Włochy kłócą się o prawo łowieckie. Papież Leon XIV zabrał głos w sprawie zwierząt
Projekt nowej ustawy łowieckiej we Włoszech wywołał ogromny opór organizacji ekologicznych. Kontrowersyjna reforma zakłada m.in. obniżenie statusu ochrony wilka. Głos w gorącej dyskusji zabrał również papież Leon XIV.
Przedmiotem sporu jest projekt ustawy DDL 1552, znany jako ustawa Malana, który zdaniem krytyków drastycznie osłabia standardy ochrony przyrody na rzecz postulatów lobby myśliwskiego. Debata ta przyciągnęła uwagę nie tylko organizacji ekologicznych i Komisji Europejskiej, ale również najwyższych autorytetów, w tym samego papieża. Co przewiduje nowa ustawa łowiecka we Włoszech? Kontrowersyjna ustawa, firmowana przez senatora Lucio Malana z partii Fratelli d’Italia, zmierza do aktualizacji przepisów z 1992 roku. Do najbardziej kontrowersyjnych planów należy obniżenie statusu ochronnego wilka z gatunku „ściśle chronionego” na „chroniony”, co zdaniem naukowców jest decyzją polityczną, a nie merytoryczną. Reforma otwiera też możliwość polowań na koziorożce, które są symbolem Alp i ocalały niegdyś dzięki królewskim rezerwatom, a także na dzikie gęsi oraz gołębie miejskie. Nowe prawo przewiduje również uznanie Sardynii za „jednolite terytorium łowieckie” aż do wybrzeży, dopuszczenie polowań zbiorowych na dziki, strzelanie z łodzi wiosłowych oraz używanie noktowizorów, co narusza postanowienia Konwencji Berneńskiej. Wyjątkowo emocjonujący jest zapis, który kryminalizuje utrudnianie polowań, co uderza bezpośrednio w pokojowe protesty obywatelskie. Projekt ustawy budzi silny sprzeciw Sprzeciw wobec reformy zjednoczył szeroką koalicję 58 organizacji prozwierzęcych i przyrodniczych, w tym m.in. WWF Italia, LIPU (Lega Italiana Protezione Uccelli – liga ochrony ptaków) oraz LAV (Lega Anti Vivisezione, walcząca z eksperymentami na zwierzętach) , które apelują do rządu o wstrzymanie prac nad DDL 1552. Krytyka płynie także z Brukseli. Komisja Europejska ostrzegła Rzym przed naruszaniem dyrektywy ptasiej i siedliskowej, na co Minister Rolnictwa Francesco Lollobrigida odpowiedział lekceważąco, określając ostrzeżenia mianem „biurokratycznych”. Zoolog Luigi Boitani alarmuje, że osłabienie ochrony wilka nie opiera się na rzetelnych danych, lecz jest wynikiem presji myśliwskiego lobby. Deputowana Partii Demokratycznej Elly Schlein nazwała propozycję „bezwarunkową kapitulacją” przed lobby łowieckim, a Michela Vittoria Brambilla z koalicji rządzącej wysunęła postulat całkowitego zniesienia łowiectwa w drodze referendum. Przeciwnicy reformy przypominają też o kwestiach bezpieczeństwa, wskazując, że w latach 2007–2025 od strzałów myśliwych zginęły we Włoszech 462 osoby. Cała sytuacja mocno przypomina dyskusje i kontrowersje obecne także w Polsce. Co powiedział papież Leon XIV? W tej gorącej debacie zabrał głos także papież Leon XIV, który odpowiedział na list przesłany przez LIPU. Choć Watykan oficjalnie zachowuje neutralność wobec konkretnych ustaw, papież w piśmie przekazanym przez Sekretariat Stanu określił sprawę reformy jako kwestię o „wielkim znaczeniu społecznym i moralnym”. Wyraził uznanie dla wrażliwości na naturę i zapewnił, że Stolica Apostolska będzie promować szacunek dla stworzenia, które jest „nieporównywalnym darem od Boga”. Papieskie stanowisko odwołuje się do tradycji ekologicznej zawartej w encyklikach Laudato Si' i Laudate Deum. Głos Stolicy Apostolskiej nadał całemu sporowi wymiar etyczny, którego rządząca prawica, często odwołująca się do chrześcijańskich korzeni, nie może łatwo zignorować. Źródła: Ultima Bozza, ANSA Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czarnobyl przestał być azylem. Wyjątkowe badanie pokazuje, jak zwierzęta reagują na wojnę
Wojna w Ukrainie brutalnie przerwała spokój w Czarnobylu. Międzynarodowy zespół naukowców, w tym badacze z PAN, opublikował w „Science” pierwsze tak kompleksowe badanie wpływu wojny na dzikie zwierzęta. Unikatowe nagrania z fotopułapek pokazują, jak dramatycznie zmieniły się zachowania niektórych gatunków.
Rosyjska inwazja na Ukrainę przyniosła nie tylko dramatyczne skutki dla ludzi, ale i gwałtowne i głębokie zmiany w ekosystemach. Doskonale widać to w Czarnobylskiej Strefie Wykluczenia, która z unikatowego sanktuarium przyrody stała się obszarem intensywnych działań wojennych. Nowe badanie opublikowane przez międzynarodowy zespół naukowców wskazuje, że wojna wymusiła na zamieszkujących te tereny ssakach znaczące zmiany w zachowaniu i aktywności dobowej. To pierwsza tak kompleksowa analiza wpływu wojny na bioróżnorodność, rzucająca nowe światło na to, jak dzikie zwierzęta adaptują się do nagłych i ekstremalnych zagrożeń. Przełomowe badanie wpływu wojny na zwierzęta Badanie zostało przeprowadzone przez międzynarodowy zespół, pod kierownictwem naukowców z Uniwersytetu Albrechta i Ludwika we Fryburgu w Niemczech, przy udziale prof. Nurii Selvy z Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Jego wyniki zaprezentowano właśnie na łamach prestiżowego „Science”. Metodologia badania opierała się na analizie danych z sieci fotopułapek, a sama możliwość ich zebrania była wynikiem niezwykłego zbiegu okoliczności. Jeszcze w styczniu 2021 roku, ponad rok przed wybuchem pełnoskalowej wojny, naukowcy rozpoczęli projekt monitoringu populacji rysia euroazjatyckiego w czarnobylskiej strefie. Dzięki temu, po wycofaniu się rosyjskich wojsk (które okupowały ten teren od 24 lutego do 1 kwietnia 2022 roku) i zabezpieczeniu obszaru przez ukraińskie siły zbrojne, badacze zyskali dostęp do danych z 31 urządzeń. To pozwoliło na porównanie aktywności 11 gatunków ssaków w trzech okresach: przed wojną, w trakcie rosyjskiej okupacji i po jej zakończeniu. – Oprócz naszego początkowego projektu badawczego mogliśmy dodatkowo sprawdzić coś, co wcześniej można było badać tylko na poligonach – powiedział jeden z autorów badania, Marco Heurich z uniwersytetu we Fryburgu, w rozmowie z PAP. Zachowania zwierząt na wojnie: aktywność w dzień, unikanie ludzi Wyniki analizy wykazały, że działania wojenne wywołały szybkie, choć niejednorodne zmiany w zachowaniu zwierząt. Mimo iż pierwotnie sądzono, że zwierzęta staną się bardziej aktywne nocą i czujne, rzeczywistość okazała się bardziej złożona. Lisy i jelenie paradoksalnie ograniczyły swoją aktywność nocną w porównaniu do lat ubiegłych. Sarny rzadziej pojawiały się w obiektywach fotopułapek w okresach największej intensywności walk, co potwierdza unikanie stref niebezpiecznych. Z kolei zające były częściej rejestrowane w miejscach występowania anomalii termicznych wywołanych pożarami lasów, co pokazuje ich dużą wrażliwość na zmiany środowiskowe. Kluczowym wnioskiem badaczy jest fakt, że zwierzęta zmieniły sposób postrzegania ludzi: z dotychczasowego źródła jedynie niepokoju, stali się oni śmiertelnym zagrożeniem, porównywalnym do drapieżników. Naukowcy podkreślają, że zaobserwowane zmiany zachowania zwierząt mogą mieć długotrwałe i dalekosiężne skutki, np. na strukturę populacji i sposób wykorzystania siedlisk. Czarnobyl jako wielki poligon doświadczalny biologii Czarnobylska strefa wykluczenia, od momentu awarii reaktora w 1986 roku, urosła do rangi jednej z największych i najważniejszych ostoi dzikiej przyrody w Europie. Od dekad służy jako bezcenne „naturalne laboratorium”, pozwalające badać procesy ekologiczne zachodzące bez presji ze strony człowieka. Minimalna obecność ludzi sprzyja nie tylko wzrostowi liczebności populacji łosi, saren, dzików czy wilków. Umożliwiła też powrót gatunków, które wcześniej zniknęły z tych terenów, takich jak niedźwiedź brunatny czy ryś euroazjatycki. – Od początku rosyjskiej inwazji Czarnobyl zmienił się. Z unikatowego przypadku okolic niemal pozbawionych ludzi, gdzie działają bierne mechanizmy odnowy dzikiej przyrody, w obszar intensywnych działań wojennych, gdzie możliwość prowadzenia badań jest mocno ograniczona. W obecnym kontekście geopolitycznym rośnie potrzeba większego finansowania badań i wsparcia dla naukowców pracujących w obszarach dotkniętych konfliktem – powiedziała PAP prof. Nuria Selva. Źródła: Nauka w Polsce, Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Gdzie podział się drop? Opowieść o znikającym gatunku
Drop to jeden z największych i najbardziej charakterystycznych ptaków otwartych krajobrazów Eurazji. Jego liczebność w ostatnich dekadach gwałtownie spadła na skutek zmian w rolnictwie, polowań i przekształceń środowiska. W Polsce gatunek ten wyginął, a jego powrót pozostaje mało prawdopodobny.
Spis treści: Drop – skąd się wzięła nazwa? Liczebność, zasięg i zagrożenia dropia Wygląd i zachowanie Dieta i biologia lęgowa dropia Przez stulecia dropie współistniały z tradycyjnym rolnictwem, wpisując się w mozaikowy krajobraz pól i łąk. Dziś należą do najbardziej zagrożonych gatunków ptaków otwartych krajobrazów. Ich dawne siedliska w dużej mierze zniknęły pod wpływem intensywnego rolnictwa i polowań. Te ogromne ptaki zadziwiają nie tylko widowiskowymi tokami godowymi, ale także imponującą masą ciała i silnym dymorfizmem płciowym. To opowieść o gatunku, który zniknął z krajobrazu, w którym przez wieki był czymś powszechnym. Drop – skąd się wzięła nazwa? Drop to jeden z największych przedstawicieli rodziny dropi (Otididae), która globalnie liczy 26 gatunków, występujących w 102 państwach. To średniej wielkości lub bardzo duże ptaki lądowe, zasiedlające trawiaste tereny i sawanny Starego Świata. Dropie obejmują dwa najcięższe gatunki ptaków latających na Ziemi: dropia zwyczajnego (Otis tarda) z Europy oraz dropia olbrzymiego (Ardeotis kori) z Afryki Subsaharyjskiej. Najcięższy potwierdzony osobnik dropia, schwytany w Mandżurii, ważył około 21 kg, co czyni go jednym z rekordzistów wśród latających ptaków. Uważa się, że naukowa nazwa dropia (zwyczajnego) „Otis” pochodzi ze starożytnego języka greckiego, gdzie nawiązywała do słowa „kłos” (w znaczeniu kłosa pszenicy lub jęczmienia), ponieważ przypomina „wąsy” wyrastające samcom na wiosnę. Człon „tarda” z kolei to po łacinie „powolny” lub „nieśpieszny”, co według badaczy opisuje styl chodzenia dropia. Drop od wieków był obecny także w Polsce. Już w XVII wieku Gabriel Rzączyński, jezuita i przyrodnik, opisywał go w swoich pracach jako ptaka ciężkiego, niechętnego do lotu i prowadzącego naziemny tryb życia. Zwracał uwagę także na to, że żywi się głównie pokarmem roślinnym i gnieździ się bezpośrednio na ziemi. W jego czasach drop był ptakiem licznym w Polsce, m.in. na Podlasiu, w okolicach Narwi, a zimą można było go spotkać nawet wśród śniegów. Dwa wieki później drop nadal występował jako gatunek lęgowy na większości obszaru Polski – w tym na Mazurach, Śląsku, w Małopolsce i na Lubelszczyźnie. Jednak pod koniec XIX stulecia Władysław Taczanowski w swojej monografii „Ptaki krajowe” wspominał o jego nielicznym występowaniu. Ostateczny cios przyszedł w XX wieku. W latach 60. krajowa liczebność dropia drastycznie spadła do ok. 300 osobników, a w 1986 r. na Pomorzu Zachodnim po raz ostatni odnotowano jego lęg w Polsce. Dziś, mimo upływu wielu dekad od tamtych wydarzeń, drop nie powrócił na dawne tereny lęgowe. W „Czerwonej liście ptaków Polski” został uznany za gatunek „wymarły regionalnie” (RE), co oznacza jego całkowite zniknięcie z mapy ornitologicznej Polski. Dlaczego zniknął z naszych krajobrazów? Czy kiedyś wróci? Liczebność, zasięg i zagrożenia dropia Historycznie zasięg lęgowy dropia rozciągał się wzdłuż eurazjatyckich stepów – od Portugalii aż po pacyficzne wybrzeże Rosji i Półwysep Koreański. Obecnie jego zasięg jest coraz bardziej poszatkowany. W Europie Środkowej i Wschodniej (w tym w Polsce, Czechach, Mołdawii i Bułgarii) doszło do gwałtownego spadku liczebności i wymarcia lokalnych populacji. Ptak ten zniknął już prawie całkowicie z terenów między Turcją a Chinami. Choć Azja Środkowa to ogromny obszar, tamtejsza populacja ucierpiała tak bardzo, że stanowi dziś zaledwie około 1% światowej liczebności tego gatunku. Obecnie drop gnieździ się w co najmniej 15 krajach, w większości europejskich, a światową liczebność tego gatunku szacuje się na ok. 30 tys. ptaków. W wyniku działań ochronnych populacje lęgowe wykazują wyraźny wzrost m.in. w Rumunii oraz na pograniczu Austrii, Węgier i Słowacji. Przykładowo w Niemczech w 2022 r. odnotowano 315 osobników, natomiast w Hiszpanii – 22–24 tys. osobników, co stanowi 74% światowej liczebności (dane z 2019 r.). Mimo wzrostu liczebności populacji w krajach ościennych Polski, np. w Niemczech, perspektywy powrotu dropia jako gatunku lęgowego do Polski, ze względu na brak odpowiednich siedlisk, wydają się znikome. Na Wyspach Brytyjskich obecnie prowadzony jest program jego reintrodukcji – w 2022 r. odnotowano tam ok. 100 ptaków. Widok dropia w locie był stałym elementem brytyjskiego krajobrazu aż do połowy XIX w. Wtedy ptak ten stał się celem dla wiktoriańskich łowców trofeów, a jego naturalne siedliska zostały zniszczone przez rolników. Do głównych zagrożeń dla dropia należą intensyfikacja rolnictwa, m.in. zaorywanie obszarów trawiastych, zbyt intensywny wypas, budowa infrastruktury i dróg, melioracje, odrutowanie krajobrazu (płoty, ogrodzenia, linie energetyczne) oraz mechanizacja rolnictwa. W czasach historycznych do redukcji populacji (a w niektórych częściach zasięgu również obecnie) przyczyniały się także polowania. Mimo częściowych sukcesów ochrony, drop wciąż pozostaje gatunkiem silnie przetrzebionym i zależnym od aktywnej ochrony człowieka. Jego przyszłość w dużej mierze zależy od tego, czy współczesne krajobrazy rolnicze będą w stanie ponownie stać się dla niego odpowiednim siedliskiem. Wygląd i zachowanie dropia Drop to ptak o imponującej, dostojnej sylwetce. Charakteryzuje się szarym upierzeniem głowy, masywną szyją z kasztanowym nalotem, białą piersią oraz rdzawobrązowym grzbietem pokrytym czarnymi, poprzecznymi prążkami. Pod względem sylwetki drop przypomina niezwykle potężną gęś na wysokich nogach lub ogromnego indyka. Występuje u niego także wyraźny dymorfizm płciowy – samiec waży przeciętnie 10–14 kg, podczas gdy samica jest znacznie lżejsza – osiąga masę od 5 do 7 kg. Samice uzyskują dojrzałość płciową w wieku 2–3 lat, natomiast samce znacznie później, bo dopiero w wieku 4–5 lat. Dropie są ptakami silnie stadnymi, co oznacza, że chętnie przebywają w grupach. Poza okresem lęgowym, szczególnie zimą tworzą zorganizowane, luźne stada, które wspólnie koczują w poszukiwaniu pokarmu. We wschodniej Austrii zaobserwowano zimą stado liczące ponad 380 ptaków. Co ciekawe, samce i samice tego gatunku żyją w oddzielnych grupach jednopłciowych. Podczas tokowania, które przypada na wiosnę (kwiecień, maj), samce rywalizują o względy samic głównie za pomocą skomplikowanych popisów wizualnych, ale też wykorzystując sygnały głosowe. W ciągu kilku sekund zmieniają się z ptaków o stepowym ubarwieniu w niemal całkowicie białe „kłęby piór”. Stroszą je wówczas, wywracają skrzydła na drugą stronę i mocno zadzierają ogony, przy jednoczesnym nadmuchiwaniu dużej, balonowatej struktury na szyi, zwanej workiem gardłowym. Dzięki niej powstaje charakterystyczne buczenie – samce nadmuchują worki, po czym wypuszczają powietrze z charakterystycznym odgłosem. Spektakularne pokazy godowe odbywają się na określonych, niewielkich obszarach – zwanych tokowiskami – gdzie samce gromadzą się, by zaimponować samicom. Przed kopulacją samica podchodzi do samca i krąży wokół niego. Co ciekawe, sam akt godowy jest właściwie jedynym momentem, w którym para ptaków wykazuje wzajemne zainteresowanie. Dropie charakteryzują się poligynią – jeden samiec w trakcie jednego sezonu może kopulować z nawet pięcioma samicami. Ptaki te nie tworzą żadnych trwałych więzi partnerskich, a po kopulacji samica opuszcza tokowisko, by samotnie podjąć trud gniazdowania oraz wychowania młodych. Dieta i biologia lęgowa dropia Dropie są ptakami wszystkożernymi – żywią się zarówno pokarmem roślinnym, jak i zwierzęcym. Ich preferencje zmieniają się w zależności od środowiska, wieku, płci, pory roku oraz dostępności pożywienia. Latem konsumują przede wszystkim owady, natomiast zimą ich dieta przestawia się głównie na pokarm roślinny. Niegdyś w Polsce dropie gniazdowały w uprawach zbóż, grochu lub na łąkach, a samo gniazdo miało formę płytkiego dołka wygrzebanego w ziemi. Obecnie, choć gatunek ten wyginął w naszym kraju, badania prowadzone w sąsiedniej Austrii potwierdzają, że ptaki te wciąż wybierają podobne siedliska. Współczesne lęgi w Austrii lokalizowane są najczęściej na polach zbóż lub ugorach. Zniesienie obejmuje zazwyczaj dwa, rzadko trzy jaja. Samice wysiadują je przez 25–27 dni. Są one wówczas niezwykle wrażliwe na niepokojenie, zwłaszcza na początku inkubacji, i w przypadku zagrożenia mogą porzucić lęg. Pisklęta po wykluciu ważą ok. 90 g i są zagniazdownikami – szybko opuszczają gniazdo i podążają za matką. Przez pierwsze 2–3 tygodnie nie zdobywają jednak pokarmu samodzielnie – są karmione przez samicę. W tym okresie ich dieta składa się głównie z owadów, zwłaszcza pasikoników. Młode dropie zaczynają latać w wieku 4–5 tygodni. Po 10–12 tygodniach osiągają już rozmiary dorosłych osobników, mimo to pozostają pod opieką matki aż do kolejnego sezonu lęgowego. Długość życia dorosłych dropi jest imponująca i wynosi od 20 do nawet 25 lat. Wprowadzenie intensywnego rolnictwa od XIX w. doprowadziło do drastycznej degradacji siedlisk tego gatunku. Obecnie odpowiednie warunki do rozrodu dropiów istnieją głównie na terenach objętych ochroną oraz specjalnymi programami rolno-środowiskowymi. Tereny bogate w roślinność i bezkręgowce są kluczowe dla ich lęgów, a pola zbóż, na których w okresie lęgowym nie stosuje się nawozów ani pestycydów, mogą zapewnić im odpowiednie warunki do wychowania młodych. Wysoka wrażliwość lęgów dropia na zmiany w środowisku sprawia, że przyszłość tego gatunku w większości zależy od sposobu gospodarowania krajobrazem rolniczym. Źródła: www.cms.int, otop.org.pl, greatbustard.org, www.grosstrappe.at Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Bongo leśne należy do najrzadszych antylop. Jego przyszłość jest niepewna
Bongo leśne jest jednym z najbardziej enigmatycznych zwierząt. Gatunek znany ze swojego spektakularnego umaszczenia i nieuchwytności należy do największych i najcięższych afrykańskich antylop. Jak wygląda bongo leśne? Jakie obszary zamieszkuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Trochę kozioł, a trochę jeleń Okazały mistrz kamuflażu Zasięg występowania i siedlisko Jadłospis leśnego kolosa Na krawędzi wymarcia Nie ulega wątpliwości, że bongo leśne (Tragelaphus eurycerus) jest jedną z najpiękniejszych antylop. Najpiękniejszych, ale i najrzadszych. Gatunek ten jest krytycznie zagrożony wyginięciem, a jego przetrwanie zależy od precyzyjnego zarządzania pulą genetyczną, międzynarodowej dyplomacji konserwatorskiej i, co najważniejsze, od ochrony ostatnich fragmentów nienaruszonego lasu tropikalnego. Trochę kozioł, a trochę jeleń Pierwszy człon naukowej nazwy tego zwierzęcia jest zlepkiem dwóch greckich słów – tragos i elaphos. Pierwsze oznacza „koza”, natomiast drugie – „jeleń”. Z kolei epitet gatunkowy eurycerus pochodzi od fuzji słów eurus (szeroki, rozłożysty) oraz keras (róg), co bezpośrednio odnosi się do imponującego oręża zdobiącego głowy obu płci. Sama nazwa „bongo” najprawdopodobniej ma swoje korzenie w języku Kele używanym w Gabonie, a jej pierwsze odnotowane użycie w języku angielskim datuje się na 1861 rok. W systematyce bongo zajmuje miejsce w rodzinie wołowatych (Bovidae) i plemieniu Strepsicerotini (antylopy o spiralnych rogach), co czyni je bliskim krewnym kudu, niali, sitatungi oraz elanda. Co ciekawe, mimo swojego „antylopiego” wyglądu, badania genetyczne wskazują, że przedstawiciele tego gatunku i ich krewniacy są bliżej spokrewnieni z bydłem domowym i bawołami niż z właściwymi antylopami z podrodziny Antilopinae. Okazały mistrz kamuflażu Spektakularny wygląd tego zwierzęcia nie jest dziełem przypadku. Bongo doskonale kamufluje się w gęstym lesie, gdzie specyficzne umaszczenie czyni go niemal niewidocznym. Sierść bonga ma kasztanowo-brązowy lub rdzawy kolor, który u samców ciemnieje wraz z wiekiem, osiągając u starych byków odcień ciemnego mahoniu, a u populacji górskich w Kenii nawet niemal czarny. Najcharakterystyczniejszym elementem są pionowe pasy – białe lub żółtawe. Ich liczba waha się od 10 do 15 na każdym boku. Ten charakterystyczny wzór ma za zadanie „rozbijać” zarys sylwetki zwierzęcia w leśnym gąszczu, gdzie filtrowane przez warstwy liści światło tworzy mozaikę jasnych plam i głębokich cieni. Inne charakterystyczne cechy ubarwienia to: biały wzór w kształcie litery V pod oczami, białe plamy na policzkach, biały półksiężyc na klatce piersiowej, ciemne nogi z białymi pasami lub plamami i białymi „obrączkami” nad racicami. Morfologia Sylwetka zwierzęcia jest masywna. Zad jest nieco wyższy od części grzbietowej. Ta cecha ułatwia mu poruszanie się w gęstym podszycie. Ich nogi są stosunkowo krótkie, ale mocne, co pozwala na generowanie dużej siły przy gwałtownych zrywach. Samce są wyraźnie większe i cięższe. Mają też masywniejsze, szerzej rozstawione rogi. U obu płci układają się one w kształt liry, wykonując jeden pełny obrót. Dojrzały osobnik osiąga od 1,1 do 1,3 m w kłębie i od 1,7 do 2,5 m długości. Samice ważą do 235 kg, natomiast byki – do 405 kg. Zasięg występowania i siedlisko Bongo jest gatunkiem typowo leśnym. Należy jednak podkreślić, że jego wymagania siedliskowe są złożone. Lepiej niż w pierwotnym lesie o gęstym baldachimie zwierzęta te czują się na terenach przejściowych i mozaikowych. Dwa podgatunki bonga zajmują odizolowane od siebie regiony Afryki: bongo nizinne – zamieszkuje pas lasów równikowych od Afryki Zachodniej (Sierra Leone, Liberia, Wybrzeże Kości Słoniowej), przez Afrykę Środkową (Kamerun, Gabon, Republika Środkowoafrykańska, Kongo), aż po Sudan Południowy i zachodnią Kenię; bongo górskie – występuje wyłącznie w kilku izolowanych masywach górskich w centralnej Kenii, takich jak Aberdares, Mount Kenya, kompleks leśny Mau i lasy Eburu. Siedlisko Bongo najlepiej czuje się na obszarach tzw. zaburzeń leśnych. Miejsca, gdzie upadły stare drzewa, przeszły pożary lub działalność słoni przerzedziła korony drzew, pozwalają promieniom słońca dotrzeć do ziemi. Stymuluje to wzrost soczystego podszytu, młodych pędów i ziół, które stanowią podstawę diety bonga. Populacje górskie spędzają sezon suchy w lasach bambusowych i wrzosowiskach na wysokościach 2000–3000 m n.p.m., schodząc niżej do lasów mglistych w porze deszczowej. Jadłospis leśnego kolosa Bongo jest oportunistycznym roślinożercą, który w swoim ekosystemie pełni rolę regulatora rozrostu roślinności i uczestniczy w obiegu materii. Zwierzęta te są klasyfikowane jako przeżuwacze, żerujące zarówno na pędach drzew, jak i okazjonalnie na trawach. Dieta bonga jest niezwykle bogata. Do głównych komponentów należą: liście i pędy krzewów i niskich drzew, pnącza, liany i rośliny zielone, pędy bambusa (szczególnie istotne dla podgatunku górskiego), owoce leśne, kwiaty i niektóre korzenie, które zwierzę wykopuje rogami, rośliny strączkowe, które preferują ze względu na wysoką podaż białka. Istotnym zachowaniem tego zwierzęcia jest zjadanie spalonego drewna po burzach z piorunami. Węgiel drzewny i popiół dostarczają mu niezbędnych minerałów, a przy okazji pomagają w neutralizacji toksyn zawartych w niektórych liściach. Na krawędzi wymarcia Bongo leśne stoi w obliczu największego kryzysu w swojej historii ewolucyjnej. O ile populacje nizinne są wciąż relatywnie liczne (choć należy zaznaczyć, że w wielu miejscach zwierzęta te są mocno przetrzebione), o tyle bongo górskie balansuje na skraju całkowitego wymarcia. W Czerwonej księdze IUCN gatunek ten ma status bliski zagrożenia z trendem spadkowym, przy czym podgatunek górski figuruje jako krytycznie zagrożony. Wpływa na to kilka czynników: kłusownictwo i polowania, utrata i fragmentacja siedlisk, drapieżnictwo i konkurencja, choroby (zwłaszcza wywołane patogenami przenoszonymi przez bydło domowe, nielegalnie wypasane w rezerwatach). Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Ciasny pokój dziecinny pięć kilometrów od wrocławskiego Rynku. Jak wygląda życie rodziny dzięciołów?
