To jeden z najbardziej społecznych ptaków w Polsce. Samotność nie jest dla niego opcją
Kawka zwyczajna jest najmniejszym polskim krukowatym. To sprytny, towarzyski i inteligentny ptak. Choć nie zamawia porannej kawy, jej inne codzienne zwyczaje potrafią naprawdę zaskoczyć.
Spis treści: Skąd się wzięła kawka? Rozpoznanie i wygląd kawki Areał występowanie i populacja Siedlisko i gniazdowanie kawki Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Kawki potrafią zaskoczyć w każdym zakątku miasta i wsi. Niektóre osobniki wychowują cudze pisklęta, jakby były prawdziwymi opiekunami. Inne sprawnie zdobywają pożywienie w najbardziej nieoczekiwanych miejscach. Choć bywają uciążliwe, pełnią pożyteczną rolę, ograniczając szkodniki i sprzątając miejskie odpady. Tajemnice ich życia pokazują, że nawet najmniejszy przedstawiciel krukowatych potrafi być mistrzem adaptacji, a każdy dzień z kawką może kryć w sobie niespodziankę. Skąd się wzięła kawka? Kawka zwyczajna po raz pierwszy została opisana zgodnie z zasadami nazewnictwa dwumianowego w 1758 roku, w 10. edycji „Systema Naturae”. Autorem opisu był Karol Linneusz – szwedzki przyrodnik i ojciec nowoczesnej taksonomii. Nadał on temu gatunkowi nazwę Corvus monedula, co można tłumaczyć jako „kruk monetka”. Jak podaje Jerzy Bralczyk w książce„Zwierzyniec”, polska nazwa „kawka” nie ma związku z kawą jako napojem, lecz odnosi się do charakterystycznego, kawczącego głosu ptaka. Jej źródłem jest praindoeuropejski rdzeń kau-, oznaczający „wyć” lub „krzyczeć”. W prasłowiańszczyźnie funkcjonowało słowo kava, które w formie zdrobniałej dało kawkę. Nazwa ta jest bardzo stara – świadczy o tym m.in. miejscowość Kawice, zanotowana już na początku XIII wieku. Dawniej słowo „kawka” miało także inne znaczenia. Określano nim młodą dziewczynę, a niekiedy również kobietę lekkich obyczajów. Zwrot „pójść w kawki” oznaczał „wyjść na głupca”, natomiast „puszczać w kawy” – „opowiadać niedorzeczności”. Sam ptak bywał też nazywany „krukiem kawką”, co dziś może być mylące, ponieważ odnosi się do dwóch odrębnych gatunków ptaków z rodziny krukowatych. Rozpoznanie i wygląd kawki Kawka zwyczajna jest najmniejszym spośród występujących w Polsce ptaków z rodziny krukowatych – mniejsza od wrony (Corvus corone), gawrona (Corvus frugilegus) i kruka (Corvus corax), a także od sójki (Garrulus glandarius) i sroki (Pica pica). Z daleka bywa często mylona z wroną, jednak z bliska łatwo zauważyć różnice w jej ubarwieniu. Kawka nie jest czarna, lecz ciemnoszara; wyróżnia się jaśniejszymi, szarymi bokami szyi i karku. Charakterystyczną cechą są także jasnoniebieskie, niemal srebrzyste tęczówki oczu. Nogi i dziób są czarne, przy czym dziób jest wyraźnie smuklejszy niż u wrony czy gawrona. Intensywnie czarne ciemię wyraźnie odcina się od reszty upierzenia. Samiec i samica nie różnią się wyglądem, co znacznie utrudnia rozpoznanie płci. Poruszając się po ziemi, kawka chodzi szybkim krokiem, z wyprostowaną sylwetką i rytmicznie kiwa głową. Młode osobniki, w przeciwieństwie do dorosłych, mają upierzenie o wyraźnie brązowawym odcieniu. Lot kawki często przypomina lot gołębia, choć ptak ten częściej wykorzystuje prądy powietrzne i chętnie szybuje. Wielkością dorównuje dorosłemu gołębiowi miejskiemu (Columba livia domestica). Kawki są ptakami niezwykle wokalnymi. W środowisku naturalnym wydają liczne głosy kontaktowe i tokowe, zazwyczaj krótkie i dźwięczne, czasem szorstkie i ochrypłe. Najczęściej można usłyszeć przeciągłe „kjeer” lub miękkie, raptowne cmoknięcia typu „kjak”. W porównaniu z wroną i gawronem głos kawki jest wyraźnie wyższy, co ułatwia rozpoznanie jej obecności w mieszanych stadach ptaków krukowatych. Areał występowanie i populacja Zasięg występowania kawki zwyczajnej rozciąga się niemal na cały kontynent europejski oraz znaczną część Azji– od Irlandii i Półwyspu Iberyjskiego po Mongolię. W Afryce gatunek ten występuje m.in. w Maroku i Algierii. Sporadycznie, jako bardzo rzadki gość z Europy, bywa również odnotowywany w północno-wschodniej części Ameryki Północnej, zwykle w towarzystwie wron amerykańskich (Corvus brachyrhynchos). W Europie populację lęgową kawki szacuje się na 9–20 mln par, co stanowi ok. 50% światowego zasięgu występowania tego gatunku. Według opracowania „Trendy liczebności ptaków w Polsce” krajowa populacja lęgowa została oszacowana na 220–310 tys. par, co klasyfikuje kawkę jako gatunek średnio liczny. W Polsce pospolitszymi przedstawicielami rodziny krukowatych są obecnie sroka (360–410 tys. par lęgowych) oraz sójka (470–520 tys. par lęgowych). W ciągu ostatnich 30 lat europejska populacja kawki wydaje się stabilna, choć obserwuje się wyraźne różnice pomiędzy poszczególnymi krajami, regionami oraz przedziałami czasowymi. Stabilne trendy odnotowano m.in. w Wielkiej Brytanii, na Łotwie, w Austrii, Belgii, Finlandii i Szwecji. Z kolei w Niemczech, Hiszpanii, Czechach, na Węgrzech i na Słowacji obserwuje się w ostatnich kilkunastu latach spadki liczebności tego gatunku. W wyniku zniszczeń zabudowy podczas II wojny światowej w wielu polskich miastach powstały nowe miejsca lęgowe sprzyjające kawkom. W latach 50. i 70. XX w. nastąpił wyraźny wzrost liczebności krajowej populacji, połączony z wycofywaniem się kawek ze stanowisk pozamiejskich. Najnowsze dane wskazują, że obecnie populacja lęgowa kawki w Polsce jest stabilna, z umiarkowaną tendencją wzrostową. Siedlisko i gniazdowanie kawki Kawka zwyczajna jest gatunkiem synantropijnym, co oznacza, że dobrze przystosowała się do życia w środowisku silnie przekształconym przez człowieka, takim jak współczesne miasta. Jako jedyny przedstawiciel rodziny krukowatych w Polsce gniazduje głównie w miejscach zamkniętych, m.in. w kominach, szybach wentylacyjnych, na strychach oraz w szczelinach i ubytkach elewacji budynków. Szczególnie chętnie wybiera stare i wysokie zabudowania, takie jak kamienice, kościoły czy zamki. Miejscami lęgowymi mogą być również mosty, stare parki, aleje oraz cmentarze. W budowę gniazda zaangażowane są oboje partnerzy. Konstrukcja składa się z gałązek, ziemi, trawy, wełny i sierści. Kawka wyprowadza jeden lęg w roku, najczęściej w maju lub na początku czerwca. Samica składa zwykle ok. 5 jaj i wysiaduje je sama przez blisko 20 dni, podczas gdy samiec zajmuje się zdobywaniem i dostarczaniem pożywienia. Młode opuszczają gniazdo po ok. miesiącu, a przez kolejne 30 dni pozostają pod opieką rodziców, ucząc się samodzielnego życia i zdobywając niezbędne doświadczenie. Kawki najczęściej gnieżdżą się kolonijnie, w stadach liczących od kilku do kilkunastu par. Tworzą trwałe pary, które pozostają ze sobą przez całe życie, także poza sezonem lęgowym. Do pierwszego lęgu przystępują zazwyczaj w wieku ok. dwóch lat. Część populacji kawki podejmuje krótkodystansowe wędrówki, odlatując jesienią na cieplejsze tereny, często dołączając do stad migrujących gawronów. Jak zauważa dr Andrzej Kruszewicz – dyrektor warszawskiego Ogrodu Zoologicznego, lekarz weterynarii i założyciel Ptasiego Azylu, dorosłe kawki, które utraciły własne lęgi, potrafią dokarmiać cudze pisklęta wychowywane w Ptasim Azylu przy warszawskim zoo. Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Kawka zwyczajna jest nie tylko oportunistą pokarmowym, lecz także wyjątkowo plastycznym wszystkożercą. Oznacza to, że ptaki te nie są wybredne i potrafią wykorzystywać najłatwiej dostępne źródła pożywienia, elastycznie dostosowując się do zmieniających się warunków środowiska, zamiast polegać na wąskiej, wyspecjalizowanej diecie. Ogólny jadłospis kawki obejmuje owady, inne bezkręgowce, owoce, nasiona, padlinę, odpadki oraz wiele innych źródeł pokarmu. Skład diety poszczególnych osobników zależy od zajmowanego siedliska, dostępności pożywienia oraz pory roku. Niektóre badania wykazały, że w określonych warunkach kawki mogą odżywiać się niemal wyłącznie pokarmem roślinnym, podczas gdy inne wskazują na silne uzależnienie od pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Ptaki te połykają również gastrolity – drobne kamyczki, które zastępują ptakom zęby i pomagają rozdrabniać pokarm w żołądku. Oprócz orzechów, nasion i owoców kawki potrafią zjadać także małe gryzonie, pisklęta, jaja innych ptaków, a w środowisku miejskim również różnego rodzaju odpady. Kawki chętnie korzystają z resztek pozostawianych przez człowieka, zwłaszcza w miastach. Często spotyka się je w pobliżu dużych budynków, takich jak szpitale czy hotele, gdzie łatwiej o dostęp do pożywienia, na przykład w postaci wyrzucanego chleba. Zazwyczaj żerują na ziemi w parach lub niewielkich stadach, nierzadko w towarzystwie większych od siebie gawronów. Preferują obszary o niskiej roślinności, takie jak parki, trawniki czy pastwiska. Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje kawkę zwyczajną w kategorii „najmniejszej troski”, ze względu na bardzo rozległy zasięg występowania, stabilny trend liczebności oraz niezwykle dużą populację. W Polsce gatunek ten znajduje się pod ochroną ścisłą. Jego liczebność spada głównie z powodu niszczenia dogodnych miejsc lęgowych w zabudowie, wskutek modernizacji budynków, przez likwidację stropodachów i zamurowywanie wnęk. Obok wróbla (Passer domesticus) i jerzyka (Apus apus) kawka jest najbardziej narażonym gatunkiem w awifaunie miejskiej. Należy do gatunków uciążliwych dla człowieka, ponieważ podczas budowy gniazda mogą zatykać otwory kominowe, co stanowi zagrożenie pożarowe. Aby temu zapobiec otwory kominowe należy zabezpieczać siatką poza okresem lęgowym. Ważne jest propagowanie wśród osób zarządzających budynkami i właścicieli budynków, by tworzyli bezpieczne miejsca lęgowe dla m.in. kawki, ale też innych gatunków, które preferują zbliżone siedliska. Trzeba propagować w społeczeństwie informacje, że wiele gatunków przetrwa w naszym kraju głównie dzięki możliwości gnieżdżenia się w miejscach stworzonych przez człowieka, gdyż ich naturalne miejsca lęgowe są już tak nieliczne, że nie dają możliwości przetrwania. Co jeszcze warto wiedzieć o kawkach? Poza tym, że bywają uznawane za uciążliwe w mieście, pełnią także pożyteczną rolę. Żerując na trawnikach i w grządkach, ograniczają liczbę pędraków, a w miejscach takich jak targowiska czy altany śmietnikowe wykorzystują resztki pożywienia pozostawione przez ludzi, co czyni je cennymi mieszkańcami miejskiego ekosystemu. Źródła: jestemnaptak.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl, datazone.birdlife.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Dlaczego Zimowe Igrzyska Olimpijskie mają dwie maskotki? Bo ten zwierzak prowadzi „podwójne życie”
Gdy w lutym 2024 roku na scenie festiwalu w Sanremo pojawiły się Tina i Milo, świat poznał maskotki Zimowych Igrzysk Olimpijskich i Paraolimpijskich Mediolan-Cortina 2026. Wybór dwóch postaci nie jest przypadkowy – to rodzeństwo gronostajów, które symbolizują dwa olimpijskie miasta, ale także pewien przyrodniczy fenomen. Gronostaj, jako jeden z niewielu gatunków, potrafi się całkowicie przeobrazić na zimę.
Imiona maskotek nawiązują do miast-gospodarzy: Milo pochodzi od Mediolanu (Milano), a Tina od Cortiny d’Ampezzo. Wyłoniono je w drodze ogólnokrajowego konkursu „Szkoły dla Maskotek”, w którym wzięło udział ponad 1600 projektów nadesłanych przez uczniów z całych Włoch. Tina, o jasnym futerku, reprezentuje Igrzyska i uosabia ciekawość oraz miłość do gór. Milo, o ciemniejszym ubarwieniu, to maskotka Paraolimpiady, która niesie przekaz inkluzywności. Razem z grupą sześciu przebiśniegów o nazwie „The Flo”, maskotki promują Włochy i Zimowe Igrzyska Olimpijskie 2026. Dlaczego Włochy wybrały dwie maskotki? Wybór dwóch gronostajów jako symbolu Zimowych Igrzysk Olimpijskich idealnie oddaje „podwójne życie” tego gatunku, wynikające z niesamowitych zdolności adaptacyjnych. Gronostaj (Mustela erminea) to niewielki, ale niezwykle dynamiczny drapieżnik z rodziny łasicowatych, który słynie ze zmiany ubarwienia w zależności od pory roku. Latem jego grzbiet jest brązowy, a brzuch biały, natomiast zimą zwierzak przybiera całkowicie białą szatę, która czyni go niemal niewidocznym na śniegu. Jedynym elementem, który pozostaje czarny przez cały rok, jest koniuszek ogona. Te dwa oblicza gronostaja czynią go niezwykle skutecznym drapieżnikiem, doskonale dostosowanym do środowiska. W języku angielskim gronostaj ma nawet dwie nazwy: „stoat” gdy jest w szacie letniej, a „ermine” - w zimowej. Zmiana ubarwienia na zimę: „podwójne życie” zwierząt Zjawisko sezonowej zmiany ubarwienia to jedna z najbardziej fascynujących i zarazem najrzadszych adaptacji w świecie przyrody. Na całym świecie zidentyfikowano zaledwie 21 gatunków ptaków i ssaków, które wykształciły tę zdolność. Proces ten nie jest wywoływany bezpośrednio przez temperaturę czy pojawienie się pierwszego śniegu. Kluczowe są zmiany w długości dnia. Gdy dni stają się krótsze, organizm zwierzęcia otrzymuje sygnał hormonalny do rozpoczęcia linienia, a nowe futro lub pióra są już białe. Gronostaj w historii Włoch Gatunek ten od wieków zajmuje ważne miejsce w kulturze i sztuce, a jego najsłynniejszym wyobrażeniem jest „Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci. Obraz ten, namalowany około 1489–1490 roku w Mediolanie, przedstawia Cecylię Gallerani, kochankę księcia Ludwika Sforzy. Postać zwierzęcia jest nasycona symboliką: oznacza ono czystość i niewinność, stanowi też aluzję do samego księcia Ludwika, który nosił przydomek „L’Ermellino” (Gronostaj). Futra z gronostajów przez wiele stuleci stanowiły symbol najwyższej władzy i luksusu. Ich historia nierozerwalnie wiąże się z europejską hierarchią stanową – w średniowieczu i renesansie prawo do ich noszenia mieli niemal wyłącznie monarchowie oraz wysocy dostojnicy kościelni. Gronostaj – symbol Dolomitów Naturalnym środowiskiem tych zwierząt we Włoszech są rejony alpejskie, w tym m.in. Park Narodowy Stelvio. Gronostaje doskonale radzą sobie w górach, budując nory w dziuplach drzew, szczelinach skalnych lub starych murach. Ich zimowe futro jest niezwykle gęste – może zawierać nawet dwadzieścia tysięcy włosków na centymetr kwadratowy, co zapewnia im doskonałą izolację termiczną podczas mroźnych zim w Dolomitach. To właśnie ich odporność na surowe warunki i zdolność do przetrwania sprawiły, że są idealnymi ambasadorami regionów, w których rozegrają się Igrzyska Olimpijskie. Po oficjalnej prezentacji w Sanremo, Tina i Milo wyruszyły w podróż po Włoszech, odwiedzając m.in. Bolzano, Val di Fiemme oraz Cortinę, by promować nadchodzące Igrzyska. Źródła: Olympics.com, parcostelviotrentino.it Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy w Łazienkach Królewskich znów zamieszka Stanisław August? W warszawskim parku pojawił się nowy lokator
W sercu Warszawy, wśród zabytków architektury, pojawił się gość jakiego jeszcze nie było. W jednej z nor w Łazienkach Krolewskich zamieszkał borsuk. Choć kuny i łasice są pracownikom parku dobrze znane, ten największy przedstawiciel łasicowatych w Polsce, wprowadził się tutaj po raz pierwszy. Park szuka dla niego imienia.
Nowy lokator Łazienek Królewskich na razie przesypia zimowe chłody. Nie jest to pełna hibernacja, a raczej długie okresy snu, podczas których zwierzak korzysta z nagromadzonych zapasów tłuszczu. Borsuk to prawdziwy „nocny marek”, dlatego spacerowicze raczej nie będą mieli okazji, by spotkać go za dnia. Park przy tej okazji przypomina o zasadach obowiązujących spacerowiczów: „Apelujemy o ciszę i nieskładanie ciekawskich wizyt – to najlepszy prezent powitalny dla nowego mieszkańca naszych ogrodów. Jeśli poczuje się bezpiecznie, być może zostanie z nami na dłużej – a wiosną… kto wie?” – piszą pracownicy Łazienek w mediach społecznościowych. Czy borsuk zostanie Stanisławem Augustem? Muzeum Łazienki Królewskie postanowiło przywitać gościa w wyjątkowy sposób, ogłaszając konkurs na imię dla borsuka. Propozycje można zgłaszać w mediach społecznościowych do niedzieli, 8 lutego 2026. Wśród setek już zgłoszonych propozycji najczęściej pojawia się imię Stanisław August – na cześć Stanisława Augusta Poniatowskiego, założyciela Łazienek i ostatniego króla Polski. A może borsuk zostanie Herakliuszem, na pamiątkę Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, pomysłodawcy pierwszego budynku tzw. Łazienki? Przyrodnicza oaza w centrum miasta Obecność borsuka to kolejny dowód na to, że Łazienki w Warszawie są prawdziwą ostoją dzikiej przyrody. Od 2004 roku w ogrodach regularnie pojawiają się lisy, które zadomowiły się na dobre. Te sprytne drapieżniki pełnią ważną rolę sanitarną – polują na gryzonie (np. myszy i myszarki polne) oraz zjadają padlinę, zapobiegając rozprzestrzenianiu się chorób. Mieszkają tu też jeże, kuny i łasice. Największymi ulubieńcami gości pozostają jednak ciekawskie wiewiórki. Są one nawet przedmiotem badań naukowców z SGGW, którzy zakładają wybranym osobnikom nadajniki radiotelemetryczne, by poznać ich strategie pokarmowe. Nie można też zapomnieć o ptasiej arystokracji – pawiach indyjskich, a poza tym dzięciołach (dużym, średnim i zielonym), puszczykach oraz barwnych kaczkach mandarynkach i nurogęsiach. Park zamieszkują też nietoperze: borowiec wielki i nocek rudy. Jak zachowywać się wobec dzikich zwierząt w Łazienkach? Podczas spotkania z mieszkańcami Łazienek warto pamiętać o kilku zasadach zawartych w regulaminie ogrodów. Zwierząt nie wolno gonić, płoszyć ani dotykać. Bardzo ważne jest również to, aby nie dokarmiać zwierząt na własną rękę, gdyż może to im zaszkodzić. W przypadku zauważenia niepokojącego zachowania zwierzęcia lub odniesienia zadrapania, należy niezwłocznie skontaktować się ze Strażą Muzealną pod numerem (+48) 22 50 60 131. Źródło: Łazienki Królewskie Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Powiedzenie „spać jak suseł” nie wzięło się znikąd. Ten gryzoń przesypia połowę swojego życia
To urocze zwierzątko znane jest przede wszystkim z popularnego powiedzenia. Choć wiele osób o nim słyszało, w naturze pozostaje niemal nieuchwytne. Suseł perełkowany w Polsce jest prawdziwą rzadkością i niewykluczone, że wkrótce całkiem zniknie z naszego krajobrazu.
Spis treści: Krewny „Baśki” Mieszkaniec Europy Wschodniej Towarzyski śpioch, smakosz roślin i nasion, czyli o zwyczajach susła perełkowanego Zagrożenia dla susła perełkowanego Wraz z nadejściem wiosny, otaczający nas świat zmienia się o 180 stopni. Roślinność rozkwita, „eksplodując” przy tym soczystą zielenią i innymi imponującymi kolorami. Do uszu zaczyna docierać melodyjny śpiew ptaków. Zwierzęta stają się aktywniejsze, a niektóre budzą się ze snu zimowego, by przystąpić do godów i uzupełnić zapasy energii. Suseł perełkowany należy właśnie do tej ostatniej grupy. „Spać jak suseł” – chyba każdy słyszał to powiedzenie. Nie wzięło się znikąd. Ten sympatycznie wyglądający gryzoń przesypia połowę swojego życia. Krewny „Baśki” Patrzysz na susła, myślisz – dziwna wiewiórka? To skojarzenie jest jak najbardziej słuszne. Oba gryzonie należą do tej samej rodziny (wiewiórkowatych). Są podobnej wielkości i zbliżone pod względem pokroju. Nie trzeba być jednak wybitnym znawcą przyrody, by już na pierwszy rzut oka dostrzec różnice, występujące między oboma gatunkami. Wymiary i umaszczenie Suseł perełkowany (Spermophilus suslicus) osiąga od ok. 17 do ok. 25 cm długości ciała i masę od 170 do 490 g. Jest trochę większy od wiewiórki pospolitej, ale na pierwszy rzut oka trudno to dostrzec. Ma od niej znacznie krótszy ogon (2,5–5,6 cm vs 17–20 cm), który nie jest porośnięty puszystym futrem, a sztywną, przypominającą szczecinę sierścią. W porównaniu z powszechną w Polsce „Baśką”, suseł perełkowany różni się umaszczeniem. Okrywa tego gryzonia jest żółtawo-szaro-brązowa w części grzbietowej, żółtawo-szara po bokach, szaro-żółta lub szaro-ruda w części brzusznej. Na grzbiecie i po bokach wyraźnie widoczne jest białe nakrapianie, któremu zwierzę zawdzięcza drugi człon polskiej nazwy gatunkowej. Cechy charakterystyczne Wyróżnikiem susła są jego oczy – czarne i znacznie większe niż u wielu innych gryzoni. Przyglądając się im z bliska, można dostrzec żółtawe zabarwienie źrenicy. Charakterystyczne są także uszy. Na pierwszy rzut oka można odnieść wrażenie, że zwierzę jest ich pozbawione. To tylko pozory. Suseł ma uszy, ale te są niewielkie i niemal całkowicie ukryte w sierści. Przednie łapy, zaopatrzone w cztery palce z długimi, płaskimi pazurami, są chwytne. Tylne – silniej zbudowane od przednich – mają po pięć palców. Mieszkaniec Europy Wschodniej Suseł perełkowany jest wschodnioeuropejskim endemitem. Zasięg występowania tego gatunku ogranicza się przede wszystkim do Rosji, Ukrainy i Mołdawii. W niewielkim zakresie występuje też na Białorusi i w południowo-wschodniej Polsce. Suseł w Polsce W granicach naszego kraju przedstawicieli tego gatunku można spotkać wyłącznie na Lubelszczyźnie. W drugiej połowie XIX stulecia stanowiska tych zwierząt znajdowały się w okolicach miast: Zamość, Chełm, Hrubieszów i Szczebrzeszyn. Współcześnie susły zasiedlają obszar między Zamościem, Hrubieszowem i Tomaszowem Lubelskim. Są też obecne w Świdniku. Tamtejsza populacja jest najliczniejsza w Polsce. Obecnie polska populacja tych zwierząt jest całkowicie izolowana. Nie zawsze tak było. Z danych historycznych wynika, że lubelskie susły nie były całkowicie izolowane od głównego zasięgu występowania gatunku. Istniały kolonie na Wołyniu i Podolu, w okolicach Lwowa, Włodzimierza, Sokala, Bełza i Rawy Ruskiej. Siedlisko susłów perełkowanych Suseł perełkowany najlepiej czuje się na terenach otwartych, porośniętych niską roślinnością. Wybiera stepy, pastwiska, miedze, ugory i suche łąki. Takie środowisko – pozbawione naturalnych przeszkód – umożliwia sprawną komunikację między koloniami i ułatwia obserwację okolicy, w celu wypatrzenia potencjalnego niebezpieczeństwa. Jedynie populacje z Besarabii mają odmienne zwyczaje. Tamtejsze susły upodobały sobie kamieniste zbocza jarów i dolin rzecznych. Duże znaczenie dla susłów ma jakość gleby. Wynika to z faktu, że zwierzęta te żyją w kopanych przez siebie norach. Z tego względu, najczęściej wybierają miejsca, gdzie ryzyko zalania jest niewielkie, a ziemia jest sucha i przewiewna. Towarzyski śpioch, smakosz roślin i nasion, czyli o zwyczajach susła perełkowanego Susły perełkowane są zwierzętami stadnymi. Żyją w rodzinnych grupach, które na obszarze wspólnie zamieszkiwanego siedliska łączą się w kolonie. Co warte podkreślenia, nie zamieszkują we wspólnych norach. Każdy suseł kopie indywidualne schronienie. Aktywność susłów Przedstawiciele tego gatunku przejawiają dzienną aktywność. Nocą, zwierząt tych praktycznie nie spotyka się poza norami. Podobnie zresztą jak w deszczowe dni. Gdy świeci słońce, susły opuszczają schronienie o poranku. Po południu zmniejszają swoją aktywność, by ponownie wyjść ze swoich nor po 16.00. Na otwartej przestrzeni pozostają do zmroku. Zwyczaje żywieniowe Jak susły spędzają dzień? Na żerowaniu. Susły to zasadniczo zwierzęta roślinożerne. Zasadniczo, bo lwią część ich diety stanowią zielone części roślin, kłącza, nasiona i bulwy. Susły zajadają się koniczyną białą i łąkową, babką lancetowatą i zwyczajną, mniszkiem pospolitym, krwawnikiem pospolitym i różnymi roślinami pastewnymi. Jednak gdy ich organizm przedstawia większe zapotrzebowanie na białko, do jadłospisu włączają pokarm zwierzęcy. Zdobyczą tych gryzoni padają przede wszystkim bezkręgowce – owady i dżdżownice. Zjadają także małe jaszczurki, jaja ptaków, a czasami nawet padlinę. Rozród susłów perełkowanych Przedstawiciele tego gatunku są zwierzętami jednorujowymi, co oznacza, że rozmnażają się tylko raz w roku. Ruja rozpoczyna się w kwietniu. Gody trwają do 2 dni, a ciąża – do 26 dni. Samica rodzi od 3 do 8 młodych. Te są karmione przez matkę przez 4–5 tygodni. Mniej więcej w trzeciej dekadzie maja opuszczają norę i zaczynają przyjmować stały pokarm. Samodzielne życie rozpoczynają po ok. 10 dniach od pierwszego wyjścia. Roczny cykl życiowy Należy podkreślić, że jak wszyscy przedstawiciele rodzaju Spermophilus, susły perełkowane zapadają w sen zimowy. To pozwala im przetrwać czas ubogi w zasoby pokarmu. Większość populacji już na początku października przestaje opuszczać legowisko. Sen zimowy rozpoczyna się, gdy temperatura otoczenia spada poniżej 10 stopni Celsjusza i trwa do 7 miesięcy. Okres budzenia nie jest stały. Większość osobników opuszcza norę, gdy temperatura wzrasta powyżej 10 stopni. Przygotowania do hibernacji Przygotowania do hibernacji zaczynają się już na przełomie lipca i sierpnia. Wówczas zwierzęta zaczynają odżywiać się nasionami traw, które zawierają dużo węglowodanów. To pozwala im rozbudować tkankę tłuszczową brunatną, która stanowi rezerwę energetyczną na czas snu. W tym czasie susły przystępują też do budowy zimowych nor i gromadzenia niewielkich zapasów pożywienia w bocznych korytarzach. Sen zimowy susła perełkowanego Susły zimują samotnie, zwijając się w kłębek i chowając głowę i łapy pod tułów. Gdy temperatura otoczenia spada poniżej wartości granicznej, zapadają w stan hibernacji. Dochodzi wówczas do spowolnienia procesów metabolicznych, co skutkuje spadkiem temperatury ciała do 2,8 stopnia Celsjusza. Spadkowi ulega także częstotliwość pracy serca, z 300 do nawet 4 skurczów na minutę. Aktywność płuc zmniejsza się do jednego oddechu na minutę. Stan hibernacji niekiedy jest przerywany krótkimi okresami aktywacji procesów metabolicznych. Należy jednak podkreślić, że w takiej sytuacji, najczęściej nie dochodzi do zwiększenia aktywności ruchowej, a stan ten nie trwa dłużej niż 24 godziny. Wrodzona ostrożność susła perełkowanego O przetrwaniu gatunku decyduje nie tylko dostępność pożywienia. W naturze suseł zajmuje pozycję ofiary. Na te średniej wielkości gryzonie poluje wiele drapieżników. Z natury łagodne zwierzęta są łatwym celem dla ptaków, m.in. dla pustułek, jastrzębi i myszołowów. Także drapieżne ssaki, jak łasica, lis czy gronostaj, ostrzą sobie na nie zęby. Żeby przetrwać, suseł musiał wykształcić szereg mechanizmów obronnych. Wyostrzone zmysły Przed zagrożeniem suseł może ratować się jedynie ucieczką. Ważne jest więc, by odpowiednio wcześnie dostrzegał nadciągające niebezpieczeństwo. Tutaj przydają się wielkie oczy. W pozycji „słupka”, umożliwiającej prowadzenie obserwacji otoczenia, zwierzęta te dostrzegają drapieżnika nawet oddalonego o 150 m. Niewielkie uszy zdają się sugerować kiepski słuch. To pozory. Susły słyszą bardzo dobrze, ale nie reagują gwałtownie na wszystkie dźwięki. Tylko te, które świadczą o obecności naturalnego wroga, są sygnałem do ucieczki. Dźwięki ostrzegawcze Spłoszony, suseł błyskawicznie czmycha do nory. Nie zaniedbuje jednak reszty kolonii. Tak jak świstak tatrzański, suseł perełkowany wydaje alarmujące dźwięki, którymi oznajmia współplemieńcom, że trzeba uciekać, by ratować skórę. W bogatej gamie dźwięków funkcję ostrzegawczą pełni przenikliwy gwizd. Natomiast schwytany suseł wydaje dźwięk przypominający miauczenie. Co ciekawe, osobniki dojrzałe i młode wydają dźwięki o tej samej częstotliwości. U większości gatunków ssaków zachodzi korelacja między masą ciała a częstotliwością i formantem wokalizy, ale nie w tym przypadku. To także mechanizm obronny. W ten sposób zwierzęta maskują obecność młodych w stadzie, które dla drapieżników są znacznie łatwiejszym celem. Zagrożenia dla susła perełkowanego Liczebność susłów w Polsce zaczęła znacząco zmniejszać się już pod koniec XX wieku, ale nie w związku z aktywnością drapieżników. Wymieniając główne przyczyny spadku populacji tych zwierząt, należy wskazać przede wszystkim na utraty siedlisk i zmiany klimatyczne. Tereny obejmujące siedliska susła już od dłuższego czasu są zalesiane lub przeznaczane na cele rolnicze. Z kolei coraz cieplejsze zimy doprowadzają do okresowych wybudzeń tych zwierząt ze snu zimowego. Każdy taki przypadek wiąże się z ogromnym wydatkiem energetycznym, co w wielu przypadkach skutkuje śmiercią z wycieńczenia. W Polsce suseł ma status EN, co oznacza, że jest gatunkiem wysokiego ryzyka. Od 1984 roku podlega ochronie gatunkowej, a jego stanowiska w większości są objęte ochroną rezerwatową. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy zwierzęta zabite na drodze mogą być etyczną alternatywą dla gatunków laboratoryjnych? Trwa dyskusja
Wypadki z udziałem zwierząt są codziennością transportu drogowego. Naukowcy sugerują, że osobniki, które zginęły tragicznie, mogą w pewnych przypadkach zastąpić próbki pobierane od zwierząt laboratoryjnych. Trwa dyskusja, czy jest to bardziej etyczne niż trzymanie żywych zwierząt w placówkach badawczych.
Rośnie zainteresowanie poszukiwaniem alternatywnych, bardziej humanitarnych metod prowadzenia badań naukowych z wykorzystaniem zwierząt. Jednym z rozważanych rozwiązań jest wykorzystanie zwierząt zabitych na drodze. Według najnowszego przeglądu ponad 300 badań takie podejście może być bardzo skuteczne – na różnych poziomach. Nie wszyscy się jednak zgadzają. Zastosowanie zwierząt zabitych na drodze w badaniach naukowych Autorzy przeglądu podkreślają, że użycie zwierząt, które tragicznie zginęły na drodze może wpisywać się w wariację zasady 3R – udoskonalnie (z ang. refinement), zastąpienie (z ang. replacement) i ograniczenie (z ang. reduction). Ma ona na celu minimalizować cierpienie zwierząt w nauce i ograniczyć testy na zwierzętach. Szczątki zwierząt mogą zastąpić próbki pobierane od żywych, hodowanych w laboratoriach istot. Przegląd 312 badań: czy to może działać? W przeglądzie naukowcy przeanalizowali setki badań opublikowanych w latach 1900–2025, w których wykorzystano szczątki zwierząt w celach innych niż monitorowanie kolizji drogowych. Badania obejmowały co najmniej 650 gatunków – najwięcej ssaków, ale również ptaki, gady, płazy i bezkręgowce. Ustalono 26 ogólnych kategorii oraz 91 szczegółowych zastosowań materiału pochodzącego od zwierząt potrąconych. Wśród nich znalazły się takie dziedziny jak anatomia, mikrobiologia, ekologia, zdrowie i edukacja weterynaryjna. Zaskakujące przypadki wykorzystania potrąconych zwierząt Niektóre badania opisywały nietypowe zastosowania. Przykładowo, w badaniach nad ewolucją użyto DNA węży potrąconych na drogach, zamiast hodować je w terrariach. W innym przypadku analiza złamań u ssaków dostarczyła danych do opracowania lepszych metod leczenia zwierząt, które przeżyły kolizje. Są również przykłady wykorzystania szczątków jako przynęty w badaniach populacyjnych innych gatunków, przy czym każdorazowo zaznaczano konieczność zachowania szacunku dla martwych zwierząt i przestrzegania zasad etycznych. Etyczne i praktyczne kwestie wynikające z wykorzystania „roadkilli” Badacze zauważają, że szczątki zwierząt mogą w wielu przypadkach dostarczyć cennych danych bez konieczności ingerencji w życie dzikich populacji czy „porywania” osobników do życia w laboratorium. Mogą też służyć jako materiał do nauczania przyszłych weterynarzy czy biologów, minimalizując potrzebę pracy z żywymi zwierzętami. Zastosowanie szczątków w nauce może być również korzystne z punktu widzenia ochrony przyrody, pozwalając na lepsze poznanie populacji dzikich zwierząt i ich interakcji ze środowiskiem. Czy powinniśmy korzystać ze szczątków zwierząt zabitych na drogach? Badacze zwracają uwagę na jakość próbek: ta może być niska ze względu na rozkład czy uszkodzenia ciała. Wymagane są także odpowiednie przystosowanie prawne i zezwolenia, a ich brak może stanowić istotną barierę. Pojawia się również ryzyko błędów próbki, ponieważ kolizje nie są zdarzeniami losowymi – określone gatunki i gorzej przystosowane osobniki mogą być bardziej narażone. Dlatego sugeruje się zbieranie materiału z różnych rodzajów dróg i przy różnych prędkościach. Ważną kwestią jest także odpowiedzialność etyczna. Naukowcy podkreślają, że wszystkie działania związane z wykorzystaniem szczątków muszą odbywać się z poszanowaniem ich godności. Czy powinniśmy więc wykorzystywać martwe zwierzęta? Może to ograniczyć cierpienie zwierząt laboratoryjnych, ale badacze wciąż się spierają. To jednak krok w dobrą stronę. Źródła: Biology Letters, Nencki Institute Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czym były kangury-giganty? Naukowcy odkryli tajemnicę skaczących kolosów sprzed tysięcy lat
Kangury większe niż niedźwiedzie? Takie zwierzęta żyły w Australii tysiące lat temu. Choć przez lata wątpiono w ich zdolność do skakania, teraz pojawił się przełom. Ćwierćtonowe kangury być może kicały, chociaż inaczej niż ich dzisiejsi krewni.
Dzisiejsze kangury to największe żyjące ssaki poruszające się za pomocą skoków. Samce kangura rudego ważą maksymalnie około 90 kilogramów. Są one ponad dwukrotnie lżejsze niż ich wymarli, gigantyczni krewni z plejstocenu, którzy żyli jeszcze kilkanaście tysięcy lat temu. Czy gigantyczne kangury naprawdę potrafiły skakać jak dzisiejsze? Ścięgna współczesnych kangurów działają jak sprężyny, które bardzo wydajnie magazynują energię. Dzięki temu potrafią skakać na bardzo długie dystanse. Kości ich stóp posiadają specjalne wzmocnienia strukturalne odporne na duże przeciążenia. W porównaniu do swoich przodków, dzisiejsze kangury są mistrzami szybkości. Naukowcy długo sądzili, że wymarłe olbrzymy nie potrafiły kicać. W publikacji na łamach „Scientific Reports” dowodzą jednak czegoś innego. Kangury wielkości niedźwiedzi W epoce plejstocenu, trwającej od około 2,6 miliona do 11 700 lat temu, po Australii chodziły kangury z rodzaju Protemnodon, które ważyły nawet 250 kilogramów. Dla porównania, dzisiejszy największy kangur rudy waży zaledwie około 90 kilogramów. Przez lata badacze sądzili, że tak wielkie zwierzęta po prostu nie mogły skakać. Starsze modele matematyczne sugerowały, że granica masy dla dwunożnego skoku to około 160 kilogramów. Powyżej tej wagi kości i ścięgna miałyby rzekomo pękać pod wpływem ogromnych przeciążeń. Uważano więc, że te olbrzymy były skazane na powolne kroczenie na czterech nogach lub specyficzny chód. Teorie te stawiały Protemnodona w roli powolnego, ociężałego kolosa. Biomechaniczne śledztwo w skamieniałościach Zespół pod kierownictwem Megan Jones z Uniwersytetu w Manchesterze, postanowił sprawdzić te założenia bezpośrednio na materiale kopalnym. Naukowcy zbadali 134 okazy, w tym 40 cennych kości wymarłych gatunków. – Wcześniejsze szacunki opierały się na prostym powiększeniu współczesnych kangurów (…). Nasze odkrycia pokazują, że te zwierzęta nie były po prostu większymi wersjami dzisiejszych kangurów, ale miały inną budowę, która pomagała im radzić sobie z ich ogromnymi rozmiarami – tłumaczy Jones. Eksperci skupili się na dwóch kluczowych elementach mechaniki ruchu: wytrzymałości kości śródstopia oraz miejscu na ścięgna w pięcie. Czwarta kość śródstopia u kangurów pełni rolę głównej dźwigni podczas wybicia. Badacze dokładnie mierzyli jej grubość, długość oraz odporność na zginanie. Analizowali też kość piętową, aby sprawdzić, czy zmieściłoby się na niej ścięgno o mocy wystarczającej do udźwignięcia 250 kilogramów. Krótki zryw po życie Wyniki analiz biomechanicznych przyniosły przełomowy dowód. Okazało się, że kości Protemnodona były znacznie mocniejsze, niż wymagałby tego sam proces skakania. Ich pięty posiadały również wystarczająco dużo miejsca, by pomieścić potężne ścięgna Achillesa. Dowiedziono, że skakanie było mechanicznie możliwe nawet dla najcięższych kolosów, co wcześniej uważano za niemożliwe. – Zwierzęta te prawdopodobnie wykorzystywały swoją zdolność do szybkiego pokonywania nierównego terenu lub do ucieczki przed niebezpieczeństwem – mówi dr Katrina Jones, współautorka publikacji z Uniwersytetu Bristolskiego. Kangury-giganty nie kicały zatem na długie dystanse, bo byłoby to dla nich skrajnie nieefektywne energetycznie, potrafiły to robić w krótkich seriach. Taki nagły, szybki zryw był kluczowy dla przetrwania. Zapewne pozwalał gigantom uciec przed drapieżnikami, takimi jak wymarłe lwy workowate. Podobnie jak dzisiejsze małe gryzonie, wielkie kangury używały skoku jako „trybu awaryjnego” w obliczu bezpośredniego zagrożenia. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ich przylot od wieków oznaczał wiosnę. Dziś jaskółki coraz trudniej zobaczyć
Jaskółki to mali podróżnicy nie z tej ziemi. Potrafią przemierzać tysiące kilometrów, wracając dokładnie tam, gdzie gniazdowały w zeszłym roku. Poznaj ich tajemnice – od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, gdzie ich loty, gniazda i śpiew skrywają niezwykłe historie.
Spis treści: Tropem prehistorycznych jaskółek Jak jaskółki podbiły świat Populacje jaskółek w Polsce i na świecie Nauka rozpoznawania jaskółek Życie w jaskółczym gnieździe Dieta i żerowanie jaskółek Kierunki dalekich podróży Jaskółki wywodzą się z Afryki sprzed 13 milionów lat i dziś można je spotkać niemal na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Choć wyglądają podobnie, każda ma swój niepowtarzalny lot, barwę upierzenia i unikalny głos. Co roku pokonują nawet 20 tysięcy kilometrów, wracając do tej samej stodoły w Europie i siadając na tej samej gałęzi w Afryce. Mistrzowsko łapią owady w locie, polując nad wodą, polami i koronami drzew, a jednocześnie budują skomplikowane gniazda, które chronią młode przed niebezpieczeństwem. Oto świat jaskółek, który warto poznać. Tropem prehistorycznych jaskółek Jaskółcze ślady od tysiącleci przeplatają się z historią człowieka, prowadząc nas od mroku prehistorycznych jaskiń, które ptaki te dzieliły z naszymi przodkami, aż po dachy współczesnych miast. Jednym z takich niezwykłych miejsc i dowodów archeologicznych na współistnienie jaskółek z człowiekiem jest Jaskinia na Biśniku (ok. 50 km na północ od Krakowa). To jedno z nielicznych stanowisk w Europie oraz jedyne w Polsce, z nieprzerwaną sekwencją osadów trwającą 300 000 lat, obejmującą okres od czasu sprzed zlodowacenia saalijskiego po holocen. Szczątki ptaków, w tym jaskółek, odkryte w jaskini Biśnik obejmują niemal 1 600 fragmentów szkieletów należących do co najmniej 96 taksonów, co pozwala stwierdzić, że jaskółki były obecne w regionie od bardzo dawna. Niektóre okazy, należące do rodzaju Hirundo i Cecropis (czyli różnych grup jaskółek), miały rozmiary zbliżone do współczesnej jaskółki dymówki (Hirundo rustica). Inne były wyraźnie większe, co może świadczyć o nieznanym dotąd wymarłym podgatunku lub obecności większych gatunków jaskółek. Obecność tych ptaków w tak odległej przeszłości pokazuje, że jaskółki od zawsze korzystały z osłoniętych miejsc do gniazdowania – w jaskiniach chroniły się przed drapieżnikami i niekorzystnymi warunkami klimatycznymi. W miarę jak człowiek osiedlał się w dolinach i na wyżynach, ptaki te zaczęły wchodzić w coraz bliższe relacje z ludźmi, przenosząc swoje gniazda na budynki i inne konstrukcje. Dzięki temu jaskółki stały się nie tylko trwałym elementem krajobrazu przyrodniczego, ale również kulturowego, obecnego w mitach, symbolice i sztuce ludzkiej. Obserwacje paleontologiczne i archeologiczne pokazują, że ich długowieczne współistnienie z człowiekiem, od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, ujawnia niezwykłą zdolność adaptacyjną tych ptaków oraz rolę jako łącznika między światem przyrody a historią ludzkości. Jak jaskółki podbiły świat Jaskółki to kosmopolityczna rodzina ptaków wróblowych (Passeriformes), obejmująca ok. 88 gatunków na całym świecie. Badania filogenetyczne i biogeograficzne wskazują, że jaskółki najprawdopodobniej wywodzą się z Afryki, a dokładniej z regionu afrotropikalnego. Pojawiły się tam ok. 13 milionów lat temu, czyli w środkowym miocenie. Choć współczesna większość gatunków jaskółek lęgnie się dziś w Afryce i Ameryce Południowej, ich wspólny przodek wywodził się pierwotnie z Afryki, co sugeruje, że obszar ten odegrał kluczową rolę w ich wczesnej ewolucji. Z Afrotropików jaskółki stopniowo rozszerzały swój zasięg, zasiedlając krainę neotropikalną, Palearktykę, Nearktykę, Australię oraz Oceanię. Obecnie występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Poza podstawową budową ciała: długich, spiczastych skrzydłach oraz krótkim, szerokim dziobem jaskółki wykazują jednak znaczne zróżnicowanie cech, takich jak ubarwienie, zachowania społeczne i terytorialne, strategie migracyjne oraz sposoby gniazdowania. Jaskółki można podzielić na trzy grupy w zależności od miejsca geograficznego, w którym zakładają gniazda. Jedne drążą nory w ziemi lub piasku (np. brzegówki). Inne korzystają z gotowych nor, szczelin lub dziupli w drzewach (np. jaskółki drzewne). Trzecia grupa buduje gniazda z błota. Takie błotne gniazda mogą dzielić się na: otwarte jak miseczka (np. u dymówek), całkowicie zamknięte (np. u oknówek) albo w kształcie „pękatej butelki” z wejściem w formie tunelu (np. jaskółki rudawe z rodzaju Cecropis). Populacje jaskółek w Polsce i na świecie W Polsce występują trzy gatunki jaskółek: jaskółka dymówka (Hirundo rustica), jaskółka oknówka (Delichon urbicum) oraz jaskółka brzegówka (Riparia riparia). Dymówka żyje w pobliżu siedzib ludzkich, przede wszystkim na wsiach i na przedmieściach, gdzie wije gniazda wewnątrz budynków, głównie w stodołach, oborach czy chlewniach. Oknówka z kolei zakłada gniazda najczęściej w aglomeracji miejskiej. Korzysta z ludzkich konstrukcji m.in. budynków, mostów, a nawet prefabrykowanych betonowych trybun na obiektach sportowych, np. na kortach tenisowych czy stadionach. Brzegówka natomiast, jak sama nazwa wskazuje, zasiedla nory w skarpach nad brzegami rzek oraz w żwirowniach. Europejską populację dymówki szacuje się na 29–48 milionów par lęgowych, natomiast globalna liczebność tego gatunku wynosi ok. 290–487 mln dojrzałych osobników. W Polsce krajową populację oceniono na 1,6–2,2 mln par lęgowych. Populacja jaskółki oknówki na kontynencie europejskim została oszacowana na 11–25 mln par lęgowych, natomiast globalnie liczy ona 38–80 mln dojrzałych osobników. W Polsce liczebność oknówki szacuje się na 390–550 tysięcy par lęgowych. W przypadku brzegówki zarówno populacja europejska, jak i globalna oraz krajowa są wyraźnie mniejsze. W Europie liczy ona jedynie 6–9 mln par lęgowych, globalnie 38–50 mln dojrzałych osobników, a w Polsce 150–300 tys. par lęgowych. Jak podkreślają naukowcy, wszystkie te dane wymagają dalszej weryfikacji, ponieważ precyzyjne oszacowanie liczebności populacji jaskółek jest niezwykle trudne. Nauka rozpoznawania jaskółek Nauka rozpoznawania jaskółek należy do tak samo trudnych rzeczy, jak w przypadku każdego innego gatunku ptaka. Jednak wszystkie gatunki z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae) cechują się wspólną morfologią, czyli podobnym planem budowy ciała: aerodynamiczny kształt ciała, krótkie nogi i rozwidlony ogon, które ułatwiają im chwytanie owadów w locie oraz czyni je mistrzami podniebnych akrobacji. Wygląd jaskółek Jaskółka dymówka w locie może przypominać jerzyka (Apus apus) ze względu na spiczastą sylwetkę i szybki, zwrotny lot. Z bliska łatwo jednak zauważyć różnicę: dymówka ma pomarańczowo-niebiesko-białe upierzenie, a jerzyk jest jednolicie ciemnoszary z niewielką jasną plamą na gardle. Jerzyki prawie nigdy nie siadają na drutach czy konstrukcjach, podczas gdy dymówki często odpoczywają na drutach, dachach i innych elementach środowiska miejskiego i wiejskiego. Oknówka ma krótszy, umiarkowanie rozwidlony ogon i charakterystyczną białą plamę na kuprze. Jej grzbiet i skrzydła połyskują niebiesko, a spód ciała jest czysto biały. Lot oknówki jest bardziej trzepotliwy niż dymówki, a młode mają ciemniejszy spód i brak połysku na grzbiecie. Brzegówka jest mniejsza od wróbla i wyróżnia się szaro-brązowym grzbietem, białym spodem i wyraźnym brunatnym półobrożem na szyi. Głos jaskółek Kolejną cechą ułatwiającą rozpoznanie gatunku jaskółek jest ich głos. Choć niektóre ptaki wróblowe potrafią naśladować dźwięki innych gatunków, głosy jaskółek są zazwyczaj charakterystyczne i łatwo je odróżnić międzygatunkowo. Jaskółka dymówka ma najbardziej złożony i wyrafinowany śpiew spośród wszystkich jaskółek w Polsce. Jej głos przypomina szybki, dźwięczny szczebiot, często wzbogacony o skrzeki i terkotliwe dźwięki. Dla porównania, jerzyk wydaje proste, monotonne świsty, wyraźnie różne od głosów jaskółek. Jaskółka oknówka śpiewa nieco podobnie do dymówki, ale łagodniej. Jej szczebiot jest szybki, miękki i „soczysty”, a struktura wokalizacji prostsza i mniej zróżnicowana. Samce często wplatają w swój śpiew krótki, miękki trel, który brzmi delikatniej niż suchy, „drewniany” terkot dymówki. Typowe dźwięki oknówki to krótkie „prrit” lub przeciągłe „czierr”. Brzegówka jest najmniej melodyjna. Jej głos przypomina szorstki, chropowaty zgrzyt, porównywany do pocieranego papieru ściernego. Wydawany jest w długich seriach, często przyspieszającym tempie, np. „trrrsz, trre-trre-trre-rrerrerre”. Życie w jaskółczym gnieździe Jaskółka dymówka Jaskółka dymówka jest gatunkiem ptaka wędrownego, podobnie jak oknówka i brzegówka. Na lęgowiska powraca wiosną, zwykle w marcu i kwietniu. Jako pierwsze przylatują samce, które sprawdzają stan gniazd z poprzednich sezonów i w razie potrzeby przystępują do ich naprawy lub budowy nowych. Po pewnym czasie dołączają samice, aktywnie uczestnicząc w dalszych pracach. Gniazdo dymówki ma formę półotwartej, zaokrąglonej czarki, najczęściej przyklejonej do ścian budynków lub murów, często z wykorzystaniem naturalnych podpórek, takich jak belki czy elementy wyposażenia obór. Konstrukcja powstaje z błota wzmacnianego źdźbłami traw, natomiast wnętrze wyścielane jest delikatnym materiałem roślinnym, włosiem i piórami, które jaskółki potrafią zbierać nawet w locie. W okresie od maja do lipca dymówki wyprowadzają zwykle jeden lub dwa lęgi, choć w sprzyjających warunkach mogą przystąpić nawet do trzech lęgów w sezonie. Samica składa od 3 do 5 białych z brązowo-rudymi plamkami jaj, które wysiadywane są na zmianę przez oboje rodziców. Po ok. dwóch tygodniach wykluwają się pisklęta. Młode opuszczają gniazdo po mniej więcej trzech tygodniach, jednak przez kolejne 14–16 dni pozostają pod opieką dorosłych, głównie samca, który intensywnie je dokarmia. W ciągu jednego sezonu lęgowego para dymówek wychowuje przeciętnie do 7 piskląt. Jaskółki dymówki wyróżniają się wyjątkowym przywiązaniem do miejsca gniazdowania. Znane są przypadki, w których te same osobniki korzystały z jednego gniazda przez kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt sezonów. Gatunek ten uznawany jest za społecznie monogamiczny, jednak badania genetyczne wykazały, że w większych koloniach nawet ok. 1/3 piskląt może pochodzić od samców spoza pary lęgowej. Jaskółka oknówka Oknówki pierwotnie gniazdowały na skalnych klifach i urwiskach. Obecnie takie stanowiska należą do rzadkości, choć wciąż notuje się pojedyncze gniazda pod skałami, m.in. w Tatrach. Zdecydowanie częściej gatunek ten wykorzystuje konstrukcje stworzone przez człowieka, takie jak budynki czy mosty, które zastąpiły mu naturalne miejsca lęgowe. Sezon lęgowy rozpoczyna się wiosną, po powrocie ptaków z zimowisk. Oknówki wykazują silne przywiązanie do miejsca rozrodu i często wracają do tych samych kolonii, które zajmowały w poprzednich latach. Okres lęgowy jest stosunkowo długi i trwa zazwyczaj od maja do września. Gniazdo ma postać niemal zamkniętej czarki z niewielkim otworem wlotowym. Lepione jest z błota i mułu połączonego śliną, a zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz przypomina gniazdo jaskółki dymówki, choć jest od niego wyraźnie bardziej zamknięte. Oknówki umieszczają gniazda najczęściej pod gzymsami budynków, przy oknach, w wykuszach oraz pod mostami. Oknówki wyprowadzają zwykle dwa lęgi w sezonie. Samica składa 3–5 jaj, które są wysiadywane na zmianę przez oboje partnerów przez dwa tygodnie. Pisklęta pozostają w gnieździe przez ok. kolejny miesiąc. Po opuszczeniu gniazda młode gromadzą się w koloniach, gdzie uczą się zachowań społecznych, wspólnie poszukują pokarmu, nawiązują kontakty z innymi oraz ustalają hierarchię w grupie. Zdarza się, że dorosłe dokarmiają nie tylko własne, ale także cudze pisklęta. Choć oknówki tworzą trwałe pary i są uznawane za gatunek monogamiczny, badania genetyczne wykazały, że część młodych pochodzi od innych samców spoza pary. W jednej kolonii aż 19% piskląt było wynikiem tzw. zapłodnień pozapartycznych. Jaskółka brzegówka Brzegówki gniazdują w wydrążonych przez siebie norach w piaszczystych skarpach. W jednej z nich na peryferiach Mrągowa w Polsce (woj. warmińsko-mazurskie) w 2019 r. osiedliło się kilkanaście par, zakładając kolonię lęgową i drążąc ok. 30 norek. Skarpa miała wówczas około 4 m wysokości i 25 m długości. Brzegówki to prawdziwe mistrzynie kopania. W miękkim piasku i glinie potrafią drążyć poziome korytarze o długości ponad metra, używając dziobów i pazurków nóg. Wejścia do norek są zazwyczaj owalne, a sam proces drążenia jest tak precyzyjny, że w jednej skarpie powstaje prawdziwa sieć domów dla ptaków. W okresie lęgowym, od maja do lipca, brzegówki wyprowadzają zwykle 1–2 lęgi. Samica składa 4–6 jaj, które wysiadywane są przez ok. 2 tygodnie przez oboje rodziców. Co ciekawe, młode ptaki opuszczają norki już po dwóch tygodniach, znacznie szybciej niż inne jaskółki. Na wiosnę brzegówki zakładają nową kolonię lub wracają do tych samych norek z poprzednich sezonów, o ile nie zostały zajęte przez wróble, pliszki siwe czy sikorki bogatki. Takie zachowania pokazują ich przywiązanie do miejsca i niezwykłą zdolność adaptacji do środowiska. Dieta i żerowanie jaskółek Jaskółki żywią się niemal wyłącznie owadami, które chwytają w locie. Różne gatunki polują w różnych miejscach – niektóre nisko nad ziemią, inne nad wodą, łąkami czy koronami drzew. Dymówki na przykład polują na owady nisko nad ziemią, czasem między nogami pasącego się bydła, a także na wysokości czubków drzew. Badania przeprowadzone w 52 koloniach lęgowych w piętnastu wsiach w Polsce wykazały, że dieta piskląt składa się niemal wyłącznie z owadów, przede wszystkim chrząszczy, błonkówek, muchówek i pluskwiaków. Analiza pokarmu wskazała, że dymówki wybierają większe owady, zamiast wykorzystywać wyłącznie lokalną obfitość drobnych ofiar, co zapewnia pisklętom większą wartość energetyczną podczas lęgów. Wysoki udział chrząszczy w diecie wynika prawdopodobnie z tradycyjnego, ekstensywnego sposobu gospodarowania terenami rolniczymi, sprzyjającego dostępności większych owadów. Oknówki z kolei polują na owady zarówno nad wodą, łąkami, polami, jak i nad koronami drzew. Badania prowadzone w południowej Anglii wykazały, że dieta piskląt tego gatunku zmienia się w ciągu roku w zależności od dostępności owadów, a najważniejsze grupy stanowią muchówki, błonkówki i pluskwiaki. Inne badania z północno-wschodniego Algieru, stolicy Algierii nad Morzem Śródziemnym, pokazały podobny układ diety – najwięcej było błonkówek, a potem chrząszczy, pluskwiaków i muchówek. Choć te miejsca dzieli ponad 2 tys. km, stanowi dowód, że odległość nie wpływa na sposób zdobywania pokarmu. Oknówki selektywnie wybierają większe i bardziej energetyczne owady, co pozwala im skutecznie karmić pisklęta i dostosowywać się do dostępności pokarmu w środowisku. U brzegówek dieta również opiera się na owadach łapanych w locie, podobnie jak u ich kuzynek, choć czasem sięgają też po owady naziemne, wodne lub larwy. Polują w podobnym środowisku co oknówki i potrafią nawet pić wodę w locie. Dorosłe brzegówki zwykle zdobywają pokarm w promieniu ok. 200 m od gniazda, a w razie dalszych lotów wracają z większymi porcjami. Badania wykazały, że w małych koloniach brzegówki nie wymieniają informacji o żerowaniu, natomiast w dużych koloniach np. na Węgrzech ptaki żerowały synchronicznie, sugerując przekazywanie sobie informacji o dostępności pokarmu. Analiza zawartości żołądków wykazała, że niemal całą dietę (ponad 99%) stanowią owady – głównie mrówki, pszczoły i osy, muchówki oraz chrząszcze, a w mniejszych ilościach jętki, pluskwiaki, ważki oraz motyle i ćmy. Kierunki dalekich podróży Jaskółki są ptakami wędrownymi i należą do migrantów długodystansowych. Już w starożytnej Grecji ludzie zdawali sobie sprawę z tego, że w różnych porach roku jedne gatunki ptaków znikają, a inne się pojawiają. Pisał o tym m.in. Arystoteles, uznawany za pierwszego znanego w historii ornitologa. Obecność ptaków i ich głosów pełniła dla dawnych społeczności rolę swoistego kalendarza przyrody: jedne gatunki przypominały rolnikom, kiedy rozpocząć wiosenną orkę, inne sygnalizowały czas koszenia, a jeszcze inne zwiastowały okres świąt. Dodatkowo świergot i szczebiot ptaków, w tym jaskółek, umilał codzienną pracę i odpoczynek ludzi na wsi. Zauważano również, że zimą jaskółki znikają z osad ludzkich. Przez długi czas sądzono, że ptaki te spędzają zimę zakopane w mule na dnie stawów, jezior i bagien. To ludowe, a później także wczesnonaukowe przekonanie najprawdopodobniej wynikało z obserwacji masowych noclegowisk dymówek przed jesiennym odlotem oraz w trakcie wędrówek, kiedy ptaki gromadzą się w trzcinowiskach nad zbiornikami wodnymi. Dopiero wprowadzenie metody obrączkowania ptaków przez duńskiego ornitologa Hansa Christiana Corneliusa Mortensena w 1898 r. pozwoliło wyjaśnić ten problem. Dzięki informacjom zwrotnym wiadomo dziś, że jaskółki nie zimują w mule, lecz odlatują na zimowiska w Afryce. Migracja dymówek Badania nad dymówkami w Europie wykazały, że ptaki te dwa razy w roku pokonują bardzo długie dystanse – z lęgowisk w Eurazji na zimowiska położone na południe od Sahary, od Kamerunu po RPA. Trasa migracji może liczyć nawet do 10 tys. km w jedną stronę. Jak podkreślał prof. dr Peter Berthold, dymówki wykazują niezwykłą zdolność orientacji przestrzennej oraz dużą wierność miejscom lęgowym i zimowiskowym. Pięcioletnia dymówka potrafi co roku wracać do tej samej stodoły w okolicach Bayreuth w Niemczech, a zimą regularnie nocuje na tej samej gałęzi w Demokratycznej Republice Konga. Choć oba te miejsca są niewielkie, dzieli je dystans ok. 10 tysięcy kilometrów, co dla dymówek nie stanowi przeszkody. Gdzie zimują oknówki? Oknówki z południowo-zachodniej Hiszpanii po zakończeniu sezonu lęgowego odlatują na zimowiska w Afryce Zachodniej. Badania wykazały, że wybór zimowisk zależy od jakości siedlisk i dostępności pożywienia. Część ptaków korzysta z lasów liściastych, a część z sawann mieszanych z lasami sezonowymi. Wybór miejsca zimowania ma znaczenie dla późniejszego rozrodu – oknówki, które spędzały zimę w sawannach i lasach sezonowych, wracały wcześniej wiosną i szybciej rozpoczynały składanie jaj. Interesujące jest także, że w niektórych zimowiskach młode ptaki zaczynały rozmnażanie wcześniej niż starsze osobniki, co może wskazywać na różnice w kondycji lub wieku. Wyniki tych badań pokazują, że jakość zimowiska i dostępność pożywienia mają bezpośredni wpływ na sukces rozrodczy oknówek w kolejnym sezonie lęgowym. Starsze samce częściej wybierają sawanny i lasy sezonowe, uznawane za wartościowe siedliska zimowe. Ptaki zimujące w tych lepszych miejscach rozpoczynały rozmnażanie wcześniej, co dodatkowo podkreśla znaczenie jakości zimowisk dla sukcesu reprodukcyjnego po powrocie do Europy. Zimowiska brzegówek Brzegówki po sezonie lęgowym migrują na duże odległości do Afryki Subsaharyjskiej. Według badania wzdłuż rzeki Tisza (Cisa) w środkowo-wschodnich Węgrzech wykazały, że ptaki zimują w różnych regionach Afryki, a okres spędzony na zimowiskach jest bardzo długi – trwa ok. 135 dni. Dane z obrączkowania i analizy piór pokazały też, że dorosłe osobniki często wracają do tych samych kolonii lęgowych w kolejnych latach, natomiast młodsze ptaki wykazują większe rozproszenie i odwiedzają różne kolonie, aby ocenić potencjalne miejsca lęgowe na przyszłość. Badania dotyczące jakości piór i tempa wzrostu piór wykazały, że starsze ptaki mają lepsze pióra, co wpływa na ich zdolność do długodystansowych migracji. Źródła: palaeo-electronica.org, www.sciencedirect.com, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Pójdźka ma wielkie oczy i surowe spojrzenie. Od wieków przypisywano jej złe wróżby
Mała, cicha i skryta. Tajemnicza, zagrożona i niezwykle inteligentna. Od wieków fascynuje ludzi. Od legend o mądrej sowie Atenie po jej skryte, pełne zagadek zwyczaje: pójdźka wciąż uczy nas, jak kruche jest życie dzikiej przyrody. Oto historia ginącego gatunku.
Spis treści Sowy w dziejach człowieka Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Zasięg występowania i historia populacji Biologia lęgowa Pokarm i techniki polowania Zagrożenia i ochrona gatunku Od wieków ludzie spoglądali w noc, by uchwycić milczące sekrety sów, a pójdźka była wśród nich najbardziej nieuchwytna. Zawsze wzbudzała respekt i ciekawość. Jej obecność w krajobrazie umykała nawet uważnym oczom. Od słonecznych wybrzeży Morza Śródziemnego po odległe azjatyckie stepy – pójdźka zwyczajna przemierza świat, zachowując w sobie sekret każdego z ponad 30 krajów, które zamieszkuje. Oto historia ptaka, który zniknął z wielu krajobrazów, lecz wciąż obserwuje świat z ukrycia. Sowy w dziejach człowieka Na przestrzeni dziejów ludzkości sowy symbolizowały rozmaite pojęcia – od grozy i śmierci, po wiedzę, mądrość i wierzenia religijne związane ze światem duchów. Najstarsze znane przedstawienia sów pochodzą z górnego paleolitu (ok. 13 000 r. p.n.e.) i zachowały się w postaci rytów naskalnych w dwóch jaskiniach we Francji. W jaskini Les Trois Frères w Ariège odnaleziono wizerunki trzech sów, interpretowanych przez badaczy jako przedstawienia sów śnieżnych (Bubo scandiacus) lub ptaków o podobnych cechach, natomiast w jaskini Chauvet ukazano pojedynczą sowę „uszatą”, którą niektórzy badacze identyfikują jako uszatkę (Asio otus) lub puchacza (Bubo bubo). Inne prehistoryczne stanowiska zawierające sztukę i symbolikę związaną z sowami znane są z północnej Australii, Ameryki Północnej oraz Środkowej. Szczególnie istotne są jednak odkrycia z obszaru wschodniego basenu Morza Śródziemnego, datowane na neolit przedceramiczny (8000–6500 p.n.e.), gdzie odnaleziono antropomorficzne figurki o cechach sowich. W kolejnych tysiącleciach wizerunki te pojawiają się również w Europie Północnej (IV tysiąclecie p.n.e.),w Grecji mykeńskiej (XV w. p.n.e.) oraz w Europie Środkowej, m.in. na terenach dzisiejszych Węgier (ok. 3000 r. p.n.e.). Znaleziska te wskazują na długotrwałą obecność sowy w symbolice religijnej i mitologicznej wielu kultur. W wielu przypadkach sowa – w tym także małe gatunki, takie jak pójdźka (Athene noctua), choć niekoniecznie rozpoznawalne wprost w ikonografii – dzięki rozległemu zasięgowi obejmującemu Europę, Bliski Wschód i Azję oraz zdolności do współistnienia z człowiekiem jako gatunek synantropijny, zajmowała szczególne miejsce w lokalnych wierzeniach i była interpretowana na różne sposoby. Nazwy zwyczajowe nadawane pójdźce w poszczególnych krajach odwołują się do jej aktywności (np. „ptak nocy”), głosu (Kliwitt), diety (sowa skowronkowa, sowa wróblowa), wierzeń ludowych (ptak śmierci), siedliska (sowa domowa, sowa wierzbowa, sowa kamienna) oraz mitologii (ptak Ateny, Minerwy). Łacińska nazwa pójdźki nawiązuje zarówno do greckiej bogini mądrości i sprawiedliwej wojny Ateny (Athene), jak i do nocnego trybu życia ptaka (noctua). W mitologii greckiej Atena była córką Zeusa i pierwotnie mykeńską boginią pałacową. Z czasem jej funkcje rozszerzyły się o rolę opiekunki miast, bogini wojny, patronki sztuki i rzemiosła oraz uosobienia mądrości. Zawsze przedstawiana skromnie, często uzbrojona, miała pójdźkę jako swojego szczególnego ptaka. W późniejszej tradycji interpretacyjnej sowa Ateny bywała przedstawiana jako jej towarzyszka i obserwatorka nocnego świata, symbolicznie „przynosząca” bogini wiedzę o tym, co pozostaje niewidoczne dla innych. Choć artefakty archeologiczne i przedstawienia sów, niezależnie od kontekstu, miały charakter ogólny lub abstrakcyjny, a wizerunki konkretnych gatunków, w tym pójdźki, nie są jednoznacznie rozpoznawalne, związek pójdźki z Grecją jest wyjątkowo długi i należy do najlepiej udokumentowanych przykładów relacji między gatunkiem sowy a rozwiniętą cywilizacją starożytną. Relacja ta przetrwała do dziś – współczesna grecka moneta o nominale 1 euro symbolicznie nawiązuje do wizerunku pójdźki widocznego na tetradrachmach sprzed 2500 lat. Sowy były ważnym motywem w prehistorycznych religiach – pojawiały się w kamieniu, ceramice (np. terakotowych figurkach i urnach grobowych), rytach na posągach i tablicach z łupku, paliczkach kości składanych do grobów, rysunkach, bursztynowych figurkach, drewnianych palach oraz złotych rzeźbach. To świadczy o uniwersalnym znaczeniu sowy jako motywu symbolicznego w kulturach prehistorycznych. Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Pójdźka zwyczajna jest niewielką, stosunkowo długonogą sową o krępej sylwetce, zaokrąglonej głowie i krótkim ogonie. Wierzch ciała i górne skrzydła mają czekoladowobrązowe upierzenie z białym cętkowaniem, natomiast spód jest biały z podłużnym brązowym kreskowaniem. Oczy są cytrynowo-żółte, a dziób ma barwę szaro- lub zielonkawo-żółtą. U dorosłych osobników ciemię jest biało nakrapiane, a wyraźnie zaznaczone białe brwi nadają ptakowi „srogi” wyraz. U młodych brak białych kropek na ciemieniu – ich upierzenie jest głównie brązowe z delikatnym białym cętkowaniem. Samce i samice są podobne pod względem upierzenia, jednak samce mają twarz jaśniejszą i głowę bardziej okrągłą. Analiza kształtu głowy przeprowadzona za pomocą testu t-Studenta na próbie 20 losowych samców i 20 samic wykazała istotną różnicę w stosunku wysokości do szerokości głowy – samce mają wyraźnie bardziej okrągłe głowy. Charakterystyczne zachowanie i lot Zaniepokojona pójdźka często przyjmuje skuloną pozycję, poruszając tułowiem w górę i w dół. W locie na dłuższych dystansach przypomina falisty lot dzięcioła, natomiast na krótszych dystansach porusza się prostoliniowo, z szybkimi uderzeniami skrzydeł. Lot jest szybki i energiczny, zwłaszcza przy krótkich przelotach między drzewami, krzewami lub budynkami, typowymi dla jej siedlisk polnych i półotwartych. Fałszywa twarz z tyłu głowy Na karku dorosłych osobników często widoczny jest biały znak w kształcie litery „V”, zaczynający się od okolic ucha i sięgający środka szyi. Tworzy on wzór przypominający twarz z tyłu głowy („fałszywa twarz”), który prawdopodobnie pełni funkcję zniechęcania drapieżników – ptak wygląda, jakby patrzył w obu kierunkach naraz. Gatunki podobne do pójdźki Pójdźkę zwyczajną można pomylić z innymi małymi gatunkami sów, przede wszystkim z sóweczką (Glaucidium passerinum) – najmniejszą sową Europy oraz z syczkiem (Otus scops), który występuje licznie w południowej Europie. Oba gatunki są mniejsze od pójdźki, ale mają podobną, krępą sylwetkę i żółte oczy. Zasięg występowania i historia populacji Pójdźka zwyczajna zasiedla różnorodne środowiska – od półpustynnych terenów i skalistych zboczy, po otwarte lasostepy. Jej zasięg obejmuje dużą część Europy, Azji i Afryki Północnej: od wybrzeży Wielkiej Brytanii i Półwyspu Iberyjskiego na zachodzie, przez Danię, Szwecję i Łotwę na północy, aż po Turcję, Lewant, Arabię i Chiny na wschodzie oraz wybrzeża Morza Czerwonego, Somalię i Erytreę na południu. Pójdźka została także introdukowana do Nowej Zelandii i Anglii. Uwzględniając wszystkie 14 podgatunków, jest to gatunek o bardzo szerokim zasięgu światowym. Populacja i liczebność pójdźki w Europie W Europie lęgową populację pójdźki szacuje się na około 618 000–1 170 000 par, co stanowi około 25% całkowitej liczebności gatunku na świecie. Jej liczebność w wielu krajach wyraźnie zmalała pod koniec XX i na początku XXI wieku. Najsilniejsze spadki odnotowano w latach 1994–2004, szczególnie w Europie Środkowej, m.in. w Polsce, Czechach i Niemczech, a także w Holandii, Luksemburgu i Wielkiej Brytanii. Według danych ornitologicznych do głównych przyczyn spadku liczebności należały wyjątkowo surowe zimy, zwłaszcza w sezonie 2001/2002, a także obniżona rozrodczość i pogarszające się warunki siedliskowe. W części krajów niekorzystne tendencje utrzymywały się do ok. 2020 roku. W ostatnich latach, dzięki działaniom ochronnym, w niektórych państwach Europy Zachodniej i Środkowej odnotowano lokalną stabilizację lub odbudowę populacji, jednak w wielu regionach kontynentu pójdźka nadal pozostaje gatunkiem rzadkim i zagrożonym. Węgry – największa populacja pójdźki w Europie Według fotoreportażu Akademii Nauk Republiki Czeskiej (AV ČR), najgęstsza znana populacja pójdźki zwyczajnej w Europie występuje na Węgrzech. Badania prowadzone w Parku Narodowym Hortobágy we wschodnich Węgrzech wykazały, że na powierzchni 6,58 km² żyje aż 176 nawołujących samców pójdźki, czyli ptaków aktywnych rozrodczo. To najwyższe dotąd zarejestrowane zagęszczenie populacji jakiegokolwiek gatunku sowy w Europie i jedno z najwyższych na świecie – podkreśla Martin Šálek, kierownik zespołu badań nad bioróżnorodnością krajobrazu rolniczego w Instytucie Biologii Kręgowców Czeskiej Akademii Nauk. Obszar Hortobágy charakteryzuje się największym w Europie Środkowej areałem naturalnych zbiorowisk trawiastych (stepów zwanych pusztą), użytkowanych w sposób ekstensywny, głównie poprzez wypas zwierząt gospodarskich. „Osady ludzkie składają się tu z tradycyjnych gospodarstw, bez nowoczesnej zabudowy, z drobnym rolnictwem i dużą liczbą zwierząt gospodarskich, takich jak krowy, konie, owce czy drób. Pod względem struktury i sposobu gospodarowania niektóre z badanych osad przypominały nam, jak wyglądały wsie przed stu laty” – dodaje Šálek. Badania naukowców z Instytutu Biologii Kręgowców AV ČR, Czeskiego Towarzystwa Ornitologicznego oraz Uniwersytetu Południowoczeskiego w Czeskich Budziejowicach potwierdzają, że tradycyjne osady ludzkie funkcjonują niczym „wyspy życia” i odgrywają kluczową rolę w ochronie pójdźki oraz innych gatunków ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego. W trzech niewielkich miejscowościach liczba pójdziek jest wyższa niż w całej Republice Czeskiej. Dalsze badania wykazały także wyjątkowo dużą liczebność innych szybko zanikających ptaków krajobrazu rolniczego, takich jak dzierlatka (Galerida cristata), białorzytka zwyczajna (Oenanthe oenanthe), bocian biały (Ciconia ciconia), dudek (Upupa epops), płomykówka (Tyto alba) czy kawka (Corvus monedula) – dodaje Šálek. Pójdźka w Czechach – gatunek zagrożony Pójdźka w ostatnich dekadach jest niemal wyłącznie związana z krajobrazem rolniczym. W Czechach jej liczebność dramatycznie spadła, a całkowita populacja lęgowa nie przekracza 100 par, żyjących w małych, izolowanych populacjach. „Pójdźka może dobrze funkcjonować nawet w niektórych środowiskach zurbanizowanych. Dla ratowania ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego konieczne jest chronienie także tych siedlisk, do których wiele gatunków przeniosło się lub zostało wypchniętych przez intensywną działalność rolniczą” – podsumowuje Šálek. Sytuacja pójdźki w Polsce W Polsce pójdźka zwyczajna jest gatunkiem stosunkowo nielicznym. Jej krajową liczebność szacuje się na 500–1000 osobników (dane sprzed ostatnich lat). Jeszcze w XIX wieku zasłużony ornitolog Władysław Taczanowski uznawał pójdźkę za najpospolitszą sowę w Polsce wśród „małych gatunków sów”. Pospolitość tego gatunku utrzymywała się niezmiennie do lat 60. XX wieku. W tym okresie pójdźka występowała w około 130 większych i mniejszych miastach w Polsce, natomiast w latach 1990–2000 jej zasięg obejmował jedynie ponad 60 miast, głównie w południowej i południowo-wschodniej części kraju. Dawne lokalne zagęszczenia mogły sięgać nawet 20 par na kilometr kwadratowy. Obecnie spotkanie jednej pary na obszarze około 300 km² uważa się już za sukces. W latach 60. jedna lub dwie pary lęgowe gniazdowały praktycznie w każdej wsi na obszarze Legnicy i Leszna w południowo-zachodniej Polsce. Pierwsze sygnały o spadku liczebności pojawiły się w latach 70. i 80., kiedy gatunek uznano za występujący przeważnie w małych liczbach. Proces zanikania rozpoczął się od zachodnich regionów kraju. Na przykład w regionie gorzowskim pójdźka była w latach 70. stosunkowo często obserwowana, natomiast po ok. 25 latach została praktycznie całkowicie wytępiona. Spadek liczebności tego gatunku wiąże się przede wszystkim z intensyfikacją rolnictwa, utratą tradycyjnych siedlisk (np. starych sadów i łąk) oraz ograniczeniem dostępnych miejsc lęgowych. Te wnioski potwierdzają badania i obserwacje prowadzone w różnych regionach Polski. Biologia lęgowa Pójdźka zwyczajna przystępuje do lęgów na wiosnę. Większość tych ptaków gniazduje na terenach zamieszkałych przez ludzi, wykorzystując różnorodne struktury do zakładania gniazd. Do najczęściej wybieranych należą: dziuple drzew, budynki mieszkalne, transformatory, otwory wentylacyjne bloków oraz specjalnie przygotowane budki lęgowe. Jaja są składane zwykle w okresie od kwietnia do maja, choć w niektórych przypadkach pierwsze jajo pojawia się dopiero w czerwcu. Samica składa je w odstępach jednego lub dwóch dni i rozpoczyna wysiadywanie od złożenia pierwszego jaja lub całego zniesienia. Inkubacja trwa około 25 dni, a młode pozostają w gnieździe 30–35 dni. Drugi lęg zdarza się wyjątkowo rzadko. Po wylocie młodych z gniazda przez kolejny miesiąc pozostają one pod opieką rodziców. Szacuje się, że ok. 60% młodych pójdziek, które opuszczają gniazdo, nie przeżywa pierwszych kilku miesięcy życia. Ptaki gniazdujące w dziuplach wybierają zazwyczaj stare drzewa, które oprócz dziupli mają często wydrążony „komin” w pniu. Dzięki temu w przypadku zagrożenia młode wspinają się w górę drzewa, co utrudnia drapieżnikom dostęp. Po wylocie z gniazda młode szukają nowego miejsca do życia w promieniu nawet 50 km od miejsca wyklucia. Pójdźka zwyczajna jest gatunkiem osiadłym i monogamicznym. Ptaki przywiązują się do własnego terytorium, opuszczając je jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Niektóre pary pozostają razem przez cały rok, inne rozdzielają się po zakończeniu okresu lęgowego, aby powrócić do siebie na wiosnę. Terytorium pójdźki może obejmować nawet 100 hektarów. Wokalizacja i rozpoznawanie sąsiadów Samce wyznaczają swoje terytorium głównie poprzez wokalne sygnały terytorialne. Głos godowy samca to przeciągłe „ghuukk”, choć niektórzy interpretują go jako „póóójdź”, stąd pochodzi ludowa nazwa ptaka. Dawniej w Polsce słyszano w tym głosie powiedzenie: „póóójdź, póóójdź w dołek pod kościółek”, które według przesądów miało przepowiadać śmierć. Przesądny lud wierzył, że najlepszym sposobem odwrócenia klątwy było zabicie ptaka. Głosy terytorialne samców najintensywniej występują wiosną o zmierzchu, gdy ptaki opuszczają kryjówki i wyruszają na polowanie. Badania wykazały, że sąsiednie pary rozpoznają się nawzajem po głosach i reagują znacznie rzadziej na siebie niż na intruzów. Samice pójdziek również wydają dźwięki – ich głos przypomina głos samców. Głosy alarmowe i kontaktowe obejmują krótkie, ostre dźwięki „kik”, „miau”, natomiast u piskląt występuje przeciągłe syczenie. Zachowania wobec intruzów i samic Niektóre samce reagują gwałtownie i agresywnie na intruzów, np. wznosząc alarm, przelatując w stronę intruza lub siadając na pobliskim słupie czy gałęzi. Inne samce wykazują bardziej ostrożne zachowania. Rzadko obserwowano sytuacje, w których intruz był aktywnie przeganiany przez samca przy wsparciu samicy. Pójdźki wyróżniają się odwagą – w obronie gniazd i potomstwa potrafią przeganiać znacznie większe od siebie ptaki drapieżne, np. myszołowy (Buteo buteo). Po wylocie młodych zachowania terytorialne pojawiają się ponownie. Młode samce gromadzą informacje o zajętych miejscach, wydając sygnały terytorialne i angażując się w wokalne pojedynki lub fizyczne potyczki. Pokarm i techniki polowania Pójdźka zwyczajna ma bardzo zróżnicowaną dietę i wykorzystuje różne rodzaje ofiar, w zależności od pory roku i miejsca w którym żyje. Od północy na południe oraz od zimy do lata obserwuje się wzrost liczby owadów w jej diecie. Jak pisał Jacek Karczewski w książce „Noc Sów”, im dalej na południe, tym bardziej owadożerne są pójdźki. Przykładowo we Włoszech owady wypełniają co najmniej 98% ich całorocznej diety. Niezależnie od tego, małe ssaki, takie jak myszy czy norniki, pozostają najważniejszym źródłem energii, znacząco wpływając na ekologiczne funkcjonowanie i dobrostan gatunku. W menu pójdźki znajdują się także ptaki i ich jaja, płazy, np. żaby, a czasem nawet nietoperze. Kiedy i jak poluje pójdźka? Pójdźki są głównie nocnym gatunkiem, z największą aktywnością tuż po zachodzie słońca i tuż przed wschodem, trwającą ok. 1–2 godzin. Zdobywają pokarm, obserwując teren z wyniesionych miejsc, takich jak słupy czy drzewa (tzw. czatowni), a także przemieszczając się po ziemi. Często polują przy lampach ulicznych, gdzie gromadzą się owady. W jednym z badań wykazano, że w okresie lęgowym samce i samice różnią się wzorcami aktywności w zdobywaniu pokarmu. Obie płcie mają wyraźny szczyt wieczorny (22:00–23:00), ale poranny szczyt jest mniej widoczny u samców. Zdobywanie pokarmu odbywa się również w ciągu dnia, szczególnie podczas karmienia piskląt. Samce dostarczają wtedy pożywienie młodym częściej niż samice. Techniki polowań pójdźki zależą od rodzaju roślinności. Na niskiej trawie łapie ofiary po ziemi, a przy wysokiej roślinności poluje na owady w locie, startując z gałęzi lub słupów. Niektóre pójdźki wracają do tych samych miejsc, jakby prowadziły własne mini-magazyny z larwami owadów. Zadziwiające zwyczaje pójdźki w Europie Dane z różnych krajów Europy pokazują, jak elastyczne są pójdźki. W Danii np. ptaki polowały na kopcach nawozu, w ogrodach i na trawnikach, natomiast w południowej Francji oraz Portugalii stosowały różne metody – z czatowni, z ziemi i w locie, dostosowując technikę do wysokości i gęstości roślinności. W Belgii aż 65% zdobyczy było chwytane na ziemi, natomiast w południowo-wschodniej Polsce pójdźki polowały głównie na otwartych polach uprawnych i w pobliżu gospodarstw, wybierając zarówno gryzonie, które stanowiły ponad połowę ich zdobyczy, jak i owady, których udział liczbowy w niektórych sezonach sięgał nawet 62%. Choć niektóre z tych obserwacji pochodzą sprzed kilkudziesięciu lat, wciąż dobrze pokazują, jak wszechstronnym i ciekawym łowcą jest ten gatunek. Zagrożenia i ochrona gatunku Najważniejszym zagrożeniem dla pójdźki jest utrata dostępnych miejsc lęgowych, spowodowana uszczelnianiem budynków, wycinaniem dziuplastych drzew i zanikiem tradycyjnych siedlisk. Intensyfikacja rolnictwa oraz nadmierne stosowanie chemikaliów i pestycydów prowadzą do spadku liczebności drobnych ssaków i bezkręgowców, którymi pójdźka się żywi, ograniczając tym samym sukces żerowania i wychowu piskląt. Dodatkowe zagrożenia obejmują kolizje z pojazdami, zanikanie łąk i pastwisk w wyniku zaprzestania wypasu lub koszenia oraz drapieżnictwo ze strony kotów domowych i kun, które plądrują lęgi i atakują młode oraz dorosłe osobniki. Ochrona gatunku Pójdźka podlega obecnie różnym formom ochrony międzynarodowej i krajowej. Na terenie Polski gatunek ten objęty jest ścisłą ochroną gatunkową i wymaga ochrony czynnej. Według Czerwonej Listy Ptaków Polski zaklasyfikowano go jako gatunek niedostatecznie rozpoznany (DD) z powodu braków danych o populacji, co utrudnia ocenę stopnia zagrożenia. Pójdźka jest również objęta Konwencją CITES i Konwencją Berneńską, a w niektórych krajach, np. w Holandii, figuruje jako gatunek „zagrożony”. Skuteczne okazało się udostępnianie budek lęgowych oraz pielęgnacja starych drzew lęgowych, co w Belgii i Niemczech pomaga ograniczać spadki populacji. Dalsze działania i badania Ochrona gatunku na szerszą skalę wymaga zachowania jego naturalnych siedlisk, w tym starych drzew i żywopłotów, ograniczenia stosowania szkodliwych pestycydów oraz utrzymania dogodnych stanowisk odpoczynkowych, np. w pobliżu dróg, aby zmniejszyć ryzyko kolizji z pojazdami. Niezbędne są też dalsze badania nad liczebnością, trendami populacji i potrzebami siedliskowymi, które pozwolą planować ochronę pójdźki w sposób skuteczny i trwały. Źródła: The Little Owl – Population Dynamics, Behavior and Management of Athene noctua, www.avcr.cz, sowy.sos.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
To nie żart. Ten rekin naprawdę pojawił się w Bałtyku
Lamna śledziowa – gatunek rekina znany z oceanicznych głębin – pojawiła się w Bałtyku. To niecodzienne zjawisko budzi pytania o zmiany klimatyczne i nowe migracje ryb.
Spis treści: Jak wygląda rekin lamna śledziowa – cechy morfologiczne i adaptacje Czy lamna śledziowa stanowi zagrożenie dla ludzi? Fakty i mity o niebezpieczeństwie Gdzie żyje lamna śledziowa? Zasięg występowania rekina śledziowego Żarłacz śledziowy w Bałtyku – czy rekiny naprawdę tu żyją? Co je lamna śledziowa? Dieta rekina śledziowego pod lupą Choć Morze Bałtyckie nie kojarzy się z rekinami, naukowcy potwierdzili pojawienie się w jego wodach lamny śledziowej. Ten gatunek, spokrewniony z żarłaczem białym, preferuje zimniejsze wody i jest jednym z najszybszych rekinów świata. Jak wygląda rekin lamna śledziowa – cechy morfologiczne i adaptacje Lamna śledziowa (Lamna nasus), znana też jako rekin śledziowy albo żarłacz śledziowy, to silnie umięśniony przedstawiciel ryb chrzęstnoszkieletowych z rodziny lamnowatych (Lamnidae). Osiąga zwykle do ok. 350 cm długości i masę od 150 do 200 kg, chociaż osobniki z północnego Atlantyku czasem są większe, a największe okazy mogą przekraczać te wartości. Wrzecionowate, torpedo-podobne ciało sprzyja szybkiemu pływaniu, a stożkowaty pysk oraz ostre, wąskie zęby ułatwiają chwytanie pożywienia. Oczy są stosunkowo duże i ciemne. Lamna ma dwie płetwy grzbietowe: pierwsza, wysoka i szeroka, zaczyna się tuż za płetwami piersiowymi, druga jest znacznie mniejsza i znajduje się bliżej ogona. Płetwa ogonowa jest asymetryczna o kształcie półksiężyca, co wraz z silnymi płetwami piersiowymi i obecnością wydatnych listew na koniarze (wąska część ciała ryby, do której przyczepia się ogon) poprawia zdolność szybkiego pływania na długich dystansach i manewrowania. Pod względem ubarwienia lamna śledziowa ma ciemnoszary lub niebieskoszary grzbiet i białą stronę brzuszną, co stanowi klasyczny przykład kontrastowego kamuflażu w wodzie (tzw. kontrastowanie odwrotne). Pierwsza płetwa grzbietowa jest często jasno obrzeżona, co bywa cechą rozpoznawczą wśród innych rekinów. Czy lamna śledziowa stanowi zagrożenie dla ludzi? Fakty i mity o niebezpieczeństwie Tak duża drapieżna ryba, jaką jest lamna śledziowa, z pewnością dysponuje potencjałem, by zaatakować dużą zdobycz, w tym również człowieka. Z tego względu należy traktować ją jako potencjalnie niebezpieczną, choć w praktyce ryzyko ataku jest znikome. Jak wynika z danych zawartych w „Międzynarodowym rejestrze ataków rekinów” (International Shark Attack File), który jest jedyną naukowo udokumentowaną bazą danych dotyczącą takich incydentów, dotąd odnotowano jedynie dwa niesprowokowane ataki lamny śledziowej na ludzi. Żaden z nich nie zakończył się śmiercią ofiary. W jednym z przypadków rekin zaobserwowany w Morzu Północnym płynął dynamicznie w stronę nurków, co mogło zostać odczytane jako atak pozorowany – zachowanie mające na celu zniechęcenie intruza, a nie realny atak. Możliwe także, że rekin kierował się ciekawością, ponieważ człowiek nie należy do jego naturalnych ofiar, a kontakt z ludźmi w środowisku otwartym zdarza się sporadycznie. Ogólnie rzecz biorąc, lamna śledziowa nie jest agresywna wobec ludzi i przypadki konfrontacji są ekstremalnie rzadkie. Gdzie żyje lamna śledziowa? Zasięg występowania rekina śledziowego Lamna śledziowa występuje na obu półkulach i wszystkich oceanach na Ziemi, jednak unika wód tropikalnych. To gatunek antytropikalny i dysjunktywny, co oznacza, że zamieszkuje umiarkowane i zimno-umiarkowane rejony oceanów, unikając równikowych stref. Na półkuli południowej można ją spotkać między 30. a 60. równoleżnikiem, m.in. u wybrzeży Argentyny, RPA, Chile, Australii i Nowej Zelandii. Na północy lamna śledziowa występuje przede wszystkim w zachodniej części Oceanu Atlantyckiego, od wybrzeży Nowej Fundlandii, Kanady i Stanów Zjednoczonych, aż po zachodnie wybrzeża Europy – w tym wody brytyjskie, francuskie, norweskie oraz Bałtyk i Morze Północne. Obserwacje w Bałtyku są rzadkie, ale zdarzają się nawet przy polskim wybrzeżu, szczególnie latem, gdy woda jest cieplejsza. W przeszłości rekiny te występowały również w Morzu Śródziemnym, jednak obecnie ich status w tym regionie jest niepewny. Zachodnia część Morza Śródziemnego prawdopodobnie już nie jest zasiedlana przez ten gatunek. Zanik obecności lamny śledziowej w tej strefie może mieć związek z przełowieniem, zmianami klimatycznymi oraz presją środowiskową. Żarłacz śledziowy w Bałtyku – czy rekiny naprawdę tu żyją? W Bałtyku występują trzy gatunki rekinów: rekinek psi, koleń pospolity oraz właśnie żarłacz śledziowy (lamna śledziowa). Choć obecność dużych rekinów w naszym morzu może wydawać się zaskakująca, historycznie zamieszkiwały one cały akwen Bałtyku. Obecnie są to jednak goście sporadyczni, widywani przede wszystkim w rejonach o najwyższym zasoleniu. Zdaniem badaczy, regularny zasięg występowania lamny śledziowej w Bałtyku ogranicza się głównie do cieśniny Kattegat, położonej między Półwyspem Jutlandzkim a Skandynawią. To właśnie tam zasolenie i warunki termiczne bardziej przypominają otwarte wody Atlantyku, co sprzyja obecności tego gatunku. Polskie wybrzeże nie jest przyjazne lamnie śledziowej – zasolenie w tej części morza wynosi zaledwie ok. 7 promili, co jest wartością zdecydowanie niższą niż preferowana przez ten gatunek. Teoretycznie rekin mógłby przystosować się do takiego środowiska, ale wymagałoby to ogromnego wysiłku fizjologicznego, związanego z regulacją gospodarki osmotycznej, co czyni takie migracje mało prawdopodobnymi. Co je lamna śledziowa? Dieta rekina śledziowego pod lupą Lamna śledziowa to typowy drapieżnik pelagiczny, doskonale przystosowany do aktywnego polowania w otwartej toni wodnej. Podstawą jej diety są ryby ławicowe, zwłaszcza takie jak śledzie, sardynki, makrele i ostroboki. W chłodniejszych wodach północnego Atlantyku często poluje także na dorsze i łososie. Dzięki szybkiemu pływaniu i wyostrzonej percepcji, lamna potrafi precyzyjnie namierzyć ofiarę i błyskawicznie zaatakować. Nie gardzi również głowonogami, w tym większymi przedstawicielami rodziny kałamarnic, a także niektórymi skorupiakami. Rekin ten ma zęby dostosowane do chwytania i rozszarpywania śliskich, szybko poruszających się ryb, a jego wysoka przemiana materii wymusza regularne dostarczanie kalorycznego pokarmu. To właśnie z tego powodu lamna śledziowa prowadzi aktywny tryb życia i stale przemierza duże odległości w poszukiwaniu pożywienia. Źródło: National Geographic Polska, International Shark Attack File Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Podglądam cętkowanego dzika w sercu Warszawy. To spotkanie zmienia moje spojrzenie na dziką naturę
Dawniej dziki w Polsce budziły głównie respekt jako symbol waleczności i nieokiełznanej siły lasu. Dziś coraz częściej kojarzą nam się z zagrożeniem i uciążliwym sąsiedztwem. Ostatecznie stały się synonimem chaosu, którego nie potrafimy już zaakceptować.
Spis treści: Spotkanie z dalmatyńczykiem Tajemnice cętkowania Między mitem a rzeczywistością Zmęczony wracam ze sprzętem fotograficznym przez Siekierki w Warszawie. Okolica przypomina starą wieś, mróz chrupie pod stopami, a nad głową odzywają się sikorki. Nagle przy drodze zauważam biało-czarną sylwetkę dzika o cętkowanej sierści. Idzie pewnym krokiem prosto na mnie. Tuż za nim dostrzegam dwoje fotografów, których poznałem zaledwie godzinę wcześniej. Mimo szoku odruchowo kucam i błyskawicznie ustawiam aparat. Realizuję serię zdjęć tego niezwykłego „dalmatyńczyka”. To moje pierwsze takie spotkanie od lat i niesamowite zwieńczenie dnia. Spotkanie z dalmatyńczykiem Wyruszam o ósmej rano, ubrany „na cebulkę” i obwieszony sprzętem fotograficznym. Cel: Siekierki. Spacerując wzdłuż ogrodów działkowych po chrupiącym śniegu, obserwuję sikorki i raniuszki (Aegithalos caudatus), ale to spotkanie z dwiema samicami gila (Pyrrhula pyrrhula) zapiera mi dech. Żerują na owocach ligustru pospolitego (Ligustrum vulgare), pozwalając mi podejść na zaledwie kilka metrów. Cieszę się tą chwilą, bo w tej zimowej scenerii gile są dla mnie rzadkim i wyjątkowo wdzięcznym obiektem do uwiecznienia. Mija południe, a licznik kroków przekracza siedem tysięcy. Zmęczony i spocony ruszam w stronę przystanku, gdy nagle przy zamarzniętym zbiorniku porośniętym trzciną dostrzegam stado dzików. Kucam i celuję obiektywem w młodego osobnika, który z wyraźną ciekawością przygląda mi się, podczas gdy reszta watahy spokojnie przetrząsa podwórko pobliskiego domu. Wtedy słyszę ciche: „Cześć, my też na dziki”. To dwoje fotografów przyrody. Wyjaśniają mi, że to konkretne stado jest niemal całkowicie oswojone z ludźmi i czuje się tu wyjątkowo pewnie. Żegnam się z nimi i pełen wrażeń zmierzam do domu, nie spodziewając się, że natura przygotowała dla mnie wielki finał. Kwadrans później, tuż przy drodze, dostrzegam biało-czarną sylwetkę, która kompletnie nie pasuje do otoczenia. To cętkowany dzik „dalmatyńczyk”, rzadka anomalia genetyczna, która pewnym krokiem idzie prosto na mnie. Na jego widok serce zaczyna mi bić jak szalone. W tle ponownie wyłaniają się znajomi fotografowie, co w tych dziwnych okolicznościach wygląda jak wyreżyserowana scena filmowa. Mimo szoku i drżących dłoni, błyskawicznie dobieram parametry aparatu i realizuję serię zdjęć życia, wiedząc, że taka okazja może się już nigdy nie powtórzyć. Tajemnice cętkowania Stojąc oko w oko z tym niezwykłym zwierzęciem zastanawiam się, jak to możliwe, że natura tak bardzo odeszła od klasycznego wzorca „czarnego zwierza”. Odpowiedź na to pytanie kryje się w genetyce. Zgodnie z badaniami opublikowanymi w naukowym czasopiśmie „Acta Theriologica” z lat 70., łaciate umaszczenie dzików jest cechą recesywną (cechą dziedziczną). Oznacza to, że oboje rodzice musieli być nosicielami tego rzadkiego genu, a mimo normalnego umaszczenia mogli wydać na świat tak oryginalnie ubarwionego potomka. Mój siekierkowski „dalmatyńczyk” to efekt dawnej hybrydyzacji dzika ze świnią domową – pamiątka po genach udomowionych przodków, która potrafi drzemać w populacji przez wiele pokoleń. Pół wieku temu, w czasach PRL, podczas badań w Kampinoskim Parku Narodowym wykazano, że łaciate dziki żyją stosunkowo krótko. Ich długość życia zazwyczaj nie przekracza roku. Dla porównania, śmiertelność tradycyjnie ubarwionych dzików w pierwszym roku życia wynosiła ok. 21%, co jest dowodem na to, że mają znacznie większą szansę na przetrwanie i dożycie dorosłości. Między mitem a rzeczywistością „Dzik jest dziki, dzik jest zły, dzik ma bardzo ostre kły. Kto spotyka w lesie dzika, ten na drzewo zaraz zmyka” – te słowa Jana Brzechwy sprzed dekad wciąż pobrzmiewają mi w uszach, gdy patrzę na mojego bohatera. To niesamowite, jak ten literacki obraz ukształtował całe pokolenia, budując w nas wizję groźnej bestii. Dziś jednak rzeczywistość na moich oczach weryfikuje ten mit. Choć zakodowane w dzieciństwie odruchy podpowiadają mi ucieczkę na najbliższe drzewo, zostaję w miejscu. Patrzę na tego łaciatego samotnika i widzę coś zupełnie innego niż „złą” postać z wierszyka. Współczesne stada dzików, zwłaszcza te miejskie, dzielą się na grupy niemal oswojone z naszą obecnością oraz takie, które wciąż zachowują pierwotny dystans. Zastanawiam się, czy jako odmieniec czuje odrzucenie przez pobratymców, ale intuicja podpowiada mi, że w świecie zwierząt akceptacja opiera się też na zapachu i więziach, a nie na kolorze sierści. Podczas tej mroźnej zimy mój „dalmatyńczyk” skupiał się wyłącznie na swoich codziennych sprawach – czochraniu o pnie drzew i wytrwałym ryciu w śniegu. Patrząc na niego, zrozumiałem, że mam przed sobą prawdziwy talizman natury. Spotkałem zwierzę nietypowe i ufne, a jednocześnie wciąż na swój sposób dzikie i niezależne. To spotkanie ostatecznie zburzyło we mnie wierszowany mit Brzechwy, zastępując go głębokim szacunkiem do tej niezwykłej, łaciatej adaptacji, która na naszych oczach wpisuje się w krajobraz nowoczesnego miasta. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Pod Warszawą pojawił się łoś z huśtawką na porożu. Kampinoski Park Narodowy apeluje i tłumaczy
W okolicach Kampinosu od kilku dni widywany jest młody łoś, który na porożu ma wplątaną plastikową dziecięcą huśtawkę. Nietypowy widok zgłaszali służbom mieszkańcy Izabelina, Starych Babic i Lasek. Kampinoski Park Narodowy apeluje o pozostawienie zwierzęcia w spokoju i tłumaczy, jak zachować się przy spotkaniu z łosiem.
Mieszkańcy gmin Izabelin, Stare Babice oraz miejscowości Lasek przez kilka dni byli świadkami niecodziennej sytuacji. W okolicach Kampinoskiego Parku Narodowego pojawiał się młody łoś – byk, na którego porożu utknęła plastikowa dziecięca huśtawka. Park Narodowy poinformował, że zwierzę zapuściło się wcześniej na jedno z przydomowych podwórek, gdzie najprawdopodobniej doszło do zaczepienia się huśtawki o poroże. Zaniepokojeni mieszkańcy kilka razy zgłaszali obecność łosia z huśtawką władzom Parku. Całą tę sytuację udało się pomyślnie rozwiązać – choć tylko połowicznie. Łoś wrócił do lasu. Z huśtawką Konieczna była interwencja służb. 14 stycznia funkcjonariuszom policji udało się zaprowadzić młodego łosia z powrotem do lasu, zapewniając bezpieczeństwo zarówno jemu, jak i kierowcom jadącym w kierunku Starych Babic. Problem w tym, że zwierzak wciąż ma na głowie huśtawkę. Przedstawiciele parku zaznaczają jednak, że nie utrudnia ona łosiowi codziennego funkcjonowania. Według ich przewidywań niecodzienny balast prawdopodobnie odpadnie sam lub wraz z porożem w ciągu kilku tygodni. Park apeluje o brak ingerencji Przyrodnicy podziękowali mieszkańcom za czujność, ale przy okazji przypomnieli, że w przypadku dzikich zwierząt najlepiej nie ingerować. Wytłumaczyli też, dlaczego zdecydowano się ograniczyć interwencję do skierowania łosia z powrotem do lasu. Próby schwytania czy usypiania mogłyby przynieść więcej szkody niż pożytku, a także wywołać u zwierzęcia zbędny stres. Pracownicy parku tłumaczą, że zima to szczególnie trudny okres dla dzikich zwierząt. Mało pożywienia, obfite opady śniegu i niskie temperatury sprawiają, że łosie i inne zwierzęta leśne czasem opuszczają swoje naturalne środowisko. W poszukiwaniu pożywienia zbliżają się do domostw, czasem też do dróg, gdzie zlizują sól. Jak się zachować przy spotkaniu z łosiem? Kampinoski Park Narodowy wystosował też jasne zasady postępowania przy spotkaniu z łosiem. Oto one: zachowaj bezpieczny dystans – co najmniej 50–100 metrów; nie próbuj się zbliżać, dotykać ani fotografować z bliska; nie dokarmiaj zwierzęcia; nie hałasuj; zwolnij i zachowaj ostrożność w okolicach lasów. W podwarszawskim parku i jego okolicach spotkanie z łosiem to nic nadzwyczajnego. To zwierzę jest nawet symbolem Kampinosu. „Łosie wytępiono tu w pierwszej połowie XIX stulecia. Odtwarzanie populacji tych zwierząt rozpoczęto w 1951 r., w wyniku czego na terenie puszczy żyje obecnie około 450 osobników" – informuje KPN na swojej oficjalnej stronie. Źródło: Kampinoski Park Narodowy Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Szansa jedna na sto. Niezwykłe narodziny wśród krytycznie zagrożonych goryli górskich
Bliźnięta goryli górskich przyszły na świat w Parku Narodowym Wirunga w Republice Konga. Urodziła je Mafuko – samica, której matkę zabili kłusownicy. Więcej niż jedno młode to u goryli zjawisko niewiarygodnie rzadkie.
Spis treści: Dlaczego to aż tak wyjątkowe? Goryle wciąż walczą o przetrwanie Opieka nad bliźniętami to wielkie wyzwanie Jakie szanse mają bliźnięta Mafuko? Niezwykle rzadkie bliźnięta goryli górskich urodziły się w Kongu. Matką jest 22-letnia samica o imieniu Mafuko. Jej własna matka zginęła z rąk uzbrojonych napastników. Ten skrajnie zagrożony gatunek liczy dziś w naturze niewiele ponad 1000 osobników. Dlatego każde narodziny wśród goryli górskich to powód do radości. Mafuko została sfotografowana, gdy trzymała na rękach parę swoich synów - bo bliźniaki okazały się samcami. – Zawsze cieszy, kiedy zagrożone gatunki mają młode – mówi Tara Stoinski, prezeska, dyrektorka generalna i główna badaczka naukowa w Dian Fossey Gorilla Fund. – A bliźnięta są szczególnie ekscytujące, bo to niezwykle rzadkie. Dlaczego to aż tak wyjątkowe? Stoinski dodaje, że w sąsiedniej Rwandzie dane Dian Fossey Gorilla Fund pokazują, iż bliźnięta stanowią mniej niż 1% wszystkich porodów u goryli. Dla porównania: u ludzi bliźnięta rodzą się ponad trzy razy częściej. – Słyszałem o tym wcześniej tylko raz – mówi Brent Stirton, fotograf przyrody, autor jednych z najbardziej rozpoznawalnych zdjęć goryli górskich dla „National Geographic”. – To wręcz cud – dodaje Stirton. Postrzega to jako promyk nadziei dla populacji goryli górskich, która powoli się odradza. – Kiedy zaczynałem pracę w Virundze w 2007 roku, na świecie żyło tylko 276 goryli górskich. Goryle wciąż walczą o przetrwanie Wojna, kłusownictwo, choroby i utrata siedlisk – to największe zagrożenia dla goryli górskich, jednej z dwóch podgrup goryla wschodniego. Matka Mafuko została zabita przez „uzbrojone osoby” – wynika z oświadczenia opublikowanego na stronie Parku Narodowego Virunga. A jednak, dzięki ciężkiej pracy i osobistym poświęceniu strażników oraz organizacji zajmujących się ochroną przyrody, a także dzięki odporności samych goryli, zwierzęta nadal sobie radzą. – Te goryle się przystosowały i wciąż dobrze funkcjonują – mówi Stirton. – Wbrew całej „zdroworozsądkowej” logice. Opieka nad bliźniętami to wielkie wyzwanie Aby zrozumieć, dlaczego eksperci tak się cieszą z narodzin bliźniąt, trzeba najpierw uświadomić sobie, jak rzadko rozmnażają się te zwierzęta – podkreśla Stoinski. – Samice rodzą pierwsze młode gdy mają co najmniej 10 lat – mówi. – A później rodzą co około cztery lata. Tak wolne tempo rozrodu ogranicza odbudowę populacji po zagrożeniach. Podobnie jak u ludzi, młode goryle wymagają też troskliwej opieki rodzicielskiej. – Jedną z rzeczy, które ludzie uwielbiają w gorylach, jest to, jak bardzo przypominają nas i jak łatwo dostrzec w nich odbicie nas samych – mówi Stoinski. – Samice goryli są niesamowitymi matkami, a młode są od nich całkowicie zależne. Goryle potrafią stać i chodzić na dwóch nogach, ale wolą poruszać się na czterech. Kiedy samica ma jedno młode, jedna z jej rąk jest zawsze zajęta noszeniem malucha. Przy dwójce życie robi się jeszcze trudniejsze. Samice, które rodzą bliźnięta, muszą też produkować dwa razy więcej mleka — dodaje Stoinski. To wszystko sprawia, że przeżywalność bliźniąt jest niższa. Jakie szanse mają bliźnięta Mafuko? Stirton mówi, że młode goryle górskie ważą przy urodzeniu około 1,8 kg i są pokryte gęstą, czarną sierścią. Jego zdaniem to zdecydowanie jedne z najsłodszych zwierząt, jakie można zobaczyć. Najbardziej fascynuje go jednak relacja młodych z największymi gorylami. – Ciekawe jest to, że samce, które są delikatne wobec młodych, mają znacznie większe szanse u samic – mówi. – Samice są pod tym względem całkiem sprytne. To trochę jak: „Chwila, ten gość jest dobrym ojcem. Chcę być właśnie z nim”. A co z dużymi samcami, które są złośliwe i agresywne? – Nie mają żadnych szans – mówi Stirton. Fotograf wkrótce wraca do Wirungi na zlecenie „National Geographic”. Co stanie się z bliźniętami, trudno przewidzieć. Stoinski podaje, że około 33% młodych goryli górskich w Rwandzie umiera, zanim osiągnie dorosłość. Ogólnie jednak goryle górskie radzą sobie lepiej, niż eksperci spodziewali się jeszcze kilka lat temu. – To podgatunek, o którym Dian Fossey sądziła, że wyginie przed rokiem 2000 – mówi Stoinski. – A dziś to jedyna wielka małpa na Ziemi, poza ludźmi, której liczebność rośnie. – Życzę Mafuko mnóstwa szczęścia w opiece nad tymi bliźniętami – dodaje Stoinski. – Wszyscy będziemy jej kibicować. Źródło: National Geographic
Tata mundżak kontra Maruśka. Film z wrocławskiego ZOO hitem na całym świecie - dotarł do 12 milionów ludzi
Mały mundżak z wrocławskiego zoo odważył się zaczepić ważącą 1,7 tony samicę nosorożca. Nagranie z tego niezwykłego spotkania stało się globalnym hitem, zdobywając ponad 12 milionów wyświetleń i uwagę mediów na całym świecie. Maleńki jelonek i olbrzymi nosorożec to starzy znajomi - od lat dzielą wspólny wybieg.
Na nagraniu udostępnionym przez zoo Wrocław widzimy nietypowy pojedynek, który rozgrywa się na wspólnym wybiegu. Mały samiec mundżaka chińskiego, ważący kilkanaście kilogramów, staje oko w oko z ponad stukrotnie cięższą samicą nosorożca indyjskiego o imieniu Maruśka. Jelonek odważnie szarżuje w stronę olbrzymiego ssaka, wyraźnie próbując zaznaczyć swoje terytorium. Maruśka reaguje ze spokojem i radością, wykazując zaskakującą cierpliwość wobec zadziornego sąsiada. Skąd tak odważne zachowanie mundżaka? Opiekunowie z wrocławskiego ZOO tłumaczą, że zachowanie mundżaka wynika z naturalnego instynktu. Jego partnerka miała w tym czasie ruję, co podniosło poziom hormonów u samca i wywołało u niego potrzebę obrony terytorium. Jego celem było jednoznaczne zasygnalizowanie, że to on dominuje na danym obszarze. Nie była to agresja, ale nie była to też zabawa, tylko poważny sygnał. A Maruśka potraktowała całą sytuację jako formę zabawy. Według relacji opiekunów, nie wykazała żadnych agresywnych zachowań wobec mundżaka, a nawet odpowiedziała mu w sposób przypominający zaczepki o charakterze towarzyskim. Tylko w jednym momencie parsknęła i się wycofała, dając do zrozumienia, że nie chce kontynuować interakcji. „A jak ich relacja wygląda na co dzień? Nosorożce z mundżakami mieszkają razem w naszym zoo od lat, mają osobne sypialnie, ale wspólne »podwórko«. Z niejednego talerza sianko razem jedli i, jak widać, zazwyczaj panuje tu pełna zgoda" – tłumaczy ogród zoologiczny pod kolejnym filmem, przedstawiającym wspólny posiłek mundżaków i nosorożca. Zagraniczne media zachwycone duetem z Wrocławia Nagranie opublikowane przez ZOO Wrocław zdobyło ogromną popularność w sieci. Według pracowników film tylko na oficjalnych profilach ZOO w mediach społecznościowych osiągnął ponad 12 milionów wyświetleń – a licznik nadal tyka! Na samym Facebooku materiał odnotował ponad 1,5 miliona wyświetleń w ciągu zaledwie 5 godzin od publikacji. Materiał szybko przykuł uwagę mediów z całego świata. O niecodziennym pojedynku napisały m.in.: BBC, NBC, The Independent, RTL, The Sun, Huffington Post, The Telegraph, CNN, The Times of India oraz włoska La Repubblica. Fakt, że historia z polskiego zoo została tak szeroko zauważona, potwierdza siłę internetu w promowaniu pozytywnych i nietypowych zjawisk. Kim są bohaterowie viralowego filmu? Nieustraszony „Tata Mundżak”, bo tak pieszczotliwie nazywają go opiekunowie, w dokumentach figuruje jako Balcer Taduś. To mundżak chiński (Muntiacus reevesi) – niewielki gatunek jelenia występujący we wschodniej Azji, głównie w Chinach i na Tajwanie. Prowadzi samotniczy, terytorialny tryb życia, a dzięki dużej zdolności do adaptacji został introdukowany do Europy, gdzie w niektórych regionach uznawany jest za gatunek inwazyjny. Maruśka jest samicą nosorożca indyjskiego. Wrocławskie ZOO tak opisuje ten gatunek: „nosorożec indyjski ma jeden róg, który może dorastać do 57 cm długości. To właśnie przez niego zwierzęta padają ofiarą kłusowników – w pseudomedycynie tradycyjnej przypisuje mu się cudowne właściwości, choć zbudowany jest tak samo jak ludzkie paznokcie. To prawdziwi giganci – długość ciała do 3,8 m, wysokość 1,9 m i waga nawet 3 tony. A mimo to potrafią biegać z prędkością 55 km/h i świetnie pływają. Dieta? Głównie trawa, liście i gałązki, ale też owoce i rośliny wodne. Jeszcze w XX wieku nosorożców indyjskich zostało zaledwie 100. Dzięki ochronie dziś ich populacja liczy ok. 3600 osobników. Ponad 2500 żyje w Parku Narodowym Kaziranga, a obecnie trwają działania, by odnowić populację w Parku Narodowym Manas”. Źródła: ZOO Wrocław, TVN24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Często wzbudza strach, choć jest zupełnie niegroźny. Ten polski wąż jest bardzo rzadki i wyjątkowo skryty
Gniewosz plamisty należy do węży rzadko obserwowanych, choć jego zasięg obejmuje znaczną część Europy. Skryty tryb życia i silne przywiązanie do ciepłych, suchych siedlisk sprawiają, że nawet w miejscach występowania bywa trudny do zauważenia. Jest gatunkiem wyspecjalizowanym ekologicznie, o wąskiej diecie i specyficznych wymaganiach środowiskowych. W Polsce jego populacje mają charakter wyspowy i są szczególnie wrażliwe na zmiany krajobrazu. To właśnie te cechy decydują o jego obecnym statusie ochronnym.
Gniewosz plamisty, znany również jako miedzianka (Coronella austriaca), to jeden z najbardziej tajemniczych gadów występujących w Polsce. Choć nie jest groźny dla człowieka, często bywa mylony ze żmiją, co skutkuje jego nieuzasadnionym tępieniem. W artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać tego węża, gdzie można go spotkać, czym się żywi oraz jakie działania ochronne są podejmowane w celu ratowania tego zagrożonego gatunku. Wygląd i morfologia Ten niejadowity wąż o smukłej sylwetce jest również zwany jako miedzianka. Dorosłe osobniki osiągają zazwyczaj 60–75 cm długości, przy czym samice bywają wyraźnie większe i mogą dochodzić nawet do około 90 cm. Ich smukła sylwetka przekłada się na niewielką masę ciała (50–60 gramów), a osobniki przekraczające 100 gramów należą do rzadkości. Ciało gniewosza ma przekrój niemal okrągły i jest pokryte drobnymi, gładkimi łuskami, które nadają mu lekko połyskujący wygląd. Ogon stanowi od kilkunastu do nawet około jednej czwartej długości całego ciała i zwęża się stopniowo, by zakończyć się delikatnie zaostrzonym wierzchołkiem. Głowa jest niewielka, słabo odgraniczona od tułowia, z zaokrąglonym pyskiem i stosunkowo małymi oczami. Charakterystyczną cechą diagnostyczną jest okrągła źrenica, typowa dla węży niejadowitych. Ubarwienie gniewosza bywa zmienne, lecz utrzymane jest w stonowanej palecie barw. Dominują odcienie rdzawe, brązowe i szarawe. Samice częściej przybierają spokojniejsze, popielate tony. Na tylnej części głowy zwykle widoczna jest ciemna plama w kształcie podkowy, serca lub dwóch zbliżonych trójkątów. Od nozdrzy przez oko biegnie ciemna smuga, przechodząca dalej w ciągnącą się wzdłuż przedniej części ciała linię. Na grzbiecie występują naprzemianległe plamy, czasem łączące się w nieregularny wzór. Gniewosz plamisty a żmija zygzakowata Pomyłki między gniewoszem plamistym a żmiją zygzakowatą nie należą do rzadkości. Oba węże są zbliżone wielkością, mają podobną kolorystykę i mogą występować na tych samych, ciepłych stanowiskach. Różnice są jednak wyraźne dla uważnego obserwatora. Podstawową cechą odróżniającą jest kształt głowy. U gniewosza ma ona formę owalną i łagodnie przechodzi w szyję, podczas gdy u żmii jest wyraźnie trójkątna i wyraźnie odcinająca się od reszty ciała. Równie istotna jest źrenica oka: okrągła u gniewosza, natomiast pionowa, „kocia” u żmii. Wzór na grzbiecie gniewosza składa się z plam ułożonych naprzemiennie, które tylko czasem tworzą ciągłą linię. Z kolei klasyczny, wyraźny zygzak jest typowy dla żmii, choć i tu zdarzają się odstępstwa. Zachowanie także bywa mylące. Zaniepokojony gniewosz potrafi głośno syczeć i próbować gryźć, co może potęgować wrażenie zagrożenia. Jest to jednak wyłącznie reakcja obronna, a brak jadu sprawia, że nie stanowi on realnego niebezpieczeństwa dla człowieka. Występowanie Gniewosz plamisty jest gatunkiem o szerokim, lecz nieciągłym zasięgu. Spotykany jest w znacznej części Europy, z wyłączeniem Irlandii, większości Półwyspu Skandynawskiego oraz fragmentów Europy Zachodniej i Południowej. Na wschodzie jego zasięg sięga przez obszary Rosji aż do zachodniego Kazachstanu i północnego Iranu. Mimo rozległego areału wszędzie występuje punktowo i nigdzie nie jest gatunkiem pospolitym. Preferuje środowiska ciepłe, suche i silnie nasłonecznione. Zasiedla tereny kamieniste, zarośla, murawy, obrzeża lasów oraz mozaikę siedlisk, w których może znaleźć zarówno miejsca do wygrzewania się, jak i liczne kryjówki. Unika obszarów wilgotnych, podmokłych i trwale zacienionych. W górach spotykany jest rzadziej, zwykle do około 1000 m n.p.m., choć pojedyncze obserwacje pochodzą z wysokości przekraczających 2000 m. Gdzie w Polsce występuje gniewosz plamisty? W Polsce gniewosz plamisty należy do węży rzadkich, a jego rozmieszczenie ma charakter wyspowy. Najczęściej notowany jest w południowej części kraju, szczególnie w województwach świętokrzyskim, małopolskim i podkarpackim. Są to obszary oferujące odpowiednie warunki termiczne i strukturalne, takie jak nasłonecznione zbocza, murawy kserotermiczne czy kamieniste polany. Znacznie rzadziej spotyka się go na północy i zachodzie Polski. Pojedyncze stanowiska znane są m.in. z Pomorza Zachodniego czy Wielkopolski, gdzie jednak gatunek ten uchodzi za skrajnie nieliczny i lokalnie może być już bliski zaniku. Jego obecność wiąże się często z siedliskami antropogenicznymi. Można go więc spotkać w okolicach opuszczonych zabudowań, kamieniołomów, nasypów kolejowych czy ruin, które paradoksalnie potrafią mu zastępować naturalne struktury skalne. Mało urozmaicona dieta gniewoszy Gniewosz chwyta ofiarę i owija swoim ciałem, co prowadzi do jej unieruchomienia. Następnie wąż połyka ją w całości żywą lub martwą. Dieta gniewosza plamistego jest stosunkowo wąska i wyspecjalizowana. Podstawę jego pożywienia stanowią gady, przede wszystkim jaszczurki. Częstym elementem diety są także padalce, a sporadycznie inne węże, w tym osobniki własnego gatunku, co świadczy o występowaniu kanibalizmu. Wraz z wiekiem zmienia się jednak udział poszczególnych ofiar. Osobniki młode polują niemal wyłącznie na drobne gady, natomiast u dorosłych gniewoszy coraz większe znaczenie zaczynają mieć drobne ssaki, takie jak myszy czy ryjówki. W niektórych populacjach ssaki mogą stanowić nawet znaczną część jadłospisu. Rzadziej zdarzają się płazy czy pisklęta ptaków. Czy gniewosz plamisty jest jadowity? Gatunek ten nie posiada gruczołów jadowych ani zębów przystosowanych do wprowadzania jadu. Ugryzienie, choć możliwe w sytuacji silnego stresu, jest dla człowieka całkowicie niegroźne i porównywalne raczej do drobnego zadrapania. Mimo to gniewosz bywa zabijany z obawy przed rzekomym zagrożeniem. Mylenie go ze żmiją zygzakowatą jest jednym z głównych czynników ograniczających liczebność jego populacji w Polsce. Jajożyworodność i walki samców Gniewosz plamisty jest gatunkiem jajożyworodnym, co oznacza, że rozwój jaj odbywa się w ciele samicy. Gody przypadają głównie na wiosnę, z największą intensywnością w maju. W tym okresie samce stają się bardziej aktywne i agresywne wobec rywali, co prowadzi do charakterystycznych zapasów, polegających na oplataniu się ciał i próbach zdominowania przeciwnika. Po kilkumiesięcznym okresie rozwoju, pod koniec lata (zwykle w drugiej połowie sierpnia lub na początku września), samica rodzi od kilku do kilkunastu młodych, w pełni ukształtowanych i samodzielnych. Młode gniewosze mierzą zwykle od 10 do 18 cm i niemal natychmiast po urodzeniu rozpoczynają samodzielne polowanie. Jest to dla nich kluczowy moment, ponieważ przed nadejściem zimy muszą zgromadzić zapasy energetyczne niezbędne do przetrwania hibernacji. Czy gniewosz plamisty jest pod ochroną? Gniewosz plamisty objęty jest w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Figuruje w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt jako gatunek narażony na wyginięcie (kategoria VU), a także podlega ochronie międzynarodowej na mocy konwencji berneńskiej oraz unijnej dyrektywy siedliskowej. Najpoważniejsze zagrożenia dla jego przetrwania to: zanik i fragmentacja siedlisk, postępująca sukcesja roślinna, intensywna zabudowa, bezpośrednie tępienie przez ludzi. Ochrona gniewosza wymaga zachowania mozaiki otwartych, nasłonecznionych terenów, monitoringu populacji oraz działań edukacyjnych, które pozwolą ograniczyć nieuzasadniony strach przed tym niegroźnym wężem. Tylko połączenie ochrony siedlisk i zmiany społecznego postrzegania tego gatunku może zapewnić mu realne szanse na przetrwanie w polskim krajobrazie. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Zawisa w powietrzu jak dron, widzi w ultrafiolecie i lubi mieszkać w mieście. To jeden z najzwinniejszych drapieżników wśród ptaków
Pustułka zwyczajna to ptak fascynujący swoją techniką polowania. Występuje na terenie całej Polski, zarówno na terenach wiejskich, jak i w miastach, często w pobliżu zabudowań. Choć na pierwszy rzut oka jest niepozorna, tak naprawdę jest wyspecjalizowanym drapieżnikiem, który świetnie odnajduje się zarówno na terenach otwartych, jak i w środowisku silnie przekształconym przez człowieka.
Spis treści: Jak wygląda i brzmi pustułka? Pożywienie i sposób polowania Czy pustułki żyją w Polsce? Rozmnażanie pustułki – cykl życia drapieżnika Pustułka a krogulec – czym się różnią? Pustułka (Falco tinnunculus) to sokół o smukłej sylwetce, długich skrzydłach i stosunkowo wąskim ogonie zakończonym wyraźną, ciemną przepaską. Samiec ma rudawy grzbiet nakrapiany czarnymi plamkami oraz popielato-niebieską głowę, podczas gdy samica jest bardziej brązowa i gęściej cętkowana. Jak wygląda i brzmi pustułka? W locie pustułka prezentuje charakterystyczne szybkie uderzenia skrzydłami, a podczas polowania potrafi zawisać w powietrzu niemal nieruchomo. Jej oczy są duże i ciemne, przystosowane do wykrywania niewielkich ruchów na ziemi z dużej wysokości. Dziób jest krótki i haczykowaty, idealny do rozrywania drobnych ofiar. Całość sprawia, że pustułka wygląda lekko, zwinnie i zdecydowanie bardziej delikatnie niż inne ptaki drapieżne. Jeśli dodać do tego jej dynamiczny sposób poruszania się, jest to jeden z najłatwiejszych do rozpoznania sokołów w Polsce. Pustułka nie ma rozbudowanego repertuaru dźwięków. Jej głos jest krótki, ostry i donośny, idealny do komunikacji na dużą odległość. Samce najczęściej wydają powtarzające się, wysokie „kij-kij-kij”, zwłaszcza w okresie lęgowym, podczas obrony terytorium lub przy zalotach. Pisklęta reagują natomiast krótkimi i piszczącymi odgłosami, które sygnalizują głód lub obecność zagrożenia. Dzięki temu rodzice mogą szybko reagować na potrzeby potomstwa. Pożywienie i sposób polowania Dieta pustułki jest zróżnicowana, ale opiera się głównie na drobnych ssakach, zwłaszcza gryzoniach, które stanowią znaczną część jej pożywienia. Oprócz ssaków pustułka zwyczajna poluje także na małe ptaki, głównie pisklęta, a w ciepłych miesiącach uzupełnia dietę większymi owadami, takimi jak pasikoniki i chrząszcze. Sporadycznie łapie także jaszczurki i żaby. Pustułki pełnią w ekosystemie istotną funkcję regulacyjną. Kontrolują liczebność gryzoni i owadów, przyczyniając się do zachowania równowagi w środowisku. Obecność tego gatunku na danym terenie świadczy o zdrowym ekosystemie. Efektowne zawisanie w powietrzu to jej znak rozpoznawczy Najbardziej charakterystyczny sposób polowania to tzw. świdrowanie (zawisanie) w powietrzu. Pustułka utrzymuje się w miejscu, intensywnie poruszając skrzydłami i obserwując teren poniżej. Kiedy dostrzeże ofiarę, składa skrzydła i wykonuje precyzyjny, szybki skok w dół. W skutecznym polowaniu pomaga jej też wyjątkowo dobry wzrok. Potrafi nawet dostrzec ślady moczu gryzoni w ultrafiolecie, co ułatwia znajdowanie pożywienia na otwartych polach. Czy pustułki żyją w Polsce? Pustułka to gatunek występujący w Polsce zarówno na terenach wiejskich, jak i w miastach. W przestrzeni zurbanizowanej świetnie adaptuje się do życia na wysokich budynkach, gdzie znajduje dogodne miejsca do zakładania gniazd i gdzie stosunkowo łatwo zdobywa pokarm. Najliczniej występuje: na obszarach rolniczych, w krajobrazach mozaikowych, gdzie pola przeplatają się z miedzami i łąkami, w mniejszych i większych miastach, na terenach poprzemysłowych. Pustułka jest objęta ścisłą ochroną gatunkową, należy więc do zwierząt chronionych w Polsce. Lokalne populacje są wrażliwe na zmiany w rolnictwie – intensyfikacja upraw i brak nieużytków zmniejszają liczbę gryzoni, a tym samym ograniczają dostępność pokarmu. Na liczebność tego gatunku wpływ ma też stosowanie środków przeciw szkodnikom. Co ciekawe, pustułki chętnie korzystają z budek lęgowych montowanych na kościołach, blokach i wieżach przemysłowych. To jeden z przykładów udanych działań czynnej ochrony tego gatunku. Czy pustułki migrują? Pustułki są częściowo wędrowne, choć nie należą do najdalej migrujących ptaków z Polski. Część pustułek pozostaje w kraju przez cały rok, a część wylatuje w sierpniu na południe, najczęściej do Europy Południowej lub do Afryki. Zależy to od dostępności pokarmu, a także od wieku ptaków, gdyż młode pustułki migrują chętniej niż dorosłe. W sprzyjających warunkach zimowych sokoły pustułki mogą pozostać na swoim terytorium przez cały rok, co jest dowodem ich elastyczności ekologicznej. Rozmnażanie pustułki – cykl życia drapieżnika Pustułki nie budują własnych gniazd, lecz zajmują opuszczone gniazda innych ptaków (najczęściej wron i srok), nisze w budynkach lub specjalne budki lęgowe. W marcu i kwietniu przygotowują miejsce do składania jaj, które odbywa się najczęściej w kwietniu lub maju. Liczba jaj wynosi zwykle od trzech do sześciu, a okres inkubacji trwa zwykle 28-32 dni. W czerwcu rodzice intensywnie karmią pisklęta, które po około miesiącu opuszczają gniazdo, choć pozostają pod opieką dorosłych jeszcze przez kilka tygodni. Strategia ta pozwala pustułkom efektywnie odchować potomstwo i utrzymać względnie stabilną populację. Pustułka a krogulec – czym się różnią? Mimo podobnej wielkości i sylwetki, pustułka i krogulec to dwa odrębne gatunki, które pochodzą z różnych rodzin. Pustułka należy do sokołów, a krogulec do jastrzębi. Oba gatunki różnią się zarówno trybem życia, jak i sposobem polowania. Sokół pustułka poluje zawisając w powietrzu i atakując z góry, natomiast krogulec wykorzystuje zaskoczenie, polując na małe ptaki między drzewami. Uważny obserwator ptaków zauważy też bez problemu różnice w wyglądzie pustułki i krogulca. Pierwszy gatunek ma dłuższe, wąskie skrzydła i rudawy grzbiet nakrapiany ciemnymi plamkami. Krogulec natomiast cechuje się bardziej zaokrąglonymi skrzydłami, długim ogonem i szarym upierzeniem z prążkowaną piersią. Różnice w zachowaniu i głosie również są wyraźne – pustułkę częściej słychać, natomiast krogulec pozostaje w cieniu drzew i sporadycznie wydaje dźwięki. Gatunki te można też z dużą dozą prawdopodobieństwa rozróżnić po miejscu występowania – krogulec wybiera najchętniej obrzeża lasów, podczas gdy pustułka wybiera pola i tereny zurbanizowane. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Zamiast psa przyniosła na policję… jenota. Zoologiczna pomyłka na komendzie w Lidzbarku Warmińskim
Łosie, jelenie, sarny, dziki, lisy, borsuki, kuny, jenoty – wymieniał żyjące w naszym kraju zwierzęta w dobrze znanym internautom spocie wyborczym z 1991 roku komitet Zdrowa Polska. O tej bioróżnorodności przekonała się kobieta z województwa warmińsko-mazurskiego, która zamiast zbłąkanego psa przywiozła na komendę… dzikiego jenota.
Komenda Powiatowa Policji w Lidzbarku Warmińskim poinformowała za pośrednictwem Facebooka, że pojawił się u nich niecodzienny gość. Wieczorem do oddziału zamiast psa przyniesiono zwierzę, za którego los zdecydowanie nie odpowiadają stróże prawa. Kobieta chciała uratować psa We wtorkowy wieczór (6.01) na policji w Lidzbarku Warmińskim zgłosiła się kobieta, która podczas podróży z Górowa Iławieckiego dostrzegła przy drodze samotne zwierzę. Wydawało jej się, że to przemarznięty, porzucony pies. Zaniepokojona jego losem i zbliżającą się mroźną nocą postanowiła udzielić mu pomocy. Kierując się dobrym sercem, kobieta wzięła „psa” do swojego samochodu i zawiozła na najbliższą komendę, licząc, że funkcjonariusze pomogą odnaleźć właściciela lub zapewnią mu schronienie. Z tym pierwszym mógł być problem, bo właścicielką zwierzęcia była sama… matka natura. „To nie jest pies” Na komendzie kobieta opowiedziała o całym zajściu, wskazując, że zwierzę znajduje się w jej pojeździe. – Mundurowi natychmiast ustalili, gdzie można bezpiecznie przekazać zwierzę i podjęli decyzję, że sami odwiozą „psa” do schroniska. Jednak gdy podeszli do samochodu… okazało się, że pod siedzeniem wcale nie siedzi pies. Tam siedział… jenot – relacjonuje sprawę policja z Lidzbarka Warmińskiego. Czy to pies, czy jenot? Jenoty, szczególnie młode, często mylone są z psami: głównie ze względu na podobieństwo sylwetki, umaszczenia i futra – zwłaszcza, gdy jest wilgotne. W nocy łatwo było więc o pomyłkę. Szybki weterynarz i z powrotem do lasu Na miejsce wezwano strażaków z Komendy Powiatowej Straży Pożarnej w Lidzbarku Warmińskim. Przestraszony jenot został ostrożnie wyjęty z samochodu i przewieziony do powiatowego lekarza weterynarii. Zwierzę było zdezorientowane, ale nie agresywne. Specjalista ocenił stan zdrowia jenota – ten na szczęście nie wymagał dalszej pomocy medycznej. Po krótkim pobycie u lekarza zwierzę zostało wypuszczone do pobliskiego lasu. Funkcjonariusze i strażacy działali zgodnie z przepisami dotyczącymi ochrony dzikich zwierząt. Ich reakcja była szybka i profesjonalna, co pozwoliło na bezpieczne zakończenie całego incydentu. Podziękowania dla miłośniczki zwierząt Policja opublikowała komunikat, dziękując kobiecie za jej dobre intencje i humanitarne podejście. Służby apelują jednak o ostrożność w kontaktach z dzikimi zwierzętami. – Pamiętajmy, aby zachować ostrożność wobec dzikich zwierząt, nawet jeśli wyglądają na zagubione lub potrzebujące pomocy. Ranne lub zestresowane mogą stanowić zagrożenie dla człowieka, a ich zachowanie bywa nieprzewidywalne – przypominają we wpisie. Cała sytuacja pokazuje, że wrażliwość i gotowość do pomocy są wartościowe, ale niezbędna jest także wiedza i rozwaga. Jenot w Lidzbarku Warmińskim nie był agresywny, ale w innych przypadkach kontakt z dzikim zwierzęciem mógłby zakończyć się inaczej. Źródło: Komenda Powiatowa Policji w Lidzbarku Warmińskim Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To jeden z najmądrzejszych ptaków – możesz go zimą spotkać w Polsce
Kruki to największe i najcięższe ptaki wróblowe. Potrafią planować, rozwiązywać bieżące problemy i rozumieją wiele pojęć. Co najbardziej zaskakujące – inteligencją i zdolnościami poznawczymi nie ustępują szympansom. To ptaki, które myślą szybciej, niż przypuszczasz.
Spis treści: Kruki w dawnych wierzeniach religijnych Rozmieszczenie geograficzne i status populacji kruka Jak wygląda i brzmi kruk? Przewodnik rozpoznawania Kruk: wszystkożerca i architekt Mózg wielkości orzecha włoskiego – inteligencja kruków na poziomie małp Kruk z warszawskiej lecznicy – historia jednego pacjenta Ciemna przeszłość i jasna przyszłość: zagrożenia i ochrona kruków Od tysięcy lat kruki zajmują szczególne miejsce w ludzkiej wyobraźni – pojawiają się w mitach, religiach i symbolice jako ptaki mądrości, śmierci i boskiej opatrzności. Dziś, dzięki badaniom naukowym, coraz lepiej rozumiemy, skąd brała się ta fascynacja. Niezwykłe zdolności poznawcze, złożone życie społeczne i ogromna elastyczność ekologiczna sprawiają, że kruki należą do najbardziej wyjątkowych ptaków na świecie. Ich historia to opowieść o inteligencji, przetrwaniu i długiej, nie zawsze łatwej relacji z człowiekiem. Kruki w dawnych wierzeniach religijnych W mitologii wikingów kruki (Corvus corax) nie były zwykłymi ptakami – zajmowały wyjątkowe miejsce jako istoty obdarzone symboliczną mocą. Uważano je za uosobienie mądrości, znaki boskiej obecności oraz przewodników między światem żywych a zaświatami. Ich związek z walkiriami – mitycznymi wojowniczkami decydującymi o losach poległych – jeszcze bardziej podkreślał mistyczny charakter ptaków. Najsilniej kruki związane były z Odynem, bogiem mądrości, wojny i magii. Według wierzeń każdego dnia wysyłał on swoje dwa ptaki: Huginna (Myśl) i Muninna (Pamięć). Siedząc zwykle na jego ramionach, przemierzały świat od krańca do krańca, a wieczorem wracały, przekazując mu wszystko, co zobaczyły. Dzięki nim Odyn posiadał wszechstronną wiedzę o losach ludzi i bogów. W tradycji chrześcijańskiej kruk miał ambiwalentny charakter – symbolizował nieczystość i grzeszność, ale jednocześnie potrafił pełnić rolę wysłannika Boga. Po raz pierwszy pojawia się w opisie potopu, kiedy Noe wypuszcza go jako ptaka zwiadowczego, by sprawdzić, czy wody ustąpiły. Według żydowskich midraszy kruk znalazł na suchym lądzie padlinę i dlatego nie powrócił na arkę. Mimo tego negatywnego wizerunku kruk karmił proroka Eliasza, a ojcowie Kościoła widzieli w nim symbol grzesznika, który odnalazł drogę do nawrócenia. Sam Jezus wspomina o krukach w Ewangelii Łukasza: „Rozważcie kruki: nie sieją ani nie żną, nie mają spichlerza ani spiżarni, a Bóg je żywi”. Ten kontrast pokazuje, że w obu tradycjach ten sam ptak mógł łączyć w sobie zarówno obraz zwiastuna śmierci, jak i znak bożej opatrzności. Gdzie żyją kruki? Rozmieszczenie geograficzne i status populacji Kruk zwyczajny to jeden z największych i najcięższych przedstawicieli ptaków śpiewających. Jest gatunkiem o szerokiej tolerancji ekologicznej – potrafi przystosować się do różnorodnych warunków środowiskowych. Występuje od arktycznej tundry, przez obszary górskie i stepy, po nadmorskie klify w całej półkuli północnej – od Ameryki Północnej i Grenlandii, po Afrykę Północną i Azję. Unika jedynie najbardziej suchych obszarów pustynnych. W strefie umiarkowanej kruki zasiedlają głównie lasy iglaste i liściaste, natomiast w regionach o niskim stopniu zalesienia mogą gniazdować na skałach, klifach, a także na konstrukcjach antropogenicznych, takich jak np. słupy energetyczne. Co najmniej do końca XIX w. kruk w Polsce należał do gatunków rzadkich. Od lat 30. XX w. obserwowano stopniowy wzrost liczebności oraz powrót na dawniej zajmowane tereny. Wyraźne przyspieszenie wzrostu populacji nastąpiło od lat 70., a dekadę później ptak ten zasiedlał już cały obszar kraju. Obecnie szacuje się, że liczebność populacji krajowej wynosi ok. 26–37 tys. par lęgowych, natomiast w Europie 590 000–1 790 000 par, co stanowi ok. 20% globalnego zasięgu gatunku. Jak wygląda i brzmi kruk? Przewodnik rozpoznawania Kruk zwyczajny to największy przedstawiciel ptaków krukowatych – wyraźnie większy od wrony czy gawrona, z którymi często bywa mylony. Wyróżnia go jednolicie czarny dziób, nogi oraz upierzenie o metalicznym połysku. Przeciętna masa dorosłego osobnika wynosi ok. 1–1,5 kg, choć największe osobniki mogą osiągać nawet 2 kg – dwukrotnie więcej niż wrona czy gawron. Jak zauważył Jan Sokołowski, wybitny polski ornitolog XX w. i autor książki „Ptaki ziem polskich”, kruki żyją w nieustannej niezgodzie z innymi krukowatymi. Nigdy nie łączą się z nimi w stada – przeciwnie, często je przepędzają lub zaczepiają. Tymczasem wrony, gawrony i kawki chętnie tworzą duże, zwarte grupy, nawet podczas noclegów. Kruki zostały zaliczone do ptaków śpiewających. Choć ich głos może wydawać się niemelodyjny, złożona budowa krtani pozwala im wydawać różnorodne dźwięki – od szorstkiego „kraah”, przez zawołania społeczne, po donośne „kruk, kruk, kruk” bądź „kraa, kraa, kraa” słyszane w locie. W ich krtani znajduje się aż pięć par mięśni, co umożliwia tak szeroki zakres wokalizacji. Kruki słyną także ze zdolności do naśladowania dźwięków, zwłaszcza u osobników izolowanych lub trzymanych w niewoli. W jednym z ogrodów zoologicznych w Arizonie samotny kruk o imieniu Mukat potrafił doskonale naśladować szum i zakłócenia tranzystora – małego elementu elektronicznego, który działa jak przełącznik lub wzmacniacz sygnału elektrycznego. Na Uniwersytecie Duke’a inny osobnik imitował odgłos przyspieszającego silnika motocyklowego. Badania wykazały, że po analizie głosów 74 kruków z 37 par wyodrębniono aż 81 typów zawołań. Ponadto kruki wykazują także wyjątkową zdolność do naśladowania ludzkiej mowy. Kruk: architekt i wszystkożerca Kruki rozpoczynają lęgi wczesną wiosną, jeszcze zanim owady stają się powszechnie dostępne. Najintensywniejszy wzrost piskląt przypada na okres od kwietnia do maja i trwa ok. czterech tygodni. Wyjątkowo pary mogą składać jaja również jesienią. Jeśli para straci lęg, bardzo rzadko podejmuje kolejną próbę w tym samym roku – zwykle czeka do następnego sezonu. Kruki zakładają gniazda wysoko na drzewach, najczęściej na sosnach, świerkach, czasami olchach. Na terenach ubogich w drzewa wykorzystują skały i klify. Konstrukcja gniazda jest duża i solidna: zbudowana z patyków, uszczelniona ziemią, a wewnątrz wyścielona trawą, mchem i sierścią. Oboje partnerzy rozbudowują gniazdo z roku na rok, przez co po kilku sezonach może osiągnąć nawet metr wysokości. Dieta kruków zmienia się wraz z dostępnością pokarmu w danym środowisku. Bernd Heinrich, autor książki „Umysł kruka” opisuje, że na wybrzeżach stanu Maine (USA) ptaki te żywią się głównie ptakami morskimi oraz ich jajami. W tym celu zaglądają do gniazd edredonów (Somateria mollissima), niszcząc ich lęgi. Przy gnieździe kruków na wyspie Seal Island na Alasce znaleziono z kolei kilkanaście jaj edredonów i szczątki kilkunastu nurzyków zwyczajnych (Uria aalge). Kruki to typowi wszystkożercy. W Europie, w tym w Polsce, ich podstawowym pożywieniem, zwłaszcza zimą – jest padlina, głównie sarn i jeleni, rzadziej łosi. Dlatego często towarzyszą wilkom podczas polowań, oczekując nie tylko możliwości skorzystania z ich zdobyczy, ale też aktywnie naprowadzając wilki na zdobycz. Poza padliną europejskie kruki zjadają także małe ssaki, owady, owoce i nasiona, a ponadto regularnie penetrują ptasie gniazda w poszukiwaniu jaj. Są również tzw. zbieraczami i słyną ze zdolności do magazynowania pokarmu – ukrywają zapasy w dziuplach drzew, pod kamieniami, a zimą nawet w śniegu. Mózg wielkości orzecha włoskiego – inteligencja kruków na poziomie małp Kruk zwyczajny posiada mózg wielkości orzecha włoskiego, a mimo to jego zdolności poznawcze dorównują inteligencji małp – twierdzi prof. Thomas Bugnyar z Uniwersytetu Wiedeńskiego. W 2024 roku „Miesięcznik Dzikie Życie" opublikował artykuł na podstawie rozmowy Petera Wohllebena z Thomasem Bugnyarem, promującej książkę Bugnyara „Raben” („Kruki”). Wohlleben zapytał naukowca o wielkość ptasiego mózgu. Do lat 90. XX w. ptaki postrzegano jako „instynktowne automaty”. Ich gładki, kompaktowy mózg – „jak muffinka z nadzieniem” – kontrastował z pofałdowanym, warstwowym mózgiem ssaków, przypominającym „tort z kremem”. Mózg przeciętnej małpy ma wielkość pięści, podczas gdy u kruka jest wielkości orzecha. Papugi mają nieco większe mózgi, co stanowi górną granicę w świecie ptaków. Nowoczesne metody liczenia neuronów wykazały, że kruk ma niemal tyle samo neuronów co małpa średniej wielkości – ok. dwóch miliardów. Co więcej, u krukowatych neurony te skupiają się w obszarach odpowiedzialnych za myślenie abstrakcyjne, planowanie i rozwiązywanie problemów. Zdaniem prof. Bugnyara kruki osiągają poziom inteligencji porównywalny z małpami człekokształtnymi. Wyniki badań neurobiologicznych znajdują potwierdzenie w behawioryzmie tych ptaków: wykazują zdolność do kooperacji międzygatunkowej (m.in. z wilkami), stosują narzędzia i posiadają długotrwałą pamięć społeczną, pozwalającą rozpoznawać wrogów po wielu latach. Kruk z warszawskiej lecznicy – historia jednego pacjenta Współczesne losy kruków coraz częściej splatają się z działalnością człowieka – nie tylko w środowisku naturalnym, ale także w lecznicach dla zwierząt. Jednym z takich przykładów jest kruk, który trafił do warszawskiej lecznicy, gdzie udzielono mu pomocy po doznanym urazie. W praktyce klinicznej kruki uchodzą za jednych z najtrudniejszych dzikich pacjentów. Ich wybitna pamięć zdarzeń, wysoka reaktywność stresowa oraz znaczna siła fizyczna (szczególnie w obrębie dzioba i stóp) – stanowią wymagające połączenie dla lekarza weterynarii. – Wymusza to precyzyjny dobór protokołów anestezjologicznych, spokojne i minimalnie inwazyjne poskramianie oraz dokładne planowanie każdej procedury. W przypadku kruka nie ma drugiej szansy na „pierwsze wrażenie” – mówi lek. wet. Aleksandra Kornelia Maj, specjalistka chorób zwierząt nieudomowionych, zajmująca się leczeniem ptaków i gadów w jednej z warszawskich lecznic. Kruk został dostarczony do lecznicy w celu udzielenia pierwszej pomocy. W związku z koniecznością przeprowadzenia diagnostyki radiologicznej oraz pobrania krwi pacjent został poddany sedacji – dodaje lek. wet. Aleksandra Kornelia Maj. Ciemna przeszłość i jasna przyszłość: zagrożenia i ochrona Przez wieki kruk zwyczajny budził u ludzi nie tylko respekt, lecz także lęk, stając się jednym z najbardziej prześladowanych ptaków w historii – obok sów. Jeszcze w XIX wieku był postrzegany jako szkodnik i konkurencja dla człowieka, co wynikało m.in. z religijnych przekonań i przesądów. Ptaki te były masowo odstrzeliwane przez myśliwych i łowców, a w niektórych regionach wypłacano nawet premie za ich zabicie. Doprowadziło to do drastycznego spadku liczebności populacji, zwłaszcza w Europie. W połowie XX w. dodatkowym zagrożeniem stało się wprowadzenie do powszechnego użytku DDT – chemicznego środka owadobójczego (pestycydu), stosowanego zarówno w rolnictwie, jak i w zwalczaniu chorób przenoszonych przez owady, takich jak malaria, tyfus czy wszawica. Z kolei w niektórych częściach Stanów Zjednoczonych wzrost liczebności kruków prowadził do konfliktów z ludźmi i kampanii eliminacyjnych, podczas których wiele ptaków było odstrzeliwanych lub zatruwanych. Badania pokazują, że w ostatnich dekadach, krajowa i europejska populacja kruka zaczęła się stopniowo odbudowywać. Wzrost liczebności tego gatunku oraz rekolonizacja obszaru Polski możliwa była dzięki objęciu go ochroną gatunkową, a także zmianom adaptacyjnym, w tym zmniejszeniu antropofobii i wymagań siedliskowych. Kruk zwyczajny w naszym kraju podlega ochronie prawnej, co oznacza, że nie można go niepokoić, niszczyć gniazd ani zabijać. Źródła: datazone.birdlife.org, dzikiezycie.pl, Heinrich, B. (2018). Umysł kruka. Wydawnictwo Czarne. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Jak one to robią? Tylko 21 gatunków na Ziemi potrafi zmienić ubarwienie na zimę
Zimą znikają w śniegu, latem zlewają się z lasem. Zmiana koloru futra to wyjątkowy sposób na przetrwanie, dostępny nielicznym. Tej rzadkiej w świecie zwierząt strategii używają także gatunki występujące w Polsce.
Zjawisko sezonowej zmiany ubarwienia to jedna z najbardziej fascynujących i zarazem najrzadszych adaptacji w świecie przyrody. Na całym świecie zidentyfikowano zaledwie 21 gatunków ptaków i ssaków, które wykształciły tę zdolność, by przetrwać w surowych warunkach północnego klimatu. Białe futro i pióra: jak zapada decyzja o zmianie? Proces ten nie jest wywoływany bezpośrednio przez temperaturę czy pojawienie się pierwszego śniegu. Kluczowe są zmiany w długości dnia. Gdy dni stają się krótsze, organizm zwierzęcia otrzymuje sygnał hormonalny do rozpoczęcia linienia, a nowe futro lub pióra są już białe. Głównym celem tej zmiany jest kamuflaż. Gatunkom narażonym na ataki drapieżników (jak np. zając amerykański), białe futro pozwala stopić się z otoczeniem. Z kolei dla drapieżników, takich jak łasice czy gronostaje, zmiana barwy ułatwia podkradanie się do ofiar. Oprócz funkcji ochronnej, naukowcy wskazują na korzyści w termoregulacji. Białe futro lub pióra są pozbawione melaniny, czyli ciemnego pigmentu. Dzięki temu włosy i pióra mają wewnątrz niewielkie puste przestrzenie, a uwięzione w nich powietrze tworzy dodatkową warstwę izolacyjną. Polscy mistrzowie bieli Gatunkiem, który występuje u nas i potrafi zmieniać ubarwienie na zimowe jest m.in. gronostaj (Mustela erminea). W lecie jego futro jest brązowe z jasnym brzuchem, natomiast zimą staje się niemal całkowicie białe, z charakterystycznym czarnym końcem ogona. To właśnie to zimowe futro było przez wieku niezwykle cenionym materiałem i ozdobą najdroższych ubrań, noszonych często przez koronowane głowy. Jeszcze ciekawszym przypadkiem jest łasica (Mustela nivalis). Polsce tylko jej populacje z północnych regionów kraju czasem zmieniają ubarwienie na białe. Bardziej na północ jest to regułą. Południowe łasice zimą mogą też tylko trochę pojaśnieć lub przybrać mieszane ubarwienie. Wyjątkowi goście i przykłady ze świata Zając bielak (Lepus timidus) jest mieszkańcem europejskiej i azjatyckiej Północy. W Polsce pojawia się rzadko, głównie w północno-wschodniej części kraju. W zimie jego futro staje się całkowicie białe, poza czarnymi końcówkami uszu. Wśród ptaków prawdziwą mistrzynią jest pardwa białosterna (Lagopus leucura), występująca w Ameryce Północnej. Jej upierzenie może przybrać właściwie dowolną kombinację bieli, brązu i szarości, w zależności od panujących warunków. W Polsce czasem można spotkać pardwę mszarną (Lagopus lagopus), która także potrafi zmieniać ubarwienie na zimowe. Po co być białym, kiedy nie ma śniegu? Coraz większym problemem dla gatunków zmieniających ubarwienie jest ocieplenie klimatu. Mimo rosnącej temperatury, długość dnia się nie zmienia. Ich organizmy więc dostają sygnał do zmiany ubarwienia – ale w środowisku zaczyna brakować śniegu lub leży on krócej. Zamiast kamuflażu białe ubarwienie zaczyna się wyróżniać. Białe zwierzę na brązowym, bezśnieżnym tle staje się jaskrawym celem dla drapieżników, co drastycznie zwiększa śmiertelność. W niektórych regionach zimą współistnieją osobniki białe i brązowe. Jeśli zimy będą stawać się coraz krótsze, brązowy kolor może stać się cechą dominującą dzięki doborowi naturalnemu i ułatwić przetrwanie. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ma pomarańczowy czub i wygląda egzotycznie. A jednak gniazduje także w Polsce
Dudek zwyczajny to jeden z najciekawszych ptaków Europy. Sprawdź, jak wygląda, gdzie buduje gniazdo, czy odlatuje na zimę i czy jest pod ochroną w Polsce. Poznaj też jego endemicznego kuzyna z Afryki.
Spis treści: Wielkość i upierzenie Siedlisko Rozmnażanie Czy dudki odlatują na zimę? Czy dudek jest pod ochroną w Polsce? Dudek madagaskarski – endemiczny mieszkaniec afrykańskiej wyspy Dudki to niewielka, ale niezwykle ciekawa rodzina ptaków zamieszkujących tereny Eurazji i Afryki. Rodzina ta obejmuje dwa występujące obecnie gatunki: dudka zwyczajnego (Upupa epops) oraz dudka madagaskarskiego (Upupa marginata). Do rodziny zaliczany jest także wymarły dudek wielki (Upupa antaios), który był gatunkiem endemicznym Wyspy Świętej Heleny. Rodzina ta wyróżnia się unikatową budową ciała. Charakterystyczne są m.in. długie, zakrzywione dzioby przystosowane do sondowania gleby, wachlarzowate czuby używane w komunikacji oraz rytmiczne, monotonne odgłosy. Choć niekiedy bywają mylone z dzięciołami, dudki nie są z nimi spokrewnione. Gatunki te najłatwiej pomylić w locie, gdyż mają wówczas podobną sylwetkę, jednak w pozostałych sytuacjach widać wyraźne różnice między tymi ptakami. Wielkość i upierzenie Dudek zwyczajny jest niezwykle efektowny i stosunkowo łatwy do rozpoznania nawet z dużej odległości. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest imponujący czub z długich piór zakończonych czarnymi plamkami. Czub ten może być stawiany i opuszczany w zależności od sytuacji. Najbardziej okazały jest w czasie godów, w momentach zagrożenia oraz podczas wzbijania się do lotu i lądowania. Upierzenie dudka jest rdzawobrązowe na głowie i szyi, a skrzydła oraz ogon mają wyraźny, czarno-biały wzór, który pięknie kontrastuje w locie. Te szerokie, pasiaste skrzydła sprawiają, że sylwetka dudka przypomina motyla o powolnym, falistym locie. Dudek to ptak średniej wielkości. Mierzy około 25–29 cm długości, a rozpiętość jego skrzydeł sięga 44–48 cm. Samce i samice wyglądają podobnie, choć samce bywają nieco większe i intensywniej ubarwione. Młode ptaki są bardziej stonowane kolorystycznie i mają krótszy czub. Długi, cienki i wyraźnie zakrzywiony dziób jest przystosowany do wydobywania larw i owadów z gleby. Dieta dudka opiera się głównie na bezkręgowcach: chrząszczach, świerszczach, turkuciach podjadkach, larwach muchówek, dżdżownicach, pająkach i drobnych stawonogach. Odgłos dudka należy do jednych z najbardziej rozpoznawalnych w Polsce. Przypomina niskie „du-du-du” lub „hup-hup-hup”, powtarzane w regularnych odstępach. Właśnie od tego charakterystycznego wołania pochodzi polska i łacińska nazwa gatunku. Siedlisko Dudek nie konstruuje typowych, misternych gniazd. To ptak, który preferuje gotowe schronienia. Wybiera zwykle dziuple drzew, szczeliny w murach i skałach, skrzynki lęgowe, opuszczone budynki gospodarcze czy nieużywane już nory. Wyściółka jego gniazd jest raczej mizerna i składa się na nią zazwyczaj nieco suchej trawy, mchu i liści. Ptaki te słyną z charakterystycznego zapachu wnętrza gniazda. Samica i młode w obliczu zagrożenia wydzielają substancję o intensywnym, ostrym aromacie, przypominającym zapach padliny. Ta cuchnąca ciecz wystrzykiwana razem z kałem z gruczołu krokowego dudków działa odstraszająco na drapieżniki. Rozmnażanie Dudki dojrzewają płciowo w drugim roku życia i tworzą pary wyłącznie na czas sezonu lęgowego. W okresie godów samce są wobec siebie agresywne, często stawiają czubek i wachlują ogonem, a całej sekwencji zalotów towarzyszą głośne nawoływania. Samiec prezentuje samicy różne miejsca na gniazdo, czasem wchodząc do dziupli i wabiąc ją ze środka, a po akceptacji oboje przygotowują gniazdo. Po tym etapie pojawiają się tzw. zaloty karmiące, w których samiec podaje samicy owady prosto do dzioba. Samica składa zwykle 6–8 jaj w dwudniowych odstępach, najczęściej od końca kwietnia do połowy maja. Jaja przez 15–18 dni wysiaduje głównie samica, podczas gdy samiec dostarcza jej pokarm. Młode opuszczają gniazdo po 3–4 tygodniach, ale jeszcze przez około miesiąc bytują w niewielkiej odległości od gniazda rodziców. Czy dudki odlatują na zimę? Dudek zwyczajny jest ptakiem wędrownym, który odlatuje na zimę do Afryki. Migracje dudka rozpoczynają się zwykle we wrześniu i kończą w październiku, natomiast powrót do Polski odbywa się w kwietniu. Zimowanie w Afryce zapewnia dudkowi dostęp do bogatej bazy pokarmowej, której w umiarkowanej Europie brakuje zimą. W czasie wędrówki ptaki mogą pokonywać nawet kilka tysięcy kilometrów, korzystając z otwartych przestrzeni i punktów odpoczynkowych na terenach południowej Europy. Czy dudek jest pod ochroną w Polsce? Dudek zwyczajny jest w Polsce objęty ścisłą ochroną gatunkową. Podlega również ochronie czynnej, co oznacza, że instytucje i organizacje zajmujące się przyrodą podejmują konkretne działania wspierające jego lęgi i przetrwanie. Wynika to z faktu, że dudek jest gatunkiem wrażliwym na zmiany krajobrazu, intensyfikację rolnictwa oraz zanik mozaikowych terenów otwartych. Podjęte działania przynoszą pozytywne skutki, ponieważ już od jakiegoś czasu zauważa się, że dudek powraca na polską wieś. Dudek madagaskarski – endemiczny mieszkaniec afrykańskiej wyspy Dudek madagaskarski to gatunek endemiczny, co oznacza, że występuje wyłącznie na Madagaskarze. Przypomina swojego europejskiego kuzyna do tego stopnia, że przez długi czas był uznawany po prostu za podgatunek występującego także w Polsce dudka zwyczajnego. Na Madagaskarze spotkać go można zarówno w suchych lasach, jak i na sawannach, a także w pobliżu siedzib ludzkich. Podobnie jak dudek zwyczajny, gniazduje w dziuplach i poluje na bezkręgowce, sondując glebę długim dziobem. Populacja na wyspie jest dość stabilna, a dudek madagaskarski jest uznany przez IUCN za gatunek najmniejszej troski. Wycinka drzew i degradacja siedlisk sprawiają, że przyszłość tego gatunku zależy w dużej mierze od polityki ochronnej prowadzonej przez lokalne instytucje i organizacje międzynarodowe. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
„Huczna zabawa nie jest warta traumy zwierząt”. Ogrody zoologiczne i parki narodowe apelują o ciszę w Sylwestra
Ostatni dzień roku jest trudny nie tylko dla milionów zwierząt domowych. Eksperci z parków narodowych i ZOO alarmują: dla dzikich i egzotycznych zwierząt sylwestrowa noc to fizyczny ból i ogromny stres.
Kampinoski i Bieszczadzki Park Narodowy oraz Ogrody Zoologiczne w Warszawie i Opolu zaapelowały o powstrzymanie się od strzelania w Sylwestra. Ten wspólny głos ekspertów warto wziąć sobie do serca. Tłumaczą że to, co dla ludzi jest chwilową rozrywką, dla zwierząt oznacza strach, ból i walkę o przetrwanie. „Kocham nie strzelam” – jak dzikie zwierzęta odbierają fajerwerki? Kampinoski Park Narodowy w swojej kampanii „Kocham, nie strzelam” podkreśla, że dzicy mieszkańcy lasów postrzegają świat zupełnie inaczej niż ludzie. Zwierzęta dysponują znacznie czulszym słuchem oraz szerszym zakresem odbieranych częstotliwości, przez co huk fajerwerków jest dla nich bodźcem nie tylko głośnym, ale wręcz fizycznie bolesnym. Huk fajerwerków dla zwierząt jest jak nagłe znalezienie się w centrum głośnej burzy, której nie da się zrozumieć ani przed którą nie ma gdzie się schować. Nagłe i nieregularne wybuchy uniemożliwiają zwierzętom zinterpretowanie źródła zagrożenia, co uruchamia kaskadę reakcji stresowych: gwałtowny wyrzut adrenaliny i kortyzolu, przyspieszenie akcji serca oraz silne napięcie mięśniowe. Jedyną możliwą reakcją staje się paniczna, chaotyczna ucieczka, podczas której łosie, jelenie czy dziki wpadają na ogrodzenia, przebiegają przez drogi narażając się na kolizje lub opuszczają bezpieczne ostępy, gubiąc przy tym swoje młode. Bieszczadzki Park Narodowy zwraca uwagę, że niektóre ssaki mogą zostać wręcz wybudzone ze snu zimowego, co może poskutkować tym, że nie przeżyją zimy. Sylwestrowa tragedia ptaków i zanieczyszczenie powietrza Szczególnie tragiczne konsekwencje dotyczą ptaków. Nagłe wybuchy powodują masowe, nocne zrywanie się stad do lotu, co zimą oznacza ogromny wydatek energetyczny, mogący decydować o ich przeżyciu. Zdezorientowane ptaki rozbijają się o budynki, drzewa i linie energetyczne. KPN zwraca też uwagę na degradację środowiska: spalanie pirotechniki uwalnia do atmosfery pyły zawieszone, związki siarki i metale ciężkie, które osiadają na glebie i trafiają do wód. Pozostałości po petardach to toksyczne odpady, które na obszarach chronionych mają szczególnie negatywny wpływ na ekosystem. Ogrody zoologiczne: zwierzęta egzotyczne też cierpią Ogrody Zoologiczne w Warszawie i Opolu uzupełniają ten obraz o perspektywę zwierząt egzotycznych w mieście. Warszawskie ZOO obala mit „jednej nocy”, wskazując, że wielogodzinny festiwal strzelania pozostawia trwały ślad w psychice zwierząt. Wiele gatunków w ogrodach jest wyjątkowo płochliwych i reaguje strachem nawet na drobne bodźce. Choć opiekunowie starają się zapewnić zwierzętom komfort w zamkniętych pawilonach, huk i tak dociera do ich wyostrzonych zmysłów. ZOO w Opolu opisuje noc sylwestrową jako czas, który dla zwierząt „brzmi jak zagrożenie”. Obserwacje pracowników pokazują, że w krótkich przerwach między wybuchami zwierzęta desperacko próbują odzyskać poczucie bezpieczeństwa, które zostało im odebrane. Wszystkie te instytucje apelują o rezygnację z fajerwerków i przyłączenie się do akcji takich jak #niestrzelamwsylwestra. Przesłanie jest jasne: to wyraz empatii i szacunku dla przyrody. Źródło: Kampinoski Park Narodowy, Bieszczadzki Park Narodowy, Warszawskie ZOO, ZOO Opole Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Dzioby miejskich ptaków zmieniły się. Pandemia Covid-19 wpłynęła na nie w specyficzny sposób
Pandemia koronawirusa nie zmieniła tylko ludzi. Miała także wpływ na związane z nami zwierzęta, które – podobnie tak jak my – musiały błyskawicznie przyzwyczaić się do nowych realiów. Badania wykazały, że COVID-19 przekształcił ekosystemy do tego stopnia… że zmienił ptasie dzioby. My siedzieliśmy w domach, a one „dziczały”.
Zmiany w kształcie i wielkości dziobów ptaków to fascynujący wyznacznik stanu środowiska. Okazuje się, że nie wymagają trwającej wiele milionów lat ewolucji – badania wykazały, że miejskie ptaki dynamicznie przystosowują swoje aparaty gębowe do nowych warunków, a potrzebują na to... zaledwie jednego pokolenia. Jak to możliwe? Pandemia zmieniła nie tylko ludzi Koronawirus doprowadził do zaskakujących zmian w środowisku miejskim… i nie chodzi tylko o pustki na ulicach. Jest to jednak część tej historii. Naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego zaobserwowali, że junko zwyczajne – niewielkie ptaki nieco podobne do polskich wróbli – zaczęły wykazywać wyraźne zmiany morfologiczne w czasie tzw. andropauzy, czyli spowolnienia aktywności człowieka wynikającej z lockdown’u. W tym okresie ptaki wyklute w mieście miały inne dzioby niż ich rodzice. Co zaskakujące, kształt dziobów upodobnił się do tych, jakie posiadają dzikie osobniki żyjące w okolicznych górskich lasach, oddalonych od zgiełku cywilizacji. Jak mierzy się długość dzioba? Badanie przeprowadzono w latach 2018–2025 na kampusie Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles. Porównano dane populacji 302 miejskich i 132 dzikich dorosłych ptaków junko, które oznaczono specjalnymi obrączkami. Przez siedem lat naukowcy dokumentowali zmiany w długości i kształcie dziobów oraz kości skokowej. Wyniki analiz wykazały, że osobniki wyklute podczas pandemii – kiedy kampus był niemal opustoszały, a ludzkie odpadki zniknęły z krajobrazu – miały dzioby wyraźnie bardziej smukłe i wydłużone. Taki kształt sprzyjał pozyskiwaniu naturalnych źródeł pożywienia, jak nasiona czy owady. Dlaczego dzioby się zmieniają? Naukowcy odkryli, że kształt ptasich dziobów jest bezpośrednio związany z aktywnością ludzi. Ptaki miejsce, żywiące się resztkami naszego jedzenia, miały wcześniej dzioby krótsze i grubsze – lepiej przystosowane do rozdrabniania miękkiej, przetworzonej żywności. W czasie, gdy ludzie zniknęli z przestrzeni miejskiej, a wraz z nimi zniknęły źródła pokarmu w postaci okruchów czy śmieci, ptaki musiały z powrotem dostosować się do nowych warunków, sięgając po naturalne źródła pożywienia. Taka zmiana wymusiła adaptację w ciągu zaledwie jednego pokolenia. Czy dzioby wróciły do „miejskiego” kształtu? Po zniesieniu restrykcji pandemicznych i powrocie ludzi na kampus odnotowano ponowny wzrost liczby odpadków. Zgodnie z obserwacjami, osobniki wyklute po roku 2021 ponownie zaczęły mieć krótsze i grubsze dzioby. To wskazuje na wyjątkowo szybką plastyczność fizyczną ptaków miejskich i ich niezwykłej zdolności natychmiastowego reagowania na zmiany w wykreowanym przez nas środowisku. Co istotne, naukowcy nie byli w stanie jeszcze jednoznacznie określić, czy zaobserwowane zmiany miały charakter wyłącznie adaptacyjny (związany z warunkami życia), czy też doszło do zmian genetycznych. Autorzy badań podkreślają potrzebę dalszych analiz genetycznych i behawioralnych. Odkrycie przypomina nam, że nawet tymczasowa zmiana naszego stylu życia może mieć natychmiastowe konsekwencje dla współegzystujących z nami organizmów. Wzięliśmy sobie Ziemię w panowanie, ale teraz musimy wziąć też za nią odpowiedzialność. Źródło: PNAS, Uniwersytet Gdański Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ptak kopciuszek swoim śpiewem wita świt. To góral, który woli żyć w mieście
Ptak kopciuszek pierwotnie zamieszkiwał dzikie alpejskie urwiska. Od pewnego czasu jest mieszkańcem miast, gdzie jego charakterystyczna pieśń stała się pierwszym zwiastunem nadchodzącego świtu. Jak wygląda kopciuszek zwyczajny? Jak rozpoznać jego śpiew? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Nazwa doskonale odzwierciedla jego wygląd Trzeszczący śpiew o świcie Zasięg występowania i środowisko Energiczny malec Jadłospis kopciuszka Status kopciuszka Kopciuszek zwyczajny, czyli Phoenicurus ochruros, to gatunek ptaka należący do rzędu wróblowych (Passeriformes) – najliczniejszej i najbardziej zróżnicowanej grupy ptaków na świecie. W jego obrębie klasyfikowany jest w rodzinie muchołówkowatych (Muscicapidae). Co ciekawe, dawniej był zaliczany do rodziny drozdowatych (Turdidae), co pokazuje, jak postęp w badaniach genetycznych i morfologicznych stