cztery kolana, wynika najczęściej z uproszczonego myślenia o symetrii ciała zwierzęcia i z utożsamiania zginających się stawów na wszystkich kończynach z kolanami. Jednak w biologii i weterynarii rozróżnia się wyraźnie stawy kończyn przednich i tylnych, zarówno pod względem funkcji, jak i nazewnictwa. Zrozumienie prawidłowej budowy anatomicznej psa ma znaczenie nie tylko dla ciekawostek, ale również dla świadomej opieki nad pupilem – szczególnie w kontekście diagnozy kontuzji czy planowania aktywności fizycznej dostosowanej do możliwości jego układu ruchu. Chore kolano u psa – objawy, przyczyny i rasy najbardziej narażone na urazy Niestety, problemy z kolanami u psów są dość częste i mogą znacząco obniżyć komfort życia zwierzęcia. Staw kolanowy psa, złożony z kości udowej, rzepki, kości piszczelowej oraz układu więzadłowego, jest kluczowym elementem układu ruchu – dlatego nawet drobne uszkodzenia mogą prowadzić do bólu, ograniczenia ruchomości i kulawizny. Do najczęstszych schorzeń kolana u psów należą: Zwichnięcie rzepki – to przemieszczenie rzepki poza prawidłowy tor ruchu, co skutkuje niestabilnością stawu. Objawia się często przerywaną kulawizną, podnoszeniem łapy w trakcie chodzenia lub chwilowym „przeskakiwaniem” kończyny. Schorzenie może mieć charakter wrodzony lub nabyty. Zerwanie więzadła krzyżowego przedniego – jedno z najpoważniejszych uszkodzeń, porównywalne z zerwaniem ACL u ludzi. Prowadzi do silnej kulawizny, obrzęku kolana i trudności z poruszaniem się. Wymaga często interwencji chirurgicznej. Zapalenie stawu kolanowego (artretyzm lub zapalenie zwyrodnieniowe) – może być efektem przewlekłych przeciążeń, wieku, otyłości lub wtórnym objawem innych chorób. Pies staje się mniej aktywny, unika ruchu i wykazuje wrażliwość na dotyk w okolicy kolana. Wczesna diagnoza ma kluczowe znaczenie, dlatego każdy właściciel powinien udać się do weterynarza, gdy zauważy, że jego pies: kuleje lub unika obciążania jednej z tylnych łap, ma trudności ze wstawaniem lub wskakiwaniem, często liże lub gryzie okolice kolana, wykazuje zmniejszoną aktywność fizyczną. Wczesna konsultacja weterynaryjna, odpowiednia diagnostyka (m.in. RTG, rezonans magnetyczny, badanie ortopedyczne) oraz indywidualnie dobrane leczenie – farmakologiczne, fizjoterapeutyczne lub chirurgiczne – mogą skutecznie zahamować postęp choroby i przywrócić psu sprawność ruchową. Źródła: Outdoordogfun.com, archiwum NG Nasz autor Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Jest rudym kuzynem szopa pracza. Wśród gałęzi drzew porusza się z niezwykłą gracją
Ostronos rudy, znany również jako koati, należy do rodziny szopowatych. Już na pierwszy rzut oka przypomina swojego słynnego kuzyna, ale prowadzi zupełnie inny tryb życia. Jego królestwem są gałęzie drzew.
W tym artykule: Jak wygląda ostronos rudy? Gdzie występuje ostronos rudy? Czym żywi się ostronos rudy? Tryb życia ostronosa rudego Rodzina szopowatych dzieli się na pięć rodzajów. Jednym z nich jest Nasua, czyli ostronos. W jego obrębie funkcjonują trzy gatunki: ostronos białonosy, ostronosek górski i bohater tego artykułu, czyli ostronos rudy. Jak wygląda ostronos rudy? Ostronos rudy, inaczej koati (Nasua nasua) to drapieżny ssak z rodziny szopowatych. Przypomina szopa pracza, ale jest od niego wyraźnie smuklejszy i ma dłuższy ogon. Oba gatunki różnią się też umaszczeniem. Swoją nazwę gatunkową zawdzięcza charakterystycznemu, przypominającemu szpic pyskowi – wydłużonemu i zwężającemu się ku przodowi. Oczy zwierzęcia są niewielkie, podobnie jak zaokrąglone uszy. Umaszczenie ostronosa rudego Ciało ostronosa rudego jest pokryte krótką sierścią. Dominującym kolorem jest rdzawobrunatny. Na puszystym ogonie widoczne są ciemne pierścienie. Taki sam kolor mają przednie kończyny. Częściowo ciemny jest też pysk. Na czarnym tle pojawiają się białe plamy – nad i pod oczami oraz na policzkach. Także gardło i klatkę piersiową pokrywa biaława sierść, a część brzuszną – żółtawa. Cyweta afrykańska: występowanie, środowisko, pożywienie, rozmnażanie, zagrożenia, ciekawostki Cyweta afrykańska jest największym współcześnie żyjącym przedstawicielem gatunku wiwerowatych, czyli łaszowatych. Jak wygląda to niezwykłe zwierzę? Gdzie występuje i jaki prowadzi tryb ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cyweta-afrykanska-wystepowanie-srodowisko-pozywienie-rozmnazanie-zagrozenia-ciekawostki-fot-edwin-remsberg-vwpics-universal-images-group-via-getty-images-d35e6e6.jpeg" width="938" height="626" alt="Cyweta afrykańska: występowanie, środowisko, pożywienie, rozmnażanie, zagrożenia, ciekawostki (fot. Edwin Remsberg/VWPics/Universal Images Group via Getty Images)" title="Cyweta afrykańska: występowanie, środowisko, pożywienie, rozmnażanie, zagrożenia, ciekawostki (fot. Edwin Remsberg/VWPics/Universal Images Group via Getty Images)" /> Rozmiary i masa ostronosa rudego Dorosły osobnik osiąga od 41 do 67 cm długości ciała bez ogona. Ogon mierzy od 40 do 68 cm. Masa ciała dojrzałego ostronosa rudego dochodzi do 7 kg. Gdzie występuje ostronos rudy? Tak jak wszystkie szopowate, Nasua nasua jest zwierzęciem Nowego Świata. Ostronosy rude można spotkać w Ameryce Południowej, aż po Paragwaj. Gatunek ten upodobał sobie tereny leśne. Nie występuje w wysokich partiach Andów. Nigdy nie udało się zaobserwować tych zwierząt na wysokości powyżej 2500 metrów n.p.m. Czym żywi się ostronos rudy? Ostronos rudy jest drapieżnikiem. W jego jadłospisie pojawiają się przede wszystkim bezkręgowce. Zwierzęta te zajadają się termitami, mrówkami, chrząszczami, pająkami, skorpionami i krabami lądowymi. Pożywienia szuka między innymi w ściółce leśnej, dziuplach i spróchniałych pniach drzew. Długi, szpiczasty pysk pomaga mu w zdobywaniu pokarmu. Pomocne okazują się też zaopatrzone w pazury przednie łapy, którymi rozgrzebuje ziemię, gdy pod jej powierzchnią wyczuje jeden ze swoich przysmaków. Należy wspomnieć, że ostronosy rude nie gardzą też jajami ptaków, jaszczurek i żółwi. Zdarza się, że zapoluje na niewielkiego gryzonia. W jadłospisie tego gatunku pojawia się też pokarm roślinny, głównie owoce. Tryb życia ostronosa rudego W odróżnieniu od większości szopowatych, ostronosy rude są aktywne w ciągu dnia. Samice i młode są zwierzętami stadnymi, które tworzą grupy składające się z 25–30 osobników. Samce prowadzą samotniczy tryb życia i tylko w okresie godów łączą się z grupą samic. Ostronosy zakładają swoje gniazda na drzewach. Po pniach i gałęziach poruszają się z dużym sprytem i gracją. Spora w tym zasługa długiego ogona, który pomaga w utrzymaniu równowagi (gdy zwierzę porusza się po ziemi, ogon trzyma uniesiony). W gniazdach spędzają całą noc i najgorętszą część dnia. Gdy warunki są sprzyjające, ostronosy wyruszają na żer. Rozmnażanie ostronosów rudych W okresie rui (trwającym w okresie między październikiem a marcem) samiec próbuje zdobyć przychylność samic. Jeżeli grupa zaakceptuje danego osobnika, kopuluje z każdą jej członkinią. Ciąża trwa od 70 do 77 dni. Młode rodzą się w gnieździe (w jednym miocie na świat przychodzi od dwóch do siedmiu osobników) i pozostają tam przez około sześć tygodni. Rodzą się ślepe i głuche. Dopiero po dziesięciu dniach otwierają oczy, a po czternastu zaczynają słyszeć. Matka opuszcza je tylko wtedy, gdy wyrusza na żer. Gdy są już gotowe, samica znosi je na ziemię. Od tej pory małe ostronosy stają się pełnoprawnymi członkami grupy. Samica karmi młode swoim mlekiem przez cztery miesiące. Później jej potomstwo staje się samodzielne. Samice już po dwóch latach osiągają pełną dojrzałość płciową. U samców proces dojrzewania jest o dwanaście miesięcy dłuższy. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wielka Lechia to wielka ściema – co mówią nowe badania genetyków i archeologów
Wielka Lechia to mit, który zyskał popularność w internecie i środowiskach alternatywnych historyków. Choć może brzmieć dumnie, nie ma żadnego potwierdzenia w źródłach naukowych. Przeczytaj, skąd wzięła się teoria o potężnym słowiańskim imperium, dlaczego zyskała tylu zwolenników oraz co mówią na ten temat historycy, archeolodzy i źródła pisane.