Przez trzy miesiące dokumentowałem rodzinę dzięciołów czarnych w parku we Wrocławiu. Od pierwszego uderzenia dziobem przy budowie nowej dziupli, po wylot młodych. To opowieść o wytrwałości, terytorium i pustce, która zostaje.
Spis treści: Moja fascynacja dzięciołami czarnymi Kucie dziupli Walka o terytorium Wychowywanie młodych Ostatni dzień w dziupli Dzięcioł czarny od dłuższego czasu był przedmiotem moich obserwacji w jednym z miejskich parków we Wrocławiu. Wczesną wiosną ptaki rozpoczęły prace nad nową dziuplą, którą systematycznie odwiedzałem, śledząc kolejne etapy jej powstawania i późniejszego zasiedlenia. Przez wiele tygodni dokumentowałem ich zachowania, od intensywnego kucia drzewa, przez okres wysiadywania jaj, aż po wylot młodych. Obserwacje te pozwoliły mi prześledzić pełny cykl lęgowy tego gatunku w warunkach miejskich. Moja fascynacja dzięciołami czarnymi Mieszkam we Wrocławiu od 66 lat. Dzięcioła czarnego (Dryocopus martius) w mieście po raz pierwszy zaobserwowałem dopiero pięć lat temu. Wcześniej bywały to zaledwie kilkusekundowe, ulotne spotkania gdzieś w lesie. Niewiele wiedziałem o tych ptakach. Z roku na rok uczyłem się jednak ich zwyczajów, a już z czasem potrafiłem bezbłędnie rozpoznać ich głos: kiedy nadlatują, jak się nawołują, a także wtedy, gdy sygnalizują niepokój. Zawsze zachwycała mnie ich niesamowita elegancja. Głęboki, matowy czarny frak kontrastujący z jaskrawą, czerwoną czapeczką sprawia, że ten gatunek ptaka jest dla mnie nie mniej spektakularny niż bajecznie kolorowe zimorodki (Alcedo atthis) czy żołny (Merops apiaster). Na początku roku, po pięciu latach od pierwszego spotkania z dzięciołem czarnym, zauważyłem samca pracującego nad wykuciem dziupli. Wtedy podjąłem decyzję: spróbuję udokumentować fotograficznie cały ich rodzinny cykl – od pierwszego uderzenia dziobem w drzewo, aż po wyprowadzenie lęgu. Od początku marca do połowy maja spędziłem w parku dziesiątki godzin, podpatrując życie dzięciołów czarnych. Bywały dni, kiedy meldowałem się pod bukiem na trzy godziny przed rozpoczęciem pracy i wracałem tam na kolejne trzy po jej zakończeniu. W pewnym momencie okazało się, że para tych cudownych ptaków wykuła dziuplę lęgową zaledwie kilometr od mojego mieszkania – w miejskim parku. Kiedy ją odkryłem, zacząłem odwiedzać dzięcioły tak często, jak tylko mogłem. Czy wcześniej we Wrocławiu ich nie było? Zapewne były, lecz to ja nie potrafiłem ich dostrzec. Choć jako ptaki żyjące w miejskim parku były przyzwyczajone do obecności ludzi, odnosiłem wrażenie, że z czasem nabrały do mnie szczególnego zaufania. Przestały zwracać na mnie uwagę, a ja korzystałem z tej chwili bliskości – robiłem zdjęcia i nagrywałem filmy. Kucie dziupli Po raz pierwszy zaobserwowałem samca kującego nową dziuplę w pniu buka na początku marca. Rok wcześniej dzięcioły czarne zasiedliły starą dziuplę. Tym razem samiec postanowił stworzyć coś od zera. Odwiedzałem go przez kilka dni z rzędu i niemal zawsze zastawałem go przy pracy, która zajmowała mu wiele godzin każdego dnia. Pracował z niesłychaną wytrwałością. Aż trudno uwierzyć, że ptak ten jest w stanie wykuć komorę lęgową o głębokości sięgającej nawet pół metra w tak twardym drewnie. Dowiedziałem się także, że para dzięciołów czarnych kuje dziuplę na zmianę. Przyłapywałem na tym jednak wyłącznie samca, samica zaś przylatywała rzadko, jakby tylko wpadała skontrolować postępy prac. To wtedy nagrałem film w zwolnionym tempie, dokumentujący tę dzięciołową harówkę. Kiedy pokazałem go przyjacielowi, powiedział: „Ładne, Jan, ale nie wrzucaj tego na Facebooka. Nikt nie będzie przez minutę oglądał dzięcioła”. Mylił się. Film obejrzało prawie 400 tysięcy osób, a zareagowało ponad 11 tysięcy użytkowników. To był dla mnie ostateczny dowód na to, że tę historię trzeba opowiedzieć do końca. Walka o terytorium Jest niedziela po południu. Dużo ludzi. Znajoma, zafascynowana również dzięciołami, poinformowała mnie, że ganiają się po parku. Dwa samce, zupełnie nie zwracając uwagi na nikogo, latały od drzewa do drzewa i siadały na pniach. Z jednej strony wydawało się, że podążały za sobą, z drugiej zaś unikały się, przemieszczając się po przeciwległych stronach pni. Nie dochodziło do kontaktu fizycznego, ale ptaki wyraźnie próbowały się wzajemnie nastraszyć. Podczas gdy jeden odlatywał, drugi natychmiast ruszał za nim. Taka wojna nerwów trwała kilka godzin. Nie wiem, jak wyznaczony został zwycięzca, ale później już nigdy nie widziałem w parku dwóch samców jednocześnie. Jeden z nich musiał ustąpić rywalowi i opuścić jego terytorium. Wychowywanie młodych W kolejnych dniach nadal trwały prace nad dziuplą, a po ich zakończeniu dzięcioły zniknęły. Nie obserwowałem ich przez wiele dni. Czy ostatecznie samica postanowiła złożyć jaja w nowej dziupli? Odwiedzałem ją niemal codziennie. Dzięciołów wciąż nie spotykałem. Wreszcie któregoś dnia je zobaczyłem – jeden wyleciał, a drugi zajął jego miejsce, co oznaczało, że w dziupli były jaja wysiadywane na zmianę. W majowy dzień wokół dziupli zrobił się duży ruch. Mogło to oznaczać jedno – w środku wykluły się młode. Po pewnym czasie dorosłe ptaki przestały wchodzić do wnętrza dziupli, gdyż pisklęta urosły na tyle, że nie było miejsca dla wszystkich. Rodzice lądowali na skraju otworu i sięgali do wnętrza, podając pokarm pisklętom. 18 maja po raz pierwszy zobaczyłem dzioby młodych ptaków. Były trzy. Rodzice przylatywali co 30–60 minut, by je nakarmić, a posiłkom towarzyszył harmider i przepychanie się młodych o dostęp do pokarmu. Dwa dni później młode były już tak duże, że ledwie mieściły się w otworze dziupli. Wtedy zrobiłem swoje ulubione zdjęcie. Nazwałem je „Ciasny pokój dziecinny 5 km od wrocławskiego Rynku”. Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że to ich ostatni wspólny wieczór. Ostatni dzień w dziupli Aby zamknąć tę historię, potrzebowałem zdjęcia wylotu młodych dzięciołów czarnych z dziupli. Kłopot w tym, że nie wiedziałem, kiedy to nastąpi. W parku pojawiłem się około szóstej rano, ale było już za późno. Pierwszy z młodych latał nieporadnie po parku, zaczepiany przez wrony siwe (Corvus corone) broniące swojego terytorium. Do końca dnia nic więcej się nie wydarzyło. 22 maja pojawiłem się pod bukiem przed godziną 5. Na początku nic się nie działo. Rodzice nie przylatywali z jedzeniem, co – jak czytałem – miało oznaczać, że chcą głodem skłonić dzieci do opuszczenia dziupli. Jednak po dwóch godzinach przyleciał samiec i nakarmił młode. Uznałem, że chyba jeszcze nie będą wylatywać i pomyślałem, że czeka mnie kolejna pobudka o 4:30. Wtedy drugi młody wyleciał z dziupli, i oczywiście nie zdążyłem zrobić zdjęcia. Została mi ostatnia szansa, bo w dziupli pozostał jeden młody osobnik. W pewnej chwili przyleciała samica i podała mu pokarm. Tym razem byłem przygotowany. Minutę po karmieniu zobaczyłem jego głowę, potem wysunięty tułów i pierwszy raz rozłożone skrzydła. Gdy rozwinął je całkowicie, aż trudno było uwierzyć, że nigdy wcześniej tego nie robił. Odleciał w głąb parku i zniknął mi z oczu. Pewnie jeszcze się spotkamy. Spakowałem sprzęt fotograficzny i wróciłem do domu. Tylko raz w życiu czułem się podobnie – po zdaniu egzaminu magisterskiego. Z jednej strony radość, z drugiej dziwne uczucie pustki. Następnego dnia o poranku wybrałem się na spacer do parku. Nie dowierzałem, lecz znów spotkałem dzięcioła czarnego, prawdopodobnie jednego z tych, które dokumentowałem wcześniej. Dzięciołowe życie toczy się dalej. Ciekawe, co będzie w przyszłym roku. Czy wykują nową dziuplę? A może zasiedlą którąś ze starych? Jedno wiem – będę z niecierpliwością ich wypatrywał. Nigdy mi się to nie znudzi.
Suseł moręgowany wraca do Polski. Ginący gryzoń odzyskuje dawne siedliska
Suseł moręgowany jest jednym z najcharakterystyczniejszych, a przy tym – także jednym z najbardziej zagrożonych elementów środkowoeuropejskiej fauny. Jeszcze w połowie XX wieku ten średniej wielkości gryzoń był stałym elementem polskiego krajobrazu rolniczego. Zmiany w sposobie użytkowania gruntów doprowadziły jednak do jego całkowitego wyginięcia. Obecnie, dzięki wysiłkom organizacji przyrodniczych i ogrodów zoologicznych, gatunek ten przechodzi proces reintrodukcji. Jak wygląda suseł moręgowany? Jakie tereny zamieszkuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Przystosowany do życia na stepach Niegdyś powszechny, dziś ekstremalnie rzadki Towarzyski gryzoń Przywracanie susła polskiej przyrodzie Suseł moręgowany pozostaje jednym z najbardziej wymagających obiektów ochrony czynnej. Jego sukces w Polsce pokazuje, że przy odpowiednim zaangażowaniu naukowym i finansowym możliwe jest odwrócenie procesu wymierania. Jednak stabilność odzyskanych populacji wciąż wymaga ciągłego nadzoru przyrodniczego. Przystosowany do życia na stepach Suseł moręgowany (Spermophilus citellus) jest przedstawicielem rodzaju suseł (Spermophilus) w obrębie rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae). Wygląd tego gryzonia, będącego reliktem plejstocenu, wyraźnie wskazuje na jego ewolucyjne przystosowanie do funkcjonowania w środowiskach otwartych i prowadzenia półpodziemnego trybu życia. Rozmiary i masa Ciało zwierzęcia, osiągające od 17 do 23 cm długości, jest smukłe i wydłużone. To ułatwia mu przemieszczanie się w ciasnych korytarzach nor. Masa wykazuje dużą zmienność sezonową i osobniczą, wahając się od 200 do 350 gramów. Największe wartości, dochodzące do 500 gramów, osiąga tuż przed zapadnięciem w sen zimowy, kiedy to organizm gromadzi zapasy tłuszczu niezbędne do przetrwania wielomiesięcznej hibernacji. Ubarwienie Ubarwienie susła pełni funkcję ochronną. Krótkie, gładkie futro na grzbiecie i bokach jest żółtawoszarawe lub szarobrązowe, pokryte nieregularnym wzorem ciemniejszych plamek lub cętek. Strona brzuszna, podgardle i wyraźne obwódki wokół oczu są jaśniejsze, zazwyczaj żółtokremowe. Ogon jest stosunkowo krótki – mierzy od 31 do 90 mm. Jest on jednak puszysty, a sierść na nim jest wyraźnie dłuższa niż na reszcie ciała. Głowa Głowa susła charakteryzuje się dużymi, ciemnymi oczami o migdałowym kształcie, osadzonymi wysoko na czaszce. Takie umiejscowienie narządu wzroku pozwala zwierzęciu obserwować otoczenie przy minimalnym wychyleniu z nory lub podczas stania „słupkiem”, co jest kluczowe dla wczesnego wykrywania drapieżników. Uszy o zaokrąglonych końcach są zredukowane, częściowo ukryte w futrze, co minimalizuje opór i ryzyko urazów podczas kopania. Istotną cechą anatomiczną są silnie rozwinięte worki policzkowe, służące do gromadzenia i transportowania pokarmu do podziemnych schronień. Kończyny są krótkie, ale silne, zakończone płaskimi, długimi i mocnymi pazurami. Stanowią one wyspecjalizowane narzędzia do drążenia nor w zbitej glebie. Niegdyś powszechny, dziś ekstremalnie rzadki Pierwotnie areał susła moręgowanego rozciągał się na rozległym obszarze Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej. Charakterystycznego gryzonia można było spotkać między innymi w niemieckiej Saksonii, południowej i południowo-zachodniej Polsce, Czechach, północno-wschodniej Austrii, na Węgrzech i południowej Słowacji, a także we wschodniej i południowej Rumunii, w Mołdawii, Bułgarii, na Ukrainie i europejskiej części Turcji. Rozproszone populacje występowały też na terenie Grecji. Na wielu z wymienionych terenów gatunek ten uznaje się obecnie za wymarły. Naturalnie występujących populacji próżno szukać choćby w Niemczech i Polsce, a na Słowacji i Ukrainie zwierzęta te zanikły na większej części pierwotnego zasięgu. Suseł moręgowany w Polsce W Polsce suseł moręgowany zasiedlał głównie tereny Śląska. Pierwsze oficjalne doniesienia pochodzą z 1815 roku, z rejonu Głubczyc. W kolejnych dekadach odnotowywano jego obecność pod Legnicą (1877), Przemkowem (lata 80. XIX w.) oraz Głogowem (1893). Na początku XX wieku susły zawędrowały nawet pod Zieloną Górę i Żagań, co stanowiło najdalej na północ wysunięte stanowisko gatunku. Największa znana historyczna kolonia zamieszkiwała poligon wojskowy w Łambinowicach koło Niemodlina. Na tym obszarze zwierzęta te występowały tak licznie, że były tępione jako szkodniki. Preferencje siedliskowe Suseł moręgowany, którego przodkowie w plejstocenie zamieszkiwali rozległe stepy, jest specjalistą od terenów otwartych, nisko porośniętych i suchych. Jego wymagania siedliskowe są specyficzne, a to czyni go podatnym na zmiany w strukturze krajobrazu. Kluczowym elementem siedliska jest obecność lekkiej, dobrze zdrenowanej gleby, która umożliwia budowę głębokich i trwałych systemów nor. Gatunek ten preferuje środowiska takie jak: suche, nasłonecznione łąki i pastwiska, gdzie roślinność jest utrzymywana w stanie niskim poprzez wypas zwierząt lub regularne koszenie, nieużytki, ugory oraz piaszczyste tereny poeksploatacyjne, stworzone przez człowieka sztuczne siedliska, które imitują warunki stepowe, między innymi lotniska trawiaste, pola golfowe, boiska sportowe, miedze śródpolne, skarpy oraz pagórki o wystawie południowej, zapewniające szybkie nagrzewanie się gruntu po zimie. Towarzyski gryzoń Zwierzęta te żyją w składających się z wielu rodzin koloniach. Należy jednak podkreślić, że dorosłe osobniki zazwyczaj utrzymują własny system nor. Prowadzą dzienny tryb życia, charakteryzujący się dwoma szczytami aktywności: intensywnym żerowaniem w godzinach przedpołudniowych i ponownym wyjściem na powierzchnię późnym popołudniem. Ważnym elementem życia społecznego jest komunikacja wokalna. Susły emitują różnorodne piski i gwizdy, które pełnią funkcję alarmową. Wyróżnia się różne typy zawołań, w zależności od rodzaju i bliskości zagrożenia. Inny sygnał ostrzega przed nadlatującym drapieżnikiem, a inny przed skradającym się. Po usłyszeniu ostrzeżenia, wszystkie pozostające w zasięgu osobniki natychmiast przerywają żerowanie i prostują się, aby ocenić sytuację. W przypadku potwierdzenia niebezpieczeństwa, błyskawicznie uciekają do najbliższych nor. Przywracanie susła polskiej przyrodzie Zniknięcie susła moręgowanego z dużych obszarów Europy było wynikiem splotu kilku czynników, z których większość miała charakter antropogeniczny. Wśród kluczowych należy wymienić: zmianę sposobu użytkowania gruntów, intensyfikację rolnictwa, zalesianie nieużytków, fragmentację krajobrazu. Po całkowitym wyginięciu susła moręgowanego w Polsce na przełomie lat 70. i 80. XX wieku, podjęto ambitne działania na rzecz jego przywrócenia. Kluczową rolę odegrało Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody „Salamandra”, które we współpracy z Ogrodem Zoologicznym w Poznaniu, Stowarzyszeniem BIOS oraz uniwersytetami w Poznaniu i Opolu zainicjowało program „SUSEŁ”. W Polsce funkcjonuje obecnie kilka kluczowych stanowisk reintrodukcji: Kamień Śląski, Jakubów Lubiński, Głębowice i Rościsławice, Mimo starań przyrodników, sytuacja biologiczna tego gatunku wciąż jest krytyczna. Znajduje to odzwierciedlenie w najwyższym stopniu ochrony prawnej na poziomie krajowym i europejskim. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Skryty drapieżnik Ameryki, który przetrwał tylko dzięki człowiekowi
Wilk rudy należy do najbardziej intrygujących drapieżników Ameryki Północnej. Jego historia łączy w sobie wątki biologii, ochrony przyrody i sporów naukowych, które do dziś nie zostały jednoznacznie rozstrzygnięte. To gatunek, który niemal zniknął z powierzchni Ziemi, a jego przetrwanie zależy w dużej mierze od działań człowieka. Jednocześnie stanowi przykład tego, jak skomplikowane mogą być relacje między naturą a cywilizacją.
