Polskie sikorki wykładają swoje gniazda niedopałkami papierosów. Mają one chronić pisklęta
W gniazdach polskich sikorek badacze z Uniwersytetu Łódzkiego znajdują… niedopałki papierosów. Nie chodzi o to, że muszą odreagowywać trudne, miejskie życie. W ten „nowatorski” sposób mają chronić swoje pisklęta. Jak to działa i czemu to robią?
Sikory modre – modraszki – już od kilkunastu lat zadziwiają naukowców na całym świecie nietypowym sposobem ochrony swojego potomstwa. W miastach coraz częściej obserwuje się, że do wyściełania swoich gniazd wykorzystują one niedopałki papierosów: niekiedy są one nawet podstawowym budulcem. To nie jest przypadkowy wybór: w środowisku naturalnym te ptaki poszukują aromatycznych roślin, więc krążą po łąkach, wypatrując mięty czy lawendy. Próżno jednak szukać ich w miejskiej dżungli, a na ulicach wala się coś, co generuje równie mocny zapach. Jak modraszki wykorzystują niedopałki papierosów? W badaniach przeprowadzonych na Uniwersytecie Łódzkim zespół dr. Michała Glądalskiego porównywał trzy rodzaje gniazd sikorek: naturalne, naturalne, ale do których badacze włożyli niedopałki oraz całkowicie sterylne. Wyniki opublikowane w czasopiśmie „Animal Behaviour” pokazały, że gniazda z niedopałkami zawierały mniej pasożytów niż te „naturalne”, a pisklęta w nich wychowywane charakteryzowały się lepszą kondycją niż te z gniazd bez takich „dodatków”. Najlepiej radziły sobie jednak gniazda sterylne. Dlaczego ptaki wybierają niedopałki? Zwierzęca adaptacja do życia w mieście polega na wykorzystaniu tego, co jest pod „ręką”. Widzimy to np. w kontekście żyjących w symbiozie z ludzkimi odpadami szopów czy szczurów. Tak samo jest z sikorkami – brak aromatycznych roślin wykorzystywanych do ochrony zmusza ptaki do szukania alternatywy. A niedopałki są nie tylko dostępne, ale także skutecznie chronią potomstwo. Modraszki są inteligentne, więc szybko podpatrzyły od swoich sąsiadów tę skuteczną strategię. Regularnie zaglądają do gniazd innych ptaków, obserwują ich sukcesy i porażki, a następnie kopiują sprawdzone rozwiązania. Jak substancje zawarte w niedopałkach wpływają na pasożyty? Największym „odstraszaczem” jest nikotyna, która dla pasożytów jest toksyczna. Związki chemiczne obecne w niedopałkach utrudniają pasożytom znalezienie ptasiego gniazda, a dodatkowo ograniczają możliwość składania jaj i rozwój larw. Dzięki temu pisklęta są bezpieczniejsze i mogą rozwijać się bez przeszkadzających intruzów. Czy „pety” nie wpływają na ptaki negatywnie? Naukowcy z Uniwersytetu Łódzkiego dowiedli, że pisklęta z gniazd wyściełanych niedopałkami charakteryzowały się wyższym poziomem hemoglobiny i hematokrytu. Mniej pasożytów oznaczało lepszy stan zdrowia, szybszy wzrost i wyższy poziom energii. Jednak najlepsze wyniki osiągały pisklęta wychowywane w warunkach sterylnych, co sugeruje, że choć niedopałki ograniczają pasożyty, nie eliminują problemu całkowicie. Toksyczność papierosowych odpadów Ale jest także ciemna strona: chyba nie trzeba nikomu tłumaczyć, że toksyczne związki zawarte w papierosach mogą okazać się dla ptaków zgubne. Chociaż niedopałki zdają się dawać zwierzętom krótkoterminowe korzyści, to zawierają ponad 4000 związków chemicznych – w tym metale ciężkie, arsen czy substancje o udowodnionym działaniu genotoksycznym. Ich długofalowy wpływ na zdrowie ptaków nie został jeszcze w pełni poznany. Naukowcy wskazują, że może dochodzić do kumulowania się szkodliwych substancji w organizmach młodych ptaków, co rodzi poważne pytania o ich przyszłe zdrowie. To trochę tak jak z ludźmi palącymi papierosy – na efekty często trzeba poczekać wiele lat, ale są tragiczne. Czy strategie te nie prowadzą do powolnego pogarszania się stanu populacji? Czy tylko sikorki „palą”? Przypadki wykorzystania niedopałków zaobserwowano także u miejskich wróbli w Meksyku, Portugalii czy Francji. Dla wielu gatunków ptaków przystosowanie się do nowych, trudnych warunków środowiskowych oznacza korzystanie z materiałów, których człowiek dostarcza nieświadomie. One jednak nie wiedzą, co oznaczają sugestywne zdjęcia na opakowaniach papierosów. Źródła: naukawpolsce.pl, Animal Behaviour Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zwiastuny wiosny i żywe „zegary” pól. Co kryją skowronki?
Skowronek to jeden z najbardziej charakterystycznych ptaków otwartych krajobrazów Europy. Od wieków towarzyszy ludziom na polach i łąkach, a jego śpiewny lot stał się symbolem nadchodzącej wiosny. Choć wydaje się dziś dobrze poznany, kryje wiele ciekawych historii.
Spis treści: Skąd wziął się skowronek? Pochodzenie i systematyka skowronków Charakterystyka i rozpoznawanie gatunków Środowisko życia i biologia lęgowa Zagrożenia i ochrona skowronków Skowronki od dawna zajmują szczególne miejsce zarówno w przyrodzie, jak i w kulturze człowieka. Ich charakterystyczny śpiew rozbrzmiewający wysoko nad polami był dla dawnych rolników sygnałem zmiany pór roku i rozpoczęcia prac w gospodarstwie. Z czasem ptaki te stały się nie tylko symbolem wiosny w tradycji ludowej, lecz także przedmiotem badań przyrodników i ornitologów. Dziś wiemy, że skowronki należą do jednej z najbardziej rozpowszechnionych rodzin ptaków śpiewających, a ich historia zaczęła się miliony lat temu w afrykańskich krajobrazach. Skąd wziął się skowronek? Od dawna ludzie obserwowali wędrówki ptaków i dostosowywali do nich swoje prace, zwłaszcza w rolnictwie. Dużą rolę odgrywały w tym skowronki – nieduże ptaki, nieco większe od wróbla. W tradycji ludowej należały do pierwszych posłańców wiosny. W 1925 r. w publikacji książkowej „Nasze ptaki wędrowne” autor wspominał, że skowronki w Polsce pojawiają się zwykle między 10 a 24 lutego, najczęściej ok. 14. dnia miesiąca. Potwierdzają to także wcześniejsze obserwacje innych przyrodników z XIX w., takich jak Władysław Taczanowski. Powstało wiele staropolskich powiedzeń, wskazujących, że dawniej początek prac polowych wyznaczano według przylotu skowronków, żurawi czy bocianów. Na przykład mówiono: „Jak skowronek zaświergoli, myślą chłopi o roli” albo „Św. Agnieszka wypuszcza skowronka z mieszka”. Prof. Jerzy Bralczyk w książce „Zwierzyniec” podkreśla, że nazwa skowronek wywodzi się od prasłowiańskiego czasownika skverti, oznaczającego „wrzeszczeć, trzeszczeć lub piszczeć”. Inne źródła podają, że rdzeń wyrazu pochodzi od prasłowiańskiej formy „skovornъ(kъ)”. Przypuszcza się również, że pierwszy człon „skov” może mieć związek z dźwiękonaśladowczym charakterem śpiewu skowronka. W języku potocznym słowo skowronek oznacza także osobę, która lubi wcześnie wstawać i jest rano szczególnie aktywna. W „Słowniku gwar Lubelszczyzny” odnotowano również różne regionalne formy tej nazwy. Mieszkańcy niektórych wsi nazywali kiedyś tego ptaka skuvronek, skuwrunek lub żyworonek, zgodnie z lokalną gwarą. W innych językach nazwa ptaka również ma ciekawą historię. W języku angielskim używa się nazwy skylark, która poprzez francuskie alouette wywodzi się z łacińskiego alauda. W języku hiszpańskim skowronek to alondra, a po włosku allodola. Co ciekawe, w Polsce słowo skowronek funkcjonuje nie tylko w ornitologii, ale także jako popularne nazwisko – nosi je ponad 6,8 tysiąca osób. Pokazuje to, jak bliski był ten ptak naszym przodkom. Pochodzenie i systematyka skowronków Skowronkowate (Alaudidae) to rodzina ptaków należących do rzędu wróblowych (Passeriformes) oraz podrzędu śpiewających (Oscines). Obejmuje ona obecnie 93–100 gatunków na całym świecie w 21 rodzajach. Jeszcze w 1960 r. liczba uznawanych gatunków skowronków wynosiła 76 gatunków. Wzrost ten wynika głównie z badań genetycznych oraz analiz śpiewu, które doprowadziły do podniesienia wielu taksonów (jednostek klasyfikacji biologicznej) z rangi podgatunku do rangi gatunku. Skowronki są szeroko rozpowszechnione w Starym Świecie, szczególnie w Afryce i Eurazji z pojedynczymi przedstawicielami w Oceanii i obu Amerykach. Afryka jest domem dla 80% gatunków skowronków, z czego ok. 60% jest endemicznych dla Afryki Subsaharyjskiej. Choć kontynent ten skupia znaczną część światowej różnorodności skowronków, wiele gatunków, podgatunków oraz odrębnych populacji pozostaje nadal słabo poznanych pod względem genetycznym i częściowo także morfologicznym. Rząd Passeriformes jest obecnie najbogatszym gatunkowo wśród ptaków na świecie. Historia ewolucyjna wielu rodzin tego rzędu pozostaje jednak słabo poznana, co dotyczy także rodziny Alaudidae – jednych z najbardziej typowych mieszkańców otwartych siedlisk. Skowronki mają afrykańskie pochodzenie, ale niektóre linie ewolucyjne tej rodziny już od środkowego miocenu (ok. 16–11 mln lat temu) rozwijały się w Azji Środkowej, gdzie w różnych okresach neogenu powstawały rozległe, suche i otwarte krajobrazy. Szczególne znaczenie dla ewolucji skowronków ma pliocen (ok. 5–2,5 mln lat temu), ostatnia epoka neogenu poprzedzająca plejstocen (2,5 mln – 11,7 tys. lat temu), ponieważ wiele współczesnych gatunków i rodzajów wróblowatych ukształtowało się właśnie w tym okresie. Charakterystyka i rozpoznawanie gatunków Choć wszystkie polskie skowronki mają maskujące, brązowo-szare upierzenie, różnią się sylwetką i szczegółami. Skowronek zwyczajny wyróżnia się małym, chowanym czubkiem na głowie oraz wyraźnymi, białymi brzegami ogona i białą tylną krawędzią skrzydeł, najlepiej widocznymi w locie. Lerka (skowronek borowy) jest mniejsza i ma wyraźnie krótszy ogon. W przeciwieństwie do skowronka zwyczajnego, na jej skrzydłach nie znajdziemy charakterystycznych białych linii na tylnej krawędzi lotek. Cechami rozpoznawczymi natomiast są jasne brwi łączące się z tyłu głowy w kształt litery „V” oraz charakterystyczny jasny pasek na skrzydłach, szczególnie widoczny podczas lotu. Z kolei dzierlatka posiada najdłuższy, spiczasty czubek na głowie, który pozostaje widoczny nawet po złożeniu. W odróżnieniu od skowronka zwyczajnego, dzierlatka nie ma bieli na sterówkach ani na krawędziach skrzydeł, a jej sylwetka jest bardziej szara i nieco masywniejsza. Środowisko życia i biologia lęgowa W Polsce występują trzy gatunki skowronków: skowronek zwyczajny, lerka (Lullula arborea) inaczej nazywana skowronkiem borowym oraz dzierlatka (Galerida cristata), zwana dawniej pośmieciuszką. Najliczniejszym i najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem, choćby w naszym kraju jest skowronek zwyczajny, inaczej nazywany skowronkiem polnym, ze względu na otwarte siedliska – pola i łąki, które zasiedla. Siedlisko Badania sprzed trzech dekad nad biologią lęgową skowronka zwyczajnego w zachodniej Bułgarii wykazały, że ptaki te zakładają gniazda w niewielkich zagłębieniach terenu, na pastwiskach i polach pszenicy, często wśród niskiej roślinności lub w zagłębieniach utworzonych przez kopyta krów. Gniazdo i jaja Gniazdo buduje samica w 2–3 dni z suchych liści, źdźbeł traw i czasami mchu. Zniesienie liczy zazwyczaj 3–6 jaj, składanych w odstępach jednodniowych, a inkubacja trwa ok. 11 dni. Pisklęta pozostają w gnieździe 8–10 dni, otwierają oczy czwartego dnia życia i po tygodniu ukrywają się w trawie w pobliżu gniazda. Pierwsze próby lotu podejmują w wieku 15–17 dni. Zachowania lęgowe Podczas badań w pobliżu największego miasta i stolicy Bułgarii w Sofii zaobserwowano także zaskakujące zachowania skowronków zwyczajnych. Na widok zbliżającego się człowieka samica udawała rannego ptaka, lecąc powoli i spadając w trawę. Zachowanie to obserwowano zarówno podczas inkubacji, jak i w gnieździe z wyklutymi pisklętami. Co ciekawe, nie odnotowano karmienia samicy przez samca w pobliżu gniazda w okresie lęgowym. Zagrożenia i ochrona skowronków W południowej Europie do dziś poluje się na skowronki – we Francji i we Włoszech oficjalne roczne pozyskanie tych ptaków przekracza 1 mln osobników, a jeszcze na początku XX w. były odławiane i jadane również w Polsce. Szacuje się, że od 1980 r. liczebność skowronka w Europie zmniejszyła się o połowę. Główną przyczyną jest intensyfikacja rolnictwa: wzrost liczby zabiegów agrotechnicznych, spadek areału zbóż jarych oraz ekspansja upraw kukurydzy i rzepaku. Drapieżnictwo Skowronki mierzą się z presją wielu drapieżników. Polują na nie ptaki sokołowe (Falconiformes), sowy (Strigiformes) oraz dzierzby (Laniidae). Gniazda, pisklęta i jaja są także atakowane przez ssaki: łasicowate (Mustelinae), wiewiórkowate (Sciuridae), a także gatunki inwazyjne, jak szop pracz (Procyon lotor). Dużym zagrożeniem są także koty domowe (Felis domesticus). Lęgi mogą być niszczone również przez gryzonie, ryjówki oraz ptaki krukowate. W odpowiedzi na zagrożenie samice wypracowały skuteczne strategie. Cicho opuszczają gniazdo, gdy drapieżnik jest jeszcze daleko, a jeśli podejdzie blisko – udają rannego ptaka, by odciągnąć go od młodych. Ich upierzenie sprawia, że na ziemi stają się niemal niewidoczne. Rola w ekosystemie Skowronki pełnią ważną rolę w rolnictwie, będąc naturalnymi sprzymierzeńcami rolników. Jako ptaki owadożerne skutecznie ograniczają populacje szkodników, np. oprzędzika pręgowanego (Sitona lineatus) niszczącego m.in. uprawy grochu – w żołądku jednego ptaka znaleziono aż 48 tych chrząszczy. Z drugiej strony, w niektórych regionach (np. w USA) skowronki są uznawane za szkodniki – sporadycznie widywane w stadach mogą niszczyć uprawy warzyw (m.in. buraków, sałaty, pomidorów) oraz zbóż. Status ochronny W Polsce trzy główne gatunki lęgowe (skowronek zwyczajny, lerka i dzierlatka) podlegają ścisłej ochronie gatunkowej. Według „Czerwonej listy ptaków Polski” mają status LC (gatunki najmniejszej troski). W skali globalnej Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje niektóre gatunki skowronków jako skrajnie zagrożone. Przykładem jest skowronek wyspowy (Alauda razae) – status krytycznie zagrożony (CR) lub skowronek somalijski (Mirafra sharpii, obecnie Corypha sharpii) – zagrożony (EN). Działania ochronne Ochrona skowronków wymaga działań na dużą skalę: Dla skowronka zwyczajnego: utrzymanie różnorodności upraw, pozostawianie ściernisk na zimę oraz ograniczanie chemii rolnej. Skuteczną metodą są tzw. „okienka dla skowronków” (niesiane fragmenty pola o pow. ok. 20 m²). Dla lerki (skowronka borowego): niezbędne jest promowanie ekstensywnego wypasu zwierząt na otwartych przestrzeniach śródleśnych oraz zaniechanie ich zalesiania, aby zachować mozaikę siedlisk niezbędną do gniazdowania tego ptaka. Dla dzierlatki: ochrona śródpolnych piaszczystych łach, muraw napiaskowych lub ubogiej roślinności ruderalnej na terenach zabudowanych, gdzie ptaki te mogłyby uwić gniazdo, znaleźć schronienie i pożywienie. Źródła: www.sciencedirect.com, animaldiversity.org, www.researchgate.net Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Wszedłem do lasu po zmroku. Nie spodziewałem się, co tam usłyszę
Gdy zapada zmrok, las zaczyna żyć innym rytmem. W ciszy słychać skrzydła ptaków, szelest liści i pohukiwanie sów. Nocna kąpiel leśna pozwala doświadczyć tego świata wszystkimi zmysłami.
Spis treści: Kąpiele leśne w nocy na Mazurach Czym są kąpiele leśne? Ognisko, herbata i Noc Sów Na Wzgórza Dylewskie docieram o zmierzchu. Jest godzina siedemnasta. Stoję u podnóża wieży widokowej i słucham wprowadzenia przewodniczki. Niedużą grupą ruszamy w głąb lasu, by doświadczyć nocnej kąpieli leśnej. Poruszamy się w ciszy pod osłoną nocy. Jest zimno, a pod stopami wciąż chrupie śnieg. Oto las, który po zmroku opowiada swoje historie. Kąpiele leśne w nocy na Mazurach Tę noc zapamiętam na długo. Na Mazurach Zachodnich wszędzie leży śnieg i jest niemiłosiernie zimno, zwłaszcza nocą. W ostatni dzień zimy wspólnie z przewodnikiem ruszamy w głąb lasu. Dzień gaśnie, a pełnia księżyca rozświetla nam drogę. W pewnym momencie spotykamy stado saren. W tle rozbrzmiewa klangor żurawi i gęganie gęsi, a na pobliskim drzewie słyszę pulsujące gwizdy kowalika zwyczajnego (Sitta europaea). Las oddycha dźwiękiem. Wokół zapada cisza. Zamykam oczy i przytulam się do drzewa. Mam wyobrazić sobie, że drzewo jest jednym z członków mojej rodziny. Średnica pnia wzbudza podziw – nie jestem w stanie go objąć. Rozmawiam z nim. Czuję lekki dyskomfort, ale też spokój. Otwieram oczy i patrzę w stronę grubych korzeni rozchodzących się pod ziemią. Jedna z takich odnóg korzeniowych kieruje się w stronę innego drzewa. Wyobrażam sobie, że ich korzenie splatają się pod ziemią. Jakby były ze sobą spokrewnione albo zaprzyjaźnione. To tylko metafora, a jednak wydaje mi się prawdziwa. Siedzę na macie pod innym drzewem. Przykładam dłonie do uszu, układając je jak uszy słonia. W głębi lasu słyszę potężny szum wiatru. Narasta i raptownie cichnie, jakbym stał nad oceanem podczas wichury. Po chwili dociera do mnie szelest liści młodych buków (Fagus sylvatica), które utrzymały się na gałęziach przez zimę. Ich dźwięk przypomina mi wykres szybko bijącego serca na monitorze – paradoksalnie działa kojąco. Czuję się wspaniale. Bez poczucia czasu. Bez oczekiwań. W ciszy lasu i w świetle księżyca coś we mnie przestaje się spieszyć. Dopiero teraz rozumiem, jak bardzo potrzebowałem tej nocnej kąpieli leśnej. Czym jest kąpiel leśna? Kąpiel leśna to tłumaczenie japońskiego terminu shinrin-yoku, który upowszechnił się w Japonii w latach 90. XX wieku. W języku japońskim „shinrin” oznacza las, a „yoku” – kąpiel. Jej głównym założeniem jest doświadczenie lasu wszystkimi zmysłami. Koncepcja ta została stworzona jako odpowiedź na rosnący problem stresu zawodowego i wypalenia wśród japońskich pracowników korporacji. Jednym z powodów, dla których pobyt w lesie działa kojąco, są fitoncydy – naturalne substancje wydzielane przez rośliny, które mogą wspierać odporność i obniżać poziom stresu. Odkrył je w 1928 roku rosyjski biolog Borys Tokin. Kąpiel leśna, nazywana także lasoterapią, różni się od zwykłego spaceru tym, że w centrum uwagi znajduje się uważność. Uczestnicy starają się świadomie skupiać na naturze: na dźwiękach, zapachach i fakturach otaczającego ich lasu. Chodzi o to, by być tylko tu i teraz. W Polsce zajmuje się tym między innymi Monika Konarzewska, certyfikowana przewodniczka i członkini Polskiego Towarzystwa Kąpieli Leśnych. Od lat prowadzi warsztaty i szkolenia inspirowane naturą dla firm i osób indywidualnych pod szyldem „Zielona wśród ludzi” oraz „Zielono w głowie”. Ognisko, herbata i Noc Sów Nasza kąpiel leśna dobiegają końca. Razem z innymi uczestnikami dzielimy się doświadczeniami, które przed chwilą przeżyliśmy. Monika Konarzewska zaprasza nas do rozmów przy ognisku. Rozglądam się wokół. Wszędzie otacza mnie las. Po chwili degustujemy przygotowaną na miejscu leśną herbatę. Przewodniczka pyta nas, z jakich roślin może być przygotowana. Strzelam, że może z melisy. Okazuje się jednak, że napar powstał z jodły, świerka, lipy, a nawet młodych liści buka, które wiosną mają smak przypominający sałatę. Nagle jeden z uczestników słyszy w głębi lasu pojedyncze pohukiwanie. To najprawdopodobniej puszczyk zwyczajny (Strix aluco), jedna z najpospolitszych sów w Polsce. Gatunek ten dobrze przystosował się do życia blisko ludzi, a na Wzgórzach Dylewskich jest często spotykany. Pod koniec zimy puszczyki rozpoczynają okres godowy. Samce oznaczają wtedy swoje terytorium charakterystycznym, przeciągłym pohukiwaniem. Nocna kąpiel leśna połączona z Nocą Sów okazuje się jednym z najbardziej niezwykłych doświadczeń przyrodniczych, w jakich dotąd uczestniczyłem. Na zakończenie spotkania bierzemy jeszcze udział w krótkim quizie o sowach. Za poprawne odpowiedzi dostajemy cukierki. Jedno z pytań dotyczy części głowy sowy, która pomaga jej wychwytywać dźwięki. To tzw. szlara – pióra ułożone wokół oczu i dzioba, działające jak naturalna antena akustyczna. Źródła: zielonowglowie.edu.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Gdy inne śpią, on poluje – rzadki ptak w Polsce o niezwykłych czerwonych oczach
Ślepowron zwyczajny to niezwykły ptak z rodziny czaplowatych. Rzadki w Polsce, symbol Ziemi Oświęcimskiej, pełni dziś ważną rolę jako wskaźnik jakości środowiska. Gdy zapada zmrok, to w cieniu trzcin i nad wodą zaczyna się jego historia.
Spis treści: Nocny, ale nie ślepy. Etymologia nazwy Taksonomia i historia ewolucyjna ślepowronów Jak rozpoznać ślepowrona? Miejsca lęgowe ślepowrona zwyczajnego Od zalotów do wspólnego gniazda Opieka nad młodymi Co zjada ślepowron zwyczajny? Przyszłość i ochrona gatunku Ślepowron zwyczajny to ptak pełen sprzeczności – bliski krewny pelikanów, dawniej zaliczany do bocianowych. Ten nocny drapieżnik przywabia ryby wibrowaniem dzioba, a jego taniec godowy kończy się syczącym kłapnięciem. Dziś, jako gatunek chroniony i wrażliwy na zanieczyszczenia, jest cennym wskaźnikiem stanu środowiska. Dowiedz się, dlaczego nocą wyrusza do Afryki i jakie niebezpieczeństwa czyhają na niego w przyrodzie. Nocny, ale nie ślepy. Etymologia nazwy Ślepowron zwyczajny (Nycticorax nycticorax), dawniej nazywany gawronem nocnym lub czaplą nocną, jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych czapli na świecie. Gatunek ten gniazduje na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, a także Australii, gdzie jego miejsce zajmuje krewniak – ślepowron australijski (Nycticorax caledonicus). Nazwa naukowa Nycticorax pochodzi z języka greckiego i oznacza dosłownie „nocnego kruka” (nyktos – noc, korax – kruk). Odnosi się zarówno do nocnego trybu życia ptaka, jak i do jego charakterystycznego, ochrypłego głosu przypominającego krakanie wrony. Ślepowron nie jest jednak krukiem, lecz czaplą z rodziny czaplowatych (Ardeidae). Za dnia, stojąc w niemal posągowym bezruchu, sprawiał dawnym obserwatorom wrażenie ptaka pozbawionego wzroku. Aktywność rozpoczyna dopiero o zmierzchu, stąd jego ludowa nazwa „ślepy”. Ochrypły głos ślepowrona stał się onomatopeją (wyrazem dźwiękonaśladowczym) do jego nazw w różnych językach na całym świecie. Na przykład na Wyspach Falklandzkich nazywa się „quark”, w języku keczua to „waqwa”, „kvakoš noční” w języku czeskim, „kwak” w języku niderlandzkim oraz ukraińskim, „кваква” w języku rosyjskim, natomiast „vạc” w języku wietnamskim. Taksonomia i historia ewolucyjna ślepowronów Rodzina czaplowatych (Ardeidae) do której zaliczają się także ślepowrony obejmuje 72 gatunki ptaków w obrębie 18 rodzajów na całym świecie. To zróżnicowana grupa ptaków, w większości związana ze środowiskami wodnymi. Na początku XXI w. czaplowate należały do rzędu bocianowych (Ciconiiformes) ze względu na podobieństwa morfologiczne, takie jak długie nogi, szyje i dzioby. Dzięki badaniom genetycznym wiadomo dziś, że Ardeidae są bliżej spokrewnione z pelikanami (Pelecanidae) niż z bocianami (Ciconiidae). W ramach tak zróżnicowanej grupy ptaków ślepowrony, w przeciwieństwie do typowych gatunków czapli, przystosowały się do nocnego trybu życia. Na świecie wyróżnia się trzy rodzaje ślepowronów: Nycticorax – 2 współcześnie żyjące gatunki, Nyctanassa – 1 gatunek, Gorsachius – 2 gatunki. Są to ptaki średniej wielkości, o stosunkowo krótkiej szyi i nogach, krępej budowie ciała, osiągające nieco ponad pół metra długości. Zazwyczaj prowadzą nocny tryb życia i polują na wodne kręgowce oraz bezkręgowce. Do rodzaju Nycticorax należą ślepowron zwyczajny oraz ślepowron rdzawoszyi (Nycticorax caledonicus). Pierwszy z nich ma bardzo szeroki zasięg występowania, natomiast drugi zasiedla głównie krainę australijską, w tym Australię i Papuę-Nową Gwineę, docierając aż po Indonezję i Filipiny. Co ciekawe, jeszcze do końca XIX w. występował podgatunek ślepowrona rdzawoszyjego (N. c. crassirostris), endemiczny dla japońskich wysp Ogasawara (Bonin). Ostatnie doniesienia o tym ptaku pochodzą z 1889 r., a jego wyginięcie prawdopodobnie wiąże się z ograniczonym zasięgiem geograficznym i presją środowiskową. Do rodzaju Nyctanassa zalicza się jeden współczesny gatunek – ślepowrona żółtoczelnego (Nyctanassa violacea), spotykanego na obszarach obu Ameryk. W obrębie tego gatunku wyróżnia się sześć podgatunków, z których aż pięć to formy typowo tropikalne, zamieszkujące krainę neotropikalną (Amerykę Środkową i Południową). Na szczególną uwagę zasługują dwa endemity wyspowe – jednym z nich jest unikatowa populacja zasiedlająca archipelag Galapagos. Do rodzaju Gorsachius należą bąkowron orientalny (Gorsachius melanolophus), występujący w Azji oraz bąkowron japoński (Gorsachius goisagi) – gatunek narażony na wyginięcie, zasiedlający głównie Japonię. Jak rozpoznać ślepowrona zwyczajnego? Ślepowron zwyczajny wyróżnia się czarną głową i grzbietem, które kontrastują z jasnopopielatą szyją oraz spodem ciała. Jego skrzydła i ogon są szare. Charakterystyczną cechą są długie, białe pióra zwisające z tyłu głowy – tzw. „wąsy”, które mogą osiągać nawet ponad 20 cm długości. Tęczówka oka jest intensywnie czerwona, dziób czarny, a nogi płowożółte. Gatunek ten nie wykazuje dymorfizmu płciowego – samce i samice wyglądają tak samo. U młodocianych osobników występuje znaczna różnica w wyglądzie: mają wierzch ciała ciemnobrązowy z białymi plamkami oraz spód kremowożółty z ciemnym nakrapianiem. Dopiero po ok. dwóch latach młode ptaki przybierają typowe, kontrastowe ubarwienie dorosłych ślepowronów zwyczajnych. Miejsca lęgowe ślepowrona zwyczajnego Ślepowron zwyczajny gnieździ się w koloniach – jedno- lub wielogatunkowych. Na jednym drzewie może znajdować się ok. 20–30 par, choć niektóre kolonie mogą liczyć nawet kilka tysięcy par. Gatunek ten wybiera tereny z dostępem do wody i gęstej roślinności, w tym bambusów lub drzew (np. sosen, dębów czy namorzynów), które wykorzystuje do odpoczynku i budowy gniazda. W Polsce ślepowron jest nielicznym gatunkiem wędrownym (w 2025 r. liczebność krajowej populacji szacowano na 1276 par), przebywającym u nas od marca do października. Lęgi zakłada zaledwie w kilku miejscach, głównie w południowej części kraju. Według danych Monitoringu Ptaków Polski (MPP), większość stanowisk lęgowych zlokalizowana jest w Dolinie Górnej Wisły. Jest to regularny i wieloletni rejon gniazdowania tego gatunku, a sam ślepowron stał się tam nawet żywym symbolem Ziemi Oświęcimskiej. Gniazdo ma formę platformy zbudowanej z gałęzi i roślinności. Ptaki umieszczają je na wysokości od 2 do nawet 50 m – najczęściej na drzewach i krzewach, ale także w trzcinowiskach, na półkach skalnych lub bezpośrednio na ziemi w osłoniętych miejscach. Od zalotów do wspólnego gniazda Przyjmuje się, że ślepowron zwyczajny jest gatunkiem monogamicznym, choć pary tworzy zazwyczaj tylko na jeden sezon lęgowy. Wybór partnerki poprzedzają charakterystyczne zachowania godowe samców. Początkowo samiec zachowuje się agresywnie: pilnuje swojego terenu, chodzi przygarbiony z opuszczoną głową, kłapie dziobem lub chwyta w niego gałązki. Gdy jednak chce przyciągnąć samicę, zaczyna swój taniec godowy. Wyciąga wtedy wysoko szyję, a następnie rytmicznie pochyla się aż do samych stóp, wydając przy tym dźwięk – syczące kłapnięcie. Pomiędzy tymi „pokazami” może potrząsać gałązkami i czyścić pióra. Uważa się, że takie zachowania pobudzają także inne osobniki w kolonii do aktywności godowej, co u gatunków kolonijnych może mieć kluczowe znaczenie dla powodzenia lęgów. Samice zbliżające się do samca są początkowo odpędzane, lecz ostatecznie jedna z nich zostaje zaakceptowana. W tym krótkim okresie godów nogi obu płci przybierają intensywne, różowe zabarwienie, a do kopulacji dochodzi zazwyczaj na gnieździe lub w jego pobliżu, już w pierwszym lub drugim dniu po dobraniu się w parę. Zaraz po utworzeniu pary samiec zaczyna znosić patyki, które uroczyście przekazuje samicy, a ta wplata je w konstrukcję gniazda. Opieka nad młodymi Ślepowrony zwyczajne w sezonie lęgowym wyprowadzają zazwyczaj tylko jeden lęg. Para wspólnie buduje nowe gniazdo lub odnawia stare. Niekiedy zdarza się im zajmować także gniazda innych gatunków czapli. Samica składa od 3 do 5 jaj w odstępach dwudniowych. Tuż po złożeniu jaja mają intensywny, szmaragdowy kolor, który z czasem blednie. Wysiadywanie trwa ok. 24–26 dni i odbywa się naprzemiennie przez oboje rodziców. W upalne dni dorosłe ptaki potrafią moczyć pióra w wodzie, aby schłodzić jaja. Po wykluciu rodzice wspólnie opiekują się pisklętami i karmią je zwracanym pokarmem (tzw. regurgiracja). Już po dwóch tygodniach młode opuszczają gniazdo, wciąż przebywając w jego pobliżu. W trzecim tygodniu życia, w razie zagrożenia, potrafią samodzielnie wspinać się na wierzchołki drzew i tworzyć tam skupiska. W pełni lotne i samodzielne stają się jednak dopiero między 6. a 7. tygodniem życia. W sytuacji zagrożenia pisklęta bronią się w charakterystyczny sposób – zwracają treść pokarmową w kierunku intruza. Co ciekawe, dorosłe ślepowrony często nie rozpoznają własnego potomstwa, akceptując oraz ogrzewając także młode pochodzące z innych gniazd. Co zjada ślepowron zwyczajny? Ślepowron zwyczajny jest drapieżnikiem oportunistycznym, co oznacza, że zjada to, co jest w danym momencie dostępne. Choć jego dieta opiera się głównie na rybach oraz organizmach słodkowodnych i morskich, jest niezwykle urozmaicona. Obejmuje owady wodne, dżdżownice, raki, małże, a nawet kałamarnice. Ptak nie gardzi też płazami, gadami, jajami oraz pisklętami innych gatunków ptaków. Uzupełnieniem jadłospisu bywają małe ssaki, padlina i materiał roślinny, a blisko siedzib ludzkich – nawet odpady na wysypiskach śmieci. Ślepowron zwyczajny zwykle żeruje samotnie i aktywnie broni swojego terytorium żerowiskowego. Preferuje płytkie wody, w których chwyta zdobycz dziobem, zamiast ją przebijać. Stosuje także technikę zwaną „wibrowaniem dziobem” – polegającą na szybkim otwieraniu i zamykaniu dzioba w wodzie, co powoduje zaburzenie powierzchni i może zwabić ofiarę. Najczęściej żeruje od wieczora do wczesnego rana. Jednak w okresach zwiększonego zapotrzebowania na pokarm, np. podczas sezonu lęgowego, może żerować także w ciągu dnia. Przyszłość i ochrona gatunku Ślepowron zwyczajny jest często wykorzystywany jako bioindykator środowiska, ponieważ zajmuje wysokie poziomy troficzne (znajduje się na szczycie łańcucha pokarmowego). Ponadto jego rybożerność, elastyczność w wyborze miejsc lęgowych oraz zdolność do przyzwyczajania się do miejskich zakłóceń (np. ruchu drogowego) czynią go idealnym gatunkiem do monitorowania skażenia środowiska zurbanizowanego. W literaturze naukowej na całym świecie liczne są odniesienia do wykorzystania ślepowrona jako wskaźnika szerokiego spektrum zanieczyszczeń. Jeszcze w latach 60. XX w. ślepowron był szczególnie narażony na DDT i inne pestycydy, które powodowały niepowodzenia reprodukcyjne i mogły przyczynić się do lokalnych spadków liczebności. Odnotowano również przypadki uszkodzeń genetycznych u piskląt w wyniku skażenia ropą naftową. Ponadto gatunek ten wykazuje dużą podatność na ptasią grypę oraz chorobę Newcastle, co może stanowić poważne zagrożenie w przypadku przyszłych epidemii. Największym wyzwaniem pozostaje jednak melioracja i niszczenie terenów podmokłych oraz susze w rejonach zimowisk. Przykładowo, osobniki z Europy migrujące do Afryki Subsaharyjskiej mogą napotykać na swojej trasie zniszczone siedliska. Badania wykazały, że ptaki te lecą wyłącznie nocą, a za dnia odpoczywają. Oznacza to, że np. każde osuszone mokradło na ich trasie może zmniejszyć szanse na regenerację sił i bezpieczne dotarcie do celu. Choć w Polsce ślepowrony są pod ścisłą ochroną, w niektórych regionach świata (np. na Madagaskarze czy w Nigerii) nadal padają ofiarą polowań dla mięsa lub celów medycyny tradycyjnej. Źródła: datazone.birdlife.org, birdsoftheworld.org, animaldiversity.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ten brązowy ptak to najlepszy wokalista Polski. Kiedyś był cenionym przysmakiem
Dwanaście tysięcy lat temu drozd śpiewak był przysmakiem kulinarnym, później cenionym ptakiem klatkowym. Dziś, choć jest pod ochroną, wciąż mierzy się z zagrożeniami w środowisku. Oto historia jednego z najbardziej utalentowanych wokalistów świata ptaków.
Spis treści: Skąd się wziął drozd? Zasięg występowania drozda śpiewaka Wygląd i cechy rozpoznawcze W gnieździe śpiewaka Śpiewak pod ochroną Niekiedy woła „Zosia!”, innym razem „Filip!”, a jego turkusowe jaja wyglądają jak klejnoty ukryte w mchu. Drozd śpiewak to najbardziej utalentowany, a zarazem najbardziej doświadczony przez historię ptak. Gatunek ten wykazuje imponującą zdolność adaptacji, zakładając gniazda w lasach, parkach i ogrodach. Część jego populacji przemieszcza się na zimowiska w Europie Południowej i Afryce Północnej. Odkryj tajemnice życia wielkiego solisty. Skąd się wziął drozd? Drozd śpiewak, czyli łaciński Turdus philomelos, to przedstawiciel rodzaju Turdus z rodziny drozdowatych (Turdidae). Rodzina ta należy do rzędu wróblowych (Passeriformes), który jest najliczniejszą grupą ptaków na świecie, obejmującą ponad 6 tysięcy gatunków. Samo słowo drozd, jak zauważa prof. Jerzy Bralczyk w „Zwierzyńcu”, ma korzenie sięgające języka praindoeuropejskiego (rekonstruowana forma „trozdos”). Prawdopodobnie miało ono charakter dźwiękonaśladowczy, oddający specyficzne odgłosy tych ptaków. Drugi człon philomelos, określający już gatunek ptaka, wziął się prawdopodobnie z mitu o zmienionej w ptaka dziewczynie imieniem Filomela. Po grecku Philomela oznaczało „kochającą muzykę” – od słów philos (miłośnik) oraz melos (melodia, śpiew). W wolnym przekładzie nawiązuje to do wybitnych zdolności wokalnych, jakimi wyróżnia się dziś drozd śpiewak. Zasięg występowania drozda śpiewaka Na świecie występuje dziś ok. 194 gatunków drozdów i gatunków pokrewnych należących do 17 rodzajów. Gatunki te to prawdziwi obywatele świata o zasięgu kosmopolitycznym, co oznacza, że można je spotkać niemal na każdym kontynencie, z wyjątkiem Antarktydy i niektórych wysp oceanicznych. Zasięg występowania drozda śpiewaka rozciąga się od zachodu Palearktyki po jezioro Bajkał w Rosji. Jako gatunek introdukowany pod koniec XIX w. zadomowił się również w krainie australijskiej (Australia, Nowa Zelandia). Drozd śpiewak jest gatunkiem częściowo wędrownym – wiele osobników zimuje w Europie Południowej, Afryce Północnej oraz na Bliskim Wschodzie. Według BirdLife International nie jest gatunkiem globalnie zagrożonym i ma status LC (gatunek najmniejszej troski). W połowie lat 90. XX w. populację europejską tego ptaka szacowano na 14–16 mln par, a dziś 24–38 mln par, co stanowi ok. 65% światowego zasięgu tego gatunku. Globalna populacja drozda śpiewaka szacowana jest na ok. 75–118 mln osobników, choć oszacowanie to wymaga dalszej weryfikacji. W Polsce krajowa populacja wynosi 1,1–1,3 mln par. Pierwotnie śpiewak zasiedlał stare lasy, zarówno liściaste, jak i iglaste, co potwierdzają m.in. badania w krajobrazach rolniczych wschodniej Wielkiej Brytanii. W południowej Polsce w XIX w. śpiewak był gatunkiem powszechnym, szczególnie w lasach iglastych, i należał do liczniejszych przedstawicieli drozdów w byłym Królestwie Polskim. Proces synantropizacji w miastach Europy Środkowej rozpoczął się w drugiej połowie XIX w., a w Polsce pierwsze lęgowe populacje miejskie odnotowano w latach 30. i 40. XX w. Wygląd i cechy rozpoznawcze W Polsce gniazduje sześć gatunków drozdów z rodzaju Turdus: kos (Turdus merula), paszkot (Turdus viscivorus), kwiczoł (Turdus pilaris), droździk (Turdus iliacus), drozd obrożny (Turdus torquatus) oraz drozd śpiewak. Ten ostatni na tle kuzynów wyróżnia się brązowym upierzeniem na grzbiecie, żółto-płowym spodem ciała oraz gęsto usianymi czarnymi plamkami w kształcie grotów. Śpiewaka można pomylić z paszkotem, droździkiem, a nawet kwiczołem. Paszkot jest jednak większy i ma na policzku jasną plamę. Droździk posiada grubą białą brew nad okiem oraz rdzawoczerwone boki ciała, a kwiczoła najłatwiej rozpoznać po szarym kapturze na głowie i karku. U drozda śpiewaka obie płci wyglądają podobnie. Wiosną i latem ptaki te najczęściej można spotkać na ziemi, gdzie poszukują bezkręgowców – najchętniej dżdżownic. Jednak jednym z najlepszych dowodów jego obecności w parku czy ogrodzie są skupiska rozbitych skorup ślimaków. Takie miejsca nazywane są kuźniami – podobnie określa się stanowiska, w których dzięcioły rozbijają szyszki. Drozdy chwytają muszlę ślimaka w dziób i uderzają nią o kamień, zwany kowadłem, aby dostać się do środka. Jesienią natomiast śpiewaki spędzają większość czasu na drzewach, ponieważ odżywiają się wtedy głównie jagodami i owocami. Nieziemski wokalista Jak pisał w „Ptakach ziem polskich” Jan Sokołowski, ikona polskiej ornitologii XX w., niewiele jest ptaków, które mogłyby dorównać głosowi śpiewaka, a jego poszczególne fanfary można oddać słowami. Do najbardziej charakterystycznych należą frazy: „dawid filip trati kupi” czy „kita lis, kita lis, kurę zjadł, kurę zjadł, mam pieska burego, poszczuję go, huź go, huź go, huź go”. Śpiew drozda śpiewaka od wieków fascynuje ludzi, a jego kanonadę pełnych słodyczy pieśni słychać niekiedy już o czwartej nad ranem. Śpiew jest głośny, dźwięczny i zdecydowany. Składa się z wyraźnych, powtarzających się motywów – serii pogwizdywań, szczebiotów i kwileń, zwykle powtarzanych kilkukrotnie w tej samej sekwencji. Samce najczęściej zajmują eksponowane miejsca na wierzchołkach drzew (w Polsce głównie drzew iglastych: świerków, jodeł i sosen), skąd prezentują swój bogaty repertuar. Niekiedy ich śpiew może przypominać wyraźne nawoływanie: „Zosia, Zosia” lub „Filip, Filip, Filip”. W gnieździe śpiewaka Drozd śpiewak w żargonie naukowym określany jest jako synantrop fakultatywny. Oznacza to, że gatunek wykazuje tendencję do życia w pobliżu człowieka i korzystania z zasobów stworzonych przez ludzi, choć nie jest od nich całkowicie zależny. Dobrze przystosował się do krajobrazu rolniczego i miejskiego – lęgnie się w niewielkich gajach, parkach, sadach, żywopłotach, na porośniętych krzewami nasypach kolejowych, przydrożach, cmentarzach oraz w podmiejskich ogrodach z pojedynczymi wysokimi drzewami. Wielkość terytorium lęgowego zależy od typu siedliska. Przykładowo, w lasach Finlandii czy Francji wynosi ono ok. 1,5–6 ha, natomiast w dojrzałych ogrodach podmiejskich zwykle mieści się w granicach 0,4–0,6 ha. Sezon lęgowy w Europie rozpoczyna się w połowie marca i trwa do połowy sierpnia. W tym czasie pary zwykle wyprowadzają 2–3 lęgi. Samica buduje starannie uformowane gniazdo w kształcie czarki z traw, drobnych gałązek i mchów, którego wnętrze wyścieła i wygładza gliną. Gniazdo umieszczane jest w krzewach, zaroślach lub na drzewach, często przy pniu. W Szwajcarii na przykład typowe gniazdo znajdowało się na świerku pospolitym (Picea abies), przeciętnie na wysokości 2,9 m w drzewie mierzącym 7,4 m. W Polsce natomiast średnia wysokość 196 badanych gniazd wynosiła 2,5 m. Zniesienie liczy od 3 do 5 turkusowo nakrapianych jaj. Inkubacja trwa ok. dwóch tygodni, podobnie jak czas spędzany przez pisklęta w gnieździe (średnio 13 dni). Po wylocie z gniazda młode pozostają przy rodzicach jeszcze przez 1–3 tygodnie, w zależności od tego, czy para podejmuje kolejny lęg. Co ciekawe, w Nowej Zelandii, gdzie śpiewaków introdukowano przez anglosaskich pionierów, stwierdzono mniejszy rozmiar jaj i krótszy okres rozwoju piskląt, ale dłuższy czas inkubacji. Śpiewak pod ochroną Ptaki drozdowate były przysmakiem kulinarnym już dwanaście tysięcy lat temu. Do dziś w niektórych krajach, szczególnie w Hiszpanii, są łapane i jedzone. Ludzie często korzystają z lepów – gałązek pokrytych kleistą substancją, których używanie, choć zakazane przez Unię Europejską, jest jeszcze tolerowane w regionach Walencji. Choć metodę uzasadniano lokalną tradycją, została uznana za niezgodną z przepisami Dyrektywy Ptasiej. W 2004 r. Trybunał Sprawiedliwości UE stwierdził, że Hiszpania naruszyła prawo, dopuszczając tę praktykę wskazując, że tradycja nie może uzasadniać odstępstw od ochrony gatunków. Jednak mimo wyroku praktyka nie została całkowicie wstrzymana. Ze względu na piękny głos drozd śpiewak jeszcze do końca XIX w. był bardzo ceniony jako ptak klatkowy. Według dawnych opisów, choć na wolności bywał nieco płochliwy, w niewoli mógł stać się bardzo oswojony, szczególnie jeśli został zabrany z gniazda jako młody, co pokazuje, jak bardzo gatunek ten był eksploatowany. W krajach śródziemnomorskich presja łowiecka utrzymuje się od dziesięcioleci, a spadki liczebności drozdów wiążą się przede wszystkim ze zmianami w praktykach rolniczych. Usuwanie żywopłotów i zadrzewień śródpolnych, zanik trwałych użytków zielonych z wypasem oraz powszechne stosowanie systemów odwadniających, powodujących szybsze przesychanie gleby i spadek liczby dżdżownic uznawane są za główne czynniki wpływające na populacje śpiewaków. Do innych potencjalnych zagrożeń należą także pestycydy i presja drapieżników. W Polsce drozd śpiewak jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Choć w skali Europy chroni go Dyrektywa Ptasia, jego przyszłość zależy od ochrony lokalnych siedlisk. Aby cieszyć się jego obecnością, musimy chronić przede wszystkim gęste zadrzewienia, w których zakłada lęgi, oraz wilgotne tereny zielone, gdzie znajduje główny pokarm. Źródła: jestemnaptak.pl, birdsoftheworld.org, datazone.birdlife.org Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Czy trzmiele potrafią oddychać pod wodą? Entomolodzy przecierali oczy ze zdumienia
Gdy gniazdo trzmieli zostaje zalane, los zamkniętej w błotnistym tunelu królowej wydaje się być przesądzony. Jednak, wbrew wszelkim oczekiwaniom, po tygodniu woda opada… a z podmokłego tunelu powoli wyłania się żywy trzmiel. To nie bajka – tak wyglądały eksperymenty, które wstrząsnęły królestwem owadów.
Entomolodzy przypadkowo odkryli, że królowe trzmieli mogą przetrwać pod wodą nawet przez tydzień. Jak im się to udaje? Czy naprawdę oddychają? Owady mają przed nami jeszcze wiele, wiele tajemnic. Ile trzmieli przeżywa zanurzenie i jak to sprawdzić? To był przypadek. Kilka królowych trzmieli, przygotowanych do badań i zahibernowanych, przez pomyłkę trafiło do pojemników zalanych wodą. Naukowcy uważali, że wszystko stracone, że owady po prostu się utopiły. Jednak po kilku dniach – zamiast martwych owadów – naukowcy zobaczyli powoli budzące się do życia królowe. Gdy badacze powtórzyli eksperymenty w kontrolowanych warunkach, 81% hibernujących trzmieli przeżyło tydzień pod wodą. W grupie kontrolnej, która nie była zanurzona, przeżyło 88%. Dla nauki to prawdziwa rewolucja. – Nie mogłam w to uwierzyć – komentuje Sabrina Rondeau, ekolożka z Uniwersytetu w Guelph, która zauważyła żywe trzmiele w zalanych pojemnikach. Diapauza umożliwia przeżycie w najgorszych warunkach Sercem tej historii jest diapauza – trzmiele bowiem zimują, „zamrażając” swoje potrzeby. W tym stanie letargu ich metabolizm zwalnia, a zapotrzebowanie na tlen spada. Organizm staje się oszczędny, gotowy na przetrwanie miesięcy w bezruchu i chłodzie. Kiedy gniazdo zostaje zalane, królowa po prostu jeszcze bardziej „przycina” swój organizm do trybu „ultraoszczędnego” – i to ratuje jej życie. W porównaniu z trzmielami w diapauzie, ale hibernującymi poza wodą, te zanurzone w wodzie wydychały pierwszego dnia o 75% mniej CO2, co wskazuje na zmniejszenie tempa ich metabolizmu jeszcze o ponad połowę. – To naprawdę ogromny spadek – podkreśla Kendra Greenlee, fizjolożka z North Dakota State University. Jakie mechanizmy chronią trzmiele przed utonięciem? Jak można było się spodziewać, nie chodzi o to, że owady nagle zaczynają oddychać pod wodą. Naukowcy sądzą, że podczas podtopienia trzmiele zamykają swoje przetchlinki – otwory oddechowe – nie dopuszczając wilgoci do wnętrza organizmu. Pomaga im też hydrofobowa (czyli odpychająca wodę) warstwa na powierzchni ciała oraz gęste włoski. Dodatkowo ich ciała pokrywają się cienką warstwą powietrza, działającą niczym miniaturowe „skafandry”. To dzięki niej mogą wymieniać gazy z otaczającą je cieczą – nazywa się to „skrzelami fizycznymi”. Ta adaptacja nie jest powszechna u owadów, a u trzmieli musi być doskonalona przez miliony lat ewolucji. Dodatkowo trzmiel wchodzi w tryb oddychania beztlenowego, zupełnie jak człowiek podczas krótkiego sprintu – wytrzymuje dłużej bez tlenu, choć w organizmie gromadzi się wtedy nieco szkodliwych produktów ubocznych. Wszystko to jest jednak lepsze niż śmierć w wyniku utopienia. Zmieniający się klimat odbiera trzmielom „supermoce” Trzmiele są kluczowymi zapylaczami, a ich odporność na podtopienia ma kluczowe znaczenie dla przetrwania gatunku. Zmiany klimatu przynoszą coraz więcej powodzi, więc dzięki tej niezwykłej zdolności trzmiele mają większe szanse na przetrwanie i utrzymanie populacji tam, gdzie inne owady giną. Niestety, rosnące temperatury spowodowane tymi samymi zmianami klimatu mogą przyspieszyć metabolizm owadów w okresie diapauzy, co osłabia ich wyjątkowe mechanizmy i dodatkowo zmniejsza płodność. Naukowcy będą teraz szukać genów i procesów, które pozwalają trzmielom przetrwać to, co dla innych byłoby wyrokiem śmierci. Ta wiedza może pomóc uratować nie tylko trzmiele, ale i nasze ekosystemy, dla których są one niezbędne. Źródło: Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To najwięksi giganci wód świata. Odkryj tajemnice pelikanów
Pelikany są jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków wodnych świata. Kryją w sobie tajemnice dawnych wierzeń, zagrożeń i niezwykłej roli w ekosystemach, które zamieszkują. Oto opowieść o największych gigantach wód – majestatycznych pelikanach.