Spis treści: Gigantyczne miasta i 3099 lat panowania – tak rzekomo wyglądało imperium Lechitów Jak teoria kosmitów przerodziła się w mit Wielkiej Lechii? Dlaczego XIX-wieczne „odkrycia” nadal karmią mity o Wielkiej Lechii? Czy Germanie to tak naprawdę Słowianie? Spór o etniczne korzenie Europy Czy genetyka potwierdza teorię Wielkiej Lechii? Eksperci mają wątpliwości Bitwa nad Tołężą a mit Wielkiej Lechii – czy geny to wystarczający dowód? Czy nad Tołężą stoczono większą bitwę niż pod Grunwaldem? Fakty kontra mity Pomorska Troja? Jak internetowe mity połączyły Słowian z Homerem Bitwa czy napad? Nowe odkrycia zmieniają obraz wydarzeń nad Tołężą Historia Słowian lubi być reinterpretowana – zwłaszcza gdy brakuje w niej wyraźnych źródeł, a to, co nieznane, zaczyna kusić swoją tajemniczością. Teoria Wielkiej Lechii to doskonały przykład zjawiska, w którym narodowa tożsamość i potrzeba dumy z przeszłości prowadzą do kreowania fikcyjnych narracji. Zwolennicy Lechii mówią o ogromnym imperium Słowian istniejącym na długo przed Piastami, jednak współczesna nauka stoi na stanowisku, że to wyłącznie mit bez oparcia w faktach. Sprawdź, skąd wzięła się ta teoria i dlaczego jest tak niebezpieczna dla rozumienia prawdziwej historii Polski. Gigantyczne miasta i 3099 lat panowania – tak rzekomo wyglądało imperium Lechitów Imperium Wielkiej Lechii istniało przez długie stulecia, opierając się zakusom Persów, Macedończyków i Rzymian. Pokój i stabilność zapewniała mu dynastia panująca nieprzerwanie 3099 lat. Na jego obszarze istniały gigantyczne miasta, takie jak Kodan (Gdańsk), Gniezno, Carodom (Kraków) i Szczyt (Szczecin). Kraj ten w odróżnieniu od reszty świata antycznego nie znał niewolnictwa. Wojenne wyprawy Lechitów pustoszyły Ateny, Rzym, Kartaginę i Konstantynopol. Na gruzach zachodniego Imperium Rzymskiego lechiccy wodzowie zakładali własne państwa. Kres istnieniu Wielkiej Lechii – i to nie od razu – położył dopiero globalny spisek niemiecko-watykański. To także wpływy Kościoła katolickiego oraz Niemców sprawiły, że nasza wspaniała przeszłość przez stulecia była fałszowana i ukrywana. Dopiero w ostatnich latach niezależni uczeni, mający ledwie kilku poprzedników w XIX w., zdołali odsłonić prawdę skrywaną przez stulecia. Ich odkrycia potwierdziły najnowsze badania genetyczne. Tak można streścić główne założenia teorii wielkolechickiej. Niestety, ta wizja jest daleka od prawdy. Jak teoria kosmitów przerodziła się w mit Wielkiej Lechii? Na przełomie lat 60. i 70. XX w. dużą popularność zdobyła pseudonaukowa teoria Ericha von Dänikena, który szukał źródeł cywilizacji w działalności kosmitów. Jego książki trafiły do krajów bloku wschodniego, gdzie znajdowały ciche poparcie komunistycznych władz, ponieważ odciągały ludzi od religii. Właśnie od dänikenizmu zaczynali dwaj główni propagatorzy teorii wielkolechickiej: Paweł Szydłowski – twórca kanału na YouTubie, na którym zaprezentował swoją wizję historii, oraz Janusz Bieszk – autor bestsellera „Słowiańscy Królowie Lechii”. Obaj w pewnym momencie przeszli od piramid budowanych przez kosmitów do szukania tajemnic rodzimej przeszłości. Propagowana przez nich teoria odniosła spory sukces. Powielana w memach i postach na różnych stronach dotyczących Słowian trafiła na podatny grunt w bardzo różnych środowiskach – od skrajnie prawicowych po (w mniejszym stopniu) skrajnie lewicowe. Wśród wyznawców Wielkiej Lechii znajdują się też przypadkowi odbiorcy, którzy padli ofiarą rugowania naukowej wiedzy o pradziejach ze szkół i uznają, że promotorzy Wielkiej Lechii faktycznie prezentują najnowsze odkrycia naukowe. Tymczasem o sile tych teorii decyduje przede wszystkim internet. Wielkolechici posiłkowali się materiałem już opublikowanym na stronach prowadzonych przez neopogan, ezoteryków czy zwolenników teorii spiskowych. Pewien wpływ na doktrynę Wielkiej Lechii miały też już istniejące YouTubowe produkcje rosyjskich pseudonaukowców. Ponadto w sieci łatwiej znaleźć zeskanowane stare książki zawierające teorie dawno odrzucone przez naukę niż nowsze publikacje. Dlaczego XIX-wieczne „odkrycia” nadal karmią mity o Wielkiej Lechii? Dzięki temu z niebytu wyciągnięto np. „Kronikę Prokosza”, XVIII-wieczny falsyfikat udający kronikę najdawniejszych dziejów naszego kraju, którego nieautentyczności dowiódł już Joachim Lelewel. Wygrzebano też prace Tadeusza Wolańskiego (1785–1865), ekscentryka, fałszerza i archeologa amatora, który chwalił się rozmaitymi „odkryciami” dowodzącymi pradawnej wielkości naszej ojczyzny. Na nowo sięgnięto po publikacje i fałszerstwa (np. kamienie mikorzyńskie) mówiące o rzekomych słowiańskich runach. A to tylko kilka przykładów. Zwolennicy Wielkiej Lechii nie biorą pod uwagę, że archeologia jako nauka w XIX w. dopiero raczkowała. Rozpoznanie archeologiczne ziem polskich było bardzo słabe. Poza tym badania Słowiańszczyzny w Polsce, Czechach czy na Bałkanach musiały znajdować się w kontrze do nacjonalistycznej nauki niemieckiej. Wiedząc o tym, łatwiej zrozumieć, dlaczego w czasach zaborów Polacy z uporem dowodzili istnienia własnych run albo pradawnej obecności Słowian na Bałkanach czy nad Wisłą. Obecnie budzi to zdumienie. Czy Germanie to tak naprawdę Słowianie? Spór o etniczne korzenie Europy Wątpliwych argumentów Wielkolechitów, zwanych też z przekąsem turbosłowianami, jest wiele. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że aby znaleźć na mapie świata starożytnego miejsce dla Wielkiej Lechii, trzeba usunąć z niej Germanów. I tak np. Janusz Bieszk po prostu neguje „niemieckość” Germanów. Za „Ario-Słowian” czy też Lechitów uznaje np. Gotów czy Wandali. Argumentacja Bieszka wygląda następująco: „Dla Galów nazwy: Germanus, czyli sąsiad, brat, oraz Germania, czyli ziemie sąsiadów, nie miały dzisiejszego znaczenia – Niemiec lub Niemcy! Tak więc używana nazwa, na przykład germański, miała w tamtych czasach znaczenie – sąsiedzki”. Starożytni Germanie rzeczywiście sami się tak nie określali. Podobnie jak „Niemcy” to określenie nadane tej grupie z zewnątrz. Etymologia słowa „Germanie” nie jest wcale pewna. Pojęcie Germanii funkcjonowało w starożytności zarówno jako określenie etniczne, jak i geograficzne, dzielące północne ziemie „barbarzyńskie” na część „germańską” i „sarmacką”. Niemniej ze źródeł antycznych wiemy, że większość ludów zamieszkujących Germanię mówiła językami germańskimi, od których pochodzi dzisiejszy język niemiecki czy duński. Autorzy antyczni, choć nie zawsze precyzyjni, potrafili odróżnić plemiona Germanów od np. ludów celtyckich, sarmackich czy dackich. Przykładowo Tacyt ma świadomość, że np. Estiowie przyjęli zwyczaje i modę germańskich Swebów, ale nie są Germanami. „Tam już – a wiadomość to prawdziwa – kończy się świat. Zatem na prawym brzegu Morze Swebskie [tj. Bałtyk] obmywa siedziby ludów Estiów, którzy mają zwyczaje i strój jak u Swebów, język zbliżony do brytańskiego” – pisał w I w. n.e. Plemiona barbarzyńskie nie stanowiły oczywiście monolitów etnicznych. W chwilach sukcesów dołączały do nich drużyny z sąsiednich i podbitych plemion. Jednak dopiero źródła dotyczące czasów Attyli wspominają takie słowa jak medos (miód) czy strava (strawa, posiłek), które można próbować łączyć ze Słowianami. Udowodnienie, że np. Goci nie mówili po prasłowiańsku/słowiańsku jest banalne. Do dziś zachowały się rękopisy przekładu Biblii na język gocki dokonanego przez Wulfilę (ok. 311–383). Początek modlitwy „Ojcze nasz, któryś jest w niebie” po gocku brzmi: „Atta unsar þu in himinam”, a w niemieckim przekładzie: „Vater unser im Himmel”. Mimo to wielkolechici twierdzą, że mają asa w rękawie: genetykę! Czy genetyka potwierdza teorię Wielkiej Lechii? Eksperci mają wątpliwości W Polsce długo dominowała teoria autochtoniczna zakładająca odwieczne zamieszkiwanie ziem polskich przez Słowian. Przesilenie przyniosły dopiero prace prof. Kazimierza Godłowskiego i innych badaczy zajmujących się chronologią zabytków archeologicznych, które w latach 80. XX w. obaliły wcześniejsze przekonania i wskazały, że pierwotnych siedzib Słowian trzeba szukać nad Dnieprem (choć i wokół tej tezy istnieją wciąż pewne niejasności). Słowianie trafili stamtąd nad Wisłę około VI w. Jednak badacze przywiązani do teorii autochtonicznej – w tym wielkolechici – wskazują, że ich teorię popierają wyniki ostatnio prowadzonych analiz genetycznych dawnych mieszkańców ziem polskich. Bieszk stwierdza, że wyniki badań DNA „wreszcie finalnie obaliły arogancki XIX-wieczny dogmat historiografii zaborcy niemieckiego, dotyczący migracji zbłąkanych Słowian na ziemie polskie dopiero w połowie VI wieku”. Zwolennicy Wielkiej Lechii powołują się na analizy wskazujące, że większość współczesnych mieszkańców Polski (około 55 proc.) ma haplogrupę (powtarzający się zespół genów w części chromosomu) typu Y-DNA R1a1a7, spotykaną wśród mieszkańców ziem polskich na długo przed VI stuleciem. Zapytany o wartość takich spekulacji Paweł Janik, archeolog z Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej, uważa, że nie dowodzi to niczego więcej niż wspólnego biologicznego pochodzenia Polaków i bezimiennych mieszkańców dawnej środkowej Europy. Janik podkreśla, że inne haplogrupy też są obecne w naszym społeczeństwie i nie ma żadnych dowodów, że akurat ta haplogrupa jest wyznacznikiem „słowiańskości”. „Możemy ją zawdzięczać jednemu z ludów, który brał udział w procesie etnogenezy [kształtowania się ludu – przyp. red.] Słowian. Poza tym biologia nie determinuje ani języka, ani kultury, ani świadomości etnicznej. Wystarczy pojechać np. do USA, by się o tym przekonać” – stwierdza. Innymi słowy, wśród naszych przodków mogli być ludzie mówiący językami germańskimi czy celtyckimi, którzy dopiero w pewnym momencie stali się Słowianami. Nijak nie czyni to Słowian z Gotów czy Wandali. Bitwa nad Tołężą a mit Wielkiej Lechii – czy geny to wystarczający dowód? Do wizji pradawnej Wielkiej Lechii mają Polaków również przekonać ślady niezwykłej batalii, która rozegrała się w epoce brązu, ok. 1250 r. p.n.e. nad rzeką Tołężą (Tollense) w Meklemburgii-Pomorzu Przednim. Stanowisko to badano od kilku lat, a w 2016 r. pojawiła się publikacja podsumowująca dane zebrane podczas wykopalisk. Archeolodzy sugerują, że zgromadzony materiał dowodzi wielkiego (w skali tych czasów i miejsca) starcia zbrojnego. To zaś wskazuje na istnienie dobrze zorganizowanych organizmów państwowych na północy Europy pod koniec epoki brązu. Dotychczas brakowało źródeł, na których podstawie można byłoby snuć takie przypuszczenia. Ponieważ naukowcy zasugerowali podobieństwo genetyczne poległych nad Tołężą do mieszkańców współczesnej Europy Środkowej (nie tylko Słowian, ale i np. Niemców), bitwę od razu zawłaszczyli do swoich koncepcji Wielkolechici. Jak jednak dowodzi archeolog Paweł Janik, nawet jeśli mamy takie same haplogrupy Y-DNA jak osoby poległe w tej bitwie, nie ma żadnych dowodów, że biorący w niej udział ludzie byli Słowianami czy nawet Proto-Słowianami. Nie dysponujemy i raczej nigdy nie będziemy dysponować źródłami historycznymi, które mogłyby nam opowiedzieć cokolwiek o stronach konfliktu. Jedyne, co możemy zrobić, to wskazać kultury archeologiczne, do których można przypisać znaleziska znad Tołęży – badacze dopatrują się analogii z kulturą łużycką. Czy nad Tołężą stoczono większą bitwę niż pod Grunwaldem? Fakty kontra mity Jednak bitwa nad Tołężą działa na wyobraźnię. Sami badacze szacują liczbę jej uczestników na 4 tys. wojowników. Dużo jak na północ Europy, choć mało w porównaniu ze starciami ówczesnych bliskowschodnich imperiów – w bitwie pod Kadesz (ok. 1280 r. p.n.e.) stoczonej między Egiptem Ramzesa II a Hetytami uczestniczyło ponad dziesięć razy więcej osób! Tym niemniej zwolenników istnienia wielkich słowiańskich imperiów w epoce brązu nie interesują szacunki naukowców. Znaleźli inny punkt odniesienia. Bo na osławionych polach grunwaldzkich odkryto pozostałości jedynie około 200 walczących oraz odrobinę broni. Zaś nad Tołężą, choć do tej pory przebadano tylko fragment pola bitwy, znaleziono 10 tys. kości pochodzących od co najmniej 130 uczestników starcia. A ponadto szczątki koni i wiele elementów uzbrojenia. Czyli nasi przodkowie musieli brać udział nad Tołężą w batalii, która była większa niż bitwa pod Grunwaldem! Jednak porównanie pozostałości archeologicznych dwóch bitew z różnych czasów jest nie na miejscu. Zachowanie materiału kostnego i innych obiektów zależy od wielu czynników, poczynając od sytuacji po bitwie, zwyczajów pogrzebowych danej kultury, rodzaju gleby, późniejszych powodzi, uprawy ziemi na tym terenie. Wśród wojowników znad Tołęży nie brakowało weteranów zaprawionych w boju – na kościach wielu z nich odkryto bowiem ślady wcześniej zagojonych ran bitewnych. W połączeniu z wiarą w gigantyczne rozmiary starcia doprowadziło to do fantastycznych interpretacji dotyczących walczących wojsk. Przyczyniła się do tego nieświadomie Helle Vandkilde z uniwersytetu w Aarhus (Dania), która w wywiadzie dla magazynu „Science” powiedziała: „To armia jak jedna z opisanych w eposach Homera, stworzona przez mniejsze oddziały bojowników, które zebrały się, by złupić Troję”. To porównanie chwyciło i w internecie zaroiło się od spekulacji, że Homer w rzeczywistości opisuje konflikt, który rozegrał się gdzieś nad Bałtykiem! Tymczasem wypowiedź Vandkilde miała inny sens. Tłumaczyła, że armie, które starły się nad Tołężą, składały się (na ile może na to wskazywać genetyka i pozostałości archeologiczne) z bardzo różnych etnicznie grup, które połączyły się w celu wspólnej wyprawy wojennej! Mimo to Mariusz Agnosiewicz z portalu Racjonalista.pl w artykule „Pomorska Troja” przy okazji pisania o bitwie nad Tołężą wprost zanegował zasadność azjatyckiej lokalizacji Troi i sugerował północnoeuropejskie korzenie mitu o wojnie trojańskiej. Dlaczego jednak miałaby ona toczyć się akurat na ziemiach słowiańskich? Bo np. w literaturze staroruskiej Ruś bywa określana „ziemią Trojanową”, mówi się też o „wiekach trojanowych”. W folklorze Bałkanów pojawiają się zaś wzmianki o trójgłowym bogu/carze Trojanie, które łączy się niekiedy z przekazami na temat wierzeń połabskich i pomorskich o bogu Trzygłowie. Ponadto kronikarz Thietmar miał poświadczyć, że Obodrzyci czcili tych samych bogów, co Etruskowie i Rzymianie, którzy według tradycji byli uchodźcami z Troi. Ma to rzekomo wskazywać na „trojański” charakter konfliktu, którego epizodem była bitwa nad Tołężą. Czy rzeczywiście? Pomorska Troja? Jak internetowe mity połączyły Słowian z Homerem Trzygłów nazywany bywa Trojanem (o ile to jest takie samo bóstwo) wyłącznie na obszarach wystawionych na wpływy kultury Bizancjum, w którym do końca żywy był mit trojański. Chrześcijański kronikarz Thietmar wspominał zaś lutowe święto Słowian rzekomo odbywające się na cześć etruskiego boga podziemi Februusa, bo opisując wydarzenia z pogańskiego świata posiłkował się wiedzą z literatury klasycznej. W obu wypadkach mielibyśmy do czynienia z istniejącą od starożytności praktyką tzw. interpretatio graeca/romana, tj. identyfikowania obcych bogów z tymi z greckiego/rzymskiego panteonu. W artykule można też przeczytać, że realia geograficzne poematów homeryckich lepiej odpowiadają obszarom nad Morzem Bałtyckim. Autor powołuje się m.in. na pracę „The Baltic Origins of Homer’s Epic Tales. The Iliad, the Odyssey and the Migration of Myth” autorstwa Felice Vinciego. Tymczasem opisy przyrody i geografii okolic Troi są w „Iliadzie” konwencją epicką. Poetyckie wyolbrzymienie jest w niej naturalne. U Homera ludzie są więksi, silniejsi i bogatsi niż w jego czasach. Cechą jego stylu są też pewne utarte formułki, przez co w „Iliadzie” niebo bywa gwieździste nawet w ciągu dnia. Nie jest to więc realistyczny opis przyrody. Dlatego poeta mógł nazwać Hellespont szerokim czy wielkim. A fakt obecności nad Bałtykiem takich nazw jak Hel nie wynika ze skojarzeń z Hellespontem, nad którym toczyła się wojna trojańska – toponimy z wybrzeży Bałtyku mają prawdopodobnie związek z nordycką boginią podziemia Hel. Szukający Troi na północy ulegli więc apofenii, czyli dostrzegają związki tam, gdzie mamy do czynienia z przypadkowym podobieństwem. Troja nie leżała więc na północy, zaś Wielka Lechia nigdy nie istniała. A tego rodzaju koncepcje więcej niż o przeszłości mówią o naszej… teraźniejszości. To przykład, jak w poszukiwaniu narodowej wielkości i wyjątkowości zaczynamy na siłę uzupełniać historyczną niewiedzę zmyśleniami – jakbyśmy wstydzili się własnych dziejów, choć tyle było w nich pięknych kart. Bitwa której nie było? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wielka-lechia-jednak-nie-istniala-jest-wiele-watpliwosci-w-teorii-promowanej-przez-turboslowian1-4fbf761.jpg" width="938" height="541" alt="Wielka Lechia jednak nie istniała? Jest wiele wątpliwości w teorii promowanej przez Turbosłowian" title="Wielka Lechia jednak nie istniała? Jest wiele wątpliwości w teorii promowanej przez Turbosłowian" /> Ostatnie badania przynoszą dalszy cios dla zwolenników teorii, że znaleziska nad Tołężą dowodzą istnienia potężnych państw na naszych ziemiach już w epoce brązu. Niemieccy uczeni nabierali stopniowo coraz więcej wątpliwości odnośnie swych pierwotnych poglądów. Okazuje się bowiem, że być może nie mamy nawet do czynienia z pozostałościami bitwy. Bitwa czy napad? Nowe odkrycia zmieniają obraz wydarzeń nad Tołężą W październiku 2020 r. doktor Detlef Jantzen ogłosił obecną rekonstrukcję tragicznych wydarzeń, do których doszło nad Tołężą ponad 3 tys. lat temu. Duża karawana kupiecka, która przybyła z południa, dostała się w zasadzkę, przekraczając rzekę. Napastnicy rozprawili się z jej zbrojną eskortą, a w zamieszaniu polegli także kupcy i członkowie ich rodzin, jak i tragarze niewolnicy, być może próbując stawiać opór. Zabici zostali ograbieni, a pozostali przy życiu najpewniej wzięci w niewolę. Ciała poległych po stronie atakującej zostały najpewniej w większości zabrane przez swoich. Jantzen sądzi również, że wcześniej znacząco przeszacowali liczbę uczestników domniemanej bitwy. Co skłoniło jego i innych badaczy do zmiany zdania? Po pierwsze przedmioty odnalezione w 2016 r. na dnie rzeki. Były to m.in. sztabki brązu, narzędzia, broszki itp. Po drugie pogłębiona analiza znalezionych szczątków ludzkich wskazała, że wśród zabitych były też kobiety i dzieci. Ponadto kości części poległych mężczyzn wskazywały na degeneracje charakterystyczne dla osób ciężko pracujących fizycznie, przenoszących duże ciężary. Co więcej, nawet analiza odkrytych kości końskich wskazała, że raczej były to młode osobniki, czy to kupione przez kupców, czy też prowadzone przez nich na handel. Nie mamy więc do czynienia z największą bitwą tamtych czasów w tej części świata, ale z dość spektakularnym rabunkiem. Źródło: National Geographic Polska
Diabeł zakochany w sztuce. Hermann Göring stworzył imperium skradzionych dzieł
Historia zna wielu kolekcjonerów sztuki, lecz niewielu wzbudzało tak skrajne emocje. Hermann Göring, jeden z najbardziej znienawidzonych ludzi XX wieku, latami gromadził dzieła warte fortunę. Jego plan stworzenia w Carinhall imponującego muzeum runął w 1943 roku.
W tym artykule: Hitlerowcy planowali przejąć największe skarby europejskiej kultury Hermann Göring – wielki kolekcjoner Ucieczka z luksusowego muzeum Dalsze losy kolekcji Walka o przetrwanie Dzieła sztuki rabowano również w Polsce Kolekcjonerska pasja Hermanna Göringa rozwinęła się niedługo po zakończeniu I wojny światowej. Już wtedy późniejszy dowódca niemieckiego lotnictwa wojskowego zaczął zbierać pojedyncze obrazy i rzeźby, które stały się podwalinami jego kolekcji. Hitlerowcy planowali przejąć największe skarby europejskiej kultury W 1933 roku, po objęciu przez Hitlera stanowiska kanclerza, wspólnie opracowali plan, zgodnie z którym największe skarby europejskiej kultury miały znaleźć się w III Rzeszy. Aby rabunek bezcennych kolekcji przebiegał sprawniej, powołano Devisenschutzkommando, specjalną jednostkę odpowiedzialną za poszukiwanie na podbitych terenach bezcennych gobelinów, rzeźb, obrazów i innych obiektów. Równolegle z Devisenschutzkommando działało Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR). Organizacja, którą kierował nazistowski ideolog Alfred Rosenberg, okradała z bezcennych woluminów wschodnie i zachodnie archiwa i biblioteki. W ten sposób ponad 2 miliony książek, wcześniej ocenionych pod kątem ideologicznym przez nazistowskich ekspertów, trafiło do Raciborza. To oni decydowali o dalszych losach spuścizny po „wrogach Rzeszy”. Göring miał więc łatwy dostęp do tych wszystkich skarbów, a jako ulubieniec Hitlera regularnie otrzymywał „prezenty”, w rzeczywistości będące łapówkami. Część zdobytych w ten sposób obrazów należących do „zdegradowanej sztuki” (niepasującej ideologicznie), m.in. dzieła Mattise'a czy Picassa, wymieniał na prace Tycjana i Rubensa. W trakcie przesłuchań twierdził, że nabywał je za pieniądze, jednak dalsze śledztwo wykazało, że marszałek kłamał. W 1939 roku liczącą blisko 200 arcydzieł kolekcję Göring ulokował w swojej rezydencji Carinhall. Na ścianach obok poroży dzikich zwierząt znajdowały się kompozycje Vermeera, Rembrandta, Lucasa Cranacha, Renoira i Moneta. W bibliotece umieszczono dwa stoły – jeden mahoniowy ze swastykami po bokach, drugi z nogami w formie penisów wciśniętych w kobiece piersi. Hermann Göring – wielki kolekcjoner Göring uważał się za człowieka renesansu. Marzył, by jego dworek stał się turystyczną mekką mającą bezpośrednie połączenie z Berlinem. Swoją kolekcję traktował jako spuściznę, a gromadzenie nowych dzieł wkrótce stało się obsesją. Dlatego zaczął je pozyskiwać w przemyślany, celowy i zorganizowany sposób. Chciał jak najszybciej i jak najmniejszym kosztem stać się posiadaczem największych zbiorów sztuki. Korzystając z wcześniejszych znajomości z żydowskimi marszandami, w zamian za opiekę, Göring kazał im kraść wskazane przez siebie dzieła znajdujące się w prywatnych i państwowych zbiorach. Łupem marszałka padła m.in. kolekcja Jacques'a Goudstikkera. Kenneth D. Alford, autor książek o zaginionych w trakcie wojny skarbach, podaje dokładne liczby. Według niego w 1945 roku Göring miał: 1375 obrazów, 108 gobelinów, 200 mebli, 250 rzeźb, 75 witraży, 175 innych dzieł. Szacunkową wartość kolekcji Göringa ocenia się dzisiaj na co najmniej kilkaset milionów euro. Zaginioną „Madonnę z Dzieciątkiem” Memlinga wyceniono w 2000 roku na 250 mln dolarów, „Madonna z Dzieciątkiem i Janem Chrzcicielem” Lucasa Cranacha starszego ma obecnie wartość 2,2 mln euro. Za najcenniejsze uchodzą „Para kochanków” van Gogha z 1913 roku (50 mln euro) i wyceniana na taką samą sumę „Wieża niebieskich koni” niemieckiego ekspresjonisty Franza Marca. Ucieczka z luksusowego muzeum Początek 1945 roku sprawił, że Göring zaczął myśleć bardziej realnie niż dotychczas. Dawny przyjaciel Hitlera widział straszne rzeczy. Niemieccy żołnierze uciekali w popłochu przed aliantami. Zabici i ranni leżeli w dołach przysypanych śniegiem i w błotnistych kałużach. Te sceny nie napawały marszałka optymizmem. Chciał za wszelką cenę zabezpieczyć to, co ukradł. Skoro nie mógł mieć wszystkiego, musiał zadbać o to, co nabył do tej pory. Był chciwy i próżny, a tymczasem stworzona przez niego machina pozyskiwania luksusowych przedmiotów przestała działać. Dlatego podzielił kolekcję na dwie części, z których jedną zabrał ze sobą do luksusowego pociągu zmierzającego w kierunku Berchtesgaden. Widząc z okien pociągu zamieszanie spowodowane napływem 14 tysięcy wagonów towarowych, marszałek postanowił wmieszać się w tłum. Dalsze losy kolekcji Tajemnicą poliszynela było, że Göring nikomu dobrowolnie nic nie podarował. Tymczasem po opuszczeniu wagonu, dał w prezencie osobistej pielęgniarce jeden ze swoich bezcennych obrazów, namalowane przez Vermeera płótno „Chrystus i jawnogrzesznica”. W 1945 roku stwierdzono, że nieznana praca Vermeera w rzeczywistości jest falsyfikatem! Do podrobienia dzieła przyznał się sam fałszerz, Han van Megeeren. Czyżby Göring znał tajemnicę „arcydzieła” i dlatego dał upominek pielęgniarce? Wiele na to wskazuje. Kłopoty Göringa dopiero się zaczynały. Stało się jasne, że marszałek nie zdoła ukryć wszystkich skarbów. Po raz kolejny musiał zdecydować, które przedmioty zostawić na stacji kolejowej, a które wysłać dalej, do Unterstein. Następnego dnia łupem mieszkańców Unterstein padły luksusowe wiktuały, drogie alkohole, papierosy, kawa i cukier. Dywany i francuskie kobierce rozcinano na części. Nie oszczędzono też złotych monet i obrazów. 4 maja do Berchtesgaden, gdzie na polecenie marszałka porzucono część skarbów, wkroczyli amerykańscy żołnierze ze 101. Dywizji Powietrznodesantowej. Kapitan Harry V. Anderson, szybko zdał sobie sprawę, że pozostawione w nieładzie obiekty w nieukończonym podziemiu dowodzenia są słynną kolekcją Göringa. Obrazy skonfiskowane z „jaskini Aladyna” zajmowały 40 pomieszczeń, na rzeźby przeznaczono jedynie 4 pokoje wraz z szerokim korytarzem. Walka o przetrwanie Był 9 maja 1945 roku. Do siedziby dowództwa amerykańskiej armii w Kitzbühel w Austrii przyjechał Göring. Hitler zarzucił mu zdradę stanu. Szukały go uzbrojone oddziały dywizji Waffen SS. Göring wszedł ciężkim krokiem, był niewyspany i zły. Początkowo mylnie sądził, że Amerykanie osadzą go w areszcie domowym, w luksusowych warunkach, do jakich przywykł. Zmuszony sytuacją przystąpił do negocjacji. W zamian za uwolnienie chciał przekazać informacje o planach i strategii III Rzeszy. „Tajne” informacje okazały się jednak bezwartościowe. Dlatego swobodę i korzystanie z rzeczy osobistych postanowił kupić za kilka drogich prezentów. Wśród nich były obrazy. Kolejne przesłuchanie miał przeprowadzić generał Arthur White. Ponieważ Göring nie znał angielskiego, chociaż dużo rozumiał, White zaproponował tłumacza. Został nim major Paul Kubala. White podejrzewał, że Göring pamiętał o zakopanych skarbach, ale celowo nic nie mówił. Kilka dni później zyskał dowód. Zaprosił go do domu, gdzie po raz pierwszy marszałek wspomniał o wartej wówczas 400 tysięcy dolarów „Madonnie z Dzieciątkiem” Hansa Memlinga. Niewielkie płótno mierzące niespełna 15 na 25 centymetrów Göring ukradł ze zbiorów Louisa de Rothschilda na rok przed wybuchem II wojny światowej. Udostępnione przez marszałka i przechodzące z rąk do rąk dzieło zniknęło. Rozpłynęło się jak we mgle! Mimo wielu starań, m.in. Herberta Stewarda Leonarda z monachijskiego oddziału MFA&A, instytucji poszukującej i zabezpieczającej skradzione dzieła sztuki, Memlinga, podobnie jak wielu innych obiektów z kolekcji Göringa, nigdy nie udało się odnaleźć. Część skradzionych obiektów znajduje się w prywatnych kolekcjach, niektóre, jak „Chałupy nad kanałem” Jana van Goyena, trafiły do innych muzeów, jeszcze inne, np. posąg Wenus, prezent od Mussoliniego, zakopano w pobliżu rezydencji Carinhall, którą wkrótce po wojnie zniszczono. Dzieła sztuki rabowano również w Polsce Latem 1939 roku do Warszawy, Krakowa i innych większych miast przyjechała grupa niemieckich historyków sztuki na czele z SS-Standartenführerem Kajetanem Mühlmannem. Oficjalnie stawili się na konferencje naukowe, nieoficjalnie, by oglądać prace, które można wywieźć z Polski. W ten sposób z kościoła Mariackiego zniknął „Ołtarz Mariacki” Wita Stwosza, zaginiony w 1939 roku i nie odnaleziony do dziś „Młodzieniec” Rafaela, prace Rembrandta, Dürera, Jacka Malczewskiego, Stanisława Wyspiańskiego i Jana Matejki. Łącznie blisko 63 tys. dzieł o wartości 30 mld dolarów. Los ukradzionych z Polski dzieł sztuki bywał różny: niektóre przypadkowo trafiają na aukcje, a stamtąd do muzeów, w których były przed wojną. Części dzieł, jak tych wywiezionych do Związku Radzieckiego, na przykład „Madonny Głogowskiej” Lucasa Cranacha wciąż nie udaje się odzyskać, jeszcze inne bezpowrotnie zniszczono. Kiedy w listopadzie 2010 roku świat obiegła wiadomość o odzyskanej „Żydówce z pomarańczami” Aleksandra Gierymskiego, nikt nie wiedział, gdzie po Powstaniu Warszawskim kompozycja się znajdowała. Wywieziona z Muzeum Narodowego w Warszawie pozostawała poza zasięgiem polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wreszcie po latach obraz wystawiono w domu aukcyjnym Eva Aldag w Buxtehude pod Hamburgiem, skąd trafił do macierzystej galerii. Optymistycznie brzmią też opowieści o odzyskanym w 2023 roku dyptyku z Gołuchowa. Pochodzące z kolekcji Czartoryskich płótna „Mater Dolorosa” i „Ecce Homo” Dierca Boutsa po wybuchu II wojny światowej schowano w kamienicy przy ul. Kredytowej 12, gdzie mieszkała Maria Ludwika Czartoryska. Odkryte przez Niemców dzieło wywieziono do Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie znajdowało sie co najmniej do wybuchu powstania warszawskiego. W 2019 r. obrazy zidentyfikował pracownik MKiDN w zbiorach Museo Provincial de Pontevedra w Hiszpanii. Takich historii jest więcej. Prywatni kolekcjonerzy zwracają dzieła z ulgą. Krwawe pochodzenie pociąga ich mniej niż wartość złupionego w czasie wojny skarbu. Takie informacje cieszą. Polska jako jeden z nielicznych krajów wciąż nie odzyskała większości zrabowanych (m.in. przez świtę Göringa) dzieł sztuki. Winę za to ponosi ustanowione prawo – o ile kraje skandynawskie chętnie przekazują prace pierwotnym właścicielom, o tyle Niemcy i Rosjanie w ogóle o tym nie myślą. Jak widać, historia lubi się powtarzać. Źródło: National Geographic Polska