Spis treści: Endemiczny gatunek z Ameryki Północnej Styl życia i pożywienie Zachowanie i struktura społeczna Czy wilk rudy wyginął? Wilk rudy (Canis rufus), znany także jako wilk czerwony, to gatunek, który występował wyłącznie na terenie południowo-wschodnich Stanów Zjednoczonych. Jego historyczny zasięg obejmował rozległe obszary – od Teksasu i Missouri aż po Pensylwanię, wybrzeże Atlantyku i Zatokę Meksykańską. Endemiczny gatunek z Ameryki Północnej Pod względem budowy ciała wilk czerwony zajmuje pozycję pośrednią między kojotem a wilkiem szarym. Dorosłe osobniki osiągają zwykle 20–39 kg masy ciała i mierzą od około 1,3 do około 1,6 metra długości. Charakterystyczne są długie kończyny, smukła sylwetka oraz stosunkowo duże uszy. Ubarwienie, od którego pochodzi nazwa gatunku, nie jest jednolicie czerwone – to raczej mieszanka odcieni rudobrązowych, szarości i czerni, często z wyraźnymi rudawymi akcentami na uszach i kończynach. Co istotne, wilk rudy od dawna stanowi przedmiot sporów naukowych. Część badaczy uznaje go za odrębny gatunek, który wyewoluował w Ameryce Północnej niezależnie od wilka szarego. Inni wskazują na jego złożone pochodzenie i udział genów kojota. Współczesne analizy genetyczne sugerują, że mamy do czynienia z dawną linią ewolucyjną, która jest blisko spokrewniona z kojotami. Styl życia i pożywienie Wilk rudy wyróżnia się dużą elastycznością ekologiczną. W przeszłości funkcjonował w bardzo różnych środowiskach, a współcześnie potrafi przystosować się także do krajobrazów silnie przekształconych przez działalność człowieka. Nie oznacza to jednak, że obecność ludzi jest dla niego obojętna – raczej świadczy o jego zdolności do przetrwania w trudnych warunkach. Jego dieta jest zróżnicowana i zależy od dostępności pokarmu w danym środowisku. Ważną rolę odgrywają średniej wielkości ssaki, takie jak jelenie wirginijskie, ale także drobniejsze zwierzęta, w tym gryzonie czy króliki, a nawet padlina. W rejonach podmokłych znaczenie mają również gatunki związane z wodą. Ta różnorodność pokarmowa sprawia, że rudy wilk potrafi funkcjonować w zmiennych warunkach i dostosowywać strategię łowiecką do sytuacji. W przeciwieństwie do wilków szarych, które często tworzą większe watahy, wilki rude działają zazwyczaj w mniejszych grupach. Najczęściej jest to para rodzicielska wraz z młodymi. Polowanie bywa prowadzone wspólnie, ale zdarza się również, że zwierzęta zdobywają pokarm indywidualnie. Istotną cechą jest także duża mobilność – osobniki mogą przemieszczać się na znaczne odległości, co zwiększa ich szanse na znalezienie pożywienia. Zachowanie i struktura społeczna Struktura społeczna wilków rudych jest stosunkowo prosta, ale dobrze dopasowana do ich trybu życia. Podstawową jednostką jest para rozrodcza, która wspólnie wychowuje potomstwo. Takie rozwiązanie sprzyja stabilności grupy i zwiększa szanse młodych na przetrwanie. Komunikacja między osobnikami opiera się na kilku uzupełniających się kanałach. Istotną rolę odgrywają dźwięki, zwłaszcza charakterystyczne wycie, ale równie ważne są sygnały zapachowe oraz mowa ciała. Dzięki nim możliwe jest zarówno utrzymywanie więzi w grupie, jak i wyznaczanie terytorium. Czy wilk rudy wyginął? Pytanie o to, czy wilk rudy wyginął, pojawia się bardzo często – i nie bez powodu. W 1980 roku gatunek został uznany za wymarły na wolności. Był to rezultat wieloletniej presji ze strony człowieka, obejmującej zarówno intensywne tępienie drapieżników, jak i systematyczne niszczenie ich siedlisk. Dodatkowym problemem okazało się krzyżowanie z kojotami, do którego dochodziło, gdy wilki rude nie mogły znaleźć partnera ze swojego gatunku. W efekcie pierwotna populacja uległa niemal całkowitemu rozproszeniu. Przełomowym momentem okazała się decyzja o odłowieniu ostatnich dzikich osobników i rozpoczęciu programu hodowli zachowawczej. Dzięki temu wilk czerwony nie zniknął całkowicie. W kolejnych latach podejmowano próby jego ponownego wprowadzenia do środowiska naturalnego, jednak ich efekty okazały się niestabilne. Początkowy wzrost liczebności został zahamowany, a populacja ponownie zaczęła się kurczyć. Aktualny status gatunku Obecnie wilk rudy znajduje się w grupie gatunków krytycznie zagrożonych. Jego obecność w naturze ogranicza się głównie do obszaru w północno-wschodniej Karolinie Północnej, gdzie żyje zaledwie kilkanaście lub kilkadziesiąt osobników. Równolegle funkcjonuje populacja hodowlana, utrzymywana w specjalistycznych ośrodkach i ogrodach zoologicznych. Największym wyzwaniem pozostaje pogodzenie ochrony gatunku z interesami człowieka. Wilki, nawet jeśli rzadko powodują realne straty, bywają postrzegane jako zagrożenie dla ludzi. Do tego dochodzą problemy związane z fragmentacją siedlisk i presją infrastrukturalną. W takich warunkach nawet niewielkie straty populacyjne mają duże znaczenie. Istotnym problemem jest także utrzymanie odpowiedniej różnorodności genetycznej. Niewielka liczba osobników oznacza ryzyko chowu wsobnego, co może prowadzić do osłabienia populacji. Z tego względu programy ochrony skupiają się nie tylko na liczebności, ale również na jakości genetycznej zwierząt. Próby odtworzenia i kontrowersje wokół „de-extinction” W ostatnich latach wilk rudy pojawia się również w kontekście nowoczesnych technologii biologicznych. Niektóre inicjatywy zakładają wykorzystanie materiału genetycznego zwierząt, które zachowały fragmenty jego DNA. Choć kierunek ten wydaje się obiecujący, budzi także uzasadnione wątpliwości. Pojawia się pytanie, czy ingerencja w genom rzeczywiście pomaga w ochronie przyrody, czy raczej tworzy nowe, trudne do przewidzenia problemy. W środowisku naukowym dominuje ostrożne podejście. Podkreśla się, że kluczowe znaczenie nadal ma ochrona siedlisk i ograniczenie presji ze strony człowieka. Przyszłość wilka rudego Przyszłość wilka rudego pozostaje otwarta. Z jednej strony mamy do czynienia z gatunkiem o skrajnie niskiej liczebności, narażonym na wiele zagrożeń. Z drugiej – istnieją narzędzia i wiedza, które pozwalają realnie wspierać jego przetrwanie. Kluczową rolę odgrywają tu programy prowadzone przez amerykańskie instytucje, które obejmują m.in. hodowlę zachowawczą, zarządzanie pulą genetyczną oraz kontrolowane reintrodukcje w Karolinie Północnej. Równolegle funkcjonuje skoordynowana sieć ogrodów zoologicznych i ośrodków badawczych, które wspólnie prowadzą program ochrony ex situ, stanowiący zaplecze dla ewentualnej odbudowy dzikiej populacji. Najważniejszym czynnikiem okazuje się jednak nie technologia, lecz decyzje społeczne. To od nich zależy przetrwanie tych drapieżników. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Wydra europejska jest mistrzem życia w wodzie. Jej populacja w Polsce rośnie
Wydra europejska – zwinny drapieżnik i sprawny pływak – latami była bezlitośnie tępiona jako szkodnik. Dodając do tego degradację naturalnych siedlisk tego ssaka, na wielu obszarach zepchnęliśmy go na krawędź wyginięcia. Obecnie, dzięki regulacjom prawnym i zmniejszeniu presji antropogenicznej, polska populacja wydry utrzymuje się na stabilnym poziomie, a gatunek ten stanowi dowód na to, że przyroda potrafi się regenerować, jeżeli człowiek nie staje jej na przeszkodzie.
Spis treści: Sprawna na lądzie i w wodzie Zasięg występowania i siedlisko Dieta wydry europejskiej Status ochronny Sympatyczny pyszczek, „wężowe” ruchy i wrodzona skłonność do zabawy sprawia, że wydra europejska (Lutra lutra) wydaje się być niezwykle przyjaznym zwierzęciem. To jednak tylko pozory. W rzeczywistości mówimy tu o niezwykle sprawnym drapieżniku, który w trakcie łowów wykazuje się sprytem i nieprzeciętną inteligencją, zarówno w wodzie, jak i na lądzie. Sprawna na lądzie i w wodzie Wydra europejska należy do podrodziny Lutrinae w obrębie rodziny łasicowatych (Mustelidae). To jedyny przedstawiciel rodzaju Lutra, który występuje naturalnie w Polsce. Morfologia Każdy element jej morfologii jest zoptymalizowany pod kątem redukcji oporu wody, termoizolacji i efektywności łowieckiej w warunkach ograniczonej widoczności. Wydłużone i giętkie ciało wydry osiąga długość od 75 do 95 cm (bez ogona). Jest osadzone na krótkich, pięciopalczastych łapach wyposażonych w błonę pławną. To właśnie one, w połączeniu z ruchem falistym całego kręgosłupa, pozwalają zwierzęciu poruszać się w sposób przypominający węża. Kluczowym elementem napędowym i sterującym jest jednak ogon – mierzący od 35 do 60 cm, masywny, owalny, gruby u nasady i zwężający się ku końcowi. Futro Unikatowa struktura okrywy włosowej wydry sprawiła, że zwierzę to z sukcesem zasiedliło chłodne wody. Przedstawiciele tego gatunku charakteryzują się jednym z najgęstszych futer wśród ssaków, z liczbą włosów przekraczającą 50 tys. na centymetr kwadratowy skóry. Dla porównania, gęstość włosów na ludzkiej głowie jest kilkusetkrotnie niższa. Futro składa się z dwóch warstw, którymi są: włosy puchowe – gęste, kręcone, wiążące warstwę powietrza, która nie dopuszcza wody bezpośrednio do skóry; włosy ościste – dłuższe, natłuszczone wydzieliną gruczołów łojowych, które tworzą wodoszczelną powłokę zewnętrzną. Ubarwienie jest doskonałym przykładem skutecznego kamuflażu. Grzbiet ma kolor od jasnobrunatnego do ciemnobrązowego, co maskuje zwierzę przed drapieżnikami patrzącymi z góry, natomiast strona brzuszna i podgardle są srebrzyste lub białe, co utrudnia dostrzeżenie wydry ofiarom patrzącym z głębi wody pod słońce. Zmysły i adaptacje nurkowe Głowa wydry jest spłaszczona, z małymi uszami i oczami umieszczonymi w górnej części czaszki. Podczas nurkowania nozdrza i otwory słuchowe są zamykane przez fałdy skórne. Oko wydry wykazuje zdolność do silnej akomodacji, co pozwala na ostre widzenie, zarówno na lądzie, jak i pod wodą. Ważnym narządem są wibrysy – długie, sztywne wąsy czuciowe. Są one tak czułe, że potrafią wykrywać wywołane ruchem ryby turbulencje wody nawet w całkowitej ciemności lub mętnej wodzie. System ten jest niemal pięć razy wrażliwszy niż u lądowych krewniaków, takich jak tchórze. Dzięki temu nawet osobniki niewidome są w stanie skutecznie polować. Zasięg występowania i siedlisko Wydra europejska zamieszkuje większość obszaru Palearktyki. Jej zasięg rozciąga się od brzegów Irlandii i Portugalii na zachodzie, przez całą Europę i Azję, aż po Japonię (gdzie niestety prawdopodobnie wyginęła) i południowe krańce Azji Południowo-Wschodniej. Zamieszkuje również Afrykę Północną. Mimo tak szerokiego zasięgu status populacji w poszczególnych krajach drastycznie się różni. W Europie Zachodniej, po okresie silnego regresu w XX wieku, obserwuje się odrodzenie gatunku. Wydra jest obecnie pospolita w Irlandii, Szkocji, Hiszpanii i krajach bałtyckich. W Polsce zwierzęta te występują na terenie całego kraju. Należy jednak podkreślić, że na całym obszarze są rzadko spotykane, co ma związek z koniecznością życia w pobliżu środowisk wodnych. Na jej ślady można natrafić zarówno nad Bałtykiem, na Pojezierzu Mazurskim i w Karpatach, jak i w dolinie Wisły w samej Warszawie. Preferencje siedliskowe Wydra jest nierozerwalnie związana z wodą, jednak jej wymagania co do konkretnego typu zbiornika są elastyczne. Zasiedla czyste, nieuregulowane rzeki o zarośniętych brzegach, jeziora o naturalnej linii brzegowej, stawy hodowlane, a nawet ujścia rzek do morza i porty. Kluczowe są dla niej dwa czynniki – dostępność pokarmu i obecność bezpiecznych kryjówek. Nory buduje zazwyczaj w brzegach, z wejściem umieszczonym na poziomie około 1 metra pod powierzchnią wody, co chroni je przed drapieżnikami lądowymi. Wewnątrz schronienia znajduje się komora mieszkalna wyścielona suchą trawą i liśćmi, a także system kanałów wentylacyjnych wychodzących na powierzchnię pod korzeniami drzew. Dieta wydry europejskiej Wydra jest pokarmowym oportunistą – zjada to, co w danym momencie jest najłatwiejsze do zdobycia. Jej menu obejmuje: ryby – większość gatunków, od płoci i okoni, po szczupaki i pstrągi, płazy – szczególnie ważne zimą, gdy żaby hibernują w mule, skorupiaki – raki stanowią istotny dodatek w czystych rzekach, małe ssaki i ptaki – gryzonie, ptaki wodne i ich jaja, bezkręgowce – mięczaki, owady wodne, a nawet dżdżownice. Gatunek ten cechuje się ogromnym zapotrzebowaniem energetycznym. Żeby utrzymać właściwą temperaturę ciała w zimnej wodzie, dorosły osobnik zjada dziennie ok. 1 kg ryb, co odpowiada 10% jego masy ciała. Wydra poluje zazwyczaj nocą, wykorzystując swoje czułe wibrysy do lokalizacji ofiar w ciemności. Po schwytaniu ryby, drapieżnik zazwyczaj wypływa na brzeg lub na wystający kamień, gdzie przechodzi do konsumpcji. Status ochronny Jeszcze w XIX i na początku XX wieku wydra była powszechna. Uznawano ją jednak za szkodnika i tępiono wszelkimi sposobami. Prawdziwą katastrofę przyniosły jednak zanieczyszczenia. Przez pestycydy chloroorganiczne i polichlorowane bifenyle, które kumulowały się w łańcuchu pokarmowym, w XX stuleciu populacja tych zwierząt w Europie Zachodniej niemal zniknęła. Sytuacja zaczęła się zmieniać dzięki wprowadzeniu rygorystycznych norm czystości wód i objęciu gatunku ścisłą ochroną prawną. W Polsce wydra przeszła drogę od zwierzęcia łownego do gatunku objętego ochroną częściową, z tendencją populacyjną określaną jako właściwa. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Ruszam śladem ornitologicznej wyprawy wzdłuż Doliny Środkowej Wisły. Co kryją wiślane łachy?
Dolina Środkowej Wisły należy do ostatnich w Europie Środkowej odcinków dużych rzek, które zachowały swój naturalny, nieuregulowany charakter. Piaszczyste łachy, wyspy i nadrzeczne zarośla tworzą tu wyjątkową mozaikę siedlisk dla rzadkich i barwnych gatunków ptaków. To świat, który istnieje tuż obok nas, choć często pozostaje niezauważony.
Spis treści: Tam, gdzie sterczą pomarańczowe dzioby Wilga, dziwonia i rybitwa. Godzina pełna cudów nad Wisłą „Ku-ku” nad Wisłą. Podglądamy życie ptaków w Kępie Polskiej Żurawie i osobliwy ohar. Finał nadwiślańskiej wyprawy Podczas wyprawy ornitologicznej wzdłuż Doliny Środkowej Wisły przemierzam jeden z ostatnich w Europie Środkowej odcinków rzecznych o wciąż naturalnym, nieuregulowanym charakterze. W ciągu jednego dnia obserwuję, jak zmienia się krajobraz dźwięków i ruchu – od śpiewu wilg, dziwonii i trzciniaków, po spotkania z rzadkimi gatunkami, jak ostrygojad, biegus zmienny czy ohar. Każdy przystanek naszej trasy przynosi nowe, często zupełnie niespodziewane obserwacje. To właśnie ta nieprzewidywalność nadaje wyprawie wyjątkowy charakter. Tam, gdzie sterczą pomarańczowe dzioby 16 maja o godzinie 7, w ramach terenowych kursów rozpoznawania ptaków organizowanych przez Horyzonty.pl, wyruszam spod Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie do Doliny Środkowej Wisły – obszaru Natura 2000 obejmującego odcinek rzeki pomiędzy Dęblinem a Płockiem. Teren ten jest objęty ochroną w celu zachowania cennych siedlisk ptaków, takich jak rybitwa białoczelna (Sternula albifrons), sieweczka obrożna (Charadrius hiaticula) czy mewa siwa (Larus canus). Na miejsce docieram autokarem wraz z dwojgiem przewodników oraz innymi uczestnikami wycieczki ornitologicznej. Jako pierwszy punkt obserwacyjny wybieramy Stare Gniewniewice – wieś położoną w województwie mazowieckim. Stamtąd udajemy się spacerem w stronę punktu widokowego nad Wisłą. Idąc wzdłuż nadrzecznego pasa zieleni, zatrzymujemy się, by spojrzeć na piaszczyste łachy po drugiej stronie rzeki. Daleko stamtąd, wśród drzew, zauważam wystający, ceglany element. To ogromny komin dawnej cegielni w Mochty-Smok, pochodzącej z XIX wieku. Sama nazwa tej miejscowości rzekomo słynie z połączenia dwóch dawnych wsi: „Mochty” i „Smok”. Wtedy jeden z przewodników zaprasza nas do rozstawionej lunety, kierując naszą uwagę na piaszczyste wybrzeże. Gołym okiem nie widać nic poza brzegiem, miejscami porośniętym trawami, natomiast w lunecie dostrzegam zupełnie inny świat. Przewodnik namierza cel. – To ostrygojad! – komunikuje głośno. Przykładam oko do okularu lunety i rzeczywiście widzę ptaka o czarno-białym upierzeniu, z niezwykle jaskrawo pomarańczowym dziobem i nogami. Po chwili dostrzegam coś jeszcze. „Ten osobnik ma na nodze pomarańczową obrączkę!” – mówię. Ze względu na dużą odległość nie udaje się jednak odczytać jej numeru. Ostrygojad (Haematopus ostralegus) w Polsce to bardzo rzadki gatunek lęgowy – w 2020 r. jego liczebność w kraju szacowano na 30–35 par. Niemal połowa z nich (14–16 par) zasiedla właśnie Dolinę Środkowej Wisły, gdzie mamy okazję obserwować jednego z przedstawicieli tego gatunku. Chwilę później natrafiamy na biegusa zmiennego (Calidris alpina) – rzadkiego ptaka wędrownego, którego widuje się u nas jedynie podczas wiosennych i jesiennych migracji. W charakterystycznej szacie godowej wyróżnia się czarną plamą na brzuchu, co umożliwia nam jego stosunkowo łatwą identyfikację. Wielkością jest o połowę mniejszy od ostrygojada. Niestety, w Polsce biegus zmienny już nie gniazduje – od 2005 r. nie obserwuje się lęgowych par. Choć jego krajowa populacja lęgowa została uznana w „Czerwonej liście ptaków Polski” za wymarłą regionalnie (RE), podczas migracji wciąż regularnie pojawia się w kraju. Nasi przewodnicy nie dają nam jednak odpocząć i szybko namierzają kolejny cel. – To krwawodziób (Tringa totanus) – wyjaśniają. Ptak nieco większy od biegusa zmiennego, o marchewkowych nogach i nasadzie dzioba, brązowym wierzchu ciała oraz wyraźnym, czarnym kreskowaniu na piersi. Jest gatunkiem wędrownym – na zimę odlatuje m.in. do Europy Zachodniej i Afryki, a wiosną pojawia się w Polsce już od połowy marca. W naszym kraju krwawodziób jest ptakiem lęgowym otwartych, wilgotnych łąk – gniazduje głównie w dolinach rzek, zasiedlając podmokłe łąki i pastwiska. Ze względu na istotny spadek populacji oraz niewielką liczebność, gatunek ten w skali kraju zaklasyfikowano dla kategorii „bliski zagrożenia (NT)”, co oznacza, że w bliskiej przyszłości może stać się gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Ruszamy dalej, zostawiając za sobą tętniące życiem wiślane łachy. Wilga, dziwonia i rybitwa. Godzina pełna cudów nad Wisłą Na zegarku wybija godzina 8:30, a my kontynuujemy podróż, kierując się w stronę wsi Wilków nad Wisłą, śladem nadwiślańskich ptaków. Przy dolnym brzegu widzę chmurę jaskółek, latających w tę i z powrotem – szybkie jak błyskawica. Dostrzegam jedną z nich – dymówkę (Hirundo rustica), która lecąc tuż nad powierzchnią rzeki, zbiera wodę w locie, by się napić. W tej samej kolonii odzywają się również brzegówki (Riparia riparia), których głos przypomina zgrzytliwe, „szorstkie” trele, przywodzące na myśl dźwięk papieru ściernego. Brzegówki mają tu swoje gniazda w postaci norek wydrążonych w pionowej, piaszczystej skarpie. Za nami odzywa się kukułka (Cuculus canorus). Choć jej nie widzimy, charakterystycznym „kukaniem” zawiadamia o swojej obecności w koronach drzew. Próbuję ją wypatrzeć, lecz bez skutku. Nagle w tej samej okolicy rozbrzmiewa śpiew wilgi (Oriolus oriolus) – melodyjny, fletowy gwizd wydawany przez samca. Gdyby próbować oddać go ludzkim językiem, można by usłyszeć coś na kształt „iglio digilio”. To jednak nie koniec odkrywania ptasich głosów. Koleżanka informuje mnie, że gdzieś w pobliżu słyszała dziwonię (Carpodacus erythrinus) – aplikacja na telefonie Merlin Bird ID, z której korzystała, wskazała obecność tego gatunku. Na potwierdzenie nie trzeba długo czekać, bo jej śpiew staje się coraz wyraźniejszy. Ten niewielki ptak, wielkości wróbla domowego (Passer domesticus), zimuje w tropikalnej Azji, głównie w Indiach. Do Polski przylatuje dopiero w maju, a już w sierpniu opuszcza nasz kraj. Po powrocie na wiosnę samiec zaznacza swoją obecność wyjątkowym śpiewem, który wyraźnie wybija się z ptasiego koncertu. Niektórzy interpretują go jako „nice to meet you”. W głębi serca mogę już wracać do domu, bo to, co wydarzyło się tutaj w ciągu godziny, nie sposób wyrazić słowami. Przyroda otworzyła się przed nami akurat tu i teraz, co nie zawsze jest nam dane przeżyć. Ona zawsze robi to, co chce, a nie to, czego od niej oczekujemy – ptaki mogą przylecieć albo nie, pogoda może się zmienić, a zwierzęta nie pojawią się na zawołanie. Nie da się tego w żaden sposób zaplanować. To ciągła niewiadoma, w której szczęście odgrywa ogromną rolę. Na ostateczne domknięcie tej niezwykłej godziny, nad naszymi głowami pojawia się rybitwa białoczelna (Sternula albifrons) – najmniejszy krajowy gatunek rybitwy. Z zapartym tchem obserwujemy, jak zawisa w powietrzu, hipnotyzując wzrokiem taflę wody, by po chwili zapikować pionowo w dół, niczym mały harpun. Jej zachowanie wskazuje, że patroluje teren w poszukiwaniu pożywienia, a podstawą jej diety są drobne ryby, na które poluje. W 2025 roku program „Monitoring Ptaków Wybrzeża i Rzek” wykazał 1371 par lęgowych tego gatunku w Polsce. Dolina Środkowej Wisły jest jedną z najbardziej kluczowych ostoi tego ptaka nie tylko w kraju, ale i w skali całej Europy Środkowej. Dla mnie rybitwa białoczelna jest i zawsze będzie jednym z najwspanialszych ambasadorów polskiej Wisły, dzieląc ten tytuł z innymi rybitwami, sieweczkami i wieloma innymi gatunkami ptaków, dla których Wisła stanowi jedyny i bezpieczny dom. Chowamy ten widok głęboko do pamięci i z niecierpliwością ruszamy dalej. Co przyniosą nam kolejne kilometry rzeki? To za chwilę się okaże. „Ku-ku” nad Wisłą. Podglądamy życie ptaków w Kępie Polskiej Spod kościoła św. Klemensa w Kępie Polskiej ruszamy spacerem na północ – wzdłuż Wisły, w kierunku pomnika przyrody – jednego z najstarszych dębów szypułkowych w Polsce o imieniu „Chrobry”. Wieś ta leży w powiecie płockim, a jej historia sięga XV w. Na chwilę zatrzymuję się, przyciągnięty widokiem krążących nad rzeką jaskółek. Kiedy ponownie podnoszę wzrok, orientuję się, że grupa zdążyła się już oddalić. Przyspieszam kroku. Gdy ich doganiam, widzę rozstawioną lunetę skierowaną w koronę topoli osiki (Populus tremula). I wtedy rozbrzmiewa znajome „ku-ku”. Tym razem udaje się go zaobserwować – samiec kukułki siedzi na widoku. Przez lunetę widać, jak z każdą sylabą jego głosu dzieje się coś więcej niż tylko dźwięk. Ptak nagle się prostuje, jakby napina całe ciało, po czym wykonuje charakterystyczny ruch, przypominający lekkie „dygnięcie”. Pierwszą sylabę wydaje przy otwartym dziobie, drugą zaś przy zamkniętym. To krótka chwila, ale trudno oderwać wzrok. Pod topolą dochodzą do nas inne dźwięki. „Ryba, ryba, ryba, rak, rak, rak, świerzbi, świerzbi, świerzbi, drap, drap, drap, stary, stary, stary, kit, kit, kit”. To stary ludowy wierszyk opisujący pieśń trzciniaka (Acrocephalus arundinaceus), niewielkiego ptaka gniazdującego wśród trzcin. Trzciniak to gatunek ptaka wędrownego – z zimowisk wraca do Polski na przełomie kwietnia i maja. W tym czasie jego donośny, chrapliwy śpiew rozbrzmiewa nad niemal każdym zbiornikiem wodnym. Siedząc na szczycie łodyg trzcin, z głową uniesioną ku górze, wyśpiewuje swoją pieśń, wyraźnie drżąc przy tym całym ciałem. Ruszamy dalej przez wieś, obserwując życie tutejszych mieszkańców. Po drodze przewodnik dostrzega nad otwartą przestrzenią śródleśną ptaka. – To lerka (Lullula arborea) – słyszymy. Jeden z trzech gatunków skowronków gniazdujących w Polsce. W lunecie widać wyraźnie jej charakterystyczne jasne brwi, łączące się z tyłu głowy – cechę odróżniającą ją od skowronka zwyczajnego (Alauda arvensis) i dzierlatki (Galerida cristata). Nie sposób nie zauważyć, że życie tej wsi toczy się także tuż nad naszymi głowami. Na dachu jednego z domów dostrzegam niewielkiego ptaka przy rynnie. Kieruję w jego stronę obiektyw. To samica wróbla domowego, trzymająca w dziobie piórko. Najprawdopodobniej jest w trakcie budowy gniazda ukrytego pod dachówką. Ten drobny, codzienny obraz nabiera w tym momencie wyjątkowego uroku. Wsiadamy do autokaru i ruszamy na ostatni przystanek naszej wycieczki. Żurawie i osobliwy ohar. Finał nadwiślańskiej wyprawy Naszą wyprawę kończymy we wsi Rydzyno, niedaleko Płocka. Nad nami przelatuje klucz żurawi (Grus grus), zataczających szerokie kręgi na rozpostartych skrzydłach. Prawdopodobnie szukają dogodnych prądów powietrznych, które pozwolą im wznieść się wyżej i kontynuować lot. Na drugim brzegu Wisły dostrzegamy coś, na co czekałem cały dzień. Na piaszczystym brzegu odpoczywa samiec ohara (Tadorna tadorna) – jednego z najbardziej charakterystycznych i barwnych przedstawicieli kaczkowatych w Polsce. Dawniej nazywany „kaczką norową”, ze względu na gniazdowanie w norach, często zajmowanych np. po lisach, jest gatunkiem ptaka wędrownego o szerokim zasięgu – od Irlandii po Azję Środkową. Trudno pomylić go z jakimkolwiek innym gatunkiem ptaka. Samiec wyróżnia się czerwoną naroślą u nasady dzioba, której brak u samicy. Obie płcie mają kontrastowe upierzenie: białe ciało, ciemnozieloną głowę oraz szeroką, brązową obrożę na piersi. W Polsce jest to gatunek rzadki – w 2025 roku stwierdzono zaledwie 111 par. Większość krajowej populacji zasiedla Dolinę Dolnej Odry oraz Dolinę Środkowej Wisły, gdzie zachowały się jeszcze dogodne warunki siedliskowe. Doliny dużych rzek, w tym miejsca takie jak to, gdzie się znajdujemy, stanowią kluczowe obszary występowania oharów. Należą do jego najważniejszych ostoi i decydują o utrzymaniu krajowej populacji. Ten widok staje się symbolicznym zakończeniem naszej wyprawy. To, co jeszcze niedawno było tylko planem na mapie, zamienia się w serię obrazów, dźwięków i spotkań, które na długo pozostaną w pamięci. Ohar był jak żywy dowód na to, że Wisła wciąż skrywa tajemnice, które nagradzają cierpliwych. Gdy wieczorem wracamy w stronę Warszawy, w moich uszach wciąż brzmią ptasie echa z całego dnia. Przyroda po raz kolejny przypomina, że nie daje się przewidzieć ani zaplanować – ale kiedy już się odsłania, robi to w sposób, który trudno zapomnieć. Źródła: zzw.waw.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl, otop.org.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Warszawskie mandarynki podbijają Europę. Zagadki dalekich podróży
Jedna poleciała do Szkocji, druga dotarła aż nad Morze Norweskie. Warszawskie mandarynki, choć na co dzień kojarzone z parkowymi stawami, potrafią pokonywać tysiące kilometrów, zaskakując nawet doświadczonych ornitologów. Oto jedna z najbardziej niezwykłych historii warszawskich ptaków.
Spis treści: Skąd się wzięła nazwa „mandarynka”? Warszawa nowym domem dla mandarynek Daleka podróż z Warszawy do Szkocji Ponad 1400 kilometrów – mandarynka nad Morzem Norweskim Mandarynka (Aix galericulata) to jeden z najbardziej charakterystycznych gatunków kaczek na świecie. Choć naturalnie występuje w Azji Wschodniej, w Polsce należy do gatunków introdukowanych. Dzięki wieloletnim badaniom możliwe jest śledzenie losów poszczególnych osobników, co pozwala lepiej zrozumieć ich zachowanie. W 2026 roku obserwacje warszawskich mandarynek przyniosły zaskakujące rezultaty – jedną z nich stwierdzono w Szkocji, drugą zaś w Norwegii. Ale co sprawia, że lecą tak daleko? Skąd się wzięła nazwa „mandarynka”? Mandarynka to kaczka zamieszkująca naturalnie obszary Azji Wschodniej – między innymi Japonię, Chiny i Rosję. Nie jest tam gatunkiem licznym (ok. 65 tys. par), lecz za sprawą swojej urody rozprzestrzeniła się z pomocą hodowców w najróżniejsze części świata. Polska nazwa gatunku jest tożsama z innymi językami europejskimi (np. mandarin duck). W jaki sposób to określenie przedostało się do szerszego użytku? Zwłaszcza, że na terenach, gdzie mandarynka występuje naturalnie ich nazwy mają bezpośrednie konotacje z symbolem miłości i wierności, jakimi są te kaczki? W XVI wieku portugalscy odkrywcy byli jednymi z pierwszych Europejczyków, którzy dotarli do Chin. W ślad za nimi przybyli kupcy i misjonarze, osiedlając się na terenach wydzierżawionych od władców dynastii Ming, ostatniej rdzennie chińskiej dynastii. Portugalczycy nazywali spotykanych urzędników słowem „mandarim”. Termin ten zapożyczyli z języka malajskiego (menteri), ponieważ w tym samym czasie kolonizowali Malakkę, miasto na Półwyspie Malajskim. Jeszcze wcześniej słowo to pochodziło z sanskrytu (mantrī), starożytnego języka Indii, i w obu tych językach oznaczało „ministra” lub „doradcę”. Z czasem portugalskie słowo „mandarim” zaczęło nabierać kolejnych znaczeń. Urzędnicy dynastii Ming nosili dostojne, często żółte lub pomarańczowe szaty, co mogło sprawić, że słowo „mandaryn” zaczęto kojarzyć z cytrusami. Nazwa ta została też przypisana barwnym zwierzętom z Azji, które były nowe dla Europejczyków – takim jak osy, węże i oczywiście kaczki o niezwykle barwnym upierzeniu. W efekcie język używany przez chińskich urzędników zaczęto nazywać „mandaryńskim”, od czego wzięła się także nazwa kaczki mandarynki. Wiele wieków temu zaczęto je hodować jako ptaki ozdobne na dworach chińskich mandarynów. Warszawa nowym domem dla mandarynek Warszawskie mandarynki są przedmiotem interesujących badań ornitologicznych i uchodzą za jedne z najlepiej przebadanych ptaków w Polsce. Wieloletni projekt obrączkowania pomógł m.in. w śledzeniu przemieszczeń tych kaczek – w obrębie miasta, ale też przyniósł zaskakujące i wyjątkowe wiadomości dalekodystansowe. Ta metoda badawcza umożliwiła ponadto śledzenie matek z młodymi, określanie sukcesu lęgowego, mierzenie długości życia – czyli badanie wielu aspektów biologii gatunku. Obrączkowanie ptaków jest powszechnie stosowaną i mało inwazyjną metodą badawczą w ornitologii, a mandarynki bardzo dobrze znoszą krótkotrwałe przetrzymywanie. Obrączki nie utrudniają im funkcjonowania i szybko przestają zwracać ich uwagę. Mandarynka jest dziś ptakiem zadomowionym w Polsce, a jej pierwsze stwierdzenie na wolności odnotowano w 1963 lub 1964 r. w Wałczu. Ptak ten był najprawdopodobniej uciekinierem z prywatnej hodowli. W 1999 r. mandarynki zostały celowo wypuszczone do ogrodów Łazienek Królewskich w Warszawie, gdzie w 2001 r. odnotowano pierwszy jej lęg w środowisku naturalnym. Dziś populacja mandarynki w Polsce szacowana jest na ok. 300 par, z czego zdecydowana większość zasiedla Warszawę i jej najbliższą okolicę. W 2015 r. rozpoczęto systematyczne badania mandarynek w Warszawie, poświęcając szczególną uwagę historycznym Ogrodom Królewskim w Łazienkach – które w sposób szczególny upodobały sobie te kaczki. Do 2025 r. w Warszawie zaobrączkowano ponad tysiąc ptaków, z czego około połowę właśnie w Łazienkach. Jak podaje ornitolog i obrączkarz ptaków z Warszawskiego Zespołu Obrączkarskiego „Tridactylus” Łukasz Wardecki – w 2025 r. stwierdzono w całej stolicy ponad 40 lęgów zakończonych sukcesem, z których samodzielność osiągnęło ponad 150 piskląt. Na początku 2026 r. cała Warszawska populacja liczyła już blisko 250 par. Okazuje się, że mandarynki zaobrączkowane w Łazienkach Królewskich odwiedzały dotąd nie tylko inne polskie miasta (m.in. Gdańsk), lecz także kraje Europy Północnej – Szwecję, Litwę czy Finlandię. Co więcej, w tym roku odnotowano ich obecność w Szkocji na Wyspach Brytyjskich oraz w Norwegii, co pokazuje, jak tajemnicze potrafią być te ptaki. Co sprawia, że niektóre z nich pokonują tysiące kilometrów? Daleka podróż z Warszawy do Szkocji 15 kwietnia 2026 r. w Beveridge Park w Kirkcaldy, mieście portowym we wschodniej Szkocji, zaobserwowano mandarynkę pochodzącą z Polski. Był to samiec, który został zaobrączkowany jako pisklę w czerwcu 2018 r. – w Parku Skaryszewskim w Warszawie. Potwierdzeniem jego pochodzenia były oznaczenia na obu nogach – na prawej widniała niebieska, plastikowa obrączka z numerem „E43”, natomiast na lewej metalowa obrączka o srebrzystym odcieniu z numerem „6241”, na której znajdował się również skrócony napis Centrali Obrączkowania Ptaków („GDAŃSK POLAND”). Informację o zaobserwowanym osobniku przekazano także do tej instytucji. Jak ustalono, samiec mandarynki pokonał w linii prostej ponad 1600 km. Jak podkreślają badacze z Wielkiej Brytanii, to niezwykłe stwierdzenie może stanowić dopiero drugi brytyjski rekord ptaka z „Kategorii C 5.2” – czyli ptaka pochodzącego ze stałej, znaturalizowanej populacji poza granicami Wielkiej Brytanii, która jak dotąd obejmuje jedynie zaobrączkowaną w Holandii gęsiówkę egipską (Alopochen aegyptiaca). Co ciekawe, w 2010 r. na Wyspach Brytyjskich obserwowano innego samca mandarynki o imieniu Mac, który przez kilka lat przemieszczał się między Oslo w Norwegii a hrabstwem Aberdeenshire w północno-wschodniej Szkocji. Niestety, dekadę później, w 2020 r., został zabity przez kota. Ponad 1400 kilometrów – mandarynka nad Morzem Norweskim 18 kwietnia 2026 r. fotograf przyrody Jan Otto Hovden przyznał, że jego „tętno niebezpiecznie przyspieszyło”, gdy syn, Gard Hovden, poinformował go o tym egzotycznym ptaku. Był to samiec mandarynki, który na prawej nodze miał niebieską obrączkę z oznaczeniem „K13”. Ptak został zaobrączkowany w Warszawie w 2021 r. przez Fatimę Hayatli, ornitolożkę i edukatorkę przyrodniczą z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków. Mandarynka pokonała ok. 1417 km, aby dotrzeć do Florø – niewielkiego miasta w Norwegii, położonego nad Morzem Norweskim. Jak twierdzi norweski ornitolog Bjørn Angell-Jacobsen, gatunek ten obserwowano w Florø wcześniej tylko raz – w 2001 r. Mandarynka w Norwegii należy do rzadkich gatunków obcych, a liczba jej obserwacji stopniowo rośnie (ok. 50 rocznie) i dotyczy głównie ptaków pochodzących z hodowli parkowych w Azji Wschodniej. Obserwuje się je w całym kraju, także w regionie Nordland (jednym z norweskich okręgów), jednak rzadko przystępują tam do lęgów. Dla Polski stwierdzenia mandarynek za granicą stanowią niezwykle cenne dane. Jak podkreślają ornitolodzy Łukasz Wardecki i Fatima Hayatli, obserwacja ptaka w Norwegii należy do jednych z najdalszych udokumentowanych przemieszczeń tego gatunku w Europie. Nasze warszawskie ptaki odwiedziły największą liczbę krajów. Pod tym względem przebijamy nawet Brytyjczyków, których lęgowa populacja mandarynki jest największa i wynosi nawet kilka tysięcy par – dodają ornitolodzy. Źródła: www.theatlantic.com, lazienki-krolewskie.pl, www.birdguides.com Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Jest żywą legendą Afryki. Odporny na jad węży i skorpionów, potrafi przegonić lwy i stado szakali
Używa narzędzi, bez trudu rozwiązuje łamigłówki, niestraszny mu ul pełen zdenerwowanych pszczół a nawet czarna mamba. Ratel miodożerny jest jednym z najmądrzejszych zwierząt na świecie i największym twardzielem Afryki i Bliskiego Wschodu.
Spis treści: Ratel miodożerny – występowanie i biologia Ratel jest odporny na ukłucia kolców, użądlenia pszczół i jad skorpionów Silny, inteligentny i bezczelny Stoffel – najsłynniejszy ratel miodożerny Niezwykłe legendy o ratelu Ratel miodożerny to zwierzę owiane legendami i czasem uważane za nieśmiertelne. Chociaż biologia mówi co innego, nietrudno zrozumieć skąd te opowieści się wzięły. Gruba skóra, inteligencja i niezwykła odwaga sprawiają że ratel potrafi wyjść niemal z każdej opresji i upolować niemal każdą ofiarę. Ratel miodożerny – występowanie i biologia Ratel miodożerny (Mellivora capensis), znany również jako miodożer, a dawniej pszczoło-jamnik, to jedno z najbardziej fascynujących zwierząt zamieszkujących naszą planetę. Należy do rodziny łasicowatych (Mustelidae), co czyni go krewnym m.in. łasic, gronostajów, soboli, wydr i norek. Nie przypomina jednak małej i delikatnej łasicy – fizycznie jest raczej podobny do rosomaka, z krótkimi szeroko rozstawionymi łapami i chwiejnym chodem, nadającym mu łobuzerski charakter. Jego angielska nazwa „honey badger” (borsuk miodowy) nawiązuje do słabości do miodu i pewnego podobieństwa do borsuków, szczególnie do borsucznika amerykańskiego. Ratel zamieszkuje rozległe tereny Afryki, Bliskiego Wschodu i południowej Azji, aż po Półwysep Indyjski. Preferuje obszary suche, takie jak sawanny, półpustynie i stepy, ale można go spotkać również w lasach i na terenach górskich. Ratela wyróżnia jego krępa budowa ciała, czarna sierść na spodzie ciała oraz biała lub szarawa pręga biegnąca od głowy do ogona. Dorosły osobnik osiąga długość od 60 do 80 cm, a jego waga waha się od 9 do 16 kg. Ratele doskonale kopią w podłożu. Umiejętność tę wykorzystują zarówno do tworzenia głębokich, bezpiecznych nor, jak i tymczasowych legowisk w których mogą m.in. nieco się ochłodzić. Oraz oczywiście także do poszukiwania jedzenia, zarówno małych zwierząt jak i różnych części roślin. Potrafią także świetnie się wspinać i np. plądrować pszczele gniazda czy poszukiwać larw owadów pod korą drzew. Prowadzą przeważnie nocny i samotniczy tryb życia. Ratel jest odporny na ukłucia kolców, użądlenia pszczół i jad skorpionów Charakterystyczną cechą ratela jest jego gruba, luźna skóra, pod którą znajduje się wydatna podściółka tłuszczowa, która zapewnia mu ochronę przed ugryzieniami i ukłuciami. Zanim odczuje np. użądlenia pszczół, ma wystarczająco dużo czasu by splądrować ul i najeść się miodu. Nie robią na nim wrażenia także długie kolce jeżozwierzy. Jak przystało na zwierzę o wysokiej inteligencji, jego dieta jest bardzo zróżnicowana – od owadów, płazów, gadów, ptaków i drobnych ssaków, po miód i jaja. Nie pogardzi także bulwami, korzonkami i owocami. Stwierdzono, że ratele polują też na skorpiony i mogą przetrwać ich ukłucia. To nie wszystko – polują także na jedne z najbardziej jadowitych węży świata – czarne mamby. Prawdopodobnie jady jego ofiar tylko w małych ilościach przenikają do krwiobiegu przez grubą skórę i tłuszcz. Czasem ofiarą ratela bywają żółwie – dostanie się do ich skorup zwierzak traktuje jak kolejną łamigłówkę do rozwiązania. Bywa, że poluje na zwierzęta gospodarskie np. drób, owce lub kozy. Swoje ofiary ratel miodożerny zjada w całości – ze skórą, futrem, piórami i kośćmi. Silny, inteligentny i bezczelny Odwaga i determinacja ratela są legendarne, co także wielokrotnie udokumentowano. Kiedy ucieczka jest niemożliwa, potrafi stawić czoła dużo większym przeciwnikom, broniąc swojego terytorium, młodych lub pożywienia. Bez trudu można znaleźć filmy, na których ratele przeganiają dwa lwy, stado szakali, czy wydostają się bez uszczerbku z uścisku szczęk lamparta. W sytuacji bez wyjścia ratel podnosi wysoko ogon, by wydawać się większy, syczy i warczy oraz aktywnie, twarzą w twarz, odgania przeciwnika. Nie waha się, nawet kiedy zwierzęta tak duże jak bydło lub bawoły pojawią się w pobliżu jego nory, szczególnie kiedy znajdują się w niej młode. Stoffel – najsłynniejszy ratel miodożerny Ratel miodożerny jest także internetową gwiazdą. Film o ratelu o imieniu Stoffel, żyjącym w centrum rehabilitacji dzikich zwierząt Moholoholo w RPA ma już ponad 34 miliony wyświetleń na YouTube. Sława Stoffela ciągle rośnie i nic w tym dziwnego. Na filmie, fragmencie programu BBC o ssakach łasicowatych sprzed 10 lat, Stoffel pokonuje wszystkie możliwe przeszkody by wydostać się ze swojego wybiegu. Otwiera zabezpieczone skoblem i drutem drzwi, używa gałęzi jako drabiny, a gdy te się kończą – wykopuje z ziemi kamienie, układa je w stos i po nich wydostaje się za ogrodzenie. Kiedy opiekunowie postanawiają dać Stoffelowi towarzystwo drugiego ratela – zwierzaki natychmiast zaczynają współdziałać i uciekać razem. To, co wyczynia Stoffel w produkcji BBC to jednak tylko ułamek możliwości, jakie ratel miodożerny pokazuje w naturze. View oEmbed on the source website Sława Stoffela skłoniła opiekunów z Moholoholo do sprawdzenia jak zwierzak poradzi sobie z rozwiązywaniem trudniejszych zadań. W przezroczystym pojemniku wiszącym wysoko na drzewie umieszczono jedzenie. Po chwili namysłu Stoffel wykorzystał leżącą w pobliżu oponę i bez trudu dostał się do smakołyków. Równie szybko domyślił się jak odblokować długi i wąski pojemnik, w którym jedzenie było umieszczone za przeszkodą. Stoffel wciąż żyje w rezerwacie Moholoholo – skończył 26 lat, dorobił się syna imieniem Stompy i podobno złagodniał na starość. Niezwykłe legendy o ratelu Ze względu na jego niezwykły charakter, o ratelu miodożernym nie brakuje mniej lub bardziej zmyślonych opowieści, które należy jednak traktować z dużą rezerwą. Podobno potrafi on przetrwać ukąszenie jadowitego węża zapadając w letarg na kilka godzin. Inna opowieść mówi że ratel odgryza dużo większym od siebie ofiarom genitalia, a potem czeka aż się wykrwawią. Obalony już popularny mit mówił także o tym, że ratele współpracują z miodowodami – niewielkimi afrykańskimi ptakami, żywiącymi się m.in. pszczołami i woskiem pszczelim. Nie brakuje też legend makabrycznych – w Indiach a także podczas wojny w Zatoce Perskiej pojawiały się plotki że ratele wykopują ludzkie zwłoki. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tragedia w Zlinie. Dlaczego słoń afrykański zabił swoją partnerkę w czeskim zoo?
Wstrząsające wydarzenia w czeskim ogrodzie zoologicznym Zlín-Lešná otworzyły na nowo dyskusję o psychice i behawioryzmie wielkich ssaków w niewoli. W piątkowy poranek, 22 maja 2026 roku, na oczach pierwszych zwiedzających potężny samiec słonia afrykańskiego śmiertelnie zaatakował swoją partnerkę z wybiegu. Choć wypadki te należą do rzadkości, eksperci przypominają – słonie afrykańskie w zoo wciąż pozostają dzikimi, nieprzewidywalnymi zwierzętami o złożonej strukturze społecznej.
Spis treści: Sprowadzenie Jacka, czyli trudna misja przedłużenia gatunku Musth, czyli hormonalny amok poza kontrolą Czego ta tragedia uczy współczesną zoologię? Do tragicznego incydentu doszło w godzinach porannych na terenie nowoczesnego kompleksu Karibuni, który został zaprojektowany tak, aby jak najwierniej odtwarzać warunki afrykańskiej sawanny. To właśnie tam 30-letnia samica słonia afrykańskiego o imieniu Ulu została niespodziewanie zaatakowana przez samca Jacka. Świadkami tego brutalnego zachowania byli pierwsi goście ogrodu, którzy natychmiast zaalarmowali personel. Reakcja służb weterynaryjnych i opiekunów była natychmiastowa. Podjęto decyzję o ewakuacji zwiedzających z zagrożonej strefy, a cały pawilon słoni został zamknięty na weekend. Niestety, obrażenia wewnętrzne, jakich doznała Ulu, okazały się śmiertelne. Samica, która zaledwie kilka dni wcześniej obchodziła swoje trzydzieste urodziny i była najmłodszą dorosłą reprezentantką stada, zginęła na miejscu. Sprowadzenie Jacka, czyli trudna misja przedłużenia gatunku Napastnikiem okazał się samiec Jack, który trafił do Czech we wrześniu 2023 roku z węgierskiego ogrodu zoologicznego Sóstó. Jego obecność w Zoo Zlín była kluczowym elementem europejskiego programu hodowlanego. Ponieważ słonie afrykańskie w zoo rozmnażają się niezwykle trudno, a ich populacja w niewoli starzeje się, sprowadzenie młodego, silnego samca miało zagwarantować przetrwanie tej linii genetycznej w Europie Środkowej. Aż do minionego piątku integracja Jacka z czeskim stadem przebiegała bez większych problemów. Słonie przechodziły standardowy, wielomiesięczny proces socjalizacji pod okiem najlepszych europejskich koordynatorów. Co więc zawiodło w systemie, który miał chronić te inteligentne ssaki? Słonie afrykańskie w ogrodach zoologicznych Hodowla słoni afrykańskich (Loxodonta africana) w warunkach kontrolowanych to jedno z największych wyzwań współczesnej zoologii. Zwierzęta te wymagają nie tylko gigantycznych przestrzeni, ale przede wszystkim stymulacji intelektualnej i precyzyjnie zbilansowanej struktury stada, która w naturze opiera się na ścisłym matriarchacie. Musth, czyli hormonalny amok poza kontrolą Zoolodzy i weterynarze ze Zlína analizują obecnie zabezpieczone nagrania z monitoringu, próbując znaleźć bezpośredni bodziec, który wywołał tak bezwzględną agresję. Głównym podejrzanym w takich przypadkach jest biologiczny stan zwany musthem – okresem wzmożonej aktywności seksualnej samców. Podczas musthu poziom testosteronu u samców słoni potrafi wzrosnąć nawet sześćdziesięciokrotnie. W naturalnym środowisku stan ten zmusza samce do poszukiwania partnerek i toczenia brutalnych walk z rywalami. Zwierzę staje się wówczas skrajnie agresywne, drażliwe i nieprzewidywalne. W warunkach ograniczonego wybiegu, jakim dysponują nawet najnowocześniejsze ogrody zoologiczne, frustracja hormonalna samca może obrócić się przeciwko samicom, które w naturze po prostu odeszłyby od agresora na bezpieczną odległość. Czego ta tragedia uczy współczesną zoologię? Rzeczniczka Zoo Zlín, Romana Mikešová, potwierdziła, że samiec Jack został całkowicie odizolowany i przebywa w osobnym, bezpiecznym boksie. Bezpieczeństwo ludzi w żadnym momencie nie było zagrożone, jednak psychika pozostałych samic oraz młodego słoniątka w stadzie mocno ucierpiała na skutek przeżytego stresu. Tragedia w Czechach pokazuje, jak trudna i niebezpieczna bywa praca nad restytucją zagrożonych gatunków. Choć nowoczesne wybiegi, takie jak Karibuni, dają zwierzętom swobodę ruchu, nie eliminują w stu procentach pierwotnych, dzikich instynktów. Dla ogrodów zoologicznych na całym świecie to bolesne przypomnienie, że zarządzanie tak potężnymi i emocjonalnymi istotami jak słonie wymaga ciągłej rewizji procedur bezpieczeństwa oraz jeszcze dokładniejszego monitorowania ich stanów hormonalnych. Źródła: TVS; Zoozlin.eu Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Koją czy wywołują irytację? Oto jak ptasie głosy manipulują naszym mózgiem
Przez wieki ptasie głosy interpretowano jako zapowiedź wiosny, szczęścia, a czasem nawet śmierci. Dziś wiemy, że za tymi dźwiękami kryje się coś więcej niż ludowa wyobraźnia – to złożony system komunikacji, który wpływa także na nas.
Spis treści: Ptasie głosy w tradycji i współczesności Tajemnice ptasiej komunikacji Wpływ ptasich dźwięków na nasz mózg Ptasie trele od wieków towarzyszą człowiekowi. Dziś wiemy, że mają one korzystny wpływ na nasze zdrowie psychiczne. Aby usłyszeć ptaki, wystarczy udać się na łono natury, wyciszyć się i zacząć dostrzegać otaczające nas ptaki. Dawniej jednak przypisywano tym dźwiękom różne znaczenia – od zapowiedzi wiosny i szczęścia, aż po przestrogę, niepokój, a nawet zwiastowanie śmierci. Ptasie głosy w tradycji i współczesności Jeszcze w XX wieku ptasi świergot próbowano interpretować na różne sposoby. Choć dziś może się to wydawać zabawne, śpiew ptaków w zależności od gatunku bywał uznawany zarówno za zapowiedź nadejścia wiosny, jak i – w skrajnych przypadkach – za zwiastun nadchodzącej śmierci. Już na przedwiośniu z obrzeży lasów i zadrzewień śródpolnych dobiega charakterystyczny głos trznadla (Emberiza citrinella). Dawniej w krajobrazie rolniczym, gdzie ludzie mieli bliższy kontakt z przyrodą, jego wokalne popisy interpretowano żartobliwie słowami: „Nie będzie suchej kobyle niiiiic”. Jak podkreśla Jan Sokołowski w „Ptakach ziem polskich”: „tym samym lud uważa trznadla za zwiastuna wiosny przynoszącego pociechę, bo jeśli kobyła dotąd nie zdechła, to na pastwisku z pewnością przyjdzie do siebie”. W tradycyjnym odbiorze ludowym śpiew trznadla uznawano za zapowiedź nadchodzącej wiosny i poprawy warunków w gospodarstwie, wiążąc jego aktywność z końcem najtrudniejszego okresu zimowego oraz oczekiwaniem na odnowienie pastwisk i zapasów paszy. „Pójdź, pójdź w dołek pod kościołek” – tak interpretowano niegdyś u nas głos sowy pójdźki (Athene noctua), jednego z 10 gatunków sów regularnie gniazdujących w Polsce. Ta ludowa, onomatopeiczna interpretacja jej nawoływania przyczyniła się do powstania wielu negatywnych skojarzeń. W polskiej tradycji ptak ten uchodził niegdyś za zwiastuna śmierci i nieszczęścia, podczas gdy w starożytnej Grecji stanowił symbol mądrości i atrybut bogini Ateny. Pójdźka od wieków związana była z wiejskimi zagrodami i starymi i dziuplastymi drzewami. Współcześnie coraz częściej wybiera ruiny opuszczonych obiektów oraz budki lęgowe. W przeszłości szczególnie chętnie gniazdowała w wierzbach i lipach. Jak opisuje Jacek Karczewski w książce „Noc sów”, ludzie mawiali, że w wierzbach ukrywały się diabły, co dodatkowo wzmacniało negatywny wizerunek tego gatunku. Sezon lęgowy rozpoczyna w kwietniu, a już od marca samce zaczynają intensywnie nawoływać głosem terytorialnym „guig”. Dawniej dźwięk ten interpretowano jako „póóójdź”, co prawdopodobnie utrwaliło negatywne skojarzenia z ptakiem. W XIX w. na Lubelszczyźnie w okolicach Hrubieszowa wierzono, że pójdźka zapowiada nieszczęścia, a według niektórych przekazów, by „odwrócić nieszczęście” należało zabić ptaka. Dawniej pójdźka była nieodłącznym elementem wiejskiego folkloru, a jej charakterystyczny głos głęboko zakorzenił się w lokalnej kulturze. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu pójdźka występowała w Polsce powszechnie, jednak z czasem stała się coraz rzadsza. Dziś trudno nie zastanawiać się nad jej aktualną sytuacją i zmianami, jakie zaszły w populacji. Dzisiejsze milczenie pójdźki w wielu regionach kraju to sygnał, że najwyższy czas zastąpić dawne przesądy aktywną ochroną. Ocalenie tego ptaka zależy w dużej mierze od naszej świadomości i zmiany sposobu patrzenia na otaczającą nas przyrodę. Tajemnice ptasiej komunikacji Ptasi śpiew to nie tylko piękna melodia dla naszych uszu, ale przede wszystkim złożony system komunikacji, który ma kluczowe znaczenie dla przetrwania. Wiosną, po powrocie do Polski z Afryki Subsaharyjskiej, samiec kukułki (Cuculus canorus) rozpoczyna charakterystyczne „ku-ku”, będące jednym z najbardziej rozpoznawalnych dźwięków tej pory roku. Głównym zadaniem tego nawoływania jest obrona terytorium i wabienie partnerek. Kukułka nie zakłada własnego gniazda, lecz prowadzi pasożytnictwo lęgowe – swoje jaja podrzuca innym ptakom, np. europejskim rudzikom (Erithacus rubecula) lub pliszkom siwym (Motacilla alba). Co ciekawe, w tym duecie to samica wykazuje się niezwykłym sprytem. Podczas gdy samiec swoim wyglądem przypominającym drapieżnego krogulca (Accipiter nisus) odciąga uwagę drobnych ptaków, samica potrafi wydać szybki, chichoczący głos alarmowy. Dźwięk ten dezorientuje gospodarzy gniazda i paraliżuje ich strachem. W tym czasie kukułka niezauważenie ląduje w opuszczonym na chwilę gnieździe, chwyta dziobem jedno z jaj gospodarza i w zamian podrzuca własne. Jest ono idealnie dopasowane ubarwieniem i – co fascynujące – wyjątkowo małe jak na ptaka tych gabarytów, dzięki czemu ofiara nie dostrzega podstępu. O ile kukułki komunikują się głównie we własnym interesie, o tyle w ptasim świecie istnieją sygnały, z których korzystają całe ekosystemy. Nagły harmider srok (Pica pica) i wron siwych (Corvus cornix) to jasny znak dla całej okolicy, że dzieje się coś niepokojącego. Ptaki te głośno obwieszczają obecność zagrożenia, krążąc nad intruzem, a z ich ostrzeżeń chętnie korzystają inne gatunki, a nawet ssaki, takie jak wiewiórki (Sciurus vulgaris). Zazwyczaj ptaki nie wywołują fałszywych alarmów, ale od tej reguły bywają bezczelne wyjątki. Badania europejskich ornitologów nad bogatkami (Parus major) – jednymi z największych i najbardziej pospolitych sikor na naszym kontynencie – pokazują, że potrafią one celowo wydawać fałszywe alarmy. Takie sytuacje najczęściej obserwuje się zimą przy karmnikach. Bogatka, chcąc pozbyć się konkurencji przy pokarmie, sprytnie wydaje sygnał sugerujący obecność drapieżnika. Gdy przestraszone ptaki w popłochu uciekają w zarośla, mała oszustka bez przeszkód, w zupełnej samotności przystępuje do jedzenia. Czyż nie jest to sprytne? Wpływ ptasich dźwięków na nasz mózg Współczesna nauka potwierdza to, co intuicyjnie czujemy od dawna – ptasie głosy to nie tylko tło naszej codzienności, ale też potężne narzędzie, które koi nasz umysł, redukuje stres i zmniejsza zmęczenie psychiczne. Fascynujące dowody na to przynoszą badania zespołu dr Eleanor Ratcliffe z Uniwersytetu Surrey w Anglii, która szczegółowo przeanalizowała, jak odgłosy natury wpływają na ludzkie samopoczucie. W eksperymencie wzięło udział 174 ochotników, którzy oceniali kilkadziesiąt odgłosów ptaków występujących na Wyspach Brytyjskich oraz w Australii. Wyniki pokazały, że naturalna regeneracja psychiczna zależy w ogromnym stopniu od indywidualnych skojarzeń słuchacza. Dla jednej z uczestniczek kojący okazał się cichy i monotonny dźwięk gdakania kur, ponieważ przypominał jej beztroskie chwile spędzone podczas pracy w ogrodzie. Inny badany reagował natychmiastowym relaksem na gruchanie grzywaczy (Columba palumbus), które automatycznie przywoływało w jego pamięci wspomnienia długich, ciepłych wakacji z dzieciństwa. Okazuje się jednak, że nie każdy ptasi głos działa na nas jak balsam. Miejski hałas generowany przez gołębie domowe potrafi wywołać irytację, a odgłosy sów (Strigiformes) u niektórych osób wciąż budzą niepokój ze względu na zakorzenione w kulturze przesądy o śmierci. Kluczowy dla naszego mózgu jest również sam charakter dźwięku. Dr Ratcliffe zauważa, że najbardziej lubimy odgłosy ciche, o wysokiej częstotliwości lub o dużej melodyjności i złożoności. Z tego powodu delikatny trel mniejszych ptaków odbieramy jako bezpieczny i relaksujący. Z kolei głośne, szorstkie i chropowate zawołanie sroki podświadomie kojarzy nam się z agresją, przez co może wręcz potęgować poziom stresu. Ostateczny wpływ natury na nasze zdrowie zależy więc od profilu samego słuchacza – najwięcej korzyści z ptasiej terapii czerpią osoby, które wysoko cenią bliskość przyrody. Oznacza to, że wykorzystanie soundscape'u (pejzażu dźwiękowego) w psychoterapii powinno być zawsze dopasowane do indywidualnych potrzeb pacjenta. Źródła: adonai.pl, salamandra.pl, www.nhm.ac.uk Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ochrona bioróżnorodności i znaczenie zoo w Pradze
Zoo w Pradze należy do tych ogrodów zoologicznych, które wyraźnie pokazują, jak bardzo zmieniła się rola takich instytucji w ostatnich dekadach. To nie tylko przestrzeń udostępniona zwiedzającym, ale również zaplecze dla badań, hodowli zachowawczej i projektów ochrony gatunków prowadzonych na różnych kontynentach.
Spis treści: Krótka historia Zoo w Pradze Położenie i charakterystyka ogrodu zoologicznego Jakie zwierzęta można zobaczyć w praskim zoo? Ochrona ex situ oraz in situ Kolej linowa w praskim zoo – nietypowy sposób zwiedzania terenu Ogród zoologiczny w Pradze to instytucja o wyjątkowym znaczeniu – łączy funkcję edukacyjną i naukową z ochroną przyrody. Dzięki wieloletniej działalności i międzynarodowym projektom praskie zoo stało się jednym z najważniejszych punktów na mapie europejskich ogrodów zoologicznych. Krótka historia Zoo w Pradze Historia Zoo w Pradze sięga 1881 roku, kiedy hrabia Sweerts-Spork zaproponował utworzenie ogrodu zoologicznego. Przez kolejne dekady inicjatywa pozostawała jednak niezrealizowana, mimo powoływania komitetów i wskazywania potencjalnych lokalizacji. Przełom nastąpił po I wojnie światowej. W 1919 roku rozpoczęto realne przygotowania, a dzięki wsparciu władz oraz zaangażowaniu zoologa Jiříego Jandy projekt nabrał tempa. Ostatecznie zoo w Pradze otwarto 28 września 1931 roku na terenie dzielnicy Troja. Już w pierwszych latach działalności ogród dynamicznie się rozwijał i stopniowo powiększał kolekcję zwierząt. Wkrótce zdobył międzynarodowe uznanie dzięki sukcesom hodowlanym, w tym m.in. wychowaniu kondora andyjskiego (1937) oraz pierwszemu na świecie sztucznemu odchowowi niedźwiedzia polarnego (1942). Po II wojnie światowej ogród zoologiczny w Pradze umocnił swoją pozycję jako ośrodek naukowy i hodowlany. Szczególne znaczenie miało objęcie w 1960 roku prowadzenia międzynarodowej księgi stadnej koni Przewalskiego. Współczesną historię ogrodu wyznaczają zarówno intensywna rozbudowa, jak i trudne doświadczenia – zwłaszcza powódź z 2002 roku, która objęła niemal połowę jego terytorium. Mimo tego zoo konsekwentnie rozwija działalność i pozostaje jednym z ważniejszych ośrodków ochrony gatunków w Europie. Położenie i charakterystyka ogrodu zoologicznego Ogród zoologiczny w Pradze zajmuje około 58 hektarów w północnej części miasta. Teren jest zróżnicowany, co pozwala na tworzenie ekspozycji zbliżonych do naturalnych środowisk zwierząt. Zwiedzanie praskiego zoo może być całodzienną wyprawą. Obecnie ogród obejmuje ponad 150 ekspozycji i kilkanaście pawilonów tematycznych. Znajdują się tu zarówno duże kompleksy dla ssaków afrykańskich, jak i nowoczesne przestrzenie dla gadów, ptaków czy zwierząt wodnych. Warto podkreślić, że zwierzęta w zoo w Pradze pokazywane są w warunkach możliwie najbardziej zbliżonych do naturalnych, przy jednoczesnej próbie ułatwienia zwiedzającym obserwacji. Takie rozwiązania zwiększają komfort zwierząt, a jednocześnie pozwalają odwiedzającym lepiej zrozumieć ich zachowania i środowisko życia. Jakie zwierzęta można zobaczyć w praskim zoo? Oferta fauny w praskim zoo należy do najbardziej zróżnicowanych w Europie. W grudniu 2025 roku żyło tu ponad 6,5 tys. zwierząt reprezentujących 692 gatunki z całego świata. Wśród najbardziej charakterystycznych mieszkańców znajdują się: słonie indyjskie, goryle nizinne, orangutany sumatrzańskie, warany z Komodo, hipopotamy nilowe, pingwiny peruwiańskie, liczne gatunki ptaków tropikalnych i drapieżnych. Szczególne miejsce zajmują gatunki rzadkie i zagrożone, które w wielu przypadkach są hodowane w ramach międzynarodowych programów ochronnych. Zoo w Pradze jest również znane z hodowli koni Przewalskiego oraz z osiągnięć w rozmnażaniu gatunków trudnych, takich jak łuskowce czy wybrane gatunki płazów i gadów. Ochrona ex situ oraz in situ Jednym z fundamentów działalności praskiego ogrodu zoologicznego jest połączenie dwóch uzupełniających się strategii ochrony przyrody: ex situ i in situ. Ochrona ex situ polega na utrzymywaniu i rozmnażaniu gatunków w warunkach kontrolowanych. Dzięki temu możliwe jest zabezpieczenie populacji zagrożonych zwierząt oraz prowadzenie badań nad ich biologią i zachowaniem. W historii placówki odnotowano wiele światowych „pierwszych razów”, które miały znaczenie dla nauki i ochrony gatunków. Do najważniejszych należą: pierwsze sztuczne wychowanie niedźwiedzia polarnego, pierwsza udana hodowla kondora andyjskiego, kluczowa rola w odbudowie populacji konia Przewalskiego, pierwsze w Europie rozmnożenie wybranych gatunków gadów i ptaków egzotycznych, sukcesy w hodowli waranów z Komodo. Z kolei działania in situ koncentrują się na ochronie gatunków w ich naturalnym środowisku. Zoo w Pradze angażuje się w liczne projekty realizowane w Afryce, Azji i Europie, wspierając m.in.: ochronę goryli w Afryce Środkowej, ratowanie gawiala indyjskiego, programy ochrony sępów w Europie Południowej, reintrodukcję koni Przewalskiego do stepów Azji. Osiągnięcia te potwierdzają, że ogród pełni funkcję nie tylko ekspozycyjną, lecz także naukową i hodowlaną, mając realny wpływ na ochronę bioróżnorodności. Edukacja i znaczenie społeczne Praskie zoo odgrywa również istotną rolę edukacyjną. Organizuje programy dla dzieci i dorosłych, warsztaty ekologiczne oraz działania informacyjne dotyczące ochrony środowiska. Szczególnym przykładem jest projekt „Wędrujący Autobus”, który edukuje dzieci w Afryce Środkowej w zakresie ochrony lasów tropikalnych i goryli. Dzięki takim inicjatywom ogród zoologiczny w Pradze wpływa nie tylko na lokalną, ale również globalną świadomość ekologiczną. W międzynarodowych rankingach zoo w Pradze regularnie zajmuje wysokie pozycje i bywa zaliczane do najlepszych ogrodów zoologicznych na świecie. Na tę ocenę składają się zarówno jakość ekspozycji, jak i osiągnięcia hodowlane oraz aktywne zaangażowanie w projekty ochrony przyrody. Dzięki temu praski ogród zoologiczny jest często wskazywany jako przykład nowoczesnego, odpowiedzialnego podejścia do zarządzania tego typu instytucją. Kolej linowa w praskim zoo – nietypowy sposób zwiedzania terenu Jedną z najbardziej rozpoznawalnych atrakcji ogrodu jest kolej linowa. Łączy ona dwie części terenu o zróżnicowanej wysokości (50,1 m przewyższenia), ułatwiając zwiedzanie rozległego obszaru. Trasa liczy niespełna 106 metrów i jest pokonywana w 136 sekund, lecz oferuje szeroką panoramę na dolinę Wełtawy i porządkuje układ przestrzenny całego ogrodu. Dla zwiedzających istotna jest również zmiana punktu widzenia – przejazd pozwala dostrzec schemat wybiegów i ścieżek w szerszej perspektywie, niedostępnej podczas tradycyjnego, pieszego zwiedzania. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Najstarszy mrówkojad świata mieszka w Warszawie. Wyjątkowe osiągnięcie stołecznego ZOO
To rekord świata i ogromny sukces opiekunów z warszawskiego ZOO. Yuri, samica mrówkojada wielkiego, kończy 30 lat. Jest najstarszym żyjącym mrówkojadem na świecie.
Warszawski Ogród Zoologiczny przygotowuje się do świętowania niezwykłego jubileuszu. 20 maja swoje 30. urodziny obchodzi Yuri – samica mrówkojada wielkiego. ZOO przygotowało specjalne atrakcje. Światowa rekordzistka z Warszawy Z okazji urodzin Yuri stołeczne ZOO zaplanowało huczne obchody. Przed domkiem mrówkojadów odbędzie się pokazowe przygotowanie posiłku, wręczenie urodzinowego tortu oraz spotkanie z opiekunką Beatą, która opowie o życiu mrówkojada. To wyjątkowe osiągnięcie – w naturze mrówkojady dożywają zazwyczaj 10–15 lat, w niewoli średnio 16–20 lat. Długowieczność Yuri to doskonały przykład, na jak wysokim poziomie stoi współczesna opieka nad zwierzętami w ogrodach zoologicznych. Choć Yuri ma jeszcze rok, by pobić historyczny rekord najdłuższego życia wśród mrówkojadów, jest w tej chwili najstarszą żyjącą przedstawicielką swojego gatunku. Inne wiekowe mrówkojady Ogrody zoologiczne na świecie odnotowały jeszcze kilka przypadków niezwykłej długowieczności mrówkojadów. Absolutną rekordzistką pozostaje samica o imieniu Grandma, która w ZOO w Santa Barbara dożyła sędziwego wieku 31 lat. Wśród samców za rekordzistę uchodzi Ebenezer z ogrodu w Phoenix, który dożył 28 lat, będąc przez długi czas najstarszym samcem w USA. W Europie samica Sandra z Dortmundu dożyła 27 lat. Takie przypadki są niezwykle cenne dla nauki. Pozwalają lepiej zrozumieć procesy starzenia u gatunków o niskim tempie metabolizmu i specyficznych wymaganiach dietetycznych. Mrówkojad wielki: mistrz węchu z najdłuższym językiem świata Mrówkojad wielki (Myrmecophaga tridactyla) to duży ssak Ameryki Środkowej i Południowej, osiągający masę do 45 kg i długość ciała (wraz z ogonem) ponad 2 metry. Jego najbardziej uderzającą cechą jest ekstremalnie wydłużony pysk, całkowicie pozbawiony zębów. Ma za to wyjątkowy, lepki język o długości dochodzącej do 60 cm, największej wśród wszystkich ssaków. Organ ten, przytwierdzony do mostka, potrafi wysuwać się i chować z prędkością do 150 razy na minutę, co pozwala zwierzęciu błyskawicznie połykać tysiące mrówek. Węch mrówkojadów jest ponad 40 razy silniejszy od ludzkiego, co czyni z nich niezrównanych poszukiwaczy owadów. Ich potężne pazury na przednich łapach służą nie tylko do rozbijania mrowisk – są też również skuteczną bronią przed jaguarami. Niestety, ze względu na degradację siedlisk i polowania, gatunek ten jest obecnie uznawany za narażony na wyginięcie (VU). Tym ważniejsze są osiągnięcia takie, jak w warszawskim ZOO. Źródło: Warszawskie ZOO Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Lwy morskie przystosowały się do życia w dwóch środowiskach. O ich sukcesie zadecydowały adaptacje
Lwy morskie, choć pozornie wydają się niezgrabne i ociężałe, w mistrzowski sposób łączą wyjątkową sprawność w toni wodnej z zaskakującą mobilnością na lądzie. Dzięki temu z sukcesem opanowały pogranicze dwóch światów, zajmując wysokie miejsce w łańcuchu pokarmowym swoich ekosystemów. Jak wyglądają te zwierzęta? Gdzie występują? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Przekrój gatunkowy Adaptacje do życia w dwóch światach Struktura społeczna lwów morskich Dieta i strategie łowieckie Lwy morskie często są mylone z fokami właściwymi. Rzeczywiście, zwierzęta te wykazują wiele podobieństw morfologicznych, jednak należy podkreślić, że przeszły zupełnie inną ścieżkę adaptacyjną. Badania genetyczne i paleontologiczne sugerują, że rodziny fokowatych i uchatkowatych wywodzą się od wspólnego przodka w obrębie drapieżnych, blisko spokrewnionego z dzisiejszymi niedźwiedziowatymi i łasicowatymi. Jednak po wejściu do wody ich ścieżki ewolucyjne rozdzieliły się. Przekrój gatunkowy Lwy morskie reprezentują rodzinę uchatkowatych (Otariidae), w obrębie podrzędu płetwonogich (Pinnipedia). Współcześnie wyróżnia się sześć żyjących gatunków tych zwierząt, z których każdy zajmuje specyficzną niszę ekologiczną. Siódmy gatunek, uszanka japońska (Zalophus japonicus), została uznana za wymarłą w latach 50. XX wieku, w wyniku nadmiernych polowań i degradacji siedlisk. Uszanka kalifornijska (Zalophus californianus) Uszanka kalifornijska to najbardziej znany gatunek, zamieszkujący zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej, od Alaski po Meksyk. Samce są w tym przypadku znacznie większe od samic, osiągając masę do 400 kg. Charakteryzują się jasnobrązowym lub ciemnobrązowym umaszczeniem, które po zamoczeniu wydaje się niemal czarne. Są to zwierzęta wybitnie socjalne, często zasiedlające struktury stworzone przez człowieka – mola czy boje nawigacyjne. Uchatek grzywiasty (lew morski Stellera, Eumetopias jubatus) To największy przedstawiciel rodziny Otariidae. Dorosłe samce mogą ważyć ponad tonę (do 1100 kg) i mierzyć ponad 3 metry. Ich nazwa pochodzi od nazwiska Georga Wilhelma Stellera, naturalisty, który opisał je w 1742 roku. Występują w chłodnych wodach północnego Pacyfiku, od Japonii po Kalifornię. Są znane ze swojej agresywnej natury i potężnych ryków. Gatunek ten jest podzielony na dwa segmenty populacyjne, z których zachodni jest uznany za zagrożony wyginięciem. Uchatka patagońska (Otaria flavescens) Znana również jako lew morski południowy. Zamieszkuje wybrzeża Ameryki Południowej, od Peru i Brazylii po Falklandy. Samce dysponują najbardziej imponującą „grzywą” spośród wszystkich uchatkowatych, co nadaje im iście lwi wygląd. Ich populacja jest stosunkowo stabilna i szacowana na około 265 tys. osobników. Maoryszanka uszata (Lew morski nowozelandzki, Phocarctos hookeri) To jeden z najrzadszych gatunków, endemiczny dla Nowej Zelandii. Ich zachowanie lądowe jest unikatowe – samice często przenoszą swoje młode w głąb lądu, nawet do 2 km od brzegu, ukrywając je w gęstych trawach i lasach przed drapieżnikami i niekorzystną pogodą. Gatunek ten jest uznany za krytycznie zagrożony na poziomie krajowym. Otarka australijska (Neophoca cinerea) Kolejny endemit, żyjący wyłącznie u wybrzeży Australii Południowej i Zachodniej. Samce ważą do 300 kg i mierzą do 250 cm. Ich populacja liczy zaledwie około 10 tys. osobników. Są to zwierzęta osiadłe, które rzadko oddalają się od swoich kolonii lęgowych. Uszanka galapagoska (Zalophus wollebaeki) Endemiczna dla archipelagu Galapagos. Jest najmniejszym ze współczesnych lwów morskich – dorosły samiec osiąga masę do 250 kg i mierzy do 200 cm. Są one niezwykle ufne wobec ludzi, co czyni je ikoną turystyki ekologicznej, ale jednocześnie naraża na liczne zagrożenia ze strony cywilizacji. Adaptacje do życia w dwóch światach Biologia tych niezwykłych zwierząt stanowi kompromis między potrzebą przetrwania w chłodnych wodach oceanu a koniecznością wychodzenia na ląd w celu prokreacji i odpoczynku. Ich ciała charakteryzują się kształtem torpedowatym, co minimalizuje opór hydrodynamiczny podczas dynamicznego pościgu za ofiarą. Rola wibrysów Charakterystycznym elementem anatomii lwów morskich są ich długie włosy czuciowe. Zazwyczaj mają kilkadziesiąt wibrysów po każdej stronie pyska, z których każdy może osiągać do 20 cm długości. Są one niezwykle czułe. Każdy pojedynczy „wąs” jest połączony z dedykowanym obszarem w korze somatosensorycznej, dzięki czemu przetwarzanie informacji dotykowych odbywa się z precyzją, która u ludzi jest zarezerwowana dla opuszek palców. Ta adaptacja pozwala zwierzęciu wykrywać nawet najsubtelniejsze zmiany w wodzie, wywołane przez rybę przepływającą nawet w znacznej odległości. Mechanika ruchu W wodzie lwy morskie wykorzystują swoje długie, muskularne płetwy przednie jako potężne wiosła. Choć zwierzęta te wydają się ociężałe, podczas krótkich zrywów mogą osiągnąć prędkość do 30 km/godz. Z kolei na lądzie ich zdolność do rotacji miednicy i podwijania tylnych płetw pod ciało pozwala im na sprawny chód, a nawet galop, co odróżnia je od „pełzających” fok. Niektóre gatunki, jak otarka australijska czy maoryszanka uszata, wykazują zdumiewające zdolności wspinaczkowe, zasiedlając strome klify lub wchodząc w głąb lasów przybrzeżnych. Termoregulacja Termoregulacja u uchatkowatych opiera się na warstwie tłuszczu podskórnego i na unikatowych zachowaniach behawioralnych. Lwy morskie często stosują technikę polegającą na wystawianiu płetw ponad powierzchnię wody. Są one gęsto unaczynione i pozbawione izolacji, więc przy ekspozycji na słońce absorbują ciepło, natomiast zanurzenie w chłodniejszej wodzie przy jednoczesnym przepływie powietrza pomaga w schładzaniu organizmu po intensywnym wysiłku. Struktura społeczna lwów morskich Uchatkowate są zwierzętami o niezwykle złożonej strukturze społecznej. W przeciwieństwie do wielu innych ssaków morskich, zwierzęta te są wybitnie terytorialne i hierarchiczne. Haremy Większość gatunków praktykuje poligynię. Samce przybywają na plaże lęgowe kilka tygodni przed samicami, aby wywalczyć terytorium. Dominujący osobnik może kontrolować obszar, na którym gromadzi się od 14 do 30 samic. Obrona terytorium jest skrajnie wyczerpująca. Zwierzęta muszą nieustannie odpierać ataki rywali, nie tylko poprzez potężne ryczenie. Często dochodzi między nimi do fizycznej konfrontacji. Zdarza się, że w tym czasie całkowicie zaprzestają żerowania, poszcząc przez okres od jednego do dwóch miesięcy. U uszanek patagońskich zaobserwowano unikatową strategię „nalotów grupowych”, przeprowadzanych przez młode samce, które nie zdołały zabezpieczyć własnego terytorium. Atakują one haremy w grupach, próbując wywołać chaos. Ta taktyka czasami pozwala im na „uprowadzenie” samicy. Macierzyństwo Po trwającej blisko rok ciąży samica rodzi zazwyczaj jedno młode. Mleko lwów morskich zawiera około 35% tłuszczu, dzięki czemu jest niezwykle bogate w energię. To sprawia, że szczenięta rosną błyskawicznie i szybko budują warstwę izolacyjną. Kluczowym aspektem przetrwania jest mechanizm rozpoznawania matki i szczenięcia. Po kilku dniach od porodu samica musi wrócić do morza na żer, pozostawiając młode na lądzie. Po powrocie do kolonii, w której mogą znajdować się setki identycznie wyglądających szczeniąt, samica emituje unikatowe zawołanie, na które odpowiada wyłącznie jej potomek. Cały proces jest potwierdzany przez węch – matka wącha młode, aby upewnić się, że to rzeczywiście jej dziecko, zanim pozwoli mu ssać mleko. Komunikacja i dźwięki Lwy morskie są uważane za jedne z najbardziej wokalnych ssaków. Ich repertuar obejmuje szczekanie, chrząknięcia, warczenie, a nawet trąbienie. Szczekanie jest podstawowym sposobem komunikacji samców, używanym do zaznaczania obecności i odstraszania intruzów. Samice stają się szczególnie głośne i agresywne tuż przed i po porodzie, przechodząc od szczekania do pisków w celu odstraszenia innych samic od swojego młodego. Dieta i strategie łowieckie Lwy morskie są drapieżnikami oportunistycznymi. Podstawę pożywienia stanowią ryby i głowonogi. Do ulubionych ofiar należą śledzie, sardynki, anchois, morszczuki, makrele, a także kałamarnice i ośmiornice. Niektóre populacje wykazują bardziej wyspecjalizowane preferencje – uszanki kalifornijskie w Waszyngtonie potrafią masowo żerować na łososiach i pstrągach, wykorzystując wąskie gardła rzek i tamy do łatwego połowu. Podczas polowania te sprawne drapieżniki polegają przede wszystkim na swoich wibrysach. Są one w stanie wykryć prędkość i kierunek ruchu ofiary, co pozwala na precyzyjny atak nawet w całkowitej ciemności. Polują zazwyczaj samotnie, ale w miejscach o dużym zagęszczeniu zdobyczy mogą wspólnie żerować na ławicach ryb. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Łosie zostały całkowicie wytępione w Niemczech. Dzięki Polsce wracają
Zwierzęta nie znają granic. Polskie łosie coraz śmielej przechodzą do Niemiec, które je całkowicie wytępiły. Choć to tylko kilkanaście osobników rocznie, pojawiła się nadzieja na odbudowę populacji.
W średniowieczu łosie były w Niemczech powszechne. Stopniowo, w wyniku nieuregulowanych polowań, zostały całkowicie wytępione. Gdyby nie ochrona, podobny los mógłby je czekać w Polsce. Nasz kraj jednak w porę się opamiętał i dziś mamy pokaźną populację. Niektóre z naszych łosi przekraczają granicę i zapuszczają się do Niemiec. Choć nie można jeszcze mówić o odradzającej się w tym kraju populacji, być może kiedyś polskie łosie zasiedlą lasy i mokradła naszych zachodnich sąsiadów. Każdy łoś w Niemczech to sensacja W Niemczech łosi nie ma, więc każdy osobnik przekraczający granicę staje się niemal sensacją. Pojedyncze osobniki wchodzą do Niemiec także od strony Czech, gdzie populacja łosi jest jednak znacznie mniejsza niż w Polsce. W 2008 i 2009 roku Niemcy żyły wędrówką łosia nazwanego Knutschi. Łosie nic sobie nie robią z państwowych granic i przemieszczają się też do innych krajów. Pod koniec 2025 roku sensacją stała się wędrówka łosia Emila, który prawdopodobnie opuścił Polskę i przemierzał Czechy, Słowację, Austrię i niemiecką Bawarię. Nic dziwnego, że każdy łoś budzi tam sensację – widok tego ogromnego zwierzęcia to dla Niemców ogromna rzadkość. Organizacja WWF szacuje, że kraj ten rocznie odwiedza maksymalnie 15 łosi. Większość z nich wraca z powrotem do Polski. Nawet pomimo tych coraz śmielszych migracji na stałe żyje w Niemczech około 20 łosi. W porównaniu z Polską to liczba mikroskopijna. Czy polskie łosie odbudują niemiecką populację? Jeżeli łosie kiedykolwiek odbudują swoja populację w Niemczech, stanie się to tylko dzięki Polsce. Nasz kraj to zachodni kraniec występowania tego gatunku. Mamy największą populację łosi w tym rejonie Europy – około 30 tysięcy. Łosie pokonują dziennie około 30 kilometrów i są gatunkiem bardzo plastycznym, dobrze się czującym w wielu środowiskach. Szanse na to, że wrócą do Niemiec na stałe, są całkiem spore – jeśli tylko człowiek im w tym nie przeszkodzi. Duża populacja łosi w Polsce to efekt całkowitego moratorium na odstrzał wprowadzonego w 2001 roku i póki co konsekwentnie utrzymanego. Obecnie łosie zasiedlają większość obszaru Polski, choć w zachodniej i południowej części kraju wciąż są nieliczne. Mimo sukcesów w ochronie gatunku w porównaniu ze Szwecją, gdzie żyje ok. 400 tysięcy łosi, nie jesteśmy potęgą. Niemcy obawiają się kolizji Łoś euroazjatycki to największy przedstawiciel jeleniowatych na świecie. Waga dorosłego samca może przekroczyć 600 kilogramów. Nawet mimo mikroskopijnej populacji w Niemczech już mówi się o niebezpieczeństwie kolizji drogowych z łosiami. Faktycznie, jest to stały problem w miejscach, gdzie łosie występują. W Polsce to także jedna z czołowych przyczyn śmiertelności tych zwierząt. Statystyki z lat 2003-2019 mówią o co najmniej 467 udokumentowanych kolizjach z łosiami. To nie tylko efekt wzrostu ich liczebności, ale też rozbudowy dróg i fragmentacji siedlisk – powiedział PAP dr hab. Jakub Gryz z Instytutu Badawczego Leśnictwa. Choć Niemcom jeszcze bardzo daleko do regularnego spotykania łosi na drogach, będą musiały sobie z tym problemem radzić. Podstawą powinna być edukacja kierowców i unikanie fragmentacji siedlisk. Dzikie zwierzęta, w tym łosie, są najbardziej aktywne o zmierzchu. Należy wtedy zachować wyjątkową ostrożność, zmniejszyć prędkość i zwracać uwagę na odblaski, które mogą być światłem odbitym od oczu zwierząt. Źródło: Euronews, PAP Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nie miesiące, a dni. Sztuczna inteligencja drastycznie skraca czas tropienia dzikich zwierząt i nic się przed nią nie ukryje
AI to nie tylko modele językowe piszące maile czy kreatory przedziwnych grafik. Sztuczna inteligencja rewolucjonizuje żmudną pracę biologów terenowych, skracając czas analizy danych z fotopułapek z wielu miesięcy do zaledwie kilku dni. Badania przeprowadzone przez Google i Washington State University wskazują, że w pełni zautomatyzowane systemy AI osiągają niemal identyczne wnioski naukowe co ludzcy eksperci. Czy oddamy los dzikich zwierząt w ręce maszyn?
Śledzenie dzikich zwierząt przypomina szukanie igły w stogu siana – „stogiem” są miliony zdjęć generowane przez fotopułapki, a „igłą” same osobniki. Urządzenia te są aktywowane ruchem i dokumentują życie w najdzikszych zakątkach globu, jednak najczęściej… robią zdjęcia poruszających się liści czy drzew. Przejrzenie materiału z jednego projektu badawczego zajmowało zespołom studentów i naukowców od sześciu miesięcy do nawet roku. Dziś, dzięki współpracy ekologów z programistami, ten czas skraca się wielokrotnie. Cyfrowy tropiciel wypuszczony na łowy Zespół badawczy pod kierunkiem prof. Daniela Thorntona z Washington State University przetestował potężne narzędzie o nazwie SpeciesNet, opracowane przez Google. Algorytm ten został rzucony na głęboką wodę – musiał przetworzyć setki tysięcy obrazów pochodzących z trzech skrajnie różnych ekosystemów: stanu Waszyngton, Parku Narodowego Glacier w Montanie oraz Rezerwatu Biosfery Majów w Gwatemali. Naukowcy upublicznili wyniki obserwacji w czasopiśmie „Journal of Applied Ecology”. Wcześniejsze wersje AI potrafiły jedynie odsiewać tzw. puste zdjęcia (na których np. wiatr poruszył gałęzią, generując fałszywy alarm), co i tak stanowiło 60–70% materiału. SpeciesNet idzie o krok dalej – system całkowicie eliminuje potrzebę ludzkiej weryfikacji gatunków, samodzielnie identyfikując zwierzęta i wyciągając wnioski na temat ich występowania. Precyzja godna wykształconego biologa Kluczowe było nie to, czy AI rozpozna każde pojedyncze zdjęcie, ale czy końcowe wnioski ekologiczne będą poprawne. Wyniki okazały się zaskakujące: w 85–90% przypadków analizy AI pokrywały się z ustaleniami ludzkich ekspertów. System bezbłędnie wskazał, gdzie występują zwierzęta i co wpływa na ich populacje. Nawet jeśli sztuczna inteligencja popełniała błędy na pojedynczych klatkach, to modele statystyczne pozostawały stabilne. Dzieje się tak, ponieważ nauka opiera się na powtarzalnych obserwacjach – pojedyncza pomyłka algorytmu ginie w masie poprawnych detekcji dokonywanych w czasie. Dzięki temu naukowcy mogą monitorować jaguary, wilki czy niedźwiedzie grizli niemal na bieżąco. „Nie próbujemy zastąpić ludzi” Prof. Daniel Thornton uspokaja, że celem wprowadzenia technologii nie jest pozbycie się biologów, a uwolnienie badaczy od żmudnej pracy biurowej, by mogli skupić się na działaniach w terenie. Ta rewolucja może mieć szczególne znaczenie także dla małych organizacji pozarządowych, które nie mają budżetu na zatrudnianie armii analityków. Umożliwia także szybkie reagowanie w przypadku wykrycia kłusowników czy nagłego spadku populacji (reakcja w tydzień a nie w rok może mieć krytyczne znaczenie) oraz pozwala na wielkoskalowe badania – dzięki AI możliwe stanie się monitorowanie całych kontynentów na raz. Nie wszystko jest idealnie. Gdzie AI wciąż błądzi? Chociaż sukces jest ogromny, to technologia nie jest jeszcze nieomylna. Gatunki rzadkie oraz zwierzęta łudząco do siebie podobne wciąż wymagają czujnego oka biologa. AI miewa problemy z identyfikacją osobników na niewyraźnych zdjęciach nocnych lub w sytuacjach, gdy dwa gatunki różnią się jedynie drobnymi detalami anatomicznymi. Mimo tego autorzy badania podkreślają, że mozolne przetwarzanie obrazów przestało już być barierą. Dzięki upublicznieniu części zbiorów danych, społeczność AI-for-conservation może dalej doskonalić narzędzia takie jak SpeciesNet. Warto mu kibicować: tempo wymierania gatunków drastycznie rośnie, każda zaoszczędzona sekunda jest na wagę złota. Źródło: Journal of Applied Ecology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niewidzialny porządek na wiosennym niebie. Kalendarz ptasich przylotów się zmienia
Każdej wiosny nad Polską pojawia się niewidzialny porządek, według którego ptaki wracają z zimowisk. Jedne przybywają, gdy śnieg dopiero znika z pól, inne dopiero wtedy, gdy wiosna jest już dobrze wyczuwalna. Czy ten rytm natury da się odczytać jak kalendarz wpisany w przyrodę?
Spis treści: Żurawie dawniej i dziś Czas, gdy bociany ruszają w drogę Kiedy kukułka zaczyna kukać Wiosenny powrót ptaków od wieków fascynował obserwatorów przyrody i stał się przedmiotem zarówno dawnych wierzeń, jak i współczesnych badań. Żurawie, bociany i kukułki pojawiają się w Polsce w różnym, choć zbliżonym czasie, tworząc swoisty „kalendarz przylotów”. Dawniej ich pojawienie się interpretowano jako znaki i wróżby, dziś wiemy, że za tym rytmem stoją precyzyjne mechanizmy migracyjne oraz zmiany klimatyczne. Obserwacje pozwalają zauważyć, że terminy przylotów niektórych gatunków ulegają stopniowym przesunięciom, podczas gdy inne pozostają względnie niezmienne od lat. Żurawie dawniej i dziś Już w 1882 r. Władysław Taczanowski w „Ptakach krajowych” zauważył, że termin wiosennego przylotu żurawi (Grus grus) zależy od początku wiosny, co wskazuje na istotny wpływ warunków pogodowych. Odnotował on pierwsze obserwacje tych ptaków w Polsce 3 kwietnia 1845 r. oraz 1 marca 1848 r. Z kolei ostatnie jesienne obserwacje przypadały na październik i początek listopada. Po przylocie żurawie przystępują do lęgów – część par już na początku kwietnia, inne dopiero pod koniec miesiąca. Ponad sto lat później, w 1975 r., prof. Jan Pinowski w książce „O ptakach” opisywał kierunki wędrówek żurawi w Polsce. Zwracał uwagę, że ptaki z północno-zachodniej części kraju migrują na zachód (prawdopodobnie Europy), natomiast populacje z południowo-wschodniej Polski kierują się bezpośrednio na południe. Wiosenny przelot tego gatunku odbywał się wtedy zwykle w marcu i trwał w zależności od warunków pogodowych do ok. 20 kwietnia. Pinowski podkreślał również, że żurawie zimują w północnej Afryce, choć ich trasy przelotów nie były wówczas dokładnie poznane. Dziś, po niemal 200 latach obserwacji, wiemy znacznie więcej. Dane z lat 1984–2020 pokazują, że żurawie przylatują do Polski wyraźnie wcześniej niż dawniej – średnia data wiosennego przylotu np. na Mazowszu przypada już na 20 lutego. Jesienią natomiast potrafią pozostawać w kraju dłużej – ostatnie osobniki obserwowano 2 listopada, a najpóźniejszy odlot odnotowano 30 listopada (w 2020 r.). Wraz z wcześniejszym przylotem żurawi zmienia się także moment rozpoczęcia lęgów. Ptaki te przystępują do nich już na przełomie lutego i marca. Okres ten poprzedzają charakterystyczne tańce godowe oraz wspólne budowanie gniazda. Współczesne badania pokazują, że żurawie – podobnie jak wiele innych gatunków ptaków, reagują na zmiany klimatu, dostosowując swoje zachowania. W Polsce są gatunkiem wędrownym, jednak ich migracje ulegają stopniowym modyfikacjom. Jesienią część populacji odlatuje na zimowiska do południowo-zachodniej Europy i północnej Afryki, ale coraz więcej ptaków pozostaje w kraju przez całą zimę. Na zmianę ich trybu życia wpływają m.in. łagodniejsze zimy oraz dostępność pokarmu. Pozostające na polach ścierniska po kukurydzy stanowią dla żurawi cenne źródło energii, pozwalające im przetrwać chłodniejsze miesiące. Dzięki temu ptaki rezygnują z dalekich wędrówek i zimują w Polsce. Czas, gdy bociany ruszają w drogę Bociany białe (Ciconia ciconia) od wieków zajmują szczególne miejsce w kulturze ludowej i świadomości społecznej. Kojarzono je przede wszystkim ze szczęściem, płodnością, polską wsią oraz odradzaniem się przyrody. Dawniej przylot pierwszych bocianów był zawsze wyczekiwany z niecierpliwością. Wierzono, że ptaki te przynoszą ze sobą klucze, którymi „otwierają ziemię”, uwalniając z niej roślinność. Pierwsze bociany zaobserwowane wiosną miały także wróżyć, jaki będzie nadchodzący rok. „Do nas przybywa bocian zazwyczaj w drugiej połowie marca (koło św. Józefa), czasem dopiero w pierwszej połowie kwietnia. Na Mazurach 19 marca uważają za stały termin przybywania boćków, przynoszących na skrzydłach resztki śniegu” – pisał w 1876 r. prof. Eugeniusz Janota, przyrodnik i popularyzator wiedzy o naturze. Wspominał on również, że już w 1872 r. widziano bociana w okolicach Berlina w połowie lutego, a w Turyngii nawet 9 stycznia. Co ciekawe, Janota podkreślał, że bocian, podobnie jak kukułka, skowronek i jaskółka, był w wielu regionach uznawany za „zwiastuna upragnionej wiosny”. Zauważał też, że samiec przylatuje wcześniej niż samica – zwykle o kilka lub kilkanaście dni, i często wraca w to samo miejsce, w którym się wykluł, co znajduje potwierdzenie we współczesnych badaniach. 31 maja w Polsce obchodzony jest Dzień Bociana Białego. Nasz kraj jest jednym z najważniejszych obszarów występowania tego gatunku – szacuje się, że co czwarty bocian biały na świecie zakłada gniazdo właśnie tutaj. Ogólnopolskie i międzynarodowe liczenie bocianów w 2024 r. wykazało, że w Polsce żyje ok. 45 tys. par, podczas gdy jeszcze w 2015 r. populację szacowano na nieco ponad 50 tys. par. „Bociany zawsze wiedzą, kiedy przylecieć i kiedy odlecieć, to chyba najmądrzejsze ptaki – w sierpniu, na św. Bartłomieja, zawsze odlatują” – mówiono w XX w. we wsi Sąsiadka na Lubelszczyźnie. Współcześnie średni termin odlotu bocianów z Polski przypada na 27 sierpnia, choć część ptaków wyrusza w drogę już przed 15 sierpnia. Ostatnie osobniki można obserwować jeszcze we wrześniu. Młode bociany opuszczają lęgowiska wcześniej niż dorosłe. Dane z XIX w. z Pomorza wskazują, że odloty młodych rozpoczynały się już pod koniec lipca i trwały do połowy sierpnia, natomiast dorosłe ptaki odlatywały zwykle między 18 a 28 sierpnia, sporadycznie nawet pod koniec września. Kiedy kukułka zaczyna kukać Kukułka (Cuculus canorus) już od starożytności uchodziła za zwiastuna wiosny. Etymologię jej nazwy przedstawił w swojej średniowiecznej encyklopedii „Etymologiae” Izydor z Sewilli, tworzonej najprawdopodobniej między 615 a 636 r.n.e. Uczony podkreślał, że nazwa kukułki (łac. cuculus) wywodzi się od jej charakterystycznego głosu, czyli ma charakter onomatopei (wyrazu dźwiękonaśladowczego). Przytaczał również ówczesne wyobrażenia na temat biologii tego ptaka. Twierdził między innymi, że kukułki powracają z migracji na grzbietach kań (prawdopodobnie chodziło o duże ptaki drapieżne z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae), ponieważ same nie są zdolne do długiego lotu, a także że z ich śliny powstają cykady. Dziś wiadomo, że były to błędne przekonania. Kukułki są migrantami dalekodystansowymi i pokonują tysiące kilometrów, zimując w Afryce Subsaharyjskiej. Jesienią odlatują z Europy zazwyczaj w sierpniu lub we wrześniu. Co ciekawe, jeszcze do początku XX w. wierzono, że małe ptaki migrują, ukrywając się w piórach większych gatunków – przekonanie to wyraźnie nawiązuje do opisów pozostawionych przez Izydora. Pod koniec XX w. wspominano, że w regionach Europy Północnej kukułka pojawiała się dopiero pod koniec kwietnia lub na początku maja. Tymczasem śpiew cykad zapowiadał pełnię lata, co w pewnym stopniu nawiązuje do dawnych wyobrażeń, według których owe ptaki „wypuszczały” cykady z ust, jakby rodziły się one do życia. Zgodnie z aktualną wiedzą kukułki są ptakami owadożernymi. Dorosłe żywią się głównie gąsienicami motyli, a młode są mniej wybredne i karmione przez przybranych rodziców różnymi owadami i innymi bezkręgowcami. W Polsce ich donośne „kukanie” można usłyszeć zwykle od kwietnia, co od wieków czyni je jednymi z najbardziej rozpoznawalnych znaków nadchodzącej wiosny. „Jak kukułka kuka, to pieniądze trzeba mieć, bo wtedy cały rok będą. Gdy nie ma się grosza w kieszeni, to będzie wróżba niepowodzeń finansowych”. Jeszcze nie tak dawno kukułkę nazywano także „kukawą”, „zezulą” lub „grzegrzółką”, co nawiązuje do jej głosu, a przesądy związane z jej kukaniem były powszechne. Świadczy to o tym, jak silnie kukułka zakorzeniła się w ludowej wyobraźni jako ptak szczególny, a jej głos, rozbrzmiewający wiosną nad polami i lasami, od wieków wyznacza rytm budzącej się do życia przyrody. Źródła: Taczanowski W. (1882). Ptaki krajowe, t. 2., naukawpolsce.pl, journals.openedition.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Byłem w najstarszej stacji badawczej w Polsce. Tak wygląda świat ptaków z bliska
Cienkie sieci w nadmorskim lesie zdradzają, że dzieje się tu coś wyjątkowego. To właśnie na Helu działa Akcja Bałtycka, gdzie od dekad bada się ptasie migracje. Każdy zaobrączkowany ptak to kolejna historia do odkrycia.
Spis treści: Historia badań ptaków na Akcji Bałtyckiej Wędrówki ptaków a zmiana klimatu 60 lat badań Akcji Bałtyckiej. Niekończąca się opowieść Mój dzień wśród ptaków. Opowieści z terenu Jesienią 1960 roku kilku przyjaciół rozstawiło 10 sieci ornitologicznych na wybrzeżu Bałtyku. Złapali i zaobrączkowali ponad tysiąc ptaków. Rok później powtórzyli badania i uzyskali jeszcze lepsze wyniki. To właśnie te pierwsze, obiecujące próby dały początek jednej z największych i najdłużej prowadzonych akcji obrączkowania ptaków na świecie – Akcji Bałtyckiej. Historia badań ptaków na Akcji Bałtyckiej Pierwsza Terenowa Stacja Obrączkowania Ptaków powstała w Górkach Wschodnich na Wyspie Sobieszewskiej, na terenie dzisiejszego rezerwatu przyrody Ptasi Raj. Działała ona głównie jesienią w latach 1960–1962. Już w 1961 r. funkcjonowało łącznie 6 takich stacji, w tym także te, które istnieją do dziś, m.in. Bukowo-Kopań, Mierzeja Wiślana i Hel. Początkowo Akcja Bałtycka była opisywana w notatkach jako „Sprawozdanie z akcji terenowej Koła Naukowego Biologów U.W.”. Pierwsze obserwacje zapisywano w zwykłym, 32-kartkowym zeszycie, a pierwszym zaobrączkowanym ptakiem był biegus malutki (Calidris minuta), który otrzymał numer H1439. Prawdopodobnie został schwytany przypadkowo podczas wieczornego przygotowywania sieci i pułapek na kolejny dzień. Na okładce zeszytu widniał napis „Ptaki złapane w siatki (Górki Wschodnie, 11–24 IX 1960)”. Następnego dnia, przed wschodem słońca, rozpoczęto chwytanie ptaków. Pierwszym schwytanym tego dnia gatunkiem był rudzik (Erithacus rubecula), który trafił do sieci o godzinie 6:45. Ten moment uznaje się dziś za symboliczny początek Akcji Bałtyckiej, a sam rudzik stał się jej symbolem i do dziś widnieje w jej logo. Pierwszego dnia badań schwytano łącznie 21 ptaków należących do 7 gatunków. Były to m.in. biegusy zmienne (Calidris alpina), rudziki, gajówki (Sylvia borin), pleszki (Phoenicurus phoenicurus), piegże (Curruca curruca), trznadle (Emberiza citrinella) oraz pierwiosnki (Phylloscopus collybita). Dziś, zarówno wiosną, jak i jesienią, w kilku miejscach nad Bałtykiem nadal rozstawiane są sieci ornitologiczne. Przez kilkadziesiąt lat w badaniach wzięło udział już kilka tysięcy osób – zarówno kierowników posiadających uprawnienia do obrączkowania ptaków, jak i wolontariuszy. Jak podkreślają organizatorzy Akcji Bałtyckiej, z pierwszych uczestników pozostał już tylko jeden – Przemysław Busse (ur. 1937), który spędził na badaniach ok. 1800 dni i zaobrączkował blisko 200 tysięcy ptaków. Motto akcji brzmi: „Badamy ptaki, wierząc, że nasze działania przyczynią się do ochrony przyrody i człowieka – teraz i w kolejnych pokoleniach.” Wędrówki ptaków a zmiana klimatu Wędrówki ptaków od dawna są ważną częścią przyrody i są ściśle związane ze zmianami pór roku. Dla wielu gatunków migracje to podstawowy sposób przetrwania. Ptaki żyjące w Polsce odżywiają się głównie małymi zwierzętami, takimi jak owady, gryzonie, płazy czy gady. Jesienią i zimą ich liczba znacznie się zmniejsza – część z nich zapada w sen zimowy, a część ginie. Dlatego wiele ptaków jesienią odlatuje do cieplejszych rejonów, gdzie łatwiej znaleźć pożywienie. Wiosną, gdy dni stają się dłuższe, a pokarmu jest więcej, ptaki wracają, aby się rozmnażać. Nie wszystkie gatunki jednak migrują daleko – te, które żyją w miejscach o łagodniejszym klimacie lub znajdują zimą pokarm, często pozostają na miejscu lub przemieszczają się tylko na krótkie odległości. Do ptaków osiadłych należą na przykład dzięcioły, które potrafią znaleźć pokarm nawet zimą, wyciągając owady spod kory drzew. Naukowcy zauważają, że zmiany klimatu mają coraz większy wpływ na ptaki i w przyszłości będzie to jeszcze bardziej widoczne. Ptaki zmieniają między innymi terminy swoich migracji oraz obszary występowania. Szczególnie zagrożone są gatunki, które pokonują bardzo duże odległości. Coraz częściej mają problem ze znalezieniem pożywienia zarówno podczas wędrówki, jak i na terenach lęgowych. Dodatkowo nie nadążają za zmianami w środowisku – na przykład owady pojawiają się wcześniej z powodu cieplejszych zim i wiosen, przez co ptaki mogą przylatywać zbyt późno, aby w pełni wykorzystać dostępny pokarm. Kolejnym skutkiem zmian klimatu jest zmiana obszarów występowania ptaków. Wraz z ocieplaniem się klimatu obszary lęgowe gatunków związanych z cieplejszymi warunkami przesuwają się na północ. Trudniejszą sytuację mają natomiast ptaki żyjące w chłodniejszych regionach, ponieważ ich naturalne siedliska stopniowo zmniejszają swój obszar. Zjawisko to można zauważyć także w Polsce. Niektóre gatunki, takie jak kląskawka (Saxicola rubicola) czy żołna (Merops apiaster), coraz częściej gniazdują w naszym kraju i rozszerzają swój zasięg z południa. Z kolei ptaki związane z chłodniejszym klimatem, np. świergotek łąkowy (Anthus pratensis), stają się coraz mniej liczne. Z drugiej strony występują również sytuacje odwrotne. Niektóre gatunki ciepłolubne przestały w Polsce gniazdować – przykładem są dzierzba czarnoczelna (Lanius minor) i dzierzba rudogłowa (Lanius senator). Inny gatunek pochodzący z ciepłych rejonów, kraska (Coracias garrulus), jest obecnie na skraju wyginięcia. Jednocześnie rośnie liczebność niektórych ptaków z północy, takich jak żuraw (Grus grus) czy łabędź krzykliwy (Cygnus cygnus). Dzieje się tak, ponieważ na zmiany liczebności i zasięgów takich ptaków wpływa nie tylko klimat, ale także działalność człowieka oraz dostępność pokarmu i odpowiednich siedlisk. Najbardziej zagrożone są gatunki wyspecjalizowane, które mają określone wymagania dotyczące pożywienia lub środowiska życia. Jak bada się ptaki? Kulisy Akcji Bałtyckiej Około godziny 10 wysiadam na stacji w Kuźnicy, na Helu. Po lewej stronie rozciąga się otwarty krajobraz Zatoki Puckiej, a po prawej ciągnie się wąski pas nadmorskiego lasu, oddzielający mnie od Morza Bałtyckiego. Idę piaszczystą leśną ścieżką i co kilkadziesiąt metrów mijam rozstawione siatki ornitologiczne. Niedaleko znajduje się stacja obrączkowania ptaków Hel, należąca do programu badawczego – Akcja Bałtycka. Docieram do obozu. Najpierw poznaję wolontariuszkę z Niemiec – przejechała ponad tysiąc kilometrów, żeby spędzić tu czas z ptakami. Robi to wrażenie. Chwilę później witam się z kierownikiem obozu Akcji Bałtyckiej. Już po kilku zdaniach widać, że mam do czynienia z prawdziwym pasjonatem, więc zaczynam jeszcze uważniej słuchać. Właśnie wracają wolontariusze z obchodu. W rękach trzymają niewielkie woreczki. Okazuje się, że w środku są ptaki. To specjalne, przewiewne, bawełniane worki, które służą do ich bezpiecznego transportu po wyjęciu z sieci. Ptaki trafiają do nich tylko na chwilę – do momentu, gdy zostaną przekazane obrączkarzowi, osobie z odpowiednimi uprawnieniami. Sieci ornitologiczne, zwane także „japonkami”, to podstawowe narzędzie używane przez badaczy do bezpiecznego chwytania ptaków w celach naukowych. Są cienkie i niemal niewidoczne, rozwieszane między tyczkami bambusowymi, najczęściej na tle roślinności. Składają się z kilku kieszeni, tzw. półek, do których wpadają ptaki. Ptaki, nie dostrzegając delikatnej siatki, wpadają w nią i zatrzymują się w jednej z półek. Materiał oraz wielkość oczek są dobrane tak, aby nie stanowiły dla nich zagrożenia. W pobliżu stacji terenowej sieci są rozstawione w różnych miejscach, a ich obchody z wyjmowaniem ptaków odbywają się co godzinę – od świtu do zmroku, a w nocy co dwie godziny. W razie pogorszenia pogody, np. podczas ulewy, kontrole przeprowadza się częściej lub czasowo zamyka się część sieci. Każdy schwytany ptak jest dokładnie zapisywany w zeszycie. Obrączkarz najpierw wyjmuje go z worka i oznacza gatunek, następnie, jeśli to możliwe jego płeć i wiek, a na końcu zakłada na nogę aluminiową lub stalową obrączkę. Każda z nich ma unikatowy kod literowo-cyfrowy, który pozwala zidentyfikować konkretnego osobnika. To trochę jak ptasi odpowiednik numeru PESEL. Dzięki temu można śledzić historię życia tych pierzastych lotników – ich trasy migracji, długość życia czy powroty do miejsca zaobrączkowania. Mój dzień wśród ptaków. Opowieści z terenu Po poznaniu zasad pracy stacji przyszedł czas na wyjście w teren i obserwację ptaków z bliska. Idę z doświadczonym wolontariuszem wzdłuż sieci rozstawionych w lesie, a każdy krok budzi ciekawość. W jednej z sieci czeka na nas rudzik i pokrzywnica (Prunella modularis), a w kolejnej aż pięć mysikrólików (Regulus regulus). To właśnie mysikrólik jest najczęściej obrączkowanym gatunkiem w historii Akcji Bałtyckiej – zaobrączkowano już ponad pół miliona osobników. Rudzik zajmuje drugie miejsce z wynikiem prawie 400 tysięcy. Pokrzywnica jest znacznie rzadsza, dlatego jej obecność w sieci cieszy jeszcze bardziej. Największe wrażenie robi jednak spotkanie z jerem (Fringilla montifringilla), muchołówką żałobną (Ficedula hypoleuca), gilem (Pyrrhula pyrrhula) i sójką (Garrulus glandarius). Jery to ptaki północy, które w Polsce zimują, lecz nie gniazdują. Wiosną wracają na lęgi do Europy i Azji Północnej, a jesienią przemieszczają się na zimowiska m.in. do Europy Środkowej i Południowo-Zachodniej. To moje pierwsze spotkanie z tym gatunkiem. Trudno uwierzyć, że te zaledwie kilkadziesiąt gramów potrafią wywołać tyle emocji. Tego dnia trafia się też mniej oczywisty gość. O godzinie 21 dociera do mnie informacja, że kierownik stacji ruszył w teren. W jednej z sieci znajduje się uszatka (Asio otus) – gatunek, którego nie spotyka się tu codziennie. Spotkanie z nią z bliska dopiero wprawia w osłupienie. Wydawało mi się, że to duży ptak drapieżny. W rzeczywistości okazuje się być wielkości gołębia miejskiego (Columba livia f. urbana), a jej objętość w dużej mierze tworzą pióra. Choć brzmi to zabawnie, bez piór sowa ta wyglądałaby jak „miniaturowy dinozaur”. Jej pomarańczowe oczy przyciągają uwagę, a świadomość, że ptaki widzą więcej barw niż człowiek, tylko potęguje to wrażenie. Kolejnego dnia ponownie odwiedzam Akcję Bałtycką, na kilka godzin przed powrotem do Warszawy. Chcę zdobyć więcej doświadczenia i być może zaobserwować nowe gatunki. Dostaję informację, że w dużą sieć wpadł krogulec (Accipiter nisus) – drapieżnik polujący głównie na mniejsze ptaki. Z bliska obserwuję, jak doświadczony obrączkarz ostrożnie wyjmuje go z sieci. Najpierw unieruchamia jego nogi – ostre, kilkucentymetrowe szpony mogłyby być niebezpieczne. To samica, wyjaśnia kierownik stacji. Po założeniu obrączki ptakowi wykonuje się pomiary, takie jak długość skrzydeł, ogona czy masa ciała. Dzięki nim można poprawnie określić gatunek lub płeć osobnika. Na podstawie cech upierzenia możliwe jest również określenie jego wieku. Do dziś na Akcji Bałtyckiej zaobrączkowano ponad 3 tys. krogulców. Opuszczam to miejsce z poczuciem, że zobaczyłem coś więcej niż świat ptaków. Czuję, że dotknąłem fragmentu historii tego miejsca. Wystarczyło kilka dni, by zrozumieć, że ptaki to nie tylko element krajobrazu. To niezwykle złożone istoty, które nieustannie komunikują się ze światem, choć nie zawsze potrafimy to dostrzec. Kryją w sobie wiele jeszcze nieodkrytych tajemnic. Źródła: akbalt.ug.edu.pl, Fundacja AB, Co powiedziały nam ptaki przez 60 lat badań? Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Wyścig zbrojeń w świecie zwierząt. Naukowcy odkryli, dlaczego drapieżniki przegrywają
Drapieżniki są zazwyczaj większe i szybsze od swoich ofiar, a jednak większość ich ataków kończy się porażką. Nowe badania ujawniają, że kluczem do przetrwania potencjalnej ofiary nie tylko jest zwinność, ale przede wszystkim pewien „defekt” prześladowcy.
W świecie przyrody pościg jest jednym z najbardziej fundamentalnych zachowań, obserwowanym u niemal wszystkich kręgowców. Interakcje między drapieżnikami i ich ofiarami wyglądają nie raz bardzo brutalnie. Stawką jest przetrwanie. Drapieżniki ewoluowały w taki sposób, by być większymi, silniejszymi i szybszymi od swoich ofiar. Jednak wbrew potocznej opinii nie zawsze osiągają sukces, bo większość ich ataków kończy się niepowodzeniem. Naukowcy z Uniwersytetu Amsterdamskiego przyjrzeli się temu fenomenowi, a swoje wnioski opublikowali na łamach prestiżowego czasopisma „PNAS”. Jak zbadać porażkę drapieżników? Badanie polegało na integracji dwóch obszarów naukowych: allometrii oraz geometrii pościgu. Eksperci zebrali i zestawili obszerne dane dotyczące cech biomechanicznych kręgowców, takich jak: masa ciała, prędkość, zdolność do wykonywania skrętów. Wykorzystali te parametry, aby przetestować klasyczną teorię „turning gambit” w trzech środowiskach: lądowym, wodnym i powietrznym. Jest to strategia obronna stosowana przez ofiary, aby uniknąć schwytania przez drapieżnika. Nowatorskim elementem metodologii było wprowadzenie do matematycznego modelu pościgu parametru opóźnień sensoryczno-motorycznych. Analizowano, jak gęstość ośrodka oraz czas potrzebny na reakcję układu nerwowego wpływają na interakcje między łowcą a ofiarą. Drapieżnik pod wodą Najnowsze analizy biomechaniczne wykazały istotny rozdźwięk między teorią a praktyką. Okazało się, że w większości przypadków ofiary wcale nie są na tyle zwrotne, by samą manewrowością zniwelować różnicę prędkości drapieżnika. Szczególnie jaskrawym przykładem jest środowisko wodne. Choć według klasycznego modelu to drapieżniki powinny mieć tam największą przewagę, w rzeczywistości odnotowuje się tam najniższą skuteczność polowań – zaledwie jeden na dziesięć ataków kończy się schwytaniem ofiary. To odkrycie wymusiło na badaczach poszukiwanie brakującego elementu układanki, który niweluje fizyczną przewagę łowców. Kluczowy ułamek sekundy Rozwiązaniem zagadki okazały się opóźnienia sensoryczno-motoryczne, czyli czas, jakiego potrzebuje drapieżnik na zauważenie manewru ofiary, przetworzenie tej informacji i reakcję mięśniową. W naturze drapieżnik nie reaguje natychmiastowo; każdy skręt ofiary wywołuje u niego krótką zwłokę. Chociaż te opóźnienia trwają zaledwie ułamek sekundy, w czasie dynamicznego pościgu są decydujące. Dają one ofierze niezbędną przestrzeń i czas na ucieczkę, zanim prześladowca zdoła skorygować swój tor ruchu. W wodzie, gdzie zwierzęta są wyjątkowo zwrotne, ofiara może wręcz przemknąć za plecy drapieżnika, zanim ten w ogóle uświadomi sobie, co się stało. Podsumowując: sukces ofiary zależy od precyzyjnego wyczucia czasu – według modelu musi ona wykonać unik w wąskim oknie czasowym wynoszącym około 100 milisekund przed atakiem. Teraz badacze będą chcieli zrozumieć, jak zwierzęta osiągają taką precyzję. Wyścig na poziomie neuronów Wnioski płynące z badań zmieniają nasze postrzeganie ewolucji drapieżnictwa. Zdaniem naukowców można mówić o wyścigu zbrojeń na poziomie układu nerwowego. – Zawsze uważało się, że układ drapieżnik-ofiara to czysta biomechanika – wyścig o to, kto będzie szybszy – mówi Lars Koopmans z Instytutu Dynamiki Różnorodności Biologicznej i Ekosystemów na Uniwersytecie Amsterdamskim, który jest pierwszym autorem publikacji. – Nasze odkrycie rzuca na to nowe światło: ten wyścig zbrojeń toczy się także w sferze neurologii – dodaje naukowiec. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zagadka dwunastu bobrów. Niezwykłe odkrycie archeologów nad Soławą
Siedem tysięcy lat temu nad Soławą doszło do niezwykłego wydarzenia. Grupa rolników złożyła w ziemi szczątki 12 bobrów. Dziś to znalezisko pomaga nam zrozumieć, jak wyglądała prehistoryczna moda i jak wielkie znaczenie dla pradziejowych społeczności miały gęste, nieprzemakalne futra dzikich zwierząt.
Współczesne inwestycje infrastrukturalne często stają się okazją do poznania odległej przeszłości człowieka. Tak było w przypadku budowy linii wysokiego napięcia SuedOstLink, która w Saksonii-Anhalt w Niemczech przebiega przez niezwykle żyzne tereny, zasiedlane przez ludzi od tysiącleci. Właśnie podczas ratowniczych badań w powiecie Salzland, na stanowisku położonym powyżej rzeki Soławy (Saale), natrafiono na ślady, które rzucają nowe światło na wczesne społeczności rolnicze. O tych badaniach poinformował właśnie Urząd Kraju Związkowego Saksonia‑Anhalt ds. Ochrony Zabytków i Archeologii. Depozyt w postaci bobrów W okolicach miejscowości Alsleben archeolodzy badali teren, który był zasiedlany nie tylko w neolicie, ale także w epokach brązu i żelaza. Wśród licznych jam zasobowych, dołów posłupowych i grobów, jeden obiekt szczególnie przykuł uwagę badaczy. Był to pozornie niepozorny dół o średnicy około 80 centymetrów, który został wypełniony kośćmi zwierzęcymi aż po brzegi. Nie było wątpliwości z identyfikacją gatunkową: pomarańczowo-brązowe zęby należały do bobrów. Ze względu na złożoność znaleziska, zdecydowano się na wydobycie go w całości w bloku ziemnym, aby przeprowadzić szczegółowe analizy w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Do znaleziska doszło w 2024 roku, ale naukowcy potrzebowali dwóch lat na wykonanie pełnych analiz, którymi właśnie się podzielili. Niekompletne szkielety Analizy laboratoryjne potwierdziły unikalny charakter depozytu. Pakiet kości składał się wyłącznie ze szczątków bobrów, które zachowały się w doskonałym stanie. Badacze zidentyfikowali czaszki należące do co najmniej dwunastu osobników. Co istotne, w jamie znajdowały się zwierzęta w różnym wieku – od młodych osobników w pierwszym roku życia, po stare osobniki liczące ponad osiem lat. Brak anatomicznego porządku kości oraz fakt, że niektóre elementy szkieletu były nieobecne, sugerują, że w momencie składania do dołu zwierzęta były już w stanie rozkładu, a archeolodzy mają do czynienia z wtórnym pochówkiem samych szkieletów. Kiedy i kto zakopał zwierzęta? Kluczowym elementem badania było ustalenie czasu, w którym doszło do zakopania szczątków bobrów. W górnej warstwie wypełniska znaleziono krzemienny artefakt, który już na etapie wykopalisk sugerował wczesne datowanie. Badania radiowęglowe (C14) potwierdziły te przypuszczenia, wskazując na lata pomiędzy 4935 a 4787 p.n.e. Oznacza to, że znalezisko należy do kręgu kultury ceramiki kłutej nazwanej tak od charakterystycznego sposobu zdobienia naczyń. Jest to okres, w którym rolnictwo było już dobrze ugruntowane, ale – jak pokazuje przykład z Alsleben – dzika przyroda wciąż odgrywała ogromną rolę w życiu ludzi. Wyjaśnienie zagadkowego depozytu Naukowcy zrekonstruowali prawdopodobny przebieg wydarzeń sprzed siedmiu tysięcy lat. Koncentracja szczątków w jednym obiekcie wskazuje na jednorazowe, zorganizowane wydarzenie. Bobry były prawdopodobnie chwytane w pobliżu rzeki Soławy, która stanowiła ich naturalne siedlisko. Zwierzęta zabijano i skórowano, pozyskując cenne futra, a ich tusze składowano tymczasowo w innym miejscu. Dopiero gdy tkanki miękkie uległy rozkładowi, pozostałe kości zebrano i złożono w przygotowanej jamie. Znalezione przy nich narzędzie krzemienne mogło służyć właśnie do precyzyjnej obróbki tusz tych zwierząt. Więcej niż tylko kości. Wgląd w neolityczną modę Znalezisko z Alsleben ma ogromne znaczenie dla zrozumienia neolitycznej kultury materialnej. Dowodzi ono istnienia wyspecjalizowanych strategii łowieckich, skupionych na konkretnym gatunku zwierzęcia. Bóbr był cenny nie tylko ze względu na mięso, ale przede wszystkim ze względu na gęste, nieprzemakalne futro. Dzięki temu odkryciu możemy sobie wyobrazić ubiór ówczesnych ludzi. Był znacznie bardziej skomplikowany i wyrafinowany, niż dotychczas sądzono. Futro bobrów można porównać do dzisiejszych oddychających materiałów stosowanych w górskiej odzieży. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie (LDA) Sachsen-Anhalt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Moja wyprawa nad Biebrzę. Tu spotkasz łosia i rzadkie gatunki ptaków
Rozlewiska Biebrzy to jedno z najważniejszych miejsc dla ptaków wędrownych w Europie. Każdego roku zatrzymują się tu tysiące osobników z różnych stron świata. Oto opowieść o miejscu, gdzie natura nieustannie zaskakuje i odsłania swoje najcenniejsze tajemnice.
Spis treści: Dlaczego ptaki wybierają Sieburczyn? Relacja z nadbiebrzańskiej skarpy. Minuta z życia rycyka. Podglądając przyrodę w Brzostowie Rutkowskie – finał biebrzańskiej wyprawy Spod PKiN w Warszawie ruszam autokarem nad Biebrzę. „Mamy łosia” – mówi przewodnik. Zwierzę spokojnie skubie roślinność, a nad nim krążą trzy bieliki. Nad łąkami nagle podnosi się poruszenie – tysiące batalionów, siewek złotych i gęsi zrywają się do lotu. Chwilę później obserwuję kopulację rycyków i polowanie rybitwy wielkodziobej. W Rutkowskiem dostrzegam w lunecie biały punkt – to bielaczek, rzadki gatunek ptaka z tajgi. Dolina Biebrzy to niekończąca się opowieść, gdzie czas mierzy się nie zegarkiem, lecz rytmem uderzeń tysięcy ptasich skrzydeł. Dlaczego ptaki wybierają Sieburczyn? Relacja z nadbiebrzańskiej skarpy. Wysiadam we wsi Sieburczyn na Podlasiu, położonej w pobliżu doliny Biebrzy. Przewodnik, Rafał Bartosz, prowadzi nas na jedno ze wzgórz tej miejscowości. Rozciąga się stąd tak rozległy krajobraz podmokłych terenów, że trudno objąć go wzrokiem w całości. Grupa uczestników rozstawia lunety, niektórzy mają lornetki, a ja tylko aparat z teleobiektywem. Obserwujemy przemieszczające się z łąki na łąkę bataliony (Calidris pugnax). Obok nich przebywają czajki (Vanellus vanellus), świstuny (Mareca penelope), łabędzie nieme (Cygnus olor), a nawet płaskonosy (Spatula clypeata). To miejsce tętni życiem i wyraźnie pokazuje, jak ważnym przystankiem na migracyjnej mapie Europy jest dolina Biebrzy. Sieburczyn to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc na ornitologicznej mapie Podlasia, szczególnie podczas wiosennych i jesiennych przelotów ptaków. Zachowały się tu także niezwykłe okazy starych wierzb, które z daleka przypominają rozłożyste krzewy. Według danych z 2021 r. miejscowość zamieszkuje ok. 78 osób, jednak jej znaczenie przyrodnicze jest nieproporcjonalnie większe – stanowi kluczowe miejsce odpoczynku i żerowania dla wielu gatunków ptaków, zwłaszcza wędrownych, które nie gniazdują w Polsce. W marcu 2026 r. stwierdzono tu niezwykłego gościa – gęś tybetańską (Anser indicus), której naturalny zasięg występowania obejmuje Azję. Zimuje ona głównie w Pakistanie, Indiach i Bangladeszu, natomiast lęgi odbywa w Mongolii, Chinach oraz Kirgistanie. Gatunek ten zasłynął niezwykłymi zdolnościami lotnymi – wcześniejsze badania sugerowały, że ptaki przelatują nad Himalajami na wysokości nawet 9–10 km, a obserwacje wskazywały możliwość przelotów nawet nad Mount Everestem. Najnowsze badania pokazują jednak, że w trakcie migracji ptaki te zazwyczaj nie przekraczają wysokości 6000 m n.p.m., co i tak czyni je jednymi z najwyżej latających ptaków świata. Do 2014 roku informacje o stwierdzeniach gęsi tybetańskiej w Polsce zbierała Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego (PTZool). W tym czasie odnotowano 99 obserwacji obejmujących ok. 119 osobników. Pochodzenie tych ptaków nie jest do końca jasne – większość z nich to prawdopodobnie uciekinierzy z hodowli lub osobniki pochodzące z populacji introdukowanych w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Niemczech i Holandii. Gęś tybetańska jest gatunkiem chętnie utrzymywanym przez prywatnych hodowców. W wielu krajach podejmowano również próby jej introdukcji, m.in. w Holandii, Hiszpanii czy Szwecji. Ptaki, które uciekły z niewoli lub zostały wsiedlone, z czasem utworzyły lokalne, rozmnażające się populacje, a ich lęgi odnotowano m.in. w Norwegii, Niemczech, Francji, Holandii oraz Wielkiej Brytanii. Pojawienie się gęsi tybetańskiej w Sieburczynie rodzi więc sporo pytań o jej pochodzenie. Czy był to dziki osobnik, który zboczył z naturalnej trasy migracji, czy raczej ptak pochodzący z europejskiej populacji? Niezależnie od odpowiedzi, takie obserwacje pokazują, jak dynamiczne i wciąż nie do końca poznane są procesy migracyjne ptaków – nawet w dobrze zbadanej części świata, jaką jest Europa. Minuta z życia rycyka. Podglądając przyrodę w Brzostowie Z Sieburczyna udaliśmy się w południe autokarem do Brzostowa, miejscowości położonej w gminie Jedwabne nad Biebrzą. – Mamy łosia – mówi przewodnik. Wszyscy natychmiast się ożywiają. Przez chwilę obserwujemy życie największego ssaka lądowego Polski. Zwierzę znajduje się kilkaset metrów od nas. Spokojnym, pewnym krokiem przechadza się wzdłuż podmokłych łąk, co jakiś czas skubiąc roślinność i podnosząc głowę. Wokół niego toczy się nieustanne życie, szczególnie ptaków, a przestrzeń wypełniają ich głosy. Brzostowo w świecie przyrodniczym uchodzi za „mekkę ptasiarzy” i ornitologów. Położone na granicy Biebrzańskiego Parku Narodowego, znane było niegdyś także z tzw. „pływających krów”, wypasanych na podmokłych łąkach doliny Biebrzy. Dziś pozostały po nich już tylko wspomnienia. Nagle nad rozległymi łąkami rozpętuje się prawdziwy podniebny spektakl. Łoś najwyraźniej coś dostrzegł i przyspiesza kroku, galopując, a w powietrzu pojawiają się trzy bieliki (Haliaeetus albicilla) – jedne z największych ptaków szponiastych w Polsce. Rozpiętość skrzydeł dorosłego osobnika może sięgać nawet do 2,5 metra. Ich obecność wywołuje poruszenie wśród innych ptaków. W popłochu zrywają się nie tylko bataliony, ale także siewki złote (Pluvialis apricaria), gatunek ptaków z rzędu siewkowych (Charadriiformes), gniazdujący w Europie Północnej, na Syberii oraz na Grenlandii. Wielkością siewka złota przypomina kosa (Turdus merula) z miejskiego podwórka, natomiast jej cechy wyglądu są unikatowe: w upierzeniu godowym, czyli od wiosny do lata, jej policzki, gardło, przód szyi, pierś oraz brzuch są intensywnie czarne. Złocisty wierzch ciała oddziela od czerni szeroki, biały pas, biegnący od czoła aż po brzuch. Jeszcze w XIX w. gatunek ten gniazdował w niektórych częściach Polski – m.in. na Mazowszu i Pomorzu. Wiek później, odnotowywano pojedyncze próby lęgów, np. na Mazurach. Obecnie ptaki te pojawiają się u nas wyłącznie podczas przelotów, tworząc niekiedy koncentracje liczące po kilkaset, a nawet kilka tysięcy osobników. Podczas migracji zatrzymują się często na polach uprawnych, pastwiskach czy łąkach, towarzysząc innym siewkowcom, jak np. czajkom zwyczajnym. Po chwili zmieniamy miejsce obserwacji i ruszamy za przewodnikiem lokalnymi ścieżkami Brzostowa. Mijamy gospodarstwo, przy którym pasą się krowy. W tle słychać ćwierkanie wróbla domowego (Passer domesticus) oraz gwizdy kopciuszka (Phoenicurus ochruros). Przy kominie starej drewnianej chaty krążą kawki (Corvus monedula), najmniejsze ptaki z rodziny krukowatych (Corvidae). Wygląda na to, że szykują się do założenia gniazda, choć dziś taki widok w wiejskim krajobrazie odchodzi w zapomnienie. „Mamy kopulację rycyków” – zauważa przewodnik. Spoglądamy niecierpliwie w stronę łąk. Tuż po drugiej stronie Biebrzy para ptaków jest właśnie w miłosnym uścisku, który trwa zaskakująco długo, około minuty. Rycyk (Limosa limosa) w skali Polski to nieliczny, skrajnie zagrożony ptak lęgowy. Gniazduje na podmokłych łąkach i wypasanych pastwiskach w dolinach rzek. W okresie migracji można go spotkać w ujściach rzek, w pobliżu spuszczanych stawów rybnych oraz na mulistych wybrzeżach. To ptak o długich, ciemnych nogach i prostym pomarańczowym u nasady dziobie, osiągającym nawet 10 cm długości. W szacie godowej jego głowa, szyja i pierś przybierają intensywny, rdzawopomarańczowy kolor. Dziś populację krajową rycyka szacuje się na ok. 1,5–2 tysięcy par, choć jeszcze w latach 70. i 80. liczebność szacowano na 7–8 tysięcy par lęgowych. Ni stąd, ni zowąd pojawia się nad nami ptak przypominający mewę śmieszkę (Chroicocephalus ridibundus), jednak po chwili dostrzegamy różnice. To rybitwa wielkodzioba (Hydroprogne caspia) – gatunek ptaka wodnego z rodziny mewowatych (Laridae), spotykany w Polsce zwykle na przelotach. Ptak zawisa na moment w powietrzu, po czym gwałtownie uderza w nurt Biebrzy, próbując pochwycić zdobycz, zapewne rybę. Co ciekawe, pierwszy lęg tego gatunku po raz pierwszy w Polsce odnotowano w 2024 r. na Zalewie Szczecińskim. Lęg niestety nie zakończył się sukcesem. Zasięg występowania rybitwy wielkodziobej rozciąga się od Azji i Australii, przez Afrykę, po Amerykę Północną. Jest to ptak związany z piaszczystymi i kamienistymi siedliskami nadbrzeżnymi, gdzie odpoczywa i nocuje, a na miejsca rozrodu wybiera piaszczyste lub kamieniste wyspy. Rutkowskie – finał biebrzańskiej wyprawy W ramach terenowych kursów rozpoznawania ptaków organizowanych przez polskie biuro podróży Horyzonty.pl udajemy się na nasz ostatni przystanek ornitologiczny, jakim jest Rutkowskie, wieś położona w województwie podlaskim, w powiecie łomżyńskim. Leży w Dolnym Basenie Biebrzy, przy granicy Biebrzańskiego Parku Narodowego. To jedno z najważniejszych miejsc dla ptaków podczas migracji, obok Sieburczyna i Brzostowa, teren o wybitnych walorach przyrodniczych. Odnotowywano tu bardzo rzadkie gatunki ptaków, takie jak bernikla rdzawoszyja (Branta ruficollis), kobczyk (Falco vespertinus) oraz wójcik (Seicercus trochiloides). Około godziny 16 stajemy przy ogrodzeniu pomiędzy domami mieszkańców wsi Rutkowskie, gdzie wyłania się wyjątkowy krajobraz terenów podmokłych. Przez lunety oglądamy duże stado gęsi tundrowych (Anser serrirostris). Obok nich dostrzegam mały biały punkcik. Ptak ten kojarzy mi się od razu z „lodówką”, nie tą domową, lecz nazwą morskiego ptaka (Clangula hyemalis), choć nic innego nie przychodzi mi do głowy. Pytam koleżankę obok, czy mogłaby spojrzeć w lunetę i sprawdzić, bo coś mi się tu nie zgadza. Już widzę, jak z tyłu uczestnicy przeglądają przewodnik Collinsa, jeden z najlepszych atlasów do rozpoznawania ptaków w Polsce. – Mamy bielaczka (Mergellus albellus) – zakomunikowali. Byłem zdumiony. To moja pierwsza obserwacja tego gatunku w ogóle. Bielaczek to kaczka nurkująca gniazdująca w tajdze, czyli na terenach północnej Eurazji bogatych w jeziora i rzeki otoczone gęstym lasem iglastym. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, pojawiającym się głównie podczas migracji oraz zimą. Liczebność osobników migrujących i zimujących w naszym kraju szacuje się na ok. 1600–5000. Populację europejską natomiast szacuje się na 21–34 tysiące dojrzałych osobników, w tym 10–17 tysięcy par lęgowych oraz 48–166 tysięcy osobników nielęgowych. Bielaczek to niezwykły ptak wodny. Samiec w szacie godowej jest niemal całkowicie biały, z wyraźnym czarnym obszarem wokół oka i kantarka. Samica natomiast przypomina nurogęś (Mergus merganser) – ma czekoladową głowę i brunatnoszare upierzenie, a jej cechą rozpoznawczą są białe policzki. W okresie pozalęgowym samiec przybiera szatę spoczynkową, upodabniając się do samicy (ma wtedy brązową głowę, choć zachowuje jasne policzki). Co ciekawe, bielaczki gniazdują w dziuplach starych drzew, często wykutych przez dzięcioła czarnego (Dryocopus martius), największego dzięcioła w Polsce. Nie mija kwadrans, gdy robiąc zdjęcie krajobrazu z ptakami, dostrzegam w jego rogu kolejnego niezwykłego gościa. To bernikla białolica (Branta leucopsis), gatunek gęsi o biało-czarnym upierzeniu, który w ostatnich dekadach znacząco zwiększył swoją liczebność w Europie. Ptak ten gniazduje kolonijnie, głównie na arktycznych wyspach i wybrzeżach, między innymi na wyspie Kołgujew w Rosji. Wzrost jej populacji wiąże się m.in. z korzystnymi zmianami w użytkowaniu terenów zielonych na obszarach wykorzystywanych podczas migracji i zimowania, co poprawiło kondycję ptaków i zwiększyło sukces lęgowy. W efekcie gatunek stopniowo rozszerza swój zasięg lęgowy w kierunku południowo-zachodnim i zasiedla coraz większe obszary Europy, w tym północną część basenu Morza Bałtyckiego. Zostawiamy Rutkowskie za plecami, zabierając ze sobą nie tylko pełne karty pamięci, ale przede wszystkim wspomnienie spotkania z dziką, nieoczywistą przyrodą w samym sercu Podlasia. Dolina Biebrzy to fascynująca mozaika torfowisk i podmokłych łąk, która od pokoleń gości ptasich migrantów. To tutaj, w środku największego parku narodowego w Polsce, ptaki znajdują niezbędny spokój przed dalszą podróżą. Nic dziwnego, że Biebrza jest uznawana za jeden z najważniejszych korytarzy ekologicznych w tej części Europy. Źródła: ornitofrenia.pl, otop.org.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Żbik w Polsce – skryty drapieżnik i jego walka o przetrwanie w zmieniającym się środowisku
Żbik w Polsce należy do najmniej poznanych dzikich drapieżników. To gatunek skrajnie skryty, rzadko obserwowany, a jednocześnie uznawany przez naukowców za ważny wskaźnik stanu środowiska naturalnego. Jego obecność świadczy o zachowaniu ciągłości siedlisk i stosunkowo niewielkiej presji człowieka. Choć formalnie objęty jest ochroną, wciąż pozostaje jednym z zagrożonych dzikich kotów w Europie Środkowej. Jego historia w Polsce to opowieść o stopniowym zaniku, ale też o próbach odbudowy populacji w zmieniającym się krajobrazie.
Spis treści: Tryb życia i środowisko Żbik w Polsce – obszar występowania Populacja żbika w Polsce Dlaczego żbik w Polsce jest zagrożony? Czy żbik jest pod ochroną? Żbik w kontekście europejskim Możliwości odbudowy populacji Żbik europejski (Felis silvestris) jest, obok rysia, jednym z dwóch dzikich kotów żyjących w Polsce. Żbik w porównaniu z kotem domowym jest wyraźnie większy, masywniejszy i ma bardziej krępe ciało. Dorosłe osobniki mają ciało o długości do 65 cm, a gruby, krótki i zakończony tępo ogon mierzy nawet 30 cm. Sierść jest gęsta, szarobrązowa z charakterystycznymi ciemnymi pręgami, a grzbiet często ozdabia czarny pas. Tryb życia i środowisko Żbik prowadzi samotniczy tryb życia i jest aktywny głównie nocą, co sprawia, że jego obserwacja w naturze jest wyjątkowo trudna. W praktyce oznacza to, że obecność tego przedstawiciela kotowatych częściej potwierdzają badania terenowe niż bezpośrednie obserwacje. Poluje głównie na gryzonie, ale w razie potrzeby może sięgnąć po ptaki czy młode zające. W ekosystemie pełni funkcję drapieżnika regulującego populacje drobnych zwierząt. Ten dziki kot preferuje środowiska leśne, ale niekoniecznie najgęstsze lasy. Najczęściej występuje na obrzeżach kompleksów leśnych, w krajobrazach mozaikowych z polanami, łąkami i zadrzewieniami śródpolnymi. Dla żbika ważne jest poczucie bezpieczeństwa. Dlatego unika terenów intensywnie przekształconych przez człowieka, takich jak miasta czy drogi o dużym natężeniu ruchu. Jego areały osobnicze są stosunkowo duże i mogą obejmować od kilkudziesięciu do nawet kilku tysięcy hektarów. Żbik w Polsce – obszar występowania Współcześnie występowanie żbika w Polsce jest ograniczone głównie do południowo-wschodniej części kraju. Najważniejsze populacje znajdują się w Karpatach – zwłaszcza w Bieszczadach i na Pogórzu Przemyskim. Sporadyczne obserwacje odnotowuje się w Małopolsce i województwie lubelskim. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zbik-europejski-na-zdjeciu-zwierze-w-parco-natura-viva-we-wloszech-7000-lat-temu-zamieszkiwal-te-same-tereny-co-zbik-z-bliskiego-wschodu-w-rejonie-dzisiejszej-polski-fot-photograph-by-joel-satore-national-geographic-photo-ark-5211b12.jpeg" width="1236" height="745" alt="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" title="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" /> W przeszłości zasięg gatunku był znacznie szerszy. Jeszcze na początku XX wieku żbik występował niemal w całej Polsce. Spadek liczebności był procesem stopniowym i wynikał z przekształceń środowiska – przede wszystkim wycinki lasów oraz rozwoju infrastruktury, które prowadziły do rozdrobnienia siedlisk. Populacja żbika w Polsce Szacuje się, że populacja żbika w Polsce liczy od 100 do 400 osobników. To niewiele, szczególnie biorąc pod uwagę ich rozproszenie. Dodatkowym wyzwaniem jest sposób monitorowania – obecność gatunku ustala się głównie na podstawie fotopułapek i analiz genetycznych, ponieważ tropy mogą być mylone z kotami domowymi. Obecna sytuacja kontrastuje z przeszłością. Dane historyczne wskazują, że żbik zamieszkiwał niemal cały obszar dzisiejszej Polski od czasów prehistorycznych aż po średniowiecze. Jeszcze w XIX wieku był szeroko rozpowszechniony, a jego wyraźny zanik nastąpił dopiero w pierwszej połowie XX wieku, mimo wprowadzania kolejnych form ochrony. Niewielka liczebność i rozproszenie populacji przekładają się na jej wrażliwość na zmiany środowiskowe. Izolacja poszczególnych grup utrudnia wymianę genetyczną, co może prowadzić do osłabienia kondycji gatunku. Z tego względu kluczowe znaczenie ma utrzymanie łączności między siedliskami oraz ograniczenie barier utrudniających migrację. Dlaczego żbik w Polsce jest zagrożony? Największym zagrożeniem dla żbika w Polsce pozostaje fragmentacja siedlisk. Rozbudowa infrastruktury drogowej przecina naturalne korytarze migracyjne, co utrudnia przemieszczanie się zwierząt. Zmiany w strukturze lasów również wpływają na populację – monokultury leśne nie zapewniają odpowiedniej bazy pokarmowej ani schronienia. Istotnym problemem jest także hybrydyzacja, czyli krzyżowanie się żbików z kotami domowymi, prowadzące do zacierania cech gatunkowych. Dodatkowo odnotowuje się przypadki śmiertelności w wyniku kolizji drogowych oraz sporadyczne odstrzały. Czy żbik jest pod ochroną? Żbik w Polsce objęty jest ścisłą ochroną gatunkową od 1952 roku. Oznacza to całkowity zakaz polowań, niszczenia siedlisk i płoszenia zwierząt. Gatunek znajduje się także w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt oraz podlega ochronie na poziomie międzynarodowym, m.in. w ramach konwencji berneńskiej i dyrektywy siedliskowej UE. Same regulacje prawne nie gwarantują jednak odbudowy populacji. Kluczowe są działania praktyczne: monitoring, badania genetyczne oraz ochrona i odtwarzanie siedlisk. Żbik w kontekście europejskim Gatunek ten występuje w wielu krajach Europy, jednak jego populacje są rozproszone. W Niemczech podejmowane są działania mające na celu odbudowę liczebności osobników i łączenie fragmentów siedlisk. W Szkocji głównym problemem pozostaje hybrydyzacja i bardzo niska liczebność. Porównanie sytuacji w różnych krajach pokazuje, że skuteczna ochrona wymaga podejścia ponadlokalnego – obejmującego całe krajobrazy, a nie tylko pojedyncze obszary chronione. Możliwości odbudowy populacji Perspektywy dla żbika w Polsce są ściśle związane z jakością i spójnością jego siedlisk. Odbudowa populacji wymaga zachowania różnorodnych, dobrze połączonych lasów oraz tworzenia korytarzy ekologicznych. Równolegle konieczne jest prowadzenie systematycznego monitoringu i badań genetycznych, które pozwalają kontrolować stan populacji i ograniczać zjawisko hybrydyzacji. Istotnym elementem pozostaje także edukacja społeczeństwa i ograniczanie presji człowieka. Dzięki konsekwentnym działaniom populacja żbików w Polsce ma szansę stopniowo się stabilizować. Jednak jest to proces długotrwały i wymagający skoordynowanej ochrony. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Rekordowa liczba niedźwiedzi w Tatrach. Nowy raport Instytutu Ochrony Przyrody PAN
W tatrzańskich lasach tupot wielkich łap słychać bardziej, niż kiedykolwiek w ostatnim stuleciu. Najnowsze analizy genetyczne, przeprowadzone na zlecenie Tatrzańskiego Parku Narodowego nie pozostawiają wątpliwości: populacja niedźwiedzia brunatnego w tej części Karpat wyraźnie rośnie. Choć te wielkie drapieżniki rzadko szukają kontaktu z człowiekiem, ich rosnąca liczba stawia przed przyrodnikami i turystami nowe wyzwania. Musimy koegzystować.
Z raportu przygotowanego przez Instytut Ochrony Przyrody PAN wynika, że w polskich Tatrach bytuje obecnie co najmniej 64 osobników. To znaczący wzrost w porównaniu z ubiegłymi latami – w 2017 roku szacowano populację na 56 zwierząt, a jeszcze dekadę temu, w 2013 roku, doliczono się zaledwie 45 osobników. DNA nie kłamie Jak policzyć drapieżniki, który potrafią w ciągu jednej nocy pokonać dziesiątki kilometrów i skutecznie unikać wzroku strażników parku? Naukowcy porzucili tradycyjne metody obserwacji na rzecz nowoczesnej genetyki. Od marca do października 2023 roku w terenie zbierano próbki sierści oraz odchodów. Izolacja DNA w laboratorium pozwoliła na stworzenie unikalnych profili genetycznych. Dzięki temu wiemy, że wśród zidentyfikowanej grupy znajduje się 38 samic i 24 samce. Co ważne, liczba 64 to absolutne minimum – część zebranego materiału była zbyt uszkodzona, by uzyskać pełny profil, co sugeruje, że rzeczywista liczba niedźwiedzi może być wyższa. Granice istnieją tylko na mapach, niedźwiedzie o nich nie wiedzą Niedźwiedzie brunatne to prawdziwi „obywatele świata”. Z danych telemetrycznych wynika, że aż 80 proc. populacji w Polsce wykazuje aktywność transgraniczną. Tatrzańskie drapieżniki regularnie migrują między Polską a Słowacją, podążając za dostępnością pokarmu. Zauważono ciekawą prawidłowość: latem więcej zwierząt przebywa po polskiej stronie Tatr, co może być związane z innym rozkładem roślinności i bazy pokarmowej. Władca o wadze 300 kilogramów Mimo statusu potężnego drapieżnika, niedźwiedź brunatny to przede wszystkim oportunistyczny wszystkożerca. Jego dieta to fascynujący miks roślinności (głównie pędy, jagody, borówki i grzyby) oraz białka zwierzęcego (drobne ssaki, ryby, a przede wszystkim padlina, która pełni kluczową rolę w oczyszczaniu ekosystemu). Dorosłe samce mogą osiągać masę do 300 kg i dożywać w stanie dzikim imponującego wieku 50 lat. Jednak ich cykl rozrodczy jest wolny – samica rodzi od 1 do 3 młodych raz na dwa lata, a opieka nad „puchatymi” noworodkami trwa około 1,5 roku. Co ciekawe, niedźwiedzie brunatne mają niezwykle czuły węch – potrafią wyczuć pożywienie z odległości nawet kilku kilometrów, co sprawia, że porzucona przez turystę kanapka jest dla nich sygnałem wyczuwalnym niemal natychmiast. Spotkanie z niedźwiedziem może zakończyć się dramatem Wzrost populacji i coraz większa presja turystyczna sprawiają, że do spotkań na linii człowiek-niedźwiedź dochodzi coraz częściej. Choć niedźwiedzie z natury unikają ludzi, takie spotkania mogą być tragiczne w skutkach: niedźwiedź brunatny to nie wielka przytulanka, a wielki drapieżnik szczytowy. Przypominają o tym niedawne wydarzenia, które wstrząsnęły regionem – w tym tragiczna śmierć kobiety, która została zaatakowana niedaleko wsi Płonna przez drapieżnika podczas poszukiwań poroża. Znacznie oddaliła się od zabudowań. Takie zdarzenia, choć ekstremalnie rzadkie w skali milionów turystów odwiedzających góry, są bolesnym przypomnieniem, że Tatry to dom niedźwiedzi, w którym my jesteśmy gośćmi. Eksperci podkreślają, że większość ataków wynika z zaskoczenia zwierzęcia lub obrony młodych przez samicę. Jak zachować się przy spotkaniu z niedźwiedziem? Nie uciekaj – bieg może wyzwolić w niedźwiedziu instynkt łowiecki. A drapieżnik biega z prędkością do 50 km/h. Wycofuj się powoli – odchodź tyłem, nie odwracając się plecami, aby kontrolować sytuację. Nie nawiązuj kontaktu wzrokowego – te dla drapieżnika jest sygnałem wyzwania. Zachowaj ciszę – głośne krzyki mogą przestraszyć zwierzę i sprowokować do ataku. Nie panikuj – jeśli zwierzę szarżuje, ale się zatrzymuje, jest to tzw. szarża demonstracyjna. Jeśli jednak zaatakuje fizycznie, najlepiej położyć się na brzuchu, osłaniać rękami szyję i udawać martwego. Obecność niedźwiedzi powinna nas cieszyć Większa liczba niedźwiedzi w Tatrach świadczy o dobrym stanie ekosystemu i tym, że wysiłki ekologów przynoszą rezultaty. Jednak to, czy drapieżniki te będą mogły bezpiecznie dzielić przestrzeń z ludźmi, zależy od naszej odpowiedzialności. Zabieranie resztek jedzenia ze szlaków i trzymanie się wyznaczonych ścieżek to nie tylko zasady parku, a podstawa przetrwania dla tych majestatycznych zwierząt i gwarancja naszego bezpieczeństwa. Źródło: naukawpolsce.pl, Przewodnik Tatrzański Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.