Spis treści: Ewolucja wyobrażeń o pelikanie Pelikany i ich pokrewne gatunki Przegląd gatunków pelikanów świata O zagrożeniach i ochronie pelikanów Rola pelikanów w ekosystemie Przez wieki ludzie patrzyli na pelikany z podziwem, strachem i ciekawością. Były przedmiotem polowań, źródłem piór, mięsa, a nawet dawnych wierzeń leczniczych. Współczesna nauka pokazuje jednak, że ich prawdziwa wartość kryje się w roli, jaką odgrywają w ekosystemach. Obecność tych ptaków wpływa nie tylko na populacje ryb i rozprzestrzenianie roślinności wodnej, ale także na funkcjonowanie terenów podmokłych, czyniąc pelikany ważnymi wskaźnikami stanu środowiska wodnego. Oto opowieść o jednych z największych ptaków wodnych świata. Ewolucja wyobrażeń o pelikanie Jedne z najwcześniejszych wzmianek o pelikanach pojawiają się u jednego z najważniejszych antycznych zoologów – Pliniusza Starszego z I wieku naszej ery. W „Historii naturalnej” opisuje on pelikana różowego (Pelecanus onocrotalus), którego dziób określa jako „rodzaj drugiego brzucha”. Zwierzę to cechuje się niezwykłą żarłocznością: gromadzi pokarm w dziobie, a następnie przenosi go do właściwego żołądka, podobnie jak zwierzęta przeżuwające. We wczesnochrześcijańskim dziele „Fizjolog” (Physiologus), powstałym między II a IV w. i stanowiącym podstawę średniowiecznych bestiariuszy, obraz pelikana ulega zasadniczej przemianie. Nie jest on już łakomym ptakiem, lecz wzorcem miłości rodzicielskiej. Po śmierci piskląt pelikan opłakuje je przez trzy dni, po czym matka rani swój bok, a jej krew przywraca młode do życia. W jednej z wersji legendy ptak wznosi się wysoko i skrapia pisklęta krwią z obłoków. Przez stulecia legenda o pelikanie w zasadzie nikomu nie przeszkadzała, a wizerunek rozdzierającego własną pierś był powszechnie znany. Dopiero w epoce renesansu (XIV–XVI w.) przyrodnicy zaczęli dostrzegać różnicę między symbolicznym obrazem a rzeczywistym zachowaniem zwierząt. W rzeczywistości pelikany nie wskrzeszają młodych krwią, lecz zachowują się raczej zgodnie z opisem Pliniusza, niczym ptasie łakomczuchy. Jednym z badaczy, których raził symboliczny obraz ptaka, był Pierre Belon, francuski przyrodnik i lekarz. W dziele o ptakach z 1555 roku przedstawił on nie tylko opis pelikana, lecz także wiarygodną rycinę oraz rozważania nad jego nazwą (onocrotalus), która z greki oznacza „ptaka ryczącego jak osioł”. Historia pelikana pokazuje, jak późnoantyczne alegorie zwierzęce funkcjonowały w średniowieczu. Jeszcze w XVIII w. badacze poważnie zastanawiali się, czy takie ptaki naprawdę istnieją, co pokazuje, jak trudno było oddzielić obserwację przyrody od symbolicznych wyobrażeń. Pelikany i ich pokrewne gatunki Współczesna klasyfikacja rzędu pelikanowych (Pelecaniformes) obejmuje m.in. trzy blisko spokrewnione rodziny o charakterystycznej budowie: pelikany (Pelecanidae), trzewikodzioby (Balaenicipitidae) oraz warugi (Scopidae). Ptaki te wyróżniają się długimi szyjami (z wyjątkiem trzewikodzioba i warugi), wydatnymi dziobami oraz masywną budową ciała. Rodzina Pelecanidae obejmuje osiem gatunków pelikanów, natomiast rodziny trzewikodziobów i warug reprezentowane są przez tylko jeden gatunek każda. Pelikany są grupą o zasięgu niemal ogólnoświatowym – można je spotkać w krainie nearktycznej, neotropikalnej, etiopskiej, palearktycznej, orientalnej oraz australijskiej. Na ich tle trzewikodzioby i warugi są endemitami, gdyż występują wyłącznie w krainie etiopskiej, czyli w Afryce Subsaharyjskiej. Pelikany to ptaki wiosłonogie, doskonale przystosowane do środowiska wodnego. Dzięki budowie stóp, w których wszystkie cztery palce spaja błona pławna, swobodnie poruszają się na tafli wody. Choć większość z nich żeruje na powierzchni, niektóre gatunki jak np. pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), wykształciły umiejętność nurkowania dynamicznego, czyli atakowania zdobyczy skokiem do wody z wysokości. Ich afrykańscy krewni prezentują odmienne strategie: trzewikodzioby to potężne ptaki bagienne o masywnym dziobie i długich, niepołączonych błoną palcach, co ułatwia im stąpanie po roślinności wodnej. Warugi są o połowę mniejsze, mają charakterystyczną „młotkowatą” głowę i częściowo błoniaste stopy. Systematyka tych grup przez lata budziła kontrowersje. Dawniej trzewikodzioby i warugi zaliczano do rzędu bocianowych (Ciconiiformes), oddzielając je od pelikanów. Przełom nastąpił dzięki badaniom DNA (m.in. z 2008 roku), które wykazały, że są one znacznie bliżej spokrewnione z pelikanami niż z bocianami. W świetle nowoczesnej taksonomii, rodziny te stanowią grupy siostrzane wobec pelikanów, wspólnie tworząc monofiletyczny rząd Pelecaniformes. Oznacza to, że wszystkie należące do niej ptaki pochodzą od jednego, wspólnego przodka. Przegląd gatunków pelikanów świata Do ośmiu współcześnie żyjących gatunków pelikanów należą: pelikan dzioborogi (Pelecanus erythrorhynchos), pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), pelikan chilijski (Pelecanus thagus), pelikan różowy (Pelecanus onocrotalus), pelikan mały (Pelecanus rufescens), pelikan kędzierzawy (Pelecanus crispus), pelikan indyjski (Pelecanus philippensis), pelikan australijski (Pelecanus conspicillatus). Pelikany Ameryki Pelikan dzioborogi zasiedla głównie zachodnią, środkową i południową część Ameryki Północnej. Gniazduje w głębi lądu, tworząc kolonie na odległych wyspach. Ptak wyróżnia się śnieżnobiałym upierzeniem, pod którym skrywa czarne lotki widoczne dopiero przy rozłożonych skrzydłach. Jego charakterystyczną cechą jest rogowa narośl na dziobie, pojawiająca się w okresie godowym. Pelikan brunatny jest stałym mieszkańcem przybrzeżnych środowisk morskich, występując od środkowej Ameryki Północnej na południe po północną część Ameryki Południowej oraz Karaiby. Pelikan chilijski, zwany też peruwiańskim, zamieszkuje pacyficzne wybrzeża Ameryki Południowej – od południowego Ekwadoru po wyspę Chiloé w Chile. Podobnie jak jego północny krewniak, ma ciemne ubarwienie, jednak jest niemal dwukrotnie cięższy od pelikana brunatnego. Wyróżnia się niebieskim workiem gardłowym, jaskrawoczerwoną nasadą dziobu w okresie lęgowym oraz jasnymi krawędziami piór na skrzydłach. Pelikan brunatny i chilijski to jedyne gatunki z tej rodziny, które wykształciły zdolność dynamicznego nurkowania z powietrza. Natomiast pelikan dzioborogi łowi ryby, pływając na powierzchni wody. Pelikany Eurazji i Afryki Pelikan różowy występuje od południowo-wschodniej Europy po Azję i Afrykę Subsaharyjską. Podczas gdy populacje północne są wędrowne, te z Afryki prowadzą osiadły tryb życia. Ptak ten osiąga do 180 cm długości ciała i 360 cm rozpiętości skrzydeł. Jego znakiem rozpoznawczym jest potężny, różowo-żółty dziób (do 47 cm) z jasnym workiem gardłowym. Białe upierzenie w okresie godowym nabiera różowego blasku, który podczas lotu kontrastuje z czarnymi lotkami. Pelikan kędzierzawy gniazduje od Półwyspu Bałkańskiego po Azję Środkową. Jest największym przedstawicielem swojej rodziny i jednym z najcięższych ptaków wodnych świata. W przeciwieństwie do pelikana różowego, jego upierzenie jest srebrzystobiałe, a najbardziej charakterystyczną cechą jest „grzywa” z kędzierzawych piór na głowie oraz intensywnie pomarańczowy worek gardłowy w sezonie lęgowym. Pelikan mały zasiedla Afrykę Subsaharyjską i Półwysep Arabski. Choć dawniej występował na Madagaskarze, obecnie uznaje się go tam za gatunek wytępiony. Ptaki te wyróżniają się szaro-białym upierzeniem z różowym odcieniem na grzbiecie, żółtym workiem gardłowym i szarawym dziobem. Charakterystyczna jest także naga, żółtawa skóra wokół oczu, która w okresie lęgowym staje się intensywnie pomarańczowa. Pelikany Azji Południowej i Australii Pelikan indyjski, znany również jako pelikan plamodzioby, występuje wyłącznie w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Największe populacje znajdują się w Indiach, na Sri Lance, w południowej Kambodży oraz na Sumatrze wzdłuż obszarów przybrzeżnych. Z kolei pelikan australijski, jak sama nazwa wskazuje, jest szeroko rozpowszechniony w Australii oraz na Nowej Gwinei. Spotyka się go również na wyspach Fidżi i w części Indonezji, a sporadycznie pojawia się jako gatunek zalatujący w Nowej Zelandii. Cechy rozpoznawcze pelikana indyjskiego to przede wszystkim ciemne plamki na górnej części dziobu oraz stonowane, szare upierzenie. To właśnie brak jaskrawych barw pozwala najłatwiej odróżnić go od innych gatunków. U pelikana australijskiego sytuacja wygląda odwrotnie: naga skóra wokół oczu oraz rekordowo długi dziób przybierają w okresie godowym jaskrawe odcienie pomarańczu, ciemnego błękitu i szkarłatu. Co ciekawe, pelikan indyjski poluje zwykle samotnie lub w małych grupach i potrafi żerować także w nocy, chwytając ryby do torby gardłowej. Pelikan australijski natomiast jest znany ze strategii zespołowego polowania – ptaki wspólnie zaganiają ławice ryb na płytkie wody. Jest on również oportunistą pokarmowym, spożywającym różnorodną zdobycz – od ryb i skorupiaków po inne ptaki. O zagrożeniach i ochronie pelikanów Historycznie pelikany były obiektem polowań nie tylko dla sportu czy mięsa, ale również ze względu na rzekome właściwości lecznicze. XVI-wieczne kompendium Materia Medica (Bencao Gangmu) z czasów dynastii Ming przypisywało tłuszczowi pelikana różowego działanie lecznicze na głuchotę i stany zapalne, a jego dziobowi – właściwości przeciwbiegunkowe. Współczesna nauka obaliła te tezy, jednak przez wieki wierzenia wpływały na losy ptaków. Jakie niebezpieczeństwa grożą amerykańskim pelikanom? Amerykańskie gatunki pelikanów mierzą się z różnorodnymi zagrożeniami, od naturalnych drapieżników po działalność człowieka. Na przykład pelikan brunatny ma wielu wrogów na każdym etapie życia. W wodzie musi uważać na rekiny i lwy morskie, a na lądzie na aligatory. Bardzo groźne są też mrówki ogniste (Solenopsis invicta), które atakują gniazda i pisklęta. Pelikany brunatne, zwłaszcza ich młode, padają także ofiarą rysi, szopów praczy oraz zdziczałych psów i kotów. Nawet jaja nie są bezpieczne, gdyż bywają niszczone przez ptaki drapieżne, takie jak wrona rybożerna (Corvus ossifragus). Dodatkowym wyzwaniem dla tych zwierząt, zarówno dawniej, jak i obecnie, jest działalność człowieka. Historycznie ptaki te były intensywnie zabijane dla mięsa, piór i jaj. Dziś polowania mają mniejsze znaczenie, jednak ludzie nadal wpływają na ich liczebność poprzez degradację siedlisk, płoszenie w miejscach lęgowych oraz zanieczyszczanie środowiska. Problemem pozostaje także konkurencja o pożywienie z przemysłowym rybołówstwem – przykładem jest pelikan chilijski, którego populacja wyraźnie zmalała wskutek nadmiernych połowów sardeli. Liczebność pelikanów dzioborogich w przeszłości spadała głównie na skutek utraty terenów lęgowych i żerowisk. Obecnie dalsze zanikanie obszarów podmokłych pozostaje jednym z kluczowych czynników ograniczających funkcjonowanie ich populacji. Gatunek ten jest szczególnie wrażliwy na obecność człowieka w koloniach lęgowych, co może prowadzić do czasowego lub trwałego porzucenia gniazd. Do najczęstszych źródeł zakłóceń należą nisko latające samoloty oraz motorówki. Działania ochronne pelikana kędzierzawego i małego W odpowiedzi na liczne zagrożenia, zarówno naturalne, jak i antropogeniczne, w wielu regionach świata podjęto działania mające na celu ochronę najbardziej narażonych gatunków pelikanów. W Europie ochrona pelikanów opiera się na międzynarodowych regulacjach prawnych. Dzięki tym staraniom udało się ograniczyć główne zagrożenia dla pelikana kędzierzawego, m.in. poprzez poprawę sukcesu lęgowego dzięki montażowi platform lęgowych i tratw oraz znakowanie lub demontaż linii energetycznych. Pomimo tych działań inne gatunki, takie jak pelikan mały, wciąż mierzą się z poważnymi zagrożeniami, szczególnie w Afryce Południowej, gdzie występują degradacja siedlisk, presja antropogeniczna, zanieczyszczenia oraz handel i kłusownictwo. Rola pelikanów w ekosystemie Pelikany indyjskie odgrywają istotną rolę w lokalnych ekosystemach oraz w relacjach z człowiekiem, m.in. jako pomocnicy rybaków, wskazując miejsca obfitujące w ryby. Ptaki te rzadko konkurują z rybołówstwem komercyjnym, ponieważ żywią się głównie gatunkami o niewielkiej wartości rynkowej, takimi jak np. karpie. Jako gatunek narażony na wyginięcie, którego populację szacuje się na 7,5–10 tys. osobników, pelikan indyjski sprzyja również rozwojowi ekoturystyki w Azji Południowo-Wschodniej. Pelikany australijskie pełnią natomiast ważną funkcję w rozprzestrzenianiu roślinności wodnej. Przenoszą nasiona wraz z odchodami, umożliwiając kolonizację nowych obszarów podmokłych, choć proces ten może sprzyjać także rozprzestrzenianiu gatunków inwazyjnych. Dla gospodarki lokalnej ptaki te mają znaczenie jako źródło guana, wykorzystywanego jako naturalny nawóz. Mimo że zazwyczaj nie wykazują agresji wobec ludzi, łatwo przyzwyczajają się do ich obecności, co bywa dla nich niebezpieczne. Jako oportuniści często podkradają ryby z sieci, narażając się na zaplątanie w żyłki i haki. Pelikany jako barometr stanu środowiska Historia pelikanów pokazuje, jak ewoluowała nasza relacja z naturą – od traktowania tych ptaków jako konkurentów lub źródła prymitywnych leków, po dostrzeżenie ich niezastąpionej roli w przyrodzie i gospodarce. Pelikany pozostają jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków wodnych świata, a ich obecność stanowi wskaźnik czystości i bogactwa biologicznego wód, które zamieszkują. Niezależnie od gatunku, przetrwanie pelikanów zależy dziś przede wszystkim od zachowania ich naturalnych siedlisk – terenów podmokłych, kluczowych dla równowagi całych ekosystemów wodnych. Źródła: animaldiversity.org, birda.org, datazone.birdlife.org Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ptaki są jeszcze bardziej niezwykłe, niż myślisz. Te ciekawostki zaskoczą nawet naukowców
„Biologia ptaków” to obszerne i przystępne kompendium dla naukowców i miłośników ptaków. Łączy wiedzę przyrodniczą z historią odkryć, ochrony gatunków i fascynujących zachowań. Książka pokazuje, jak badania naukowe i działania ochronne kształtowały nasze rozumienie życia ptaków.
Spis treści: Pochodzenie ptaków Nazewnictwo i systematyka Oologia i jej nieoczywiste znaczenie Biologia rozrodu ptaków Fizjologia i długowieczność ptaków Historia ochrony ptaków Autorzy „Biologii ptaków” prowadzą czytelnika od pochodzenia ptaków, przez systematykę i nazewnictwo, aż po strategie lęgowe, fizjologię i długowieczność. Przykłady z życia codziennego, takie jak skomplikowane konstrukcje gniazd, zdolności pamięciowe niektórych gatunków czy rekordy długości życia sprawiają, że książka jest atrakcyjna zarówno dla naukowców, jak i miłośników ptaków. Dodatkowo ukazanie historii ochrony ptaków i wpływu człowieka na populacje gatunków podkreśla, jak współczesna ekologia i prawo ochronne opierają się na dekadach badań i doświadczeń. Pochodzenie i szacowanie populacji ptaków W rozdziale poświęconym pochodzeniu ptaków autorzy podejmują jeden z najważniejszych i najbardziej dyskutowanych tematów w ornitologii – ich ewolucję. Przedstawia współczesny konsensus naukowy, zgodnie z którym ptaki są potomkami dinozaurów, grupy gadów dominujących na Ziemi aż do masowego wymarcia pod koniec epoki kredowej. Przywołane zostaje historyczne znaczenie odkrycia skamieniałości Archaeopteryx, którego ewolucyjny charakter podkreślał już w XIX wieku Thomas Huxley. Autor pokazuje, jak współczesne badania kopalne i analizy DNA pozwoliły lepiej zrozumieć moment powstania oraz różnicowania się ptaków. Po omówieniu ewolucyjnych korzeni ptaków autor zwraca uwagę na skalę ich współczesnej różnorodności oraz problemy związane z jej badaniem. Zgodnie z najpowszechniej akceptowanymi klasyfikacjami obecnie wyróżnia się nieco ponad 10 tys. gatunków ptaków, które wywodzą się od wspólnego przodka żyjącego ok. 130 milionów lat temu. Jednak sama liczba gatunków to tylko część obrazu – znacznie trudniejsze okazuje się określenie, ile osobników żyje obecnie na Ziemi oraz w jakiej kondycji znajdują się ich populacje. Autorzy stawiają pytanie, w jaki sposób naukowcy są w stanie ocenić liczebność ptaków w poszczególnych regionach świata. Choć istnieją pasjonaci, tacy jak Peter Kaestner, którzy zaobserwowali w naturze 10 tys. gatunków, nikt nie jest w stanie policzyć wszystkich osobników – a ich globalną liczbę szacuje się na ok. 100 miliardów. W odpowiedzi na te trudności rozwinięto znormalizowane metody monitoringu. W wielu odległych obszarach konieczne są szczegółowe inwentaryzacje terenowe, pozwalające ustalić, jakie gatunki tam występują i jaka jest ich liczebność. Jedną z najczęściej stosowanych technik jest metoda punktowa, polegająca na rejestrowaniu wszystkich osobników widzianych lub słyszanych z określonego miejsca obserwacji. Dzięki takim procedurom możliwe jest śledzenie zmian w populacjach i ocena, które gatunki wymagają szczególnej ochrony, a w słabiej zbadanych regionach – również identyfikowanie gatunków dotąd nieopisanych. Nazewnictwo i systematyka Po zrozumieniu, skąd wywodzą się ptaki i jakie mają wspólne korzenie, autorzy zwracają uwagę na to, jak naukowcy klasyfikują i monitorują współczesne gatunki. Systematyka ptaków od XVIII w. opiera się na zasadzie binominalnej (podwójne nazewnictwo gatunków), wprowadzonej przez Karola Linneusza. Każdy gatunek otrzymuje nazwę składającą się z dwóch części: pierwszy człon wskazuje rodzaj, drugi – gatunek. Pozwala to naukowcom na jednoznaczną identyfikację ptaków na całym świecie. Przykładem jest wróbel domowy (Passer domesticus), który należy do rodzaju Passer, obejmującego ponad 20 gatunków wróbli Starego Świata. System ten działa także w XXI wieku. Krawczyk jasnolicy (Orthotomus chaktomuk) – gatunek ptaka o rudocynamonowej czapeczce – został odkryty przypadkowo w 2009 roku podczas badań nad ptasią grypą na równinie zalewowej rzeki Mekong w Azji. Nazwa naukowa powiązana jest z lokalnym językiem i regionem, a sam proces opisania gatunku trwał kilka lat, zanim ukazał się w literaturze naukowej. Takie przypadki pokazują, że nadawanie nazw nie jest jedynie formalnością, lecz procesem wymagającym badań terenowych, staranności i uwzględnienia aspektów kulturowych. Choć dawniej nowe gatunki nazywano często na cześć odkrywcy lub sponsora wyprawy, współcześnie naukowcy stosują inne kryteria. Najczęściej uwzględnia się: region występowania i lokalny język – np. nazwa gatunkowa krawczyka jasnolicego (chaktomuk) pochodzi od terminu z języka khmerskiego, oznaczającego region w pobliżu miasta Phnom Penh w Kambodży, gdzie ptak został odkryty; charakterystyczne cechy gatunku – kolor piór, sylwetka, zachowanie; nazwiska naukowców – niektóre gatunki otrzymują czasami nazwy honorujące naukowców za ich wkład w badania. Nowe gatunki nie mogą być opisane dowolnie – cały proces reguluje Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej (ICZN), która zapewnia spójność, stabilność i jednoznaczność nazw na całym świecie. Dzięki temu każdy ptak, nawet odkryty niedawno, ma nazwę rozpoznawalną globalnie i akceptowaną przez społeczność naukową. Autorzy książki w przystępny sposób pokazują również, że nazewnictwo ptaków łączy wiedzę naukową z lokalnymi tradycjami i kontekstem kulturowym, co sprawia, że rozdział jest interesujący także dla czytelników niebędących specjalistami. Oologia i jej nieoczywiste znaczenie Jednym z ciekawszych wątków poruszonych w książce „Biologia ptaków” jest oologia – nauka o jajach ptaków. Autorzy podkreślają, że w XIX i na początku XX wieku zbieranie jaj było niezwykle popularnym hobby. Tysiące prywatnych kolekcji powstawało w Europie i Ameryce, a kompletowanie zniesień jaj traktowano jako formę naukowej pasji. Dziś takie praktyki są w większości krajów nielegalne. Zmiana podejścia do ochrony przyrody sprawiła, że zbieranie jaj zostało zastąpione obserwacją i fotografią ptaków. Autorzy trafnie pokazują, jak bardzo ewoluowało nasze myślenie o relacji człowieka z naturą – od eksploatacji do ochrony. Szczególnie interesujący jest fragment dotyczący muzealnych kolekcji jaj. Choć współcześnie uznalibyśmy ich pozyskiwanie za szkodliwe, zgromadzone zbiory okazały się bezcenne dla nauki. To właśnie dzięki nim po raz pierwszy udokumentowano zmniejszenie grubości skorup jaj u sokoła wędrownego (Falco peregrinus) w Wielkiej Brytanii, co powiązano z działaniem pestycydu DDT. Badania te stały się jednym z kluczowych momentów w historii nowoczesnej ochrony przyrody i przyczyniły się do ograniczenia stosowania tego środka na całym globie. Rozdział o oologii ukazuje paradoks historii nauki: praktyki, które dziś uznalibyśmy za szkodliwe, dostarczyły materiału badawczego kluczowego dla wykazania globalnego wpływu pestycydów na ptaki drapieżne. Autorzy wykorzystują ten przykład, by podkreślić znaczenie długoterminowych zbiorów i badań w rozumieniu procesów zachodzących w przyrodzie. Biologia rozrodu ptaków Rozdział poświęcony biologii rozrodu pokazuje, jak silnie strategie lęgowe ptaków są uzależnione od warunków środowiskowych. Autorzy książki wyjaśniają, że większość gatunków rozmnaża się w określonym sezonie, dostosowanym do dostępności pokarmu i sprzyjających warunków klimatycznych. W regionach umiarkowanych oznacza to wiosnę – okres obfitości owadów, rozwijającej się roślinności i rosnących temperatur. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/globalne-ocieplenie-a-pingwiny-czy-pingwiny-cesarskie-moga-wyginac-photograph-by-stefan-christmann-660994c.jpeg" width="1252" height="704" alt="Globalne ocieplenie a pingwiny: czy pingwiny cesarskie mogą wyginąć? (Photograph by Stefan Christmann)" title="Globalne ocieplenie a pingwiny: czy pingwiny cesarskie mogą wyginąć? (Photograph by Stefan Christmann)" /> Szczególnie sugestywnym przykładem tej zależności jest strategia lęgowa pingwina cesarskiego (Aptenodytes forsteri). Samce tego gatunku, pozostające zimą na Antarktydzie, przez ponad sto dni wysiadują pojedyncze jajo, chroniąc je na stopach pod fałdem skóry i piór. W ekstremalnych warunkach mrozu i silnych wiatrów ich wytrwałość staje się warunkiem przetrwania potomstwa, które wykluwa się wraz z nadejściem wiosennego światła. Równie interesująco przedstawiona została kwestia budowy gniazd. Choć podstawową funkcją jest ochrona jaj oraz utrzymanie odpowiedniej temperatury podczas wysiadywania, autorzy zwracają uwagę, że mogą one pełnić także inne role – od miejsca noclegu, po sygnał atrakcyjności w okresie godowym. Różnorodność form, od prostych zagłębień w ziemi po bardziej złożone konstrukcje, dobrze ukazuje, jak wielofunkcyjne i zróżnicowane są strategie lęgowe ptaków. Fizjologia i długowieczność ptaków Rozdział poświęcony fizjologii ptaków w przystępny sposób pokazuje, jak złożone mechanizmy organizmu pozwalają ptakom przetrwać w różnych warunkach środowiskowych. Autorzy wyjaśniają funkcjonowanie układów sercowo-naczyniowego, nerwowego i rozrodczego oraz podkreślają rolę wody i odpowiedniego odżywienia w utrzymaniu homeostazy (stałych warunków wewnętrznych organizmu). Dzięki takiemu podejściu czytelnik zyskuje jasny obraz biologicznych podstaw życia ptaków. Szczególnie interesujący jest fragment dotyczący mózgu ptaków. Autorzy obalają stereotyp „ptasiego móżdżku”, przywołując badania nad gatunkami takimi jak sikora jasnoskrzydła (Poecile atricapillus) czy orzechówka popielata (Nucifraga columbiana). Ich rozwinięty hipokamp umożliwia zapamiętywanie miejsc ukrycia zapasów nawet przez wiele miesięcy. Mechanizmy fizjologiczne, które umożliwiają ptakom sprawne funkcjonowanie w codziennym życiu, mają również związek z ich długowiecznością. Autorzy podają konkretne przykłady gatunków oraz analizują czynniki ekologiczne i behawioralne, które wyjaśniają międzygatunkową zmienność długości życia. Przykładowo określenie wieku dzikiego ptaka bywa trudne, a większość danych pochodzi z badań osobników zaobrączkowanych lub żyjących w niewoli. Szczególnie długowieczne gatunki to flamingi, papugi, petrele i burzyki (ponad 30 lat życia), a niektóre albatrosy przekraczają 50 lat. Wśród ptaków wróblowych wrony i sroki żyją ponad 17 lat, podczas gdy muchołówki i lasówki osiągają krótszą maksymalną długość życia. Historia ochrony ptaków Historia ochrony ptaków pokazuje, jak tragedie związane z nadmierną eksploatacją gatunków, od gołębia wędrownego po czaple z XIX w., kształtowały pierwsze regulacje prawne. Autorzy przywołują przykłady historycznych ustaw m.in. w Ameryce Północnej, Wielkiej Brytanii, Nowej Zelandii i Polsce, pokazując stopniowe uświadamianie potrzeby ochrony ptaków. Przedstawione wydarzenia ukazują, że rozwój świadomości ekologicznej i legislacji był reakcją na realne zagrożenia dla populacji ptaków, a nie jedynie teoretycznym konceptem. Ten rozdział, podobnie jak cała książka, łączy bogactwo faktów historycznych z przystępnym komentarzem naukowym. Pozwala to czytelnikowi nie tylko zrozumieć biologiczne aspekty życia ptaków, lecz także docenić, jak społeczne i prawne działania wpłynęły na ich ochronę. Dzięki temu „Biologia ptaków” staje się nie tylko kompendium wiedzy przyrodniczej, lecz także inspirującym przewodnikiem dla czytelników, którzy chcą zrozumieć, docenić i chronić świat skrzydlatych mieszkańców naszej planety. Źródło: „Biologia ptaków. Podręcznik ornitologa”, PWN 2025
Populacja ptaków maleje coraz szybciej. W tych regionach USA sytuacja jest dramatyczna
Nowe badania wykazały, że populacje ptaków w Ameryce Północnej drastycznie maleją. Co gorsza, tempo jest znacznie szybsze, niż dotychczas zakładano. Naukowcy odkryli, że najgorzej jest w trzech rolniczych regionach tego kontynentu.
Na łamach czasopisma naukowego „Science” ukazało się niepokojące badanie dotyczące populacji dzikich ptaków w Ameryce Północnej. Czesko-amerykański zespół przeanalizował występowanie tych zwierząt w latach 1987–2021. Okazało się, że w tym czasie doszło do znacznego przyspieszenia spadku ich liczebności – w szczególności w trzech regionach. Działalność człowieka a populacje ptaków „Działalność człowieka mogła przyspieszyć spadek liczebności populacji ptaków, ale przyspieszenie to pozostaje niedostatecznie zbadane” – napisali autorzy w swojej pracy. Naukowcy sprawdzili w sumie 261 gatunków, 54 rodzin i 10 siedlisk dla ponad 1000 tras ptasich wędrówek. „Wykazaliśmy średni spadek liczebności wszystkich ptaków na całym kontynencie z punktami krytycznymi w południowych i ciepłych częściach Ameryki Północnej, w regionie środkowoatlantyckim, na zachodzie kraju i w Kalifornii” – napisali badacze. Według autorów spadek populacji ptaków w tych częściach Ameryki Północnej odpowiada wzrostowi intensywności rolnictwa. Badacze porównali mapy zmian liczebności ptaków z danymi dotyczącymi użytkowania ziemi, zmian klimatycznych oraz innych form presji człowieka na środowisko. Najsilniejszą zależność zauważono właśnie w regionach o najbardziej intensywnej produkcji rolnej, gdzie dominują wielkoobszarowe uprawy oraz szerokie stosowanie nawozów i pestycydów. Rolnictwo może przyczyniać się do wymierania zwierząt Naukowcy podkreślają jednak, że ich analiza pokazuje przede wszystkim zależności statystyczne. Oznacza to, że trudno wskazać jeden konkretny czynnik odpowiedzialny za przyspieszenie spadku populacji. Najprawdopodobniej chodzi o kombinację kilku procesów. To przekształcanie naturalnych siedlisk w pola uprawne, coraz częstsze używanie chemicznych środków w rolnictwie, a także spadek liczebności owadów, które dla wielu gatunków ptaków stanowią podstawowe źródło pokarmu. Problem nie dotyczy przy tym tylko kilku szczególnie wrażliwych gatunków. Z analiz wynika, że aż 122 z 261 badanych gatunków – niemal połowa – wykazuje istotny spadek liczebności. W przypadku ponad 60 gatunków tempo tego spadku dodatkowo przyspiesza, co oznacza, że populacje kurczą się coraz szybciej niż w poprzednich dekadach. W ciągu analizowanych 35 lat liczba ptaków obserwowanych na trasach monitoringu zmniejszyła się średnio o około 15 procent. Rola ptaków w ekosystemach Badacze zwracają uwagę, że spadki są szczególnie wyraźne w cieplejszych częściach kontynentu. Może to sugerować, że oprócz zmian w użytkowaniu ziemi znaczącą rolę odgrywają także rosnące temperatury i inne skutki zmian klimatu. Zdaniem autorów pracy konsekwencje tych zmian mogą być poważne nie tylko dla przyrody, lecz także dla ludzi. Ptaki pełnią bowiem kluczowe funkcje w przyrodzie – m.in. ograniczają liczebność owadów, rozsiewają nasiona roślin i stanowią ważny element łańcuchów pokarmowych. Ich zanik może więc prowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu całych ekosystemów. Naukowcy podkreślają jednak, że proces ten nie musi być nieodwracalny. Ochrona siedlisk, ograniczenie presji rolnictwa na środowisko oraz bardziej zrównoważone gospodarowanie krajobrazem mogą pomóc w odbudowie populacji. W wielu przypadkach przyroda potrafi stosunkowo szybko się regenerować, ale tylko jeśli tylko stworzy się jej odpowiednie warunki. Warto zauważyć, że w badaniu skupiono się wyłącznie na jednym kontynencie. A np. w Europie również obserwuje się wyraźny spadek populacji ptaków, który trwa od wielu dekad i jest jednym z najważniejszych sygnałów pogarszającego się stanu bioróżnorodności. Dane zbierane w ramach monitoringu prowadzonego przez m.in. European Environment Agency oraz BirdLife International wskazują, że od około 1980 roku liczebność ptaków lęgowych na naszym kontynencie zmniejszyła się o kilkanaście procent, co oznacza ubytek nawet o ponad pół miliarda osobników. Źródło: Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Bożenka odnaleziona! Jednooki manul z poznańskiego ZOO już w domu
Przez ostatnie dwa dni oczy miłośników zwierząt w całej Polsce zwrócone były na poznański ogród zoologiczny. Wszystko za sprawą Bożenki – samicy manula, która w tajemniczych okolicznościach zniknęła ze swojego wybiegu. Na szczęście, po pełnej napięcia akcji poszukiwawczej, kot bezpiecznie wrócił do domu, a cała historia zakończyła się pomyślnie.
Zdarzenie to postawiło na nogi nie tylko pracowników ogrodu, ale i służby miejskie oraz mieszkańców okolicznych terenów. Podczas rutynowego porannego obchodu w środę, 25 lutego 2026, opiekunowie zauważyli, że pomieszczenia, w których przebywała Bożenka, zostały otwarte. Wstępne ustalenia były niepokojące: wszystko wskazywało na to, że zwierzę zostało wypuszczone celowo. Sytuacja była poważna, ponieważ manul, mimo swojego sympatycznego wyglądu, nie jest zwierzęciem domowym ani oswojonym. Na szczęście po 2 dniach „na gigancie” Bożenka została znaleziona, złapana i już 27 lutego rano wróciła na wybieg. Eskapada jednookiej Bożenki „W trakcie porannego obchodu zauważono, że zostały otwarte pomieszczenia, w których zwierzę przebywało. Z naszych ustaleń wynika, że mogła zostać wypuszczona celowo przez nieznanego sprawcę” – alarmował ogród zoologiczny. ZOO poprosiło też okolicznych mieszkańców o zachowanie czujności i niepodejmowanie prób samodzielnego zbliżania się do zwierzęcia. Kluczowy był szybki kontakt z ZOO lub Strażą Miejską. Bożenka jest manulem którego nie sposób pomylić z żadnym innym: nie ma lewego oka, które straciła w młodym wieku. Ten szczegół mógł ułatwić jej identyfikację, w razie gdyby ktoś nie miał pewności, czy np. nie jest to kot domowy. Szczęśliwe zakończenie Zgłoszenia o Bożence zaczęły spływać szybko. Krążyła po terenach przyległych do ZOO, widziano ją między innymi w okolicach Jeziora Maltańskiego oraz przy Stawie Olszak. Ostatecznie cała historia zakończyła się sukcesem. Bożenka została odnaleziona i wróciła na teren ogrodu. Pracownicy ZOO żartobliwie podsumowali jej eskapadę jako nieplanowany „city break”. Choć zwierzak jest w dobrym stanie, profilaktycznie pozostanie pod obserwacją do poniedziałku, 2 marca. Pracownicy ZOO podkreślają, że pomoc mieszkańców i ich czujność miały kluczowe znaczenie dla odnalezienia Bożenki. Pytanie, kto i po co ją wypuścił, pozostaje póki co bez odpowiedzi. Uciekinierzy i gwiazdy internetu: słynne polskie manule To nie pierwszy raz, kiedy manul znalazł się poza poznańskim ZOO. W 2020 roku jeden z 6 młodych uciekł z nowo wybudowanego wybiegu. Na szczęście udało się go złapać w pobliżu Jeziora Maltańskiego, gdzie polował na gołębie. Na początku lutego 2026 samica Jessie z ZOO w Warszawie, została wybrana Zwierzakiem Roku 2025, zdobywając niemal 1000 głosów i pokonując kilkanaście innych gatunków. W 2023 roku samiec Magellan z ZOO w Poznaniu został uznany za najpiękniejszego na świecie, w żartobliwych zawodach „Manul World Cup”. W decydującym głosowaniu mieszkaniec poznańskiego zoo pokonał kota z Japonii, zdobywając łącznie ponad 130 tysięcy głosów. Źródło: ZOO Poznań Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To zwierzątko 20 lat ukrywało się przed badaczami. Ma pyszczek jak pluszowy miś
Szczekuszka urwiskowa powróciła. Przez dwie dekady pozostawała nieuchwytna, a naukowcy niemal stracili nadzieję na jej odnalezienie. Gdzie się ukrywała?
Spis treści: Szczekuszka urwiskowa została odkryta po raz drugi Górski ssak długo uciekał badaczom Co wiadomo o tych maluchach? Świat dzikich zwierząt nieustannie skrywa przed ludźmi wiele tajemnic. Wciąż nie znamy wszystkich gatunków, a sama świadomość istnienia niektórych z nich nie oznacza, że rozumiemy ich zwyczaje. Dotyczy to zarówno zwierząt lądowych, jak i morskich. Wiele z nich do perfekcji opanowało sztukę ukrywania się przed badaczami. Jednym z rekordzistów w tej dziedzinie jest szczekuszka urwiskowa (Ochotona iliensis). To niewielki górski ssak o pyszczku przypominającym pluszowego misia. Przez ponad 20 lat skutecznie wymykał się naukowcom badającym góry Tienszan w północno-zachodnich Chinach. Szczekuszka urwiskowa została odkryta po raz drugi Od czasu jego przypadkowego odkrycia w 1983 roku ludzie widzieli go tylko kilka razy. Oficjalnie zaobserwowano zaledwie 29 żywych przedstawicieli tego gatunku. Przełomowy okazał się rok 2014, kiedy naukowcy ponownie odkryli szczekuszkę urwiskową. Nadal nie wiemy jednak za wiele o zachowaniach tego futrzanego zwierzaka. W 2014 roku Li Weidong, oryginalny odkrywca gatunku i naukowiec z Instytutu Ekologii i Geografii Xinjiang, zebrał grupę wolontariuszy, aby wyruszyć na poszukiwania szczekuszki urwiskowej w górach Tienszan. Pewnego dnia, w południe, gdy zespół instalował fotopułapki, badacze dostrzegli swój cel. Zaciekawiona obecnością ludzi szczekuszka wyłoniła się ze szczeliny w ścianie klifu, a Li szybko uchwycił ten moment na zdjęciach (w tym na fotografii otwierającej artykuł). – Znaleźli ją ukrytą za skałą i od razu zorientowali się, że to szczekuszka urwiskowa. Byli niesamowicie podekscytowani – komentuje Tatsuya Shin, przyrodnik z Chin współpracujący z odkrywcami tego niezwykłego zwierzęcia, cytowany przez National Geographic. Górski ssak długo uciekał badaczom Historia ta sięga jednak 1983 roku. To wtedy chiński rząd wysłał Li do górzystej prowincji Xinjiang. Miał tam badać miejscowe zasoby naturalne i choroby zakaźne. Eksploracja doliny u podnóża góry Jilimalale przyniosła też inne nieoczekiwane owoce. Właśnie tam Li dostrzegł małą, szarą główkę wystającą ze szczeliny skalnej. Gdy podszedł bliżej, mógł przyjrzeć się nieznanemu do tej pory zwierzęciu w całej okazałości. Szczekuszka miała około 20 centymetrów długości, duże uszy i drobne brązowe plamki na gęstym, szarym futrze. Ani Li, ani miejscowi pasterze nie rozpoznali tego gatunku. Naukowiec złapał więc okaz i wysłał go do badaczy z Chińskiej Akademii Nauk. Uczeni potwierdzili, że Li prawdopodobnie odkrył nowy gatunek ssaka. Na jednoznaczne potwierdzenie było jeszcze za wcześnie. Choć podczas drugiej wyprawy w grudniu 1983 roku nie udało się odnaleźć kolejnych osobników, trzecia ekspedycja w 1985 roku zakończyła się sukcesem. Zdobycie dodatkowych okazów pozwoliło naukowcom ostatecznie potwierdzić, że szczekuszka urwiskowa to gatunek dotąd nieznany nauce. Co wiadomo o tych maluchach? Podobnie jak inne gatunki z rodziny szczekuszkowatych występujące w Ameryce Północnej, szczekuszka urwiskowa zamieszkuje wysokogórskie tereny na wysokościach od 2800 do 4100 m n.p.m. Jej dieta składa się głównie z traw, ziół i roślin górskich. Te urocze stworzenia, choć przystosowały się do surowych warunków, są niezwykle wrażliwe na zmiany środowiskowe. Szacunki z lat 90. wskazywały, że populacja szczekuszki urwiskowej liczyła zaledwie około 2000 osobników. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) ich liczebność wciąż maleje. Do spadku populacji tych uroczych ssaków prawdopodobnie przyczynia się presja środowiskowa spowodowana wypasem zwierząt gospodarskich oraz zanieczyszczenie powietrza. IUCN klasyfikuje gatunek jako narażony na wyginięcie, a Chiny uznają za zagrożony. Mimo to dotychczas nie podjęto skoordynowanych działań na rzecz ochrony szczekuszki urwiskowej. Li ma jednak nadzieję, że ponowne odkrycie zwierzęcia stanie się impulsem do utworzenia obszarów chronionych, które pomogą ocalić ten wyjątkowy gatunek. Bo jak można by odwrócić się od tak uroczego pyszczka? Źródło: National Geographic Opracowanie: Mateusz Łysiak
Delfin Mimmo robi furorę w Wenecji. Jednak czyha na niego poważne zagrożenie
Samotny delfin butlonosy o imieniu Mimmo od czerwca 2025 r. zadziwia mieszkańców i turystów Wenecji. Obserwowany w Basenie św. Marka, staje się ikoną miasta, ale eksperci ostrzegają – największe zagrożenie czyha na niego nie w morzu, lecz wśród ludzi.
Latem 2025 roku laguna wenecka stała się areną wydarzeń, które wywołały sensację wśród mieszkańców i turystów. Samotny delfin butlonosy, nazwany Mimmo, pojawił się w okolicach Wenecji i bardzo szybko przyciągnął uwagę naukowców, lokalnych władz i mediów. Zespół badaczy z Uniwersytetu w Padwie, w tym dr Guido Pietroluongo oraz dr Giovanni Bearzi, rozpoczął intensywny monitoring zwierzęcia już w czerwcu 2025. Od tego czasu Mimmo przemierzał lagunę, by ostatecznie zadomowić się w najbardziej rozpoznawalnej części miasta – Basenie św. Marka, tuż obok tłumnie odwiedzanego Placu św. Marka. Delfin w Wenecji jest zagrożony przez ludzkie zachowania Badania wykazały, że butlonosy są wyjątkowo dobrze adaptującymi się ssakami morskimi. Jednak obecność Mimmo w samym centrum Wenecji wywołuje poważne obawy o jego bezpieczeństwo. Największym zagrożeniem nie jest tu natura, lecz ludzie. Naukowcy zaobserwowali, że Mimmo regularnie poluje na ryby zwane cefalami i prezentuje typowe dla gatunku zachowania. Jednak bliskość łodzi turystycznych, nieodpowiedzialne prowadzenie jednostek oraz próby zbliżania się do zwierzęcia stanowią realne ryzyko, którego nie doświadczałby na otwartych wodach. Władze i eksperci przeprowadzili próby wypłoszenia Mimmo z laguny za pomocą środków akustycznych. Jednak działania te nie przyniosły skutku i nie są obecnie zalecane. Próby chwytania lub przemieszczenia delfina również zostały uznane za zbyt ryzykowne. Zamiast tego badacze i specjaliści podkreślają, że najważniejsze jest zarządzanie zachowaniem ludzi. Zakaz szkodliwych interakcji i ścisłe egzekwowanie przepisów chroniących dzikie zwierzęta mają kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa Mimmo. Niebezpieczne spotkania człowieka z dziką przyrodą Obecność delfina w Basenie św. Marka, tuż obok epicentrum ruchu turystycznego Wenecji, stanowi nie tylko niecodzienną atrakcję, ale i wyzwanie dla miejskich służb i badaczy. Mimo historycznych związków delfinów z Adriatykiem, współczesne zagrożenia wynikają przede wszystkim z współistnienia ludzi i dzikiej przyrody. Dr Giovanni Bearzi podkreśla, że to ludzkie zachowania wymagają kontroli, a nie samo zwierzę. Mimmo potrzebuje specjalnej ochrony przed tłumem gapiów i łodzi. Naukowcy z Uniwersytetu w Padwie podkreślają, że historia Mimmo to przykład trudności, jakie współczesny człowiek ma z szacunkiem do dzikiej przyrody. Mimo że delfin stał się lokalną sensacją, powinien pozostać dzikim zwierzęciem, a ludzie muszą zrozumieć konieczność ograniczenia własnych działań w jego otoczeniu. Współistnienie z przyrodą wymaga nie tylko zachwytu, ale przede wszystkim odpowiedzialności i przestrzegania prawa chroniącego dzikie zwierzęta. Nie należy zatem dotykać czy dokarmiać Mimmo. Inteligentne i ciekawskie delfiny Delfiny to zwierzęta bardzo inteligentne. Patrząc na tzw. współczynnik encefalizacji – to lepsza miara możliwości umysłowych danego organizmu niż stosunek wielkości mózgu do wielkości ciała – butlonosy znajdują się na drugim miejscu, za ludźmi, a przed szympansami. Używają echolokacji przy polowaniach i komunikują się gwizdami. Słyną z troski o inne zwierzęta, nawet te należące do odmiennych gatunków. Ciekawskie delfiny butlonose często pływają w pobliżu ludzkich siedzib. Cała ich grupa żyje np. niedaleko Rzymu. Czasami ssaki te pojawiają się nawet w Zatoce Gdańskiej. Budzą powszechną sympatię z powodu swoich uśmiechniętych pysków. Źródło: Frontiers in Ethology
To najpotężniejszy ptak szponiasty USA. Jeszcze niedawno stał na skraju wyginięcia
Bielik amerykański to symbol siły i niezależności Stanów Zjednoczonych. Niegdyś znajdował się na krawędzi wyginięcia, dziś dzięki ochronie zdołał powrócić do natury. Oto niesamowity łowca, który odzyskał swoje miejsce w dzikim krajobrazie Ameryki.
Spis treści: Bielik amerykański – godło narodowe Stanów Zjednoczonych Nie wszystko bielik, co ma białą głowę Siedliska bielika amerykańskiego Gniazdowanie i wychów piskląt Pod skrzydłami giganta – co gości na stole bielika? Bielik bez tajemnic – top 10 fascynujących faktów Zagrożenia i ochrona gatunku Bielik amerykański przez wieki towarzyszył rdzennym mieszkańcom Ameryki Północnej, by później trafić na herby, monety i sztandary młodego państwa. Choć jeszcze niedawno jego los wisiał na włosku, dziś znów unosi się nad rzekami i wybrzeżami kontynentu. Historia bielika to opowieść o upadku, odrodzeniu i kruchych relacjach człowieka z dziką przyrodą. Bielik amerykański – godło narodowe Stanów Zjednoczonych Bielik amerykański od dawna zajmuje ważne miejsce w kulturach rdzennych ludów Ameryki Północnej, o czym świadczy obecność jego piór i części ciała na licznych stanowiskach archeologicznych. Mimo krytycznej opinii Benjamina Franklina, jednego z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych, w 1782 roku Kongres USA ustanowił bielika amerykańskiego godłem narodowym. Od tego czasu gatunek ten stał się symbolem wolności i demokracji, a w ostatnich dekadach również emblematem dzikiej przyrody i etyki ochrony środowiska. Jeszcze w XX wieku gatunek ten znalazł się na granicy wyginięcia. W 1963 r. na obszarze 48 stanów kontynentalnych USA odnotowano historycznie najniższą liczebność populacji – zaledwie 417 znanych par lęgowych. Dla porównania, w momencie ustanowienia bielika symbolem narodowym w 1782 roku, na terenie kontynentalnych Stanów Zjednoczonych, łącznie z Alaską, mogło gniazdować nawet ok. 100 tysięcy par lęgowych. Przez długi czas ptaki te były systematycznie tępione, ponieważ uznawano je za zagrożenie dla zwierząt hodowlanych oraz zasobów ryb, zwłaszcza łososia. Za zabite bieliki wypłacano nawet nagrody pieniężne. Sytuację dodatkowo pogorszyło powszechne stosowanie środka owadobójczego DDT od połowy lat 40. XX w., powodującego zmniejszenie grubości skorupek jaj, co prowadziło do niepowodzeń lęgowych. Spadek liczebności skłonił Kongres USA do uchwalenia w 1940 r. ustawy o ochronie bielika amerykańskiego (Bald Eagle Protection Act), zakazującej zabijania i niepokojenia, a także posiadania ich piór, jaj i gniazd. Ostatecznie zakaz stosowania DDT w Ameryce Północnej w latach 1972–1973 umożliwił skuteczną odbudowę populacji. Dziś liczebność symbolu narodowego szacuje się na ponad 300 tysięcy osobników, a jego powrót uznawany jest za jeden z największych sukcesów ochrony przyrody. Nie wszystko orzeł, co ma białą głowę Według danych BirdLife International, na świecie występuje obecnie ok. 68 gatunków ptaków zaliczanych do grupy orłów w obrębie rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Ptaki te klasyfikuje się jako orły przede wszystkim na podstawie wielkości ciała (zazwyczaj powyżej 50 cm długości) oraz zdolności do polowania, a nie tylko bliskiego pokrewieństwa. Choć występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, większość gatunków żyje w Afryce i Azji. Bielik amerykański nie jest jednak „orłem właściwym” z rodzaju Aquila, lecz należy do grupy orłanów – ptaków szponiastych ściśle związanych ze środowiskiem wodnym. Dla porównania, orzeł przedni (Aquila chrysaetos), zamieszkujący zarówno Amerykę Północną, jak i kontynent europejski, w tym Polskę, mimo podobnych rozmiarów, jest drapieżnikiem lądowym. W przeciwieństwie do bielika nie poluje na ryby, lecz na ssaki, a jego nogi są upierzone aż do samych palców. Nazwa angielska „bald eagle” pochodzi od średnioangielskiego słowa balde, oznaczającego „białogłowy”, a nie „łysy”. Z kolei orzeł przedni, nazywany „golden eagle”, zawdzięcza swoją nazwę złocistej barwie piór na karku i głowie. Charakterystyczną białą głowę i ogon bielik amerykański przybiera dopiero w wieku 4–5 lat, osiągając jednocześnie dojrzałość płciową. Ponieważ młode osobniki są niemal całkowicie brązowe, w pierwszych latach życia łatwo je pomylić z innymi ptakami szponiastymi. Warto zaznaczyć, że w Ameryce Północnej na stałe występują tylko dwa gatunki powszechnie określane mianem orłów: bielik amerykański (będący systematycznie orłanem) oraz orzeł przedni – jedyny tamtejszy przedstawiciel orłów właściwych. U obu gatunków nie widać różnic w kolorach, ale występuje różnica w gabarytach – samice są wyraźnie większe od samców. Warto też dodać, że w Europie żyje bliski krewny bielika amerykańskiego – bielik zwyczajny (Haliaeetus albicilla). Podobnie jak jego kuzyn z USA, będący symbolem narodowym Stanów Zjednoczonych, nasz rodzimy bielik od wieków stanowi pierwowzór Orła Białego widniejącego w polskim herbie. Siedliska bielika amerykańskiego Bielik amerykański zwykle preferuje tereny w pobliżu dużych zbiorników wodnych, takich jak wybrzeża morskie, estuaria, jeziora i rzeki śródlądowe. Wybór siedliska zależy głównie od dostępności pożywienia, obecności wysokich drzew oraz stopnia ingerencji człowieka w środowisko. Gatunek ten unika terenów rekreacyjnych i rezygnuje z żerowisk, jeśli jego spokój jest zakłócany. Gniazduje zwykle w koronach wysokich drzew iglastych, otoczonych mniejszymi drzewami. Jeśli ma wybór, wybiera tzw. „superkoronę” – drzewo wyższe od pozostałych, z mocnymi gałęziami i panoramicznym widokiem, położone w bliskim sąsiedztwie wody. Typowa wysokość gniazd nad ziemią wynosi 15–38 metrów. Przykładowo na obszarze Zatoki Chesapeake, w stanach Maryland i Wirginia, bieliki amerykańskie często wybierają na lęgi dęby (Quercus) i tulipanowce amerykańskie (Liriodendron tulipifera), a w południowej Florydzie – mangrowce. Na Wyspach Kanałowych (Channel Islands), gdzie duże drzewa są rzadkością, bieliki budują gniazda na klifach. Odnotowano także przypadki gniazdowania na ziemi, wieżach telefonii komórkowej, słupach energetycznych oraz sztucznych platformach lęgowych. Gniazdowanie i wychów piskląt Bieliki amerykańskie podczas wyboru terytorium lęgowego biorą pod uwagę wszystkie czynniki istotne dla sukcesu rozrodczego: dostępność pożywienia, odpowiednie drzewa do gniazdowania i przesiadywania oraz izolację od nadmiernej aktywności człowieka. Zazwyczaj obszary te znajdują się w pobliżu miejsc, w których same się wykluły jako pisklęta. Pary lęgowe często wracają na to samo lęgowisko w kolejnych latach, rozbudowując gniazdo poprzez dokładanie nowych gałęzi i wykorzystując je przez wiele lat. Majestatyczne bieliki przystępują do rozrodu w wieku ok. 5 lat. Oba ptaki wspólnie budują gniazdo, rozpoczynając jego konstrukcję 1–3 miesiące przed zniesieniem jaj. Gniazdo składa się z traw, patyków i gałęzi. Czasami partnerzy trzymają ten sam patyk jednocześnie w dziobach i przenoszą go po gnieździe – jeden może położyć patyk w jednym miejscu, a drugi przenieść go w inne. Wnętrze gniazda wyścielane jest miękkim materiałem, takim jak trawa czy mech, tworząc tzw. miseczkę, która zapewnia jajom miękką poduszkę. Terminy budowy gniazd i składania jaj różnią się regionalnie: na Florydzie prace rozpoczynają się we wrześniu, w Ohio w lutym, a na Alasce w styczniu. Para bielików zwykle przystępuje do jednego lęgu w roku, w którym samica składa od 1 do 3 jaj. Jeśli jednak jaja lub pisklęta zostaną stracone na wczesnym etapie, ptaki mogą podjąć drugą próbę, przystępując do lęgu powtórzonego (składając tzw. jaja zastępcze). Badania wykazują, że bieliki amerykańskie charakteryzują się stosunkowo niską płodnością. Na przykład w Kalifornii szacuje się, że para w ciągu całego swojego życia jest w stanie wychować maksymalnie ok. 36 piskląt. Co ciekawe, proces inkubacji jaj u tych ptaków jest niezmienny i trwa zazwyczaj 35 dni, niezależnie od szerokości geograficznej. Orłany białogłowe są największymi gniazdownikami niewłaściwymi (ptakami półaltricialnymi) w Ameryce Północnej. Oznacza to, że ich pisklęta wykluwają się z otwartymi oczami i puszystym upierzeniem, jednak pozostają całkowicie bezradne i wymagają troskliwej opieki rodziców aż do momentu uzyskania zdolności do lotu. W chwili wyklucia ważą ok. 60 g i mogą przybierać do 180 g dziennie. Młode opuszczają gniazdo w wieku 8–14 tygodni, choć pozostają zależne od rodziców do 18 tygodnia życia. Pod skrzydłami giganta – co je bielik? Bieliki amerykańskie to typowi oportuniści pokarmowi. Żywią się tym, co jest najłatwiej dostępne i wymaga najmniejszego nakładu energii. Choć podstawę ich diety (nawet w 90%) stanowią ryby, ich jadłospis jest niezwykle urozmaicony. Wśród ryb, na które polują, znajdują się m.in.: pstrągi tęczowe (Oncorhynchus mykiss), węgorze amerykańskie (Anguilla rostrata), alozy (Alosa alosa), nerki (Oncorhynchus nerka), dorsze pacyficzne (Gadus macrocephalus) i basy wielkogębowe (Micropterus salmoides). Gdy nadarzy się okazja, potężne orłany polują również na ssaki, np. świstaki, oraz liczne ptaki wodne: nurzyki (Uria lomvia), czaple modre (Ardea herodias), śnieżyce (Anser caerulescens), łabędzie czarnodziobe (Cygnus columbianus), fulmary (Fulmarus glacialis), łyski (Fulica americana) oraz nury (Gavia immer). Bieliki są również znanymi „piratami” – regularnie kradną zdobycz innym ptakom szponiastym, np. rybołowom (Pandion haliaetus). Co ciekawe, młodsze osobniki (które w pierwszym roku życia często żywią się padliną) zazwyczaj wolą polować samodzielnie, unikając ryzykownej walki z silniejszymi dorosłymi. Sukces łowiecki bielika zależy od cierpliwości i warunków – ptak obserwuje okolicę z czatowni, po czym gwałtownie obniża lot i porywa ofiarę szponami. Co ważne, bieliki nie nurkują w całości pod wodę, zamiast tego podejmują ryby znajdujące się tuż pod jej powierzchnią. Zimą ich dieta przesuwa się w stronę padliny dużych ssaków (łosie, jelenie, a nawet wilki) do polowań na małe gryzonie czy młode wydry morskie. Bieliki często podążają też za migracją kaczek, wybierając osobniki zranione przez myśliwych. Zaobserwowano nawet populacje bytujące w pobliżu wysypisk śmieci. Niezależnie od metody, bieliki żerują znacznie rzadziej, gdy są niepokojone przez ludzi – ich aktywność przy żerowiskach może spaść wtedy nawet o ponad jedną trzecią. Na szczęście ptaki te potrafią przetrwać bez jedzenia kilka dni. Kiedy jednak pożywienie jest dostępne, jedzą łapczywie i na zapas, magazynując pokarm w wolu – specjalnym worku u podstawy szyi. Dzięki temu jeden obfity posiłek może być trawiony powoli, zapewniając im energię na długi czas, co jest kluczowe dla przetrwania w surowym klimacie. Bielik bez tajemnic – top 10 fascynujących faktów Bielik amerykański to prawdziwy dalekodystansowiec. Odnotowano go w Belize, na Bermudach i Portoryko, a nawet w tak odległych miejscach jak Irlandia, Szwecja czy Syberia. Na wolności bielik dożywa zazwyczaj 20–30 lat, choć rekordowy osobnik w niewoli osiągnął wiek aż 47 lat. Potężny ptak szponiasty z natury jest samotnikiem, natomiast w miejscach obfitujących w pokarm przedstawiciele tego gatunku potrafią zgromadzić się w imponujące stada, liczące nawet do 400 osobników. Największe gniazdo bielików znaleziono na Florydzie – było używane przez 30 lat i ważyło około 2 ton. Rekordowy okaz miał także aż 6,7 metra (22 stopy) głębokości. W 2016 roku w Ameryce Północnej udokumentowano przypadek, w którym pisklę potrzebowało aż 40 godzin, by przebić się przez skorupkę. Wykorzystuje ono do tego specjalny „ząb jajowy”, a co najbardziej fascynujące, zaczyna komunikować się z rodzicami cichym popiskiwaniem jeszcze z wnętrza jaja. Wzrok bielika jest cztery razy ostrzejszy niż wzrok człowieka, pozwalając dostrzec poruszającego się królika z odległości niemal 2 km. Kiedy młode bieliki opuszczają gniazdo (podloty), są często większe od swoich rodziców. Głos bielika to kilka charakterystycznych dźwięków, w tym „wołanie piskliwe”, wysokie, przeciągłe okrzyki przypominające mewę, „terkotanie”, składające się z 3–4 dźwięków wstępnych przedzielonych krótką ciszą oraz niskie odgłosy w stylu „kuk-kuk-kuk”. Bieliki potrafią szczepić się szponami z innymi osobnikami i koziołkować w locie w dół. Zachowanie to jest formą zabawy, nauki lub zacieśniania więzi w parze, a czasem nawet walki. Ten majestatyczny drapieżnik potrafi unieść ciężar o wadze od 4 do 6 kg, a rekordziści z Alaski porywali zdobycz ważącą nawet ponad 7 kg. Jeśli ptak upoluje zbyt ciężkiego łososia, potrafi „płynąć” z nim do brzegu, wiosłując rozłożonymi skrzydłami po tafli wody, byle tylko nie wypuścić cennej zdobyczy. Zagrożenia i ochrona bielika amerykańskiego Bielik amerykański jest jednym z najbardziej znanych przykładów spektakularnego sukcesu ochrony przyrody. Choć niegdyś był pospolity w Ameryce Północnej, w pierwszej połowie XX w. jego populacja drastycznie zmalała na skutek polowań, niszczenia siedlisk oraz powszechnego stosowania insektycydów, zwłaszcza DDT. W 1978 roku gatunek ten został objęty ochroną na mocy amerykańskiej ustawy o gatunkach zagrożonych (Endangered Species Act). Zgodnie z danymi North American Breeding Bird Survey populacja bielika zwiększała się średnio o niemal 4% rocznie w latach 1966–2019. W efekcie tej odbudowy w czerwcu 2007 roku bielik amerykański został usunięty z listy gatunków zagrożonych. Obecnie klasyfikowany jest przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern), co wynika z rosnącej populacji oraz rozległego zasięgu występowania. Mimo poprawy sytuacji bielik amerykański nadal narażony jest na liczne zagrożenia. Należą do nich zatrucia ołowiem pochodzącym z amunicji pozostającej w upolowanej zwierzynie, kolizje z pojazdami oraz infrastrukturą techniczną, a także niszczenie siedlisk lęgowych, miejsc odpoczynku i żerowania, zwłaszcza w strefach przybrzeżnych, w wyniku rozwoju zabudowy. Gatunek pozostaje również wrażliwy na zanieczyszczenia środowiska, czego dramatycznym przykładem była katastrofa tankowca Exxon Valdez w 1989 roku na Alasce. Szacuje się, że w wyniku skażenia ropą naftową zginęło tam ok. 247 bielików. Bielik amerykański nadal objęty jest ochroną prawną na mocy Bald and Golden Eagle Protection Act. Ustawa ta zakazuje chwytania, posiadania, sprzedaży, zakupu, transportu, eksportu lub importu jakichkolwiek osobników, zarówno żywych, jak i martwych, a także ich części, gniazd i jaj, chyba że wydano specjalne zezwolenie. Przepisy przewidują również nagrody finansowe za informacje prowadzące do ujęcia i skazania osób łamiących prawo. Źródła: eagles.org, animaldiversity.org, www.birdlife.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Wyjątkowy ssak z Grenlandii w gdańskim ZOO. „To jedyne takie zwierzę w kraju”
Gdański Ogród Zoologiczny ma nowego domownika. W trójmieście zamieszkał piżmowół arktyczny, który do Polski przypłynął z Helsinek. Ten wyjątkowy ssak jest pierwszym zwierzęciem tego gatunku, które zamieszkało w Polsce.
Gdański Ogród Zoologiczny pochwalił się zwierzęciem, które stało się nowym mieszkańcem trójmiejskiego ZOO. Piżmowół arktyczny jest pierwszym zwierzęciem tego gatunku, które zamieszka na terenie naszego kraju. W Gdańsku zadomawia się młody samiec o imieniu Quiller, a w najbliższych tygodniach dołączyć ma do niego drugi osobnik, także samiec. Podróż z Helsinek do Trójmiasta Przedstawiciel gatunku objętego międzynarodowym programem hodowlanym przyjechał do Polski ze stolicy mroźnej Finlandii – Helsinek. Aby dotrzeć nad polskie morze, zwierzę musiało pokonać wymagającą drogę w skrzyni transportowej umieszczonej na specjalnie przygotowanym busie. Co więcej, z racji granicy w postaci Morza Bałtyckiego, piżmowół musiał skorzystać z przeprawy promowej. Quiller zamieszkał na wybiegu, który wcześniej był domem dla trójmiejskich jaków. Zwierzęta te opuściły Gdański Ogród Zoologiczny, zwalniając miejsce innym ssakom lubiącym mroźny klimat. Izabela Krause, zastępca dyrektora ds. hodowlanych Gdańskiego Ogrodu Zoologicznego, zapowiada, że celem gdańskiego ZOO jest rozpoczęcie hodowli tych wyjątkowych zwierząt. Arktyczny ssak z Grenlandii Naturalnym środowiskiem życia piżmowołów arktycznych jest tundra znajdująca się na półkuli północnej. Ssaki te można zaobserwować m.in. na Alasce, w Kanadzie czy na Grenlandii. Sierść piżmowołów, często określana jako jedna z najcieplejszych na świecie, pozwala zwierzętom wytrzymywać temperatury sięgające nawet –50°C. Podszerstek (gęsta, miękka i krótka warstwa sierści znajdująca się pod wierzchnim włosem u wielu ssaków) stanowi jedno z najbardziej wartościowych naturalnych włókien na świecie, z którego powstają luksusowe szale, czapki i swetry. Piżmowół arktyczny posiada również interesującą strategię obronną. W momencie pojawienia się drapieżnika ssaki te ustawiają się w okrąg, tworząc naturalną tarczę. W samym środku formacji znajdują się młode, niezdolne do samodzielnej obrony. Jedyne zwierzę w kraju czeka na towarzystwo Póki co piżmowół Quiller spędza czas w Gdańskim Ogrodzie Zoologicznym w pojedynkę. Na brak towarzystwa nie może jednak narzekać, o czym świadczą liczne grupy turystów zainteresowanych nowym mieszkańcem ZOO. W najbliższym czasie do młodego samca ma dołączyć kolejny samiec. W przyszłości władze ZOO biorą pod uwagę sprowadzenie również samicy, co pozwoliłoby rozwinąć hodowlę tego wyjątkowego gatunku. Jak mówi Izabela Krause, na pojawienie się potencjalnej partnerki gdańskie piżmowoły będą musiały jeszcze chwilę zaczekać. Jak zobaczyć piżmowoła? Gdański Ogród Zoologiczny jest otwarty dla zwiedzających codziennie przez cały rok w godzinach 9:00–15:00. Sytuacja zmienia się w sezonie wiosenno-letnim (tj. od maja do września), kiedy ZOO można odwiedzać do godziny 19:00. Należy jednak pamiętać, że kasy biletowe oraz wejście na teren ogrodu są czynne do jednej godziny przed zamknięciem. Źródło: ZOO Gdańsk
Poznajcie „Baronową” – to najdłuższy dziki wąż świata. Olbrzymi pyton uratowany przez schronisko
Nic nie było w stanie przygotować Radu Frentiu – rumuńskiego podróżnika, fotografa i odkrywcy – na spotkanie z Baronową. W końcu nie co dzień spotyka się gada, który z łatwością może połknąć nie tyle cielę, co dorosłą krowę. Po zmierzeniu okazało się, że to najdłuższy dziki wąż świata.
Księga Rekordów Guinnessa potwierdziła, że Baronowa (z ind. Ibu Baron) nie ma sobie równych. Ogromny, indonezyjski pyton siatkowy natychmiast znalazł się pod ścisłą ochroną, by nie kusić kłusowników i nie narażać na ryzyko lokalnej społeczności. Co czeka węża? Jak trafić na wielkiego węża? Radu Frientiu mieszka na Bali od ponad dwóch dekad. W Indonezji spotkał już niejednego wielkiego gada, można powiedzieć, że ma do nich smykałkę. Gdy usłyszał plotki o Baronowej, jego serce zaczęło bić mocniej. O gigantycznym pytonie dowiedział się od Diaza Nugrahy, przewodnika dzikiej przyrody, ratownika i licencjonowanego tresera węży z Borneo. Razem udali się na Sulawesi – gdzie pierwszy raz dostrzeżono Baronową – by zobaczyć zwierzę na własne oczy i je zmierzyć. Dzięki doświadczeniu Nugrahy wkrótce udało się trafić na gada. Jak wielka jest Baronowa? 18 stycznia 2026 dokonali pomiaru. Frentiu i Nugraha zważyli i zmierzyli Baronową, dokumentując cały proces fotografiami i filmami. Użyli specjalnej taśmy pomiarowej, która podążała za naturalnymi krzywiznami węża. Okazało się, że Baronowa ma zawrotne 7,22 metra i waży niemal 100 kg. To oznaczało, że jest najdłuższym zmierzonym wężem na świecie – mierzy tyle, co przeciętny jacht na Mazurach. Frentiu twierdzi, że rzeczywista długość węża może być jeszcze większa. Dzięki wiedzy Diaza Nugrahy nie było konieczne podanie środków uspokajających, a pod znieczuleniem mięśnie węża całkowicie się rozluźniają, co potencjalnie wydłuża jego ciało o kolejne 10–15%. Węże, o które należy dbać. Rekordy wyzwalają ciemne strony ludzkiej natury Pytony siatkowe (Malayopython reticulatus) to najdłuższe węże na świecie. Zazwyczaj osiągają długość od 3 do 5,7 m. Chociaż większe osobniki były zgłaszane w przeszłości, to większość doniesień opiera się na plotkach, relacjach z drugiej ręki lub osobnikach, które zostały zabite wkrótce po odkryciu. Niestety, w wielu przypadkach węże znikają, zanim uda się je zmierzyć – kłusownicy polują na nie jako na trofea. – Gigantyczne zwierzęta przyciągają uwagę: są symbolami statusu. Mają tendencję do znikania lub przytrafia im się coś złego – mówi Frentiu. To, że Baronowa przetrwała, czyni ją naprawdę wyjątkową. Lokalny ekolog ratuje gady i zakłada schronisko Gdy tylko wieść o Baronowej się rozniosła, Budi Purwanto – ratownik węży i lokalny ekolog – zareagował szybko. Prawdopodobnie to właśnie jemu olbrzymka zawdzięcza życie. Zamiast pozwolić na jej sprzedaż lub zabicie, przygarnął ją i zbudował prowizoryczne schronienie na swojej posesji, gdzie obecnie żyje ona z innymi uratowanymi wężami. Wypuszczenie jej na wolność w okolicy byłoby bardzo ryzykowne. Nie ma tam wiele zwierzyny łownej, którą mogłaby się posilić, ale w okolicy jest wiele wiosek i osad. – Tak dużego pytona prawdopodobnie zwabią ludzkie domy. A gdy to nastąpi, prawie na pewno zostanie zabity – wyjaśnia Frentiu. Wielkie węże są zwykle niegroźne, ale zmuszamy je do ataków W całej Indonezji gady tracą swoje siedliska. Wycinki lasów i postępujące rolnictwo zmusza węże do bliższego kontaktu z ludźmi. Chociaż pytony siatkowe nie są jadowite, to ich rozmiar i siła czyni z nich śmiercionośne drapieżniki, które zdolne są do zabijania nawet dużych zwierząt gospodarskich… a także ludzi. Śmiertelnym zagrożeniem dla węży jest ludzki strach – zabija się je z niewiedzy, ale także poluje dla ich mięsa czy w celach nielegalnego handlu dzikimi zwierzętami. Frentiu, Nugraha i Purwanto chcą to zmienić. Mają nadzieję, że wpisanie Baronowej do Księgi Rekordów Guinnessa pokaże, że gigantyczne węże mogą być warte więcej żywe niż martwe. Może to zachęcić lokalne społeczności do opieki nad zwierzętami i postrzegania ich jako źródła dochodu – na przykład jako elementy turystyki herpetologicznej. To dużo lepsze niż zabijanie gadów. Czy Baronowa to największy wąż świata? – Ani trochę nie wierzę, że [Baronowa] to największy dziki wąż. Miałem po prostu szczęście – mówi Frentiu. Ostrzega, by nie „wrabiać” olbrzymki w rekord wszech czasów. – Wciąż istnieją cuda. To jeden z nich i nie sądzę, żeby był ostatni. Inne węże po prostu nadal czekają na odkrycie – wyjaśnia odkrywca. Źródło: National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te hybrydy powstały przez wybuch elektrowni w Fukushimie. Mają wyjątkowe cechy, a ich życie to eksperyment na DNA
Po katastrofie elektrowni jądrowej w Fukushimie natura zamarła… ale tylko na chwilę. W 2011 świnie domowe wymknęły się z porzuconych gospodarstw do opuszczonych lasów, gdzie zaczęły namiętnie krzyżować się z dzikami. Z ich połączenia powstały hybrydy, których tempa rozmnażania nie można zatrzymać.
Badania naukowców z Uniwersytetu w Fukushimie pozwoliły na wyjątkową analizę procesu hybrydyzacji świń i dzików na terenie dawnej elektrowni jądrowej. Niezwykła genetyka świń sprawia, że dziki rozmnażają się wyjątkowo szybko – szybciej, niż gdziekolwiek indziej na świecie. Jak świnie skrzyżowały się z dzikami? Katastrofa jądrowa w elektrowni Fukushima Daiichi w marcu 2011 roku wywołała ogromną falę ewakuacji. Tysiące mieszkańców musiało opuścić swoje domy, a wraz z nimi pozostawiono na pastwę losu zwierzęta domowe, w tym wiele świń hodowlanych. Po opuszczeniu terenów przez ludzi natura szybko zaczęła odzyskiwać władzę nad strefą wykluczenia. Hulaj dusza, panów nie ma – wielka świńska ucieczka i rozwiązłe życie Zdziczałe świnie, które wydostały się z gospodarstw, zaczęły żyć na wolności i stopniowo krzyżowały się z populacjami dzików zamieszkujących lasy i tereny wokół elektrowni. Hybrydyzacja, czyli proces krzyżowania się dwóch różnych gatunków lub podgatunków, w tym przypadku dotyczyła dzików (Sus scrofa) i świń domowych (Sus scrofa domesticus). Badania genetyczne przeprowadzone przez zespół prof. Shingo Kaneko z Uniwersytetu w Fukushimie oraz dr Donovana Andersona z Uniwersytetu Hirosaki wykazały, że po katastrofie nastąpiła intensywna i szybka hybrydyzacja. Według wyników analiz, aż 16% przebadanych zwierząt w strefie Fukushimy to hybrydy. Zapomniana droga świni Badacze przeprowadzili szczegółową analizę mitochondrialnego DNA, które dziedziczy się wyłącznie po matce. Chcieli sprawdzić, jaką część genu świni nadal posiadają hybrydy zwierząt. Okazało się, że to właśnie matczyne linie świń – charakteryzujące się szybkim całorocznym rozrodem – przyczyniły się do ogromnego tempa wymiany genetycznej w populacji dzików w regionie. Świnie rozmnażają się bowiem przez cały rok, a dziki – tylko raz w roku. Cecha częstych miotów jest jednak przekazywana kolejnym pochodzeniom hybryd, co pozwoliło na szybkie rozprzestrzenianie się tej linii genetycznej. Dziki w Fukushimie mnożą się jak króliki. To świnie czy dziki? Wyniki sugerują, że już po pięciu generacjach większość hybryd była genetycznie znacznie bardziej zbliżona do dzików niż do świń, choć zachowały cechy szybkiego rozrodu. To doskonały przykład tego, jak izolacja i nagła zmiana środowiskowa mogą wpłynąć na ewolucję lokalnej fauny. Radioaktywne dziki o świńskim tempie rozrodu pustoszą środowisko Obecność hybryd oddziałuje negatywnie na miejscowy ekosystem. Rozmnażające się w szybkim tempie hybrydy szybko opanowały opuszczone przez ludzi tereny, konkurując z rodzimymi gatunkami i niszcząc uprawy rolne. Mięso świnio-dzików żyjących w regionie jest także napromieniowane, więc konieczna była edukacja społeczna w tym zakresie. Regularnie prowadzone są badania na zawartość cezu-137 i innych izotopów w tkankach zwierząt, potwierdzając wysokie poziomy radioaktywności. Według danych lokalnych władz populacje dzików i ich hybryd doprowadziły nie tylko do znacznych strat w rolnictwie, a także powodowały liczne kolizje z powracającymi do regionu mieszkańcami. Hybrydyzacja może również powodować zmiany w strukturze genetycznej lokalnych populacji dzików, prowadząc do utraty typowych cech gatunkowych oraz zmniejszenia różnorodności genetycznej. Przykry koniec hybryd świń i dzików Władze Japonii wdrożyły programy kontroli populacji, w tym odstrzał sanitarny i monitoring genetyczny schwytanych osobników. Szczególny nacisk kładzie się na eliminację osobników o hybrydowym pochodzeniu, zwłaszcza tych, u których stwierdza się obecność mitochondrialnego DNA świni. Działania te mają na celu nie tylko ograniczenie strat rolniczych i zwiększenie bezpieczeństwa ludzi, ale także zachowanie pierwotnej puli genetycznej dzików w regionie. Źródło: Journal of Forest Research, Biological Invasions
Poznajcie Zwierzaka Roku 2025 warszawskiego ZOO. Jessie podbiła serca internautów, choć jest bardzo skrytą damą
Doroczne głosowanie na Zwierzaka Roku, organizowane przez warszawski ogród zoologiczny, przyciąga tysiące internautów. Nie inaczej było i tym razem. Oddano tysiące głosów, a wśród 12 finalistów najbardziej urocza okazała się samica manula stepowego o imieniu Jessie.
„Nasza przeurocza samica manula stepowego absolutnie skradła Wasze serca w ubiegłym roku i oddaliście na nią w sumie niemal 1000 głosów. Drugie miejsce z wynikiem niemal 600 głosów uzyskała żyrafa Pietruszka, a trzecie małe góralki” – informuje warszawskie ZOO. Skryta dama Jessie i nowy trend zwiedzania ZOO Jessie, jak wszystkie manule, jest zwierzakiem wyjątkowo skrytym. „Wiele osób zastanawiało się, czy nasza samiczka faktycznie zamieszkuje wybieg niedaleko wejścia od strony ul. Ratuszowej, ponieważ jest bardzo skrytą damą i niewielu szczęściarzy miało okazję ją podziwiać. Tak zrodziła się legenda – Jessie jest czy jej nie ma?” – pisze ogród zoologczny. Pracownicy dodają, że wypatrywanie Jessie to nowy trend wśród zwiedzających, którzy czasem tłumnie gromadzą się pod jej wybiegiem. „Dajcie znać, czy udało Wam się spotkać Jessie i jednocześnie przypominamy, że to wyjątkowa pani, która lubi spokój i jeśli chcecie ją odwiedzić, to warto nie tworzyć tłumu pod jej wybiegiem. I jeszcze jedno: nawet jeśli Wy jej nie widzicie, to Jessie ma Was na oku!” – tłumaczą pracownicy ZOO. Polskie manule: światowa sława Magellana z Poznania Polska ma szczęście do sławnych manuli. W 2023 roku samiec Magellan z ZOO w Poznaniu został uznany za najpiękniejszego na świecie, w żartobliwych zawodach „Manul World Cup”. W decydującym głosowaniu mieszkaniec poznańskiego zoo pokonał kota z Japonii, zdobywając łącznie ponad 130 tysięcy głosów. To niejedyna ciekawa historia z Poznania, związana z manulami. W 2020 roku jeden z 6 młodych uciekł z tamtejszego ZOO, z nowo wybudowanego wybiegu. Na szczęście udało się go złapać w pobliżu Jeziora Maltańskiego, gdzie polował na gołębie. Manul: skryty drapieżnik z Azji Środkowej Manul stepowy (Otocolobus manul) to niewielki przedstawiciel kotowatych i jeden z najbardziej charakterystycznych i fotogenicznych dzikich kotów. Choć na zdjęciach może się wydawać spory, w rzeczywistości jest wielkości kota domowego – jego masa ciała to 2 do 5 kg. Za złudzenie optyczne odpowiada najgęstsze futro wśród wszystkich kotowatych, które chroni go przed mrozami jego naturalnego środowiska – Azji Środkowej. Kolejnym jego znakiem rozpoznawczym są nietypowe dla małych kotowatych okrągłe źrenice oraz nisko osadzone, szeroko rozstawione uszy. Taka budowa głowy pozwala mu niemal niezauważalnie wyglądać zza skał podczas polowania. To samotnik i terytorialista. Jest zwierzęciem skrytym, prowadzącym głównie nocny tryb życia. Jego dieta składa się głównie z szczekuszek (małych ssaków z rzędu zajęczaków) oraz gryzoni. Manule są wyjątkowo trudne w hodowli, a ZOO w Poznaniu doczekało się w 2020 roku aż szóstki młodych. Źródło: Warszawskie ZOO Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To jeden z najbardziej społecznych ptaków w Polsce. Samotność nie jest dla niego opcją
Kawka zwyczajna jest najmniejszym polskim krukowatym. To sprytny, towarzyski i inteligentny ptak. Choć nie zamawia porannej kawy, jej inne codzienne zwyczaje potrafią naprawdę zaskoczyć.
Spis treści: Skąd się wzięła kawka? Rozpoznanie i wygląd kawki Areał występowanie i populacja Siedlisko i gniazdowanie kawki Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Kawki potrafią zaskoczyć w każdym zakątku miasta i wsi. Niektóre osobniki wychowują cudze pisklęta, jakby były prawdziwymi opiekunami. Inne sprawnie zdobywają pożywienie w najbardziej nieoczekiwanych miejscach. Choć bywają uciążliwe, pełnią pożyteczną rolę, ograniczając szkodniki i sprzątając miejskie odpady. Tajemnice ich życia pokazują, że nawet najmniejszy przedstawiciel krukowatych potrafi być mistrzem adaptacji, a każdy dzień z kawką może kryć w sobie niespodziankę. Skąd się wzięła kawka? Kawka zwyczajna po raz pierwszy została opisana zgodnie z zasadami nazewnictwa dwumianowego w 1758 roku, w 10. edycji „Systema Naturae”. Autorem opisu był Karol Linneusz – szwedzki przyrodnik i ojciec nowoczesnej taksonomii. Nadał on temu gatunkowi nazwę Corvus monedula, co można tłumaczyć jako „kruk monetka”. Jak podaje Jerzy Bralczyk w książce„Zwierzyniec”, polska nazwa „kawka” nie ma związku z kawą jako napojem, lecz odnosi się do charakterystycznego, kawczącego głosu ptaka. Jej źródłem jest praindoeuropejski rdzeń kau-, oznaczający „wyć” lub „krzyczeć”. W prasłowiańszczyźnie funkcjonowało słowo kava, które w formie zdrobniałej dało kawkę. Nazwa ta jest bardzo stara – świadczy o tym m.in. miejscowość Kawice, zanotowana już na początku XIII wieku. Dawniej słowo „kawka” miało także inne znaczenia. Określano nim młodą dziewczynę, a niekiedy również kobietę lekkich obyczajów. Zwrot „pójść w kawki” oznaczał „wyjść na głupca”, natomiast „puszczać w kawy” – „opowiadać niedorzeczności”. Sam ptak bywał też nazywany „krukiem kawką”, co dziś może być mylące, ponieważ odnosi się do dwóch odrębnych gatunków ptaków z rodziny krukowatych. Rozpoznanie i wygląd kawki Kawka zwyczajna jest najmniejszym spośród występujących w Polsce ptaków z rodziny krukowatych – mniejsza od wrony (Corvus corone), gawrona (Corvus frugilegus) i kruka (Corvus corax), a także od sójki (Garrulus glandarius) i sroki (Pica pica). Z daleka bywa często mylona z wroną, jednak z bliska łatwo zauważyć różnice w jej ubarwieniu. Kawka nie jest czarna, lecz ciemnoszara; wyróżnia się jaśniejszymi, szarymi bokami szyi i karku. Charakterystyczną cechą są także jasnoniebieskie, niemal srebrzyste tęczówki oczu. Nogi i dziób są czarne, przy czym dziób jest wyraźnie smuklejszy niż u wrony czy gawrona. Intensywnie czarne ciemię wyraźnie odcina się od reszty upierzenia. Samiec i samica nie różnią się wyglądem, co znacznie utrudnia rozpoznanie płci. Poruszając się po ziemi, kawka chodzi szybkim krokiem, z wyprostowaną sylwetką i rytmicznie kiwa głową. Młode osobniki, w przeciwieństwie do dorosłych, mają upierzenie o wyraźnie brązowawym odcieniu. Lot kawki często przypomina lot gołębia, choć ptak ten częściej wykorzystuje prądy powietrzne i chętnie szybuje. Wielkością dorównuje dorosłemu gołębiowi miejskiemu (Columba livia domestica). Kawki są ptakami niezwykle wokalnymi. W środowisku naturalnym wydają liczne głosy kontaktowe i tokowe, zazwyczaj krótkie i dźwięczne, czasem szorstkie i ochrypłe. Najczęściej można usłyszeć przeciągłe „kjeer” lub miękkie, raptowne cmoknięcia typu „kjak”. W porównaniu z wroną i gawronem głos kawki jest wyraźnie wyższy, co ułatwia rozpoznanie jej obecności w mieszanych stadach ptaków krukowatych. Areał występowanie i populacja Zasięg występowania kawki zwyczajnej rozciąga się niemal na cały kontynent europejski oraz znaczną część Azji– od Irlandii i Półwyspu Iberyjskiego po Mongolię. W Afryce gatunek ten występuje m.in. w Maroku i Algierii. Sporadycznie, jako bardzo rzadki gość z Europy, bywa również odnotowywany w północno-wschodniej części Ameryki Północnej, zwykle w towarzystwie wron amerykańskich (Corvus brachyrhynchos). W Europie populację lęgową kawki szacuje się na 9–20 mln par, co stanowi ok. 50% światowego zasięgu występowania tego gatunku. Według opracowania „Trendy liczebności ptaków w Polsce” krajowa populacja lęgowa została oszacowana na 220–310 tys. par, co klasyfikuje kawkę jako gatunek średnio liczny. W Polsce pospolitszymi przedstawicielami rodziny krukowatych są obecnie sroka (360–410 tys. par lęgowych) oraz sójka (470–520 tys. par lęgowych). W ciągu ostatnich 30 lat europejska populacja kawki wydaje się stabilna, choć obserwuje się wyraźne różnice pomiędzy poszczególnymi krajami, regionami oraz przedziałami czasowymi. Stabilne trendy odnotowano m.in. w Wielkiej Brytanii, na Łotwie, w Austrii, Belgii, Finlandii i Szwecji. Z kolei w Niemczech, Hiszpanii, Czechach, na Węgrzech i na Słowacji obserwuje się w ostatnich kilkunastu latach spadki liczebności tego gatunku. W wyniku zniszczeń zabudowy podczas II wojny światowej w wielu polskich miastach powstały nowe miejsca lęgowe sprzyjające kawkom. W latach 50. i 70. XX w. nastąpił wyraźny wzrost liczebności krajowej populacji, połączony z wycofywaniem się kawek ze stanowisk pozamiejskich. Najnowsze dane wskazują, że obecnie populacja lęgowa kawki w Polsce jest stabilna, z umiarkowaną tendencją wzrostową. Siedlisko i gniazdowanie kawki Kawka zwyczajna jest gatunkiem synantropijnym, co oznacza, że dobrze przystosowała się do życia w środowisku silnie przekształconym przez człowieka, takim jak współczesne miasta. Jako jedyny przedstawiciel rodziny krukowatych w Polsce gniazduje głównie w miejscach zamkniętych, m.in. w kominach, szybach wentylacyjnych, na strychach oraz w szczelinach i ubytkach elewacji budynków. Szczególnie chętnie wybiera stare i wysokie zabudowania, takie jak kamienice, kościoły czy zamki. Miejscami lęgowymi mogą być również mosty, stare parki, aleje oraz cmentarze. W budowę gniazda zaangażowane są oboje partnerzy. Konstrukcja składa się z gałązek, ziemi, trawy, wełny i sierści. Kawka wyprowadza jeden lęg w roku, najczęściej w maju lub na początku czerwca. Samica składa zwykle ok. 5 jaj i wysiaduje je sama przez blisko 20 dni, podczas gdy samiec zajmuje się zdobywaniem i dostarczaniem pożywienia. Młode opuszczają gniazdo po ok. miesiącu, a przez kolejne 30 dni pozostają pod opieką rodziców, ucząc się samodzielnego życia i zdobywając niezbędne doświadczenie. Kawki najczęściej gnieżdżą się kolonijnie, w stadach liczących od kilku do kilkunastu par. Tworzą trwałe pary, które pozostają ze sobą przez całe życie, także poza sezonem lęgowym. Do pierwszego lęgu przystępują zazwyczaj w wieku ok. dwóch lat. Część populacji kawki podejmuje krótkodystansowe wędrówki, odlatując jesienią na cieplejsze tereny, często dołączając do stad migrujących gawronów. Jak zauważa dr Andrzej Kruszewicz – dyrektor warszawskiego Ogrodu Zoologicznego, lekarz weterynarii i założyciel Ptasiego Azylu, dorosłe kawki, które utraciły własne lęgi, potrafią dokarmiać cudze pisklęta wychowywane w Ptasim Azylu przy warszawskim zoo. Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Kawka zwyczajna jest nie tylko oportunistą pokarmowym, lecz także wyjątkowo plastycznym wszystkożercą. Oznacza to, że ptaki te nie są wybredne i potrafią wykorzystywać najłatwiej dostępne źródła pożywienia, elastycznie dostosowując się do zmieniających się warunków środowiska, zamiast polegać na wąskiej, wyspecjalizowanej diecie. Ogólny jadłospis kawki obejmuje owady, inne bezkręgowce, owoce, nasiona, padlinę, odpadki oraz wiele innych źródeł pokarmu. Skład diety poszczególnych osobników zależy od zajmowanego siedliska, dostępności pożywienia oraz pory roku. Niektóre badania wykazały, że w określonych warunkach kawki mogą odżywiać się niemal wyłącznie pokarmem roślinnym, podczas gdy inne wskazują na silne uzależnienie od pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Ptaki te połykają również gastrolity – drobne kamyczki, które zastępują ptakom zęby i pomagają rozdrabniać pokarm w żołądku. Oprócz orzechów, nasion i owoców kawki potrafią zjadać także małe gryzonie, pisklęta, jaja innych ptaków, a w środowisku miejskim również różnego rodzaju odpady. Kawki chętnie korzystają z resztek pozostawianych przez człowieka, zwłaszcza w miastach. Często spotyka się je w pobliżu dużych budynków, takich jak szpitale czy hotele, gdzie łatwiej o dostęp do pożywienia, na przykład w postaci wyrzucanego chleba. Zazwyczaj żerują na ziemi w parach lub niewielkich stadach, nierzadko w towarzystwie większych od siebie gawronów. Preferują obszary o niskiej roślinności, takie jak parki, trawniki czy pastwiska. Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje kawkę zwyczajną w kategorii „najmniejszej troski”, ze względu na bardzo rozległy zasięg występowania, stabilny trend liczebności oraz niezwykle dużą populację. W Polsce gatunek ten znajduje się pod ochroną ścisłą. Jego liczebność spada głównie z powodu niszczenia dogodnych miejsc lęgowych w zabudowie, wskutek modernizacji budynków, przez likwidację stropodachów i zamurowywanie wnęk. Obok wróbla (Passer domesticus) i jerzyka (Apus apus) kawka jest najbardziej narażonym gatunkiem w awifaunie miejskiej. Należy do gatunków uciążliwych dla człowieka, ponieważ podczas budowy gniazda mogą zatykać otwory kominowe, co stanowi zagrożenie pożarowe. Aby temu zapobiec otwory kominowe należy zabezpieczać siatką poza okresem lęgowym. Ważne jest propagowanie wśród osób zarządzających budynkami i właścicieli budynków, by tworzyli bezpieczne miejsca lęgowe dla m.in. kawki, ale też innych gatunków, które preferują zbliżone siedliska. Trzeba propagować w społeczeństwie informacje, że wiele gatunków przetrwa w naszym kraju głównie dzięki możliwości gnieżdżenia się w miejscach stworzonych przez człowieka, gdyż ich naturalne miejsca lęgowe są już tak nieliczne, że nie dają możliwości przetrwania. Co jeszcze warto wiedzieć o kawkach? Poza tym, że bywają uznawane za uciążliwe w mieście, pełnią także pożyteczną rolę. Żerując na trawnikach i w grządkach, ograniczają liczbę pędraków, a w miejscach takich jak targowiska czy altany śmietnikowe wykorzystują resztki pożywienia pozostawione przez ludzi, co czyni je cennymi mieszkańcami miejskiego ekosystemu. Źródła: jestemnaptak.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl, datazone.birdlife.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Dlaczego Zimowe Igrzyska Olimpijskie mają dwie maskotki? Bo ten zwierzak prowadzi „podwójne życie”
Gdy w lutym 2024 roku na scenie festiwalu w Sanremo pojawiły się Tina i Milo, świat poznał maskotki Zimowych Igrzysk Olimpijskich i Paraolimpijskich Mediolan-Cortina 2026. Wybór dwóch postaci nie jest przypadkowy – to rodzeństwo gronostajów, które symbolizują dwa olimpijskie miasta, ale także pewien przyrodniczy fenomen. Gronostaj, jako jeden z niewielu gatunków, potrafi się całkowicie przeobrazić na zimę.
Imiona maskotek nawiązują do miast-gospodarzy: Milo pochodzi od Mediolanu (Milano), a Tina od Cortiny d’Ampezzo. Wyłoniono je w drodze ogólnokrajowego konkursu „Szkoły dla Maskotek”, w którym wzięło udział ponad 1600 projektów nadesłanych przez uczniów z całych Włoch. Tina, o jasnym futerku, reprezentuje Igrzyska i uosabia ciekawość oraz miłość do gór. Milo, o ciemniejszym ubarwieniu, to maskotka Paraolimpiady, która niesie przekaz inkluzywności. Razem z grupą sześciu przebiśniegów o nazwie „The Flo”, maskotki promują Włochy i Zimowe Igrzyska Olimpijskie 2026. Dlaczego Włochy wybrały dwie maskotki? Wybór dwóch gronostajów jako symbolu Zimowych Igrzysk Olimpijskich idealnie oddaje „podwójne życie” tego gatunku, wynikające z niesamowitych zdolności adaptacyjnych. Gronostaj (Mustela erminea) to niewielki, ale niezwykle dynamiczny drapieżnik z rodziny łasicowatych, który słynie ze zmiany ubarwienia w zależności od pory roku. Latem jego grzbiet jest brązowy, a brzuch biały, natomiast zimą zwierzak przybiera całkowicie białą szatę, która czyni go niemal niewidocznym na śniegu. Jedynym elementem, który pozostaje czarny przez cały rok, jest koniuszek ogona. Te dwa oblicza gronostaja czynią go niezwykle skutecznym drapieżnikiem, doskonale dostosowanym do środowiska. W języku angielskim gronostaj ma nawet dwie nazwy: „stoat” gdy jest w szacie letniej, a „ermine” - w zimowej. Zmiana ubarwienia na zimę: „podwójne życie” zwierząt Zjawisko sezonowej zmiany ubarwienia to jedna z najbardziej fascynujących i zarazem najrzadszych adaptacji w świecie przyrody. Na całym świecie zidentyfikowano zaledwie 21 gatunków ptaków i ssaków, które wykształciły tę zdolność. Proces ten nie jest wywoływany bezpośrednio przez temperaturę czy pojawienie się pierwszego śniegu. Kluczowe są zmiany w długości dnia. Gdy dni stają się krótsze, organizm zwierzęcia otrzymuje sygnał hormonalny do rozpoczęcia linienia, a nowe futro lub pióra są już białe. Gronostaj w historii Włoch Gatunek ten od wieków zajmuje ważne miejsce w kulturze i sztuce, a jego najsłynniejszym wyobrażeniem jest „Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci. Obraz ten, namalowany około 1489–1490 roku w Mediolanie, przedstawia Cecylię Gallerani, kochankę księcia Ludwika Sforzy. Postać zwierzęcia jest nasycona symboliką: oznacza ono czystość i niewinność, stanowi też aluzję do samego księcia Ludwika, który nosił przydomek „L’Ermellino” (Gronostaj). Futra z gronostajów przez wiele stuleci stanowiły symbol najwyższej władzy i luksusu. Ich historia nierozerwalnie wiąże się z europejską hierarchią stanową – w średniowieczu i renesansie prawo do ich noszenia mieli niemal wyłącznie monarchowie oraz wysocy dostojnicy kościelni. Gronostaj – symbol Dolomitów Naturalnym środowiskiem tych zwierząt we Włoszech są rejony alpejskie, w tym m.in. Park Narodowy Stelvio. Gronostaje doskonale radzą sobie w górach, budując nory w dziuplach drzew, szczelinach skalnych lub starych murach. Ich zimowe futro jest niezwykle gęste – może zawierać nawet dwadzieścia tysięcy włosków na centymetr kwadratowy, co zapewnia im doskonałą izolację termiczną podczas mroźnych zim w Dolomitach. To właśnie ich odporność na surowe warunki i zdolność do przetrwania sprawiły, że są idealnymi ambasadorami regionów, w których rozegrają się Igrzyska Olimpijskie. Po oficjalnej prezentacji w Sanremo, Tina i Milo wyruszyły w podróż po Włoszech, odwiedzając m.in. Bolzano, Val di Fiemme oraz Cortinę, by promować nadchodzące Igrzyska. Źródła: Olympics.com, parcostelviotrentino.it Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy w Łazienkach Królewskich znów zamieszka Stanisław August? W warszawskim parku pojawił się nowy lokator
W sercu Warszawy, wśród zabytków architektury, pojawił się gość jakiego jeszcze nie było. W jednej z nor w Łazienkach Krolewskich zamieszkał borsuk. Choć kuny i łasice są pracownikom parku dobrze znane, ten największy przedstawiciel łasicowatych w Polsce, wprowadził się tutaj po raz pierwszy. Park szuka dla niego imienia.
Nowy lokator Łazienek Królewskich na razie przesypia zimowe chłody. Nie jest to pełna hibernacja, a raczej długie okresy snu, podczas których zwierzak korzysta z nagromadzonych zapasów tłuszczu. Borsuk to prawdziwy „nocny marek”, dlatego spacerowicze raczej nie będą mieli okazji, by spotkać go za dnia. Park przy tej okazji przypomina o zasadach obowiązujących spacerowiczów: „Apelujemy o ciszę i nieskładanie ciekawskich wizyt – to najlepszy prezent powitalny dla nowego mieszkańca naszych ogrodów. Jeśli poczuje się bezpiecznie, być może zostanie z nami na dłużej – a wiosną… kto wie?” – piszą pracownicy Łazienek w mediach społecznościowych. Czy borsuk zostanie Stanisławem Augustem? Muzeum Łazienki Królewskie postanowiło przywitać gościa w wyjątkowy sposób, ogłaszając konkurs na imię dla borsuka. Propozycje można zgłaszać w mediach społecznościowych do niedzieli, 8 lutego 2026. Wśród setek już zgłoszonych propozycji najczęściej pojawia się imię Stanisław August – na cześć Stanisława Augusta Poniatowskiego, założyciela Łazienek i ostatniego króla Polski. A może borsuk zostanie Herakliuszem, na pamiątkę Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, pomysłodawcy pierwszego budynku tzw. Łazienki? Przyrodnicza oaza w centrum miasta Obecność borsuka to kolejny dowód na to, że Łazienki w Warszawie są prawdziwą ostoją dzikiej przyrody. Od 2004 roku w ogrodach regularnie pojawiają się lisy, które zadomowiły się na dobre. Te sprytne drapieżniki pełnią ważną rolę sanitarną – polują na gryzonie (np. myszy i myszarki polne) oraz zjadają padlinę, zapobiegając rozprzestrzenianiu się chorób. Mieszkają tu też jeże, kuny i łasice. Największymi ulubieńcami gości pozostają jednak ciekawskie wiewiórki. Są one nawet przedmiotem badań naukowców z SGGW, którzy zakładają wybranym osobnikom nadajniki radiotelemetryczne, by poznać ich strategie pokarmowe. Nie można też zapomnieć o ptasiej arystokracji – pawiach indyjskich, a poza tym dzięciołach (dużym, średnim i zielonym), puszczykach oraz barwnych kaczkach mandarynkach i nurogęsiach. Park zamieszkują też nietoperze: borowiec wielki i nocek rudy. Jak zachowywać się wobec dzikich zwierząt w Łazienkach? Podczas spotkania z mieszkańcami Łazienek warto pamiętać o kilku zasadach zawartych w regulaminie ogrodów. Zwierząt nie wolno gonić, płoszyć ani dotykać. Bardzo ważne jest również to, aby nie dokarmiać zwierząt na własną rękę, gdyż może to im zaszkodzić. W przypadku zauważenia niepokojącego zachowania zwierzęcia lub odniesienia zadrapania, należy niezwłocznie skontaktować się ze Strażą Muzealną pod numerem (+48) 22 50 60 131. Źródło: Łazienki Królewskie Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Powiedzenie „spać jak suseł” nie wzięło się znikąd. Ten gryzoń przesypia połowę swojego życia
To urocze zwierzątko znane jest przede wszystkim z popularnego powiedzenia. Choć wiele osób o nim słyszało, w naturze pozostaje niemal nieuchwytne. Suseł perełkowany w Polsce jest prawdziwą rzadkością i niewykluczone, że wkrótce całkiem zniknie z naszego krajobrazu.
Spis treści: Krewny „Baśki” Mieszkaniec Europy Wschodniej Towarzyski śpioch, smakosz roślin i nasion, czyli o zwyczajach susła perełkowanego Zagrożenia dla susła perełkowanego Wraz z nadejściem wiosny, otaczający nas świat zmienia się o 180 stopni. Roślinność rozkwita, „eksplodując” przy tym soczystą zielenią i innymi imponującymi kolorami. Do uszu zaczyna docierać melodyjny śpiew ptaków. Zwierzęta stają się aktywniejsze, a niektóre budzą się ze snu zimowego, by przystąpić do godów i uzupełnić zapasy energii. Suseł perełkowany należy właśnie do tej ostatniej grupy. „Spać jak suseł” – chyba każdy słyszał to powiedzenie. Nie wzięło się znikąd. Ten sympatycznie wyglądający gryzoń przesypia połowę swojego życia. Krewny „Baśki” Patrzysz na susła, myślisz – dziwna wiewiórka? To skojarzenie jest jak najbardziej słuszne. Oba gryzonie należą do tej samej rodziny (wiewiórkowatych). Są podobnej wielkości i zbliżone pod względem pokroju. Nie trzeba być jednak wybitnym znawcą przyrody, by już na pierwszy rzut oka dostrzec różnice, występujące między oboma gatunkami. Wymiary i umaszczenie Suseł perełkowany (Spermophilus suslicus) osiąga od ok. 17 do ok. 25 cm długości ciała i masę od 170 do 490 g. Jest trochę większy od wiewiórki pospolitej, ale na pierwszy rzut oka trudno to dostrzec. Ma od niej znacznie krótszy ogon (2,5–5,6 cm vs 17–20 cm), który nie jest porośnięty puszystym futrem, a sztywną, przypominającą szczecinę sierścią. W porównaniu z powszechną w Polsce „Baśką”, suseł perełkowany różni się umaszczeniem. Okrywa tego gryzonia jest żółtawo-szaro-brązowa w części grzbietowej, żółtawo-szara po bokach, szaro-żółta lub szaro-ruda w części brzusznej. Na grzbiecie i po bokach wyraźnie widoczne jest białe nakrapianie, któremu zwierzę zawdzięcza drugi człon polskiej nazwy gatunkowej. Cechy charakterystyczne Wyróżnikiem susła są jego oczy – czarne i znacznie większe niż u wielu innych gryzoni. Przyglądając się im z bliska, można dostrzec żółtawe zabarwienie źrenicy. Charakterystyczne są także uszy. Na pierwszy rzut oka można odnieść wrażenie, że zwierzę jest ich pozbawione. To tylko pozory. Suseł ma uszy, ale te są niewielkie i niemal całkowicie ukryte w sierści. Przednie łapy, zaopatrzone w cztery palce z długimi, płaskimi pazurami, są chwytne. Tylne – silniej zbudowane od przednich – mają po pięć palców. Mieszkaniec Europy Wschodniej Suseł perełkowany jest wschodnioeuropejskim endemitem. Zasięg występowania tego gatunku ogranicza się przede wszystkim do Rosji, Ukrainy i Mołdawii. W niewielkim zakresie występuje też na Białorusi i w południowo-wschodniej Polsce. Suseł w Polsce W granicach naszego kraju przedstawicieli tego gatunku można spotkać wyłącznie na Lubelszczyźnie. W drugiej połowie XIX stulecia stanowiska tych zwierząt znajdowały się w okolicach miast: Zamość, Chełm, Hrubieszów i Szczebrzeszyn. Współcześnie susły zasiedlają obszar między Zamościem, Hrubieszowem i Tomaszowem Lubelskim. Są też obecne w Świdniku. Tamtejsza populacja jest najliczniejsza w Polsce. Obecnie polska populacja tych zwierząt jest całkowicie izolowana. Nie zawsze tak było. Z danych historycznych wynika, że lubelskie susły nie były całkowicie izolowane od głównego zasięgu występowania gatunku. Istniały kolonie na Wołyniu i Podolu, w okolicach Lwowa, Włodzimierza, Sokala, Bełza i Rawy Ruskiej. Siedlisko susłów perełkowanych Suseł perełkowany najlepiej czuje się na terenach otwartych, porośniętych niską roślinnością. Wybiera stepy, pastwiska, miedze, ugory i suche łąki. Takie środowisko – pozbawione naturalnych przeszkód – umożliwia sprawną komunikację między koloniami i ułatwia obserwację okolicy, w celu wypatrzenia potencjalnego niebezpieczeństwa. Jedynie populacje z Besarabii mają odmienne zwyczaje. Tamtejsze susły upodobały sobie kamieniste zbocza jarów i dolin rzecznych. Duże znaczenie dla susłów ma jakość gleby. Wynika to z faktu, że zwierzęta te żyją w kopanych przez siebie norach. Z tego względu, najczęściej wybierają miejsca, gdzie ryzyko zalania jest niewielkie, a ziemia jest sucha i przewiewna. Towarzyski śpioch, smakosz roślin i nasion, czyli o zwyczajach susła perełkowanego Susły perełkowane są zwierzętami stadnymi. Żyją w rodzinnych grupach, które na obszarze wspólnie zamieszkiwanego siedliska łączą się w kolonie. Co warte podkreślenia, nie zamieszkują we wspólnych norach. Każdy suseł kopie indywidualne schronienie. Aktywność susłów Przedstawiciele tego gatunku przejawiają dzienną aktywność. Nocą, zwierząt tych praktycznie nie spotyka się poza norami. Podobnie zresztą jak w deszczowe dni. Gdy świeci słońce, susły opuszczają schronienie o poranku. Po południu zmniejszają swoją aktywność, by ponownie wyjść ze swoich nor po 16.00. Na otwartej przestrzeni pozostają do zmroku. Zwyczaje żywieniowe Jak susły spędzają dzień? Na żerowaniu. Susły to zasadniczo zwierzęta roślinożerne. Zasadniczo, bo lwią część ich diety stanowią zielone części roślin, kłącza, nasiona i bulwy. Susły zajadają się koniczyną białą i łąkową, babką lancetowatą i zwyczajną, mniszkiem pospolitym, krwawnikiem pospolitym i różnymi roślinami pastewnymi. Jednak gdy ich organizm przedstawia większe zapotrzebowanie na białko, do jadłospisu włączają pokarm zwierzęcy. Zdobyczą tych gryzoni padają przede wszystkim bezkręgowce – owady i dżdżownice. Zjadają także małe jaszczurki, jaja ptaków, a czasami nawet padlinę. Rozród susłów perełkowanych Przedstawiciele tego gatunku są zwierzętami jednorujowymi, co oznacza, że rozmnażają się tylko raz w roku. Ruja rozpoczyna się w kwietniu. Gody trwają do 2 dni, a ciąża – do 26 dni. Samica rodzi od 3 do 8 młodych. Te są karmione przez matkę przez 4–5 tygodni. Mniej więcej w trzeciej dekadzie maja opuszczają norę i zaczynają przyjmować stały pokarm. Samodzielne życie rozpoczynają po ok. 10 dniach od pierwszego wyjścia. Roczny cykl życiowy Należy podkreślić, że jak wszyscy przedstawiciele rodzaju Spermophilus, susły perełkowane zapadają w sen zimowy. To pozwala im przetrwać czas ubogi w zasoby pokarmu. Większość populacji już na początku października przestaje opuszczać legowisko. Sen zimowy rozpoczyna się, gdy temperatura otoczenia spada poniżej 10 stopni Celsjusza i trwa do 7 miesięcy. Okres budzenia nie jest stały. Większość osobników opuszcza norę, gdy temperatura wzrasta powyżej 10 stopni. Przygotowania do hibernacji Przygotowania do hibernacji zaczynają się już na przełomie lipca i sierpnia. Wówczas zwierzęta zaczynają odżywiać się nasionami traw, które zawierają dużo węglowodanów. To pozwala im rozbudować tkankę tłuszczową brunatną, która stanowi rezerwę energetyczną na czas snu. W tym czasie susły przystępują też do budowy zimowych nor i gromadzenia niewielkich zapasów pożywienia w bocznych korytarzach. Sen zimowy susła perełkowanego Susły zimują samotnie, zwijając się w kłębek i chowając głowę i łapy pod tułów. Gdy temperatura otoczenia spada poniżej wartości granicznej, zapadają w stan hibernacji. Dochodzi wówczas do spowolnienia procesów metabolicznych, co skutkuje spadkiem temperatury ciała do 2,8 stopnia Celsjusza. Spadkowi ulega także częstotliwość pracy serca, z 300 do nawet 4 skurczów na minutę. Aktywność płuc zmniejsza się do jednego oddechu na minutę. Stan hibernacji niekiedy jest przerywany krótkimi okresami aktywacji procesów metabolicznych. Należy jednak podkreślić, że w takiej sytuacji, najczęściej nie dochodzi do zwiększenia aktywności ruchowej, a stan ten nie trwa dłużej niż 24 godziny. Wrodzona ostrożność susła perełkowanego O przetrwaniu gatunku decyduje nie tylko dostępność pożywienia. W naturze suseł zajmuje pozycję ofiary. Na te średniej wielkości gryzonie poluje wiele drapieżników. Z natury łagodne zwierzęta są łatwym celem dla ptaków, m.in. dla pustułek, jastrzębi i myszołowów. Także drapieżne ssaki, jak łasica, lis czy gronostaj, ostrzą sobie na nie zęby. Żeby przetrwać, suseł musiał wykształcić szereg mechanizmów obronnych. Wyostrzone zmysły Przed zagrożeniem suseł może ratować się jedynie ucieczką. Ważne jest więc, by odpowiednio wcześnie dostrzegał nadciągające niebezpieczeństwo. Tutaj przydają się wielkie oczy. W pozycji „słupka”, umożliwiającej prowadzenie obserwacji otoczenia, zwierzęta te dostrzegają drapieżnika nawet oddalonego o 150 m. Niewielkie uszy zdają się sugerować kiepski słuch. To pozory. Susły słyszą bardzo dobrze, ale nie reagują gwałtownie na wszystkie dźwięki. Tylko te, które świadczą o obecności naturalnego wroga, są sygnałem do ucieczki. Dźwięki ostrzegawcze Spłoszony, suseł błyskawicznie czmycha do nory. Nie zaniedbuje jednak reszty kolonii. Tak jak świstak tatrzański, suseł perełkowany wydaje alarmujące dźwięki, którymi oznajmia współplemieńcom, że trzeba uciekać, by ratować skórę. W bogatej gamie dźwięków funkcję ostrzegawczą pełni przenikliwy gwizd. Natomiast schwytany suseł wydaje dźwięk przypominający miauczenie. Co ciekawe, osobniki dojrzałe i młode wydają dźwięki o tej samej częstotliwości. U większości gatunków ssaków zachodzi korelacja między masą ciała a częstotliwością i formantem wokalizy, ale nie w tym przypadku. To także mechanizm obronny. W ten sposób zwierzęta maskują obecność młodych w stadzie, które dla drapieżników są znacznie łatwiejszym celem. Zagrożenia dla susła perełkowanego Liczebność susłów w Polsce zaczęła znacząco zmniejszać się już pod koniec XX wieku, ale nie w związku z aktywnością drapieżników. Wymieniając główne przyczyny spadku populacji tych zwierząt, należy wskazać przede wszystkim na utraty siedlisk i zmiany klimatyczne. Tereny obejmujące siedliska susła już od dłuższego czasu są zalesiane lub przeznaczane na cele rolnicze. Z kolei coraz cieplejsze zimy doprowadzają do okresowych wybudzeń tych zwierząt ze snu zimowego. Każdy taki przypadek wiąże się z ogromnym wydatkiem energetycznym, co w wielu przypadkach skutkuje śmiercią z wycieńczenia. W Polsce suseł ma status EN, co oznacza, że jest gatunkiem wysokiego ryzyka. Od 1984 roku podlega ochronie gatunkowej, a jego stanowiska w większości są objęte ochroną rezerwatową. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy zwierzęta zabite na drodze mogą być etyczną alternatywą dla gatunków laboratoryjnych? Trwa dyskusja
Wypadki z udziałem zwierząt są codziennością transportu drogowego. Naukowcy sugerują, że osobniki, które zginęły tragicznie, mogą w pewnych przypadkach zastąpić próbki pobierane od zwierząt laboratoryjnych. Trwa dyskusja, czy jest to bardziej etyczne niż trzymanie żywych zwierząt w placówkach badawczych.
Rośnie zainteresowanie poszukiwaniem alternatywnych, bardziej humanitarnych metod prowadzenia badań naukowych z wykorzystaniem zwierząt. Jednym z rozważanych rozwiązań jest wykorzystanie zwierząt zabitych na drodze. Według najnowszego przeglądu ponad 300 badań takie podejście może być bardzo skuteczne – na różnych poziomach. Nie wszyscy się jednak zgadzają. Zastosowanie zwierząt zabitych na drodze w badaniach naukowych Autorzy przeglądu podkreślają, że użycie zwierząt, które tragicznie zginęły na drodze może wpisywać się w wariację zasady 3R – udoskonalnie (z ang. refinement), zastąpienie (z ang. replacement) i ograniczenie (z ang. reduction). Ma ona na celu minimalizować cierpienie zwierząt w nauce i ograniczyć testy na zwierzętach. Szczątki zwierząt mogą zastąpić próbki pobierane od żywych, hodowanych w laboratoriach istot. Przegląd 312 badań: czy to może działać? W przeglądzie naukowcy przeanalizowali setki badań opublikowanych w latach 1900–2025, w których wykorzystano szczątki zwierząt w celach innych niż monitorowanie kolizji drogowych. Badania obejmowały co najmniej 650 gatunków – najwięcej ssaków, ale również ptaki, gady, płazy i bezkręgowce. Ustalono 26 ogólnych kategorii oraz 91 szczegółowych zastosowań materiału pochodzącego od zwierząt potrąconych. Wśród nich znalazły się takie dziedziny jak anatomia, mikrobiologia, ekologia, zdrowie i edukacja weterynaryjna. Zaskakujące przypadki wykorzystania potrąconych zwierząt Niektóre badania opisywały nietypowe zastosowania. Przykładowo, w badaniach nad ewolucją użyto DNA węży potrąconych na drogach, zamiast hodować je w terrariach. W innym przypadku analiza złamań u ssaków dostarczyła danych do opracowania lepszych metod leczenia zwierząt, które przeżyły kolizje. Są również przykłady wykorzystania szczątków jako przynęty w badaniach populacyjnych innych gatunków, przy czym każdorazowo zaznaczano konieczność zachowania szacunku dla martwych zwierząt i przestrzegania zasad etycznych. Etyczne i praktyczne kwestie wynikające z wykorzystania „roadkilli” Badacze zauważają, że szczątki zwierząt mogą w wielu przypadkach dostarczyć cennych danych bez konieczności ingerencji w życie dzikich populacji czy „porywania” osobników do życia w laboratorium. Mogą też służyć jako materiał do nauczania przyszłych weterynarzy czy biologów, minimalizując potrzebę pracy z żywymi zwierzętami. Zastosowanie szczątków w nauce może być również korzystne z punktu widzenia ochrony przyrody, pozwalając na lepsze poznanie populacji dzikich zwierząt i ich interakcji ze środowiskiem. Czy powinniśmy korzystać ze szczątków zwierząt zabitych na drogach? Badacze zwracają uwagę na jakość próbek: ta może być niska ze względu na rozkład czy uszkodzenia ciała. Wymagane są także odpowiednie przystosowanie prawne i zezwolenia, a ich brak może stanowić istotną barierę. Pojawia się również ryzyko błędów próbki, ponieważ kolizje nie są zdarzeniami losowymi – określone gatunki i gorzej przystosowane osobniki mogą być bardziej narażone. Dlatego sugeruje się zbieranie materiału z różnych rodzajów dróg i przy różnych prędkościach. Ważną kwestią jest także odpowiedzialność etyczna. Naukowcy podkreślają, że wszystkie działania związane z wykorzystaniem szczątków muszą odbywać się z poszanowaniem ich godności. Czy powinniśmy więc wykorzystywać martwe zwierzęta? Może to ograniczyć cierpienie zwierząt laboratoryjnych, ale badacze wciąż się spierają. To jednak krok w dobrą stronę. Źródła: Biology Letters, Nencki Institute Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czym były kangury-giganty? Naukowcy odkryli tajemnicę skaczących kolosów sprzed tysięcy lat
Kangury większe niż niedźwiedzie? Takie zwierzęta żyły w Australii tysiące lat temu. Choć przez lata wątpiono w ich zdolność do skakania, teraz pojawił się przełom. Ćwierćtonowe kangury być może kicały, chociaż inaczej niż ich dzisiejsi krewni.
Dzisiejsze kangury to największe żyjące ssaki poruszające się za pomocą skoków. Samce kangura rudego ważą maksymalnie około 90 kilogramów. Są one ponad dwukrotnie lżejsze niż ich wymarli, gigantyczni krewni z plejstocenu, którzy żyli jeszcze kilkanaście tysięcy lat temu. Czy gigantyczne kangury naprawdę potrafiły skakać jak dzisiejsze? Ścięgna współczesnych kangurów działają jak sprężyny, które bardzo wydajnie magazynują energię. Dzięki temu potrafią skakać na bardzo długie dystanse. Kości ich stóp posiadają specjalne wzmocnienia strukturalne odporne na duże przeciążenia. W porównaniu do swoich przodków, dzisiejsze kangury są mistrzami szybkości. Naukowcy długo sądzili, że wymarłe olbrzymy nie potrafiły kicać. W publikacji na łamach „Scientific Reports” dowodzą jednak czegoś innego. Kangury wielkości niedźwiedzi W epoce plejstocenu, trwającej od około 2,6 miliona do 11 700 lat temu, po Australii chodziły kangury z rodzaju Protemnodon, które ważyły nawet 250 kilogramów. Dla porównania, dzisiejszy największy kangur rudy waży zaledwie około 90 kilogramów. Przez lata badacze sądzili, że tak wielkie zwierzęta po prostu nie mogły skakać. Starsze modele matematyczne sugerowały, że granica masy dla dwunożnego skoku to około 160 kilogramów. Powyżej tej wagi kości i ścięgna miałyby rzekomo pękać pod wpływem ogromnych przeciążeń. Uważano więc, że te olbrzymy były skazane na powolne kroczenie na czterech nogach lub specyficzny chód. Teorie te stawiały Protemnodona w roli powolnego, ociężałego kolosa. Biomechaniczne śledztwo w skamieniałościach Zespół pod kierownictwem Megan Jones z Uniwersytetu w Manchesterze, postanowił sprawdzić te założenia bezpośrednio na materiale kopalnym. Naukowcy zbadali 134 okazy, w tym 40 cennych kości wymarłych gatunków. – Wcześniejsze szacunki opierały się na prostym powiększeniu współczesnych kangurów (…). Nasze odkrycia pokazują, że te zwierzęta nie były po prostu większymi wersjami dzisiejszych kangurów, ale miały inną budowę, która pomagała im radzić sobie z ich ogromnymi rozmiarami – tłumaczy Jones. Eksperci skupili się na dwóch kluczowych elementach mechaniki ruchu: wytrzymałości kości śródstopia oraz miejscu na ścięgna w pięcie. Czwarta kość śródstopia u kangurów pełni rolę głównej dźwigni podczas wybicia. Badacze dokładnie mierzyli jej grubość, długość oraz odporność na zginanie. Analizowali też kość piętową, aby sprawdzić, czy zmieściłoby się na niej ścięgno o mocy wystarczającej do udźwignięcia 250 kilogramów. Krótki zryw po życie Wyniki analiz biomechanicznych przyniosły przełomowy dowód. Okazało się, że kości Protemnodona były znacznie mocniejsze, niż wymagałby tego sam proces skakania. Ich pięty posiadały również wystarczająco dużo miejsca, by pomieścić potężne ścięgna Achillesa. Dowiedziono, że skakanie było mechanicznie możliwe nawet dla najcięższych kolosów, co wcześniej uważano za niemożliwe. – Zwierzęta te prawdopodobnie wykorzystywały swoją zdolność do szybkiego pokonywania nierównego terenu lub do ucieczki przed niebezpieczeństwem – mówi dr Katrina Jones, współautorka publikacji z Uniwersytetu Bristolskiego. Kangury-giganty nie kicały zatem na długie dystanse, bo byłoby to dla nich skrajnie nieefektywne energetycznie, potrafiły to robić w krótkich seriach. Taki nagły, szybki zryw był kluczowy dla przetrwania. Zapewne pozwalał gigantom uciec przed drapieżnikami, takimi jak wymarłe lwy workowate. Podobnie jak dzisiejsze małe gryzonie, wielkie kangury używały skoku jako „trybu awaryjnego” w obliczu bezpośredniego zagrożenia. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ich przylot od wieków oznaczał wiosnę. Dziś jaskółki coraz trudniej zobaczyć
Jaskółki to mali podróżnicy nie z tej ziemi. Potrafią przemierzać tysiące kilometrów, wracając dokładnie tam, gdzie gniazdowały w zeszłym roku. Poznaj ich tajemnice – od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, gdzie ich loty, gniazda i śpiew skrywają niezwykłe historie.
Spis treści: Tropem prehistorycznych jaskółek Jak jaskółki podbiły świat Populacje jaskółek w Polsce i na świecie Nauka rozpoznawania jaskółek Życie w jaskółczym gnieździe Dieta i żerowanie jaskółek Kierunki dalekich podróży Jaskółki wywodzą się z Afryki sprzed 13 milionów lat i dziś można je spotkać niemal na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Choć wyglądają podobnie, każda ma swój niepowtarzalny lot, barwę upierzenia i unikalny głos. Co roku pokonują nawet 20 tysięcy kilometrów, wracając do tej samej stodoły w Europie i siadając na tej samej gałęzi w Afryce. Mistrzowsko łapią owady w locie, polując nad wodą, polami i koronami drzew, a jednocześnie budują skomplikowane gniazda, które chronią młode przed niebezpieczeństwem. Oto świat jaskółek, który warto poznać. Tropem prehistorycznych jaskółek Jaskółcze ślady od tysiącleci przeplatają się z historią człowieka, prowadząc nas od mroku prehistorycznych jaskiń, które ptaki te dzieliły z naszymi przodkami, aż po dachy współczesnych miast. Jednym z takich niezwykłych miejsc i dowodów archeologicznych na współistnienie jaskółek z człowiekiem jest Jaskinia na Biśniku (ok. 50 km na północ od Krakowa). To jedno z nielicznych stanowisk w Europie oraz jedyne w Polsce, z nieprzerwaną sekwencją osadów trwającą 300 000 lat, obejmującą okres od czasu sprzed zlodowacenia saalijskiego po holocen. Szczątki ptaków, w tym jaskółek, odkryte w jaskini Biśnik obejmują niemal 1 600 fragmentów szkieletów należących do co najmniej 96 taksonów, co pozwala stwierdzić, że jaskółki były obecne w regionie od bardzo dawna. Niektóre okazy, należące do rodzaju Hirundo i Cecropis (czyli różnych grup jaskółek), miały rozmiary zbliżone do współczesnej jaskółki dymówki (Hirundo rustica). Inne były wyraźnie większe, co może świadczyć o nieznanym dotąd wymarłym podgatunku lub obecności większych gatunków jaskółek. Obecność tych ptaków w tak odległej przeszłości pokazuje, że jaskółki od zawsze korzystały z osłoniętych miejsc do gniazdowania – w jaskiniach chroniły się przed drapieżnikami i niekorzystnymi warunkami klimatycznymi. W miarę jak człowiek osiedlał się w dolinach i na wyżynach, ptaki te zaczęły wchodzić w coraz bliższe relacje z ludźmi, przenosząc swoje gniazda na budynki i inne konstrukcje. Dzięki temu jaskółki stały się nie tylko trwałym elementem krajobrazu przyrodniczego, ale również kulturowego, obecnego w mitach, symbolice i sztuce ludzkiej. Obserwacje paleontologiczne i archeologiczne pokazują, że ich długowieczne współistnienie z człowiekiem, od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, ujawnia niezwykłą zdolność adaptacyjną tych ptaków oraz rolę jako łącznika między światem przyrody a historią ludzkości. Jak jaskółki podbiły świat Jaskółki to kosmopolityczna rodzina ptaków wróblowych (Passeriformes), obejmująca ok. 88 gatunków na całym świecie. Badania filogenetyczne i biogeograficzne wskazują, że jaskółki najprawdopodobniej wywodzą się z Afryki, a dokładniej z regionu afrotropikalnego. Pojawiły się tam ok. 13 milionów lat temu, czyli w środkowym miocenie. Choć współczesna większość gatunków jaskółek lęgnie się dziś w Afryce i Ameryce Południowej, ich wspólny przodek wywodził się pierwotnie z Afryki, co sugeruje, że obszar ten odegrał kluczową rolę w ich wczesnej ewolucji. Z Afrotropików jaskółki stopniowo rozszerzały swój zasięg, zasiedlając krainę neotropikalną, Palearktykę, Nearktykę, Australię oraz Oceanię. Obecnie występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Poza podstawową budową ciała: długich, spiczastych skrzydłach oraz krótkim, szerokim dziobem jaskółki wykazują jednak znaczne zróżnicowanie cech, takich jak ubarwienie, zachowania społeczne i terytorialne, strategie migracyjne oraz sposoby gniazdowania. Jaskółki można podzielić na trzy grupy w zależności od miejsca geograficznego, w którym zakładają gniazda. Jedne drążą nory w ziemi lub piasku (np. brzegówki). Inne korzystają z gotowych nor, szczelin lub dziupli w drzewach (np. jaskółki drzewne). Trzecia grupa buduje gniazda z błota. Takie błotne gniazda mogą dzielić się na: otwarte jak miseczka (np. u dymówek), całkowicie zamknięte (np. u oknówek) albo w kształcie „pękatej butelki” z wejściem w formie tunelu (np. jaskółki rudawe z rodzaju Cecropis). Populacje jaskółek w Polsce i na świecie W Polsce występują trzy gatunki jaskółek: jaskółka dymówka (Hirundo rustica), jaskółka oknówka (Delichon urbicum) oraz jaskółka brzegówka (Riparia riparia). Dymówka żyje w pobliżu siedzib ludzkich, przede wszystkim na wsiach i na przedmieściach, gdzie wije gniazda wewnątrz budynków, głównie w stodołach, oborach czy chlewniach. Oknówka z kolei zakłada gniazda najczęściej w aglomeracji miejskiej. Korzysta z ludzkich konstrukcji m.in. budynków, mostów, a nawet prefabrykowanych betonowych trybun na obiektach sportowych, np. na kortach tenisowych czy stadionach. Brzegówka natomiast, jak sama nazwa wskazuje, zasiedla nory w skarpach nad brzegami rzek oraz w żwirowniach. Europejską populację dymówki szacuje się na 29–48 milionów par lęgowych, natomiast globalna liczebność tego gatunku wynosi ok. 290–487 mln dojrzałych osobników. W Polsce krajową populację oceniono na 1,6–2,2 mln par lęgowych. Populacja jaskółki oknówki na kontynencie europejskim została oszacowana na 11–25 mln par lęgowych, natomiast globalnie liczy ona 38–80 mln dojrzałych osobników. W Polsce liczebność oknówki szacuje się na 390–550 tysięcy par lęgowych. W przypadku brzegówki zarówno populacja europejska, jak i globalna oraz krajowa są wyraźnie mniejsze. W Europie liczy ona jedynie 6–9 mln par lęgowych, globalnie 38–50 mln dojrzałych osobników, a w Polsce 150–300 tys. par lęgowych. Jak podkreślają naukowcy, wszystkie te dane wymagają dalszej weryfikacji, ponieważ precyzyjne oszacowanie liczebności populacji jaskółek jest niezwykle trudne. Nauka rozpoznawania jaskółek Nauka rozpoznawania jaskółek należy do tak samo trudnych rzeczy, jak w przypadku każdego innego gatunku ptaka. Jednak wszystkie gatunki z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae) cechują się wspólną morfologią, czyli podobnym planem budowy ciała: aerodynamiczny kształt ciała, krótkie nogi i rozwidlony ogon, które ułatwiają im chwytanie owadów w locie oraz czyni je mistrzami podniebnych akrobacji. Wygląd jaskółek Jaskółka dymówka w locie może przypominać jerzyka (Apus apus) ze względu na spiczastą sylwetkę i szybki, zwrotny lot. Z bliska łatwo jednak zauważyć różnicę: dymówka ma pomarańczowo-niebiesko-białe upierzenie, a jerzyk jest jednolicie ciemnoszary z niewielką jasną plamą na gardle. Jerzyki prawie nigdy nie siadają na drutach czy konstrukcjach, podczas gdy dymówki często odpoczywają na drutach, dachach i innych elementach środowiska miejskiego i wiejskiego. Oknówka ma krótszy, umiarkowanie rozwidlony ogon i charakterystyczną białą plamę na kuprze. Jej grzbiet i skrzydła połyskują niebiesko, a spód ciała jest czysto biały. Lot oknówki jest bardziej trzepotliwy niż dymówki, a młode mają ciemniejszy spód i brak połysku na grzbiecie. Brzegówka jest mniejsza od wróbla i wyróżnia się szaro-brązowym grzbietem, białym spodem i wyraźnym brunatnym półobrożem na szyi. Głos jaskółek Kolejną cechą ułatwiającą rozpoznanie gatunku jaskółek jest ich głos. Choć niektóre ptaki wróblowe potrafią naśladować dźwięki innych gatunków, głosy jaskółek są zazwyczaj charakterystyczne i łatwo je odróżnić międzygatunkowo. Jaskółka dymówka ma najbardziej złożony i wyrafinowany śpiew spośród wszystkich jaskółek w Polsce. Jej głos przypomina szybki, dźwięczny szczebiot, często wzbogacony o skrzeki i terkotliwe dźwięki. Dla porównania, jerzyk wydaje proste, monotonne świsty, wyraźnie różne od głosów jaskółek. Jaskółka oknówka śpiewa nieco podobnie do dymówki, ale łagodniej. Jej szczebiot jest szybki, miękki i „soczysty”, a struktura wokalizacji prostsza i mniej zróżnicowana. Samce często wplatają w swój śpiew krótki, miękki trel, który brzmi delikatniej niż suchy, „drewniany” terkot dymówki. Typowe dźwięki oknówki to krótkie „prrit” lub przeciągłe „czierr”. Brzegówka jest najmniej melodyjna. Jej głos przypomina szorstki, chropowaty zgrzyt, porównywany do pocieranego papieru ściernego. Wydawany jest w długich seriach, często przyspieszającym tempie, np. „trrrsz, trre-trre-trre-rrerrerre”. Życie w jaskółczym gnieździe Jaskółka dymówka Jaskółka dymówka jest gatunkiem ptaka wędrownego, podobnie jak oknówka i brzegówka. Na lęgowiska powraca wiosną, zwykle w marcu i kwietniu. Jako pierwsze przylatują samce, które sprawdzają stan gniazd z poprzednich sezonów i w razie potrzeby przystępują do ich naprawy lub budowy nowych. Po pewnym czasie dołączają samice, aktywnie uczestnicząc w dalszych pracach. Gniazdo dymówki ma formę półotwartej, zaokrąglonej czarki, najczęściej przyklejonej do ścian budynków lub murów, często z wykorzystaniem naturalnych podpórek, takich jak belki czy elementy wyposażenia obór. Konstrukcja powstaje z błota wzmacnianego źdźbłami traw, natomiast wnętrze wyścielane jest delikatnym materiałem roślinnym, włosiem i piórami, które jaskółki potrafią zbierać nawet w locie. W okresie od maja do lipca dymówki wyprowadzają zwykle jeden lub dwa lęgi, choć w sprzyjających warunkach mogą przystąpić nawet do trzech lęgów w sezonie. Samica składa od 3 do 5 białych z brązowo-rudymi plamkami jaj, które wysiadywane są na zmianę przez oboje rodziców. Po ok. dwóch tygodniach wykluwają się pisklęta. Młode opuszczają gniazdo po mniej więcej trzech tygodniach, jednak przez kolejne 14–16 dni pozostają pod opieką dorosłych, głównie samca, który intensywnie je dokarmia. W ciągu jednego sezonu lęgowego para dymówek wychowuje przeciętnie do 7 piskląt. Jaskółki dymówki wyróżniają się wyjątkowym przywiązaniem do miejsca gniazdowania. Znane są przypadki, w których te same osobniki korzystały z jednego gniazda przez kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt sezonów. Gatunek ten uznawany jest za społecznie monogamiczny, jednak badania genetyczne wykazały, że w większych koloniach nawet ok. 1/3 piskląt może pochodzić od samców spoza pary lęgowej. Jaskółka oknówka Oknówki pierwotnie gniazdowały na skalnych klifach i urwiskach. Obecnie takie stanowiska należą do rzadkości, choć wciąż notuje się pojedyncze gniazda pod skałami, m.in. w Tatrach. Zdecydowanie częściej gatunek ten wykorzystuje konstrukcje stworzone przez człowieka, takie jak budynki czy mosty, które zastąpiły mu naturalne miejsca lęgowe. Sezon lęgowy rozpoczyna się wiosną, po powrocie ptaków z zimowisk. Oknówki wykazują silne przywiązanie do miejsca rozrodu i często wracają do tych samych kolonii, które zajmowały w poprzednich latach. Okres lęgowy jest stosunkowo długi i trwa zazwyczaj od maja do września. Gniazdo ma postać niemal zamkniętej czarki z niewielkim otworem wlotowym. Lepione jest z błota i mułu połączonego śliną, a zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz przypomina gniazdo jaskółki dymówki, choć jest od niego wyraźnie bardziej zamknięte. Oknówki umieszczają gniazda najczęściej pod gzymsami budynków, przy oknach, w wykuszach oraz pod mostami. Oknówki wyprowadzają zwykle dwa lęgi w sezonie. Samica składa 3–5 jaj, które są wysiadywane na zmianę przez oboje partnerów przez dwa tygodnie. Pisklęta pozostają w gnieździe przez ok. kolejny miesiąc. Po opuszczeniu gniazda młode gromadzą się w koloniach, gdzie uczą się zachowań społecznych, wspólnie poszukują pokarmu, nawiązują kontakty z innymi oraz ustalają hierarchię w grupie. Zdarza się, że dorosłe dokarmiają nie tylko własne, ale także cudze pisklęta. Choć oknówki tworzą trwałe pary i są uznawane za gatunek monogamiczny, badania genetyczne wykazały, że część młodych pochodzi od innych samców spoza pary. W jednej kolonii aż 19% piskląt było wynikiem tzw. zapłodnień pozapartycznych. Jaskółka brzegówka Brzegówki gniazdują w wydrążonych przez siebie norach w piaszczystych skarpach. W jednej z nich na peryferiach Mrągowa w Polsce (woj. warmińsko-mazurskie) w 2019 r. osiedliło się kilkanaście par, zakładając kolonię lęgową i drążąc ok. 30 norek. Skarpa miała wówczas około 4 m wysokości i 25 m długości. Brzegówki to prawdziwe mistrzynie kopania. W miękkim piasku i glinie potrafią drążyć poziome korytarze o długości ponad metra, używając dziobów i pazurków nóg. Wejścia do norek są zazwyczaj owalne, a sam proces drążenia jest tak precyzyjny, że w jednej skarpie powstaje prawdziwa sieć domów dla ptaków. W okresie lęgowym, od maja do lipca, brzegówki wyprowadzają zwykle 1–2 lęgi. Samica składa 4–6 jaj, które wysiadywane są przez ok. 2 tygodnie przez oboje rodziców. Co ciekawe, młode ptaki opuszczają norki już po dwóch tygodniach, znacznie szybciej niż inne jaskółki. Na wiosnę brzegówki zakładają nową kolonię lub wracają do tych samych norek z poprzednich sezonów, o ile nie zostały zajęte przez wróble, pliszki siwe czy sikorki bogatki. Takie zachowania pokazują ich przywiązanie do miejsca i niezwykłą zdolność adaptacji do środowiska. Dieta i żerowanie jaskółek Jaskółki żywią się niemal wyłącznie owadami, które chwytają w locie. Różne gatunki polują w różnych miejscach – niektóre nisko nad ziemią, inne nad wodą, łąkami czy koronami drzew. Dymówki na przykład polują na owady nisko nad ziemią, czasem między nogami pasącego się bydła, a także na wysokości czubków drzew. Badania przeprowadzone w 52 koloniach lęgowych w piętnastu wsiach w Polsce wykazały, że dieta piskląt składa się niemal wyłącznie z owadów, przede wszystkim chrząszczy, błonkówek, muchówek i pluskwiaków. Analiza pokarmu wskazała, że dymówki wybierają większe owady, zamiast wykorzystywać wyłącznie lokalną obfitość drobnych ofiar, co zapewnia pisklętom większą wartość energetyczną podczas lęgów. Wysoki udział chrząszczy w diecie wynika prawdopodobnie z tradycyjnego, ekstensywnego sposobu gospodarowania terenami rolniczymi, sprzyjającego dostępności większych owadów. Oknówki z kolei polują na owady zarówno nad wodą, łąkami, polami, jak i nad koronami drzew. Badania prowadzone w południowej Anglii wykazały, że dieta piskląt tego gatunku zmienia się w ciągu roku w zależności od dostępności owadów, a najważniejsze grupy stanowią muchówki, błonkówki i pluskwiaki. Inne badania z północno-wschodniego Algieru, stolicy Algierii nad Morzem Śródziemnym, pokazały podobny układ diety – najwięcej było błonkówek, a potem chrząszczy, pluskwiaków i muchówek. Choć te miejsca dzieli ponad 2 tys. km, stanowi dowód, że odległość nie wpływa na sposób zdobywania pokarmu. Oknówki selektywnie wybierają większe i bardziej energetyczne owady, co pozwala im skutecznie karmić pisklęta i dostosowywać się do dostępności pokarmu w środowisku. U brzegówek dieta również opiera się na owadach łapanych w locie, podobnie jak u ich kuzynek, choć czasem sięgają też po owady naziemne, wodne lub larwy. Polują w podobnym środowisku co oknówki i potrafią nawet pić wodę w locie. Dorosłe brzegówki zwykle zdobywają pokarm w promieniu ok. 200 m od gniazda, a w razie dalszych lotów wracają z większymi porcjami. Badania wykazały, że w małych koloniach brzegówki nie wymieniają informacji o żerowaniu, natomiast w dużych koloniach np. na Węgrzech ptaki żerowały synchronicznie, sugerując przekazywanie sobie informacji o dostępności pokarmu. Analiza zawartości żołądków wykazała, że niemal całą dietę (ponad 99%) stanowią owady – głównie mrówki, pszczoły i osy, muchówki oraz chrząszcze, a w mniejszych ilościach jętki, pluskwiaki, ważki oraz motyle i ćmy. Kierunki dalekich podróży Jaskółki są ptakami wędrownymi i należą do migrantów długodystansowych. Już w starożytnej Grecji ludzie zdawali sobie sprawę z tego, że w różnych porach roku jedne gatunki ptaków znikają, a inne się pojawiają. Pisał o tym m.in. Arystoteles, uznawany za pierwszego znanego w historii ornitologa. Obecność ptaków i ich głosów pełniła dla dawnych społeczności rolę swoistego kalendarza przyrody: jedne gatunki przypominały rolnikom, kiedy rozpocząć wiosenną orkę, inne sygnalizowały czas koszenia, a jeszcze inne zwiastowały okres świąt. Dodatkowo świergot i szczebiot ptaków, w tym jaskółek, umilał codzienną pracę i odpoczynek ludzi na wsi. Zauważano również, że zimą jaskółki znikają z osad ludzkich. Przez długi czas sądzono, że ptaki te spędzają zimę zakopane w mule na dnie stawów, jezior i bagien. To ludowe, a później także wczesnonaukowe przekonanie najprawdopodobniej wynikało z obserwacji masowych noclegowisk dymówek przed jesiennym odlotem oraz w trakcie wędrówek, kiedy ptaki gromadzą się w trzcinowiskach nad zbiornikami wodnymi. Dopiero wprowadzenie metody obrączkowania ptaków przez duńskiego ornitologa Hansa Christiana Corneliusa Mortensena w 1898 r. pozwoliło wyjaśnić ten problem. Dzięki informacjom zwrotnym wiadomo dziś, że jaskółki nie zimują w mule, lecz odlatują na zimowiska w Afryce. Migracja dymówek Badania nad dymówkami w Europie wykazały, że ptaki te dwa razy w roku pokonują bardzo długie dystanse – z lęgowisk w Eurazji na zimowiska położone na południe od Sahary, od Kamerunu po RPA. Trasa migracji może liczyć nawet do 10 tys. km w jedną stronę. Jak podkreślał prof. dr Peter Berthold, dymówki wykazują niezwykłą zdolność orientacji przestrzennej oraz dużą wierność miejscom lęgowym i zimowiskowym. Pięcioletnia dymówka potrafi co roku wracać do tej samej stodoły w okolicach Bayreuth w Niemczech, a zimą regularnie nocuje na tej samej gałęzi w Demokratycznej Republice Konga. Choć oba te miejsca są niewielkie, dzieli je dystans ok. 10 tysięcy kilometrów, co dla dymówek nie stanowi przeszkody. Gdzie zimują oknówki? Oknówki z południowo-zachodniej Hiszpanii po zakończeniu sezonu lęgowego odlatują na zimowiska w Afryce Zachodniej. Badania wykazały, że wybór zimowisk zależy od jakości siedlisk i dostępności pożywienia. Część ptaków korzysta z lasów liściastych, a część z sawann mieszanych z lasami sezonowymi. Wybór miejsca zimowania ma znaczenie dla późniejszego rozrodu – oknówki, które spędzały zimę w sawannach i lasach sezonowych, wracały wcześniej wiosną i szybciej rozpoczynały składanie jaj. Interesujące jest także, że w niektórych zimowiskach młode ptaki zaczynały rozmnażanie wcześniej niż starsze osobniki, co może wskazywać na różnice w kondycji lub wieku. Wyniki tych badań pokazują, że jakość zimowiska i dostępność pożywienia mają bezpośredni wpływ na sukces rozrodczy oknówek w kolejnym sezonie lęgowym. Starsze samce częściej wybierają sawanny i lasy sezonowe, uznawane za wartościowe siedliska zimowe. Ptaki zimujące w tych lepszych miejscach rozpoczynały rozmnażanie wcześniej, co dodatkowo podkreśla znaczenie jakości zimowisk dla sukcesu reprodukcyjnego po powrocie do Europy. Zimowiska brzegówek Brzegówki po sezonie lęgowym migrują na duże odległości do Afryki Subsaharyjskiej. Według badania wzdłuż rzeki Tisza (Cisa) w środkowo-wschodnich Węgrzech wykazały, że ptaki zimują w różnych regionach Afryki, a okres spędzony na zimowiskach jest bardzo długi – trwa ok. 135 dni. Dane z obrączkowania i analizy piór pokazały też, że dorosłe osobniki często wracają do tych samych kolonii lęgowych w kolejnych latach, natomiast młodsze ptaki wykazują większe rozproszenie i odwiedzają różne kolonie, aby ocenić potencjalne miejsca lęgowe na przyszłość. Badania dotyczące jakości piór i tempa wzrostu piór wykazały, że starsze ptaki mają lepsze pióra, co wpływa na ich zdolność do długodystansowych migracji. Źródła: palaeo-electronica.org, www.sciencedirect.com, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Pójdźka ma wielkie oczy i surowe spojrzenie. Od wieków przypisywano jej złe wróżby
Mała, cicha i skryta. Tajemnicza, zagrożona i niezwykle inteligentna. Od wieków fascynuje ludzi. Od legend o mądrej sowie Atenie po jej skryte, pełne zagadek zwyczaje: pójdźka wciąż uczy nas, jak kruche jest życie dzikiej przyrody. Oto historia ginącego gatunku.
Spis treści Sowy w dziejach człowieka Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Zasięg występowania i historia populacji Biologia lęgowa Pokarm i techniki polowania Zagrożenia i ochrona gatunku Od wieków ludzie spoglądali w noc, by uchwycić milczące sekrety sów, a pójdźka była wśród nich najbardziej nieuchwytna. Zawsze wzbudzała respekt i ciekawość. Jej obecność w krajobrazie umykała nawet uważnym oczom. Od słonecznych wybrzeży Morza Śródziemnego po odległe azjatyckie stepy – pójdźka zwyczajna przemierza świat, zachowując w sobie sekret każdego z ponad 30 krajów, które zamieszkuje. Oto historia ptaka, który zniknął z wielu krajobrazów, lecz wciąż obserwuje świat z ukrycia. Sowy w dziejach człowieka Na przestrzeni dziejów ludzkości sowy symbolizowały rozmaite pojęcia – od grozy i śmierci, po wiedzę, mądrość i wierzenia religijne związane ze światem duchów. Najstarsze znane przedstawienia sów pochodzą z górnego paleolitu (ok. 13 000 r. p.n.e.) i zachowały się w postaci rytów naskalnych w dwóch jaskiniach we Francji. W jaskini Les Trois Frères w Ariège odnaleziono wizerunki trzech sów, interpretowanych przez badaczy jako przedstawienia sów śnieżnych (Bubo scandiacus) lub ptaków o podobnych cechach, natomiast w jaskini Chauvet ukazano pojedynczą sowę „uszatą”, którą niektórzy badacze identyfikują jako uszatkę (Asio otus) lub puchacza (Bubo bubo). Inne prehistoryczne stanowiska zawierające sztukę i symbolikę związaną z sowami znane są z północnej Australii, Ameryki Północnej oraz Środkowej. Szczególnie istotne są jednak odkrycia z obszaru wschodniego basenu Morza Śródziemnego, datowane na neolit przedceramiczny (8000–6500 p.n.e.), gdzie odnaleziono antropomorficzne figurki o cechach sowich. W kolejnych tysiącleciach wizerunki te pojawiają się również w Europie Północnej (IV tysiąclecie p.n.e.),w Grecji mykeńskiej (XV w. p.n.e.) oraz w Europie Środkowej, m.in. na terenach dzisiejszych Węgier (ok. 3000 r. p.n.e.). Znaleziska te wskazują na długotrwałą obecność sowy w symbolice religijnej i mitologicznej wielu kultur. W wielu przypadkach sowa – w tym także małe gatunki, takie jak pójdźka (Athene noctua), choć niekoniecznie rozpoznawalne wprost w ikonografii – dzięki rozległemu zasięgowi obejmującemu Europę, Bliski Wschód i Azję oraz zdolności do współistnienia z człowiekiem jako gatunek synantropijny, zajmowała szczególne miejsce w lokalnych wierzeniach i była interpretowana na różne sposoby. Nazwy zwyczajowe nadawane pójdźce w poszczególnych krajach odwołują się do jej aktywności (np. „ptak nocy”), głosu (Kliwitt), diety (sowa skowronkowa, sowa wróblowa), wierzeń ludowych (ptak śmierci), siedliska (sowa domowa, sowa wierzbowa, sowa kamienna) oraz mitologii (ptak Ateny, Minerwy). Łacińska nazwa pójdźki nawiązuje zarówno do greckiej bogini mądrości i sprawiedliwej wojny Ateny (Athene), jak i do nocnego trybu życia ptaka (noctua). W mitologii greckiej Atena była córką Zeusa i pierwotnie mykeńską boginią pałacową. Z czasem jej funkcje rozszerzyły się o rolę opiekunki miast, bogini wojny, patronki sztuki i rzemiosła oraz uosobienia mądrości. Zawsze przedstawiana skromnie, często uzbrojona, miała pójdźkę jako swojego szczególnego ptaka. W późniejszej tradycji interpretacyjnej sowa Ateny bywała przedstawiana jako jej towarzyszka i obserwatorka nocnego świata, symbolicznie „przynosząca” bogini wiedzę o tym, co pozostaje niewidoczne dla innych. Choć artefakty archeologiczne i przedstawienia sów, niezależnie od kontekstu, miały charakter ogólny lub abstrakcyjny, a wizerunki konkretnych gatunków, w tym pójdźki, nie są jednoznacznie rozpoznawalne, związek pójdźki z Grecją jest wyjątkowo długi i należy do najlepiej udokumentowanych przykładów relacji między gatunkiem sowy a rozwiniętą cywilizacją starożytną. Relacja ta przetrwała do dziś – współczesna grecka moneta o nominale 1 euro symbolicznie nawiązuje do wizerunku pójdźki widocznego na tetradrachmach sprzed 2500 lat. Sowy były ważnym motywem w prehistorycznych religiach – pojawiały się w kamieniu, ceramice (np. terakotowych figurkach i urnach grobowych), rytach na posągach i tablicach z łupku, paliczkach kości składanych do grobów, rysunkach, bursztynowych figurkach, drewnianych palach oraz złotych rzeźbach. To świadczy o uniwersalnym znaczeniu sowy jako motywu symbolicznego w kulturach prehistorycznych. Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Pójdźka zwyczajna jest niewielką, stosunkowo długonogą sową o krępej sylwetce, zaokrąglonej głowie i krótkim ogonie. Wierzch ciała i górne skrzydła mają czekoladowobrązowe upierzenie z białym cętkowaniem, natomiast spód jest biały z podłużnym brązowym kreskowaniem. Oczy są cytrynowo-żółte, a dziób ma barwę szaro- lub zielonkawo-żółtą. U dorosłych osobników ciemię jest biało nakrapiane, a wyraźnie zaznaczone białe brwi nadają ptakowi „srogi” wyraz. U młodych brak białych kropek na ciemieniu – ich upierzenie jest głównie brązowe z delikatnym białym cętkowaniem. Samce i samice są podobne pod względem upierzenia, jednak samce mają twarz jaśniejszą i głowę bardziej okrągłą. Analiza kształtu głowy przeprowadzona za pomocą testu t-Studenta na próbie 20 losowych samców i 20 samic wykazała istotną różnicę w stosunku wysokości do szerokości głowy – samce mają wyraźnie bardziej okrągłe głowy. Charakterystyczne zachowanie i lot Zaniepokojona pójdźka często przyjmuje skuloną pozycję, poruszając tułowiem w górę i w dół. W locie na dłuższych dystansach przypomina falisty lot dzięcioła, natomiast na krótszych dystansach porusza się prostoliniowo, z szybkimi uderzeniami skrzydeł. Lot jest szybki i energiczny, zwłaszcza przy krótkich przelotach między drzewami, krzewami lub budynkami, typowymi dla jej siedlisk polnych i półotwartych. Fałszywa twarz z tyłu głowy Na karku dorosłych osobników często widoczny jest biały znak w kształcie litery „V”, zaczynający się od okolic ucha i sięgający środka szyi. Tworzy on wzór przypominający twarz z tyłu głowy („fałszywa twarz”), który prawdopodobnie pełni funkcję zniechęcania drapieżników – ptak wygląda, jakby patrzył w obu kierunkach naraz. Gatunki podobne do pójdźki Pójdźkę zwyczajną można pomylić z innymi małymi gatunkami sów, przede wszystkim z sóweczką (Glaucidium passerinum) – najmniejszą sową Europy oraz z syczkiem (Otus scops), który występuje licznie w południowej Europie. Oba gatunki są mniejsze od pójdźki, ale mają podobną, krępą sylwetkę i żółte oczy. Zasięg występowania i historia populacji Pójdźka zwyczajna zasiedla różnorodne środowiska – od półpustynnych terenów i skalistych zboczy, po otwarte lasostepy. Jej zasięg obejmuje dużą część Europy, Azji i Afryki Północnej: od wybrzeży Wielkiej Brytanii i Półwyspu Iberyjskiego na zachodzie, przez Danię, Szwecję i Łotwę na północy, aż po Turcję, Lewant, Arabię i Chiny na wschodzie oraz wybrzeża Morza Czerwonego, Somalię i Erytreę na południu. Pójdźka została także introdukowana do Nowej Zelandii i Anglii. Uwzględniając wszystkie 14 podgatunków, jest to gatunek o bardzo szerokim zasięgu światowym. Populacja i liczebność pójdźki w Europie W Europie lęgową populację pójdźki szacuje się na około 618 000–1 170 000 par, co stanowi około 25% całkowitej liczebności gatunku na świecie. Jej liczebność w wielu krajach wyraźnie zmalała pod koniec XX i na początku XXI wieku. Najsilniejsze spadki odnotowano w latach 1994–2004, szczególnie w Europie Środkowej, m.in. w Polsce, Czechach i Niemczech, a także w Holandii, Luksemburgu i Wielkiej Brytanii. Według danych ornitologicznych do głównych przyczyn spadku liczebności należały wyjątkowo surowe zimy, zwłaszcza w sezonie 2001/2002, a także obniżona rozrodczość i pogarszające się warunki siedliskowe. W części krajów niekorzystne tendencje utrzymywały się do ok. 2020 roku. W ostatnich latach, dzięki działaniom ochronnym, w niektórych państwach Europy Zachodniej i Środkowej odnotowano lokalną stabilizację lub odbudowę populacji, jednak w wielu regionach kontynentu pójdźka nadal pozostaje gatunkiem rzadkim i zagrożonym. Węgry – największa populacja pójdźki w Europie Według fotoreportażu Akademii Nauk Republiki Czeskiej (AV ČR), najgęstsza znana populacja pójdźki zwyczajnej w Europie występuje na Węgrzech. Badania prowadzone w Parku Narodowym Hortobágy we wschodnich Węgrzech wykazały, że na powierzchni 6,58 km² żyje aż 176 nawołujących samców pójdźki, czyli ptaków aktywnych rozrodczo. To najwyższe dotąd zarejestrowane zagęszczenie populacji jakiegokolwiek gatunku sowy w Europie i jedno z najwyższych na świecie – podkreśla Martin Šálek, kierownik zespołu badań nad bioróżnorodnością krajobrazu rolniczego w Instytucie Biologii Kręgowców Czeskiej Akademii Nauk. Obszar Hortobágy charakteryzuje się największym w Europie Środkowej areałem naturalnych zbiorowisk trawiastych (stepów zwanych pusztą), użytkowanych w sposób ekstensywny, głównie poprzez wypas zwierząt gospodarskich. „Osady ludzkie składają się tu z tradycyjnych gospodarstw, bez nowoczesnej zabudowy, z drobnym rolnictwem i dużą liczbą zwierząt gospodarskich, takich jak krowy, konie, owce czy drób. Pod względem struktury i sposobu gospodarowania niektóre z badanych osad przypominały nam, jak wyglądały wsie przed stu laty” – dodaje Šálek. Badania naukowców z Instytutu Biologii Kręgowców AV ČR, Czeskiego Towarzystwa Ornitologicznego oraz Uniwersytetu Południowoczeskiego w Czeskich Budziejowicach potwierdzają, że tradycyjne osady ludzkie funkcjonują niczym „wyspy życia” i odgrywają kluczową rolę w ochronie pójdźki oraz innych gatunków ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego. W trzech niewielkich miejscowościach liczba pójdziek jest wyższa niż w całej Republice Czeskiej. Dalsze badania wykazały także wyjątkowo dużą liczebność innych szybko zanikających ptaków krajobrazu rolniczego, takich jak dzierlatka (Galerida cristata), białorzytka zwyczajna (Oenanthe oenanthe), bocian biały (Ciconia ciconia), dudek (Upupa epops), płomykówka (Tyto alba) czy kawka (Corvus monedula) – dodaje Šálek. Pójdźka w Czechach – gatunek zagrożony Pójdźka w ostatnich dekadach jest niemal wyłącznie związana z krajobrazem rolniczym. W Czechach jej liczebność dramatycznie spadła, a całkowita populacja lęgowa nie przekracza 100 par, żyjących w małych, izolowanych populacjach. „Pójdźka może dobrze funkcjonować nawet w niektórych środowiskach zurbanizowanych. Dla ratowania ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego konieczne jest chronienie także tych siedlisk, do których wiele gatunków przeniosło się lub zostało wypchniętych przez intensywną działalność rolniczą” – podsumowuje Šálek. Sytuacja pójdźki w Polsce W Polsce pójdźka zwyczajna jest gatunkiem stosunkowo nielicznym. Jej krajową liczebność szacuje się na 500–1000 osobników (dane sprzed ostatnich lat). Jeszcze w XIX wieku zasłużony ornitolog Władysław Taczanowski uznawał pójdźkę za najpospolitszą sowę w Polsce wśród „małych gatunków sów”. Pospolitość tego gatunku utrzymywała się niezmiennie do lat 60. XX wieku. W tym okresie pójdźka występowała w około 130 większych i mniejszych miastach w Polsce, natomiast w latach 1990–2000 jej zasięg obejmował jedynie ponad 60 miast, głównie w południowej i południowo-wschodniej części kraju. Dawne lokalne zagęszczenia mogły sięgać nawet 20 par na kilometr kwadratowy. Obecnie spotkanie jednej pary na obszarze około 300 km² uważa się już za sukces. W latach 60. jedna lub dwie pary lęgowe gniazdowały praktycznie w każdej wsi na obszarze Legnicy i Leszna w południowo-zachodniej Polsce. Pierwsze sygnały o spadku liczebności pojawiły się w latach 70. i 80., kiedy gatunek uznano za występujący przeważnie w małych liczbach. Proces zanikania rozpoczął się od zachodnich regionów kraju. Na przykład w regionie gorzowskim pójdźka była w latach 70. stosunkowo często obserwowana, natomiast po ok. 25 latach została praktycznie całkowicie wytępiona. Spadek liczebności tego gatunku wiąże się przede wszystkim z intensyfikacją rolnictwa, utratą tradycyjnych siedlisk (np. starych sadów i łąk) oraz ograniczeniem dostępnych miejsc lęgowych. Te wnioski potwierdzają badania i obserwacje prowadzone w różnych regionach Polski. Biologia lęgowa Pójdźka zwyczajna przystępuje do lęgów na wiosnę. Większość tych ptaków gniazduje na terenach zamieszkałych przez ludzi, wykorzystując różnorodne struktury do zakładania gniazd. Do najczęściej wybieranych należą: dziuple drzew, budynki mieszkalne, transformatory, otwory wentylacyjne bloków oraz specjalnie przygotowane budki lęgowe. Jaja są składane zwykle w okresie od kwietnia do maja, choć w niektórych przypadkach pierwsze jajo pojawia się dopiero w czerwcu. Samica składa je w odstępach jednego lub dwóch dni i rozpoczyna wysiadywanie od złożenia pierwszego jaja lub całego zniesienia. Inkubacja trwa około 25 dni, a młode pozostają w gnieździe 30–35 dni. Drugi lęg zdarza się wyjątkowo rzadko. Po wylocie młodych z gniazda przez kolejny miesiąc pozostają one pod opieką rodziców. Szacuje się, że ok. 60% młodych pójdziek, które opuszczają gniazdo, nie przeżywa pierwszych kilku miesięcy życia. Ptaki gniazdujące w dziuplach wybierają zazwyczaj stare drzewa, które oprócz dziupli mają często wydrążony „komin” w pniu. Dzięki temu w przypadku zagrożenia młode wspinają się w górę drzewa, co utrudnia drapieżnikom dostęp. Po wylocie z gniazda młode szukają nowego miejsca do życia w promieniu nawet 50 km od miejsca wyklucia. Pójdźka zwyczajna jest gatunkiem osiadłym i monogamicznym. Ptaki przywiązują się do własnego terytorium, opuszczając je jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Niektóre pary pozostają razem przez cały rok, inne rozdzielają się po zakończeniu okresu lęgowego, aby powrócić do siebie na wiosnę. Terytorium pójdźki może obejmować nawet 100 hektarów. Wokalizacja i rozpoznawanie sąsiadów Samce wyznaczają swoje terytorium głównie poprzez wokalne sygnały terytorialne. Głos godowy samca to przeciągłe „ghuukk”, choć niektórzy interpretują go jako „póóójdź”, stąd pochodzi ludowa nazwa ptaka. Dawniej w Polsce słyszano w tym głosie powiedzenie: „póóójdź, póóójdź w dołek pod kościółek”, które według przesądów miało przepowiadać śmierć. Przesądny lud wierzył, że najlepszym sposobem odwrócenia klątwy było zabicie ptaka. Głosy terytorialne samców najintensywniej występują wiosną o zmierzchu, gdy ptaki opuszczają kryjówki i wyruszają na polowanie. Badania wykazały, że sąsiednie pary rozpoznają się nawzajem po głosach i reagują znacznie rzadziej na siebie niż na intruzów. Samice pójdziek również wydają dźwięki – ich głos przypomina głos samców. Głosy alarmowe i kontaktowe obejmują krótkie, ostre dźwięki „kik”, „miau”, natomiast u piskląt występuje przeciągłe syczenie. Zachowania wobec intruzów i samic Niektóre samce reagują gwałtownie i agresywnie na intruzów, np. wznosząc alarm, przelatując w stronę intruza lub siadając na pobliskim słupie czy gałęzi. Inne samce wykazują bardziej ostrożne zachowania. Rzadko obserwowano sytuacje, w których intruz był aktywnie przeganiany przez samca przy wsparciu samicy. Pójdźki wyróżniają się odwagą – w obronie gniazd i potomstwa potrafią przeganiać znacznie większe od siebie ptaki drapieżne, np. myszołowy (Buteo buteo). Po wylocie młodych zachowania terytorialne pojawiają się ponownie. Młode samce gromadzą informacje o zajętych miejscach, wydając sygnały terytorialne i angażując się w wokalne pojedynki lub fizyczne potyczki. Pokarm i techniki polowania Pójdźka zwyczajna ma bardzo zróżnicowaną dietę i wykorzystuje różne rodzaje ofiar, w zależności od pory roku i miejsca w którym żyje. Od północy na południe oraz od zimy do lata obserwuje się wzrost liczby owadów w jej diecie. Jak pisał Jacek Karczewski w książce „Noc Sów”, im dalej na południe, tym bardziej owadożerne są pójdźki. Przykładowo we Włoszech owady wypełniają co najmniej 98% ich całorocznej diety. Niezależnie od tego, małe ssaki, takie jak myszy czy norniki, pozostają najważniejszym źródłem energii, znacząco wpływając na ekologiczne funkcjonowanie i dobrostan gatunku. W menu pójdźki znajdują się także ptaki i ich jaja, płazy, np. żaby, a czasem nawet nietoperze. Kiedy i jak poluje pójdźka? Pójdźki są głównie nocnym gatunkiem, z największą aktywnością tuż po zachodzie słońca i tuż przed wschodem, trwającą ok. 1–2 godzin. Zdobywają pokarm, obserwując teren z wyniesionych miejsc, takich jak słupy czy drzewa (tzw. czatowni), a także przemieszczając się po ziemi. Często polują przy lampach ulicznych, gdzie gromadzą się owady. W jednym z badań wykazano, że w okresie lęgowym samce i samice różnią się wzorcami aktywności w zdobywaniu pokarmu. Obie płcie mają wyraźny szczyt wieczorny (22:00–23:00), ale poranny szczyt jest mniej widoczny u samców. Zdobywanie pokarmu odbywa się również w ciągu dnia, szczególnie podczas karmienia piskląt. Samce dostarczają wtedy pożywienie młodym częściej niż samice. Techniki polowań pójdźki zależą od rodzaju roślinności. Na niskiej trawie łapie ofiary po ziemi, a przy wysokiej roślinności poluje na owady w locie, startując z gałęzi lub słupów. Niektóre pójdźki wracają do tych samych miejsc, jakby prowadziły własne mini-magazyny z larwami owadów. Zadziwiające zwyczaje pójdźki w Europie Dane z różnych krajów Europy pokazują, jak elastyczne są pójdźki. W Danii np. ptaki polowały na kopcach nawozu, w ogrodach i na trawnikach, natomiast w południowej Francji oraz Portugalii stosowały różne metody – z czatowni, z ziemi i w locie, dostosowując technikę do wysokości i gęstości roślinności. W Belgii aż 65% zdobyczy było chwytane na ziemi, natomiast w południowo-wschodniej Polsce pójdźki polowały głównie na otwartych polach uprawnych i w pobliżu gospodarstw, wybierając zarówno gryzonie, które stanowiły ponad połowę ich zdobyczy, jak i owady, których udział liczbowy w niektórych sezonach sięgał nawet 62%. Choć niektóre z tych obserwacji pochodzą sprzed kilkudziesięciu lat, wciąż dobrze pokazują, jak wszechstronnym i ciekawym łowcą jest ten gatunek. Zagrożenia i ochrona gatunku Najważniejszym zagrożeniem dla pójdźki jest utrata dostępnych miejsc lęgowych, spowodowana uszczelnianiem budynków, wycinaniem dziuplastych drzew i zanikiem tradycyjnych siedlisk. Intensyfikacja rolnictwa oraz nadmierne stosowanie chemikaliów i pestycydów prowadzą do spadku liczebności drobnych ssaków i bezkręgowców, którymi pójdźka się żywi, ograniczając tym samym sukces żerowania i wychowu piskląt. Dodatkowe zagrożenia obejmują kolizje z pojazdami, zanikanie łąk i pastwisk w wyniku zaprzestania wypasu lub koszenia oraz drapieżnictwo ze strony kotów domowych i kun, które plądrują lęgi i atakują młode oraz dorosłe osobniki. Ochrona gatunku Pójdźka podlega obecnie różnym formom ochrony międzynarodowej i krajowej. Na terenie Polski gatunek ten objęty jest ścisłą ochroną gatunkową i wymaga ochrony czynnej. Według Czerwonej Listy Ptaków Polski zaklasyfikowano go jako gatunek niedostatecznie rozpoznany (DD) z powodu braków danych o populacji, co utrudnia ocenę stopnia zagrożenia. Pójdźka jest również objęta Konwencją CITES i Konwencją Berneńską, a w niektórych krajach, np. w Holandii, figuruje jako gatunek „zagrożony”. Skuteczne okazało się udostępnianie budek lęgowych oraz pielęgnacja starych drzew lęgowych, co w Belgii i Niemczech pomaga ograniczać spadki populacji. Dalsze działania i badania Ochrona gatunku na szerszą skalę wymaga zachowania jego naturalnych siedlisk, w tym starych drzew i żywopłotów, ograniczenia stosowania szkodliwych pestycydów oraz utrzymania dogodnych stanowisk odpoczynkowych, np. w pobliżu dróg, aby zmniejszyć ryzyko kolizji z pojazdami. Niezbędne są też dalsze badania nad liczebnością, trendami populacji i potrzebami siedliskowymi, które pozwolą planować ochronę pójdźki w sposób skuteczny i trwały. Źródła: The Little Owl – Population Dynamics, Behavior and Management of Athene noctua, www.avcr.cz, sowy.sos.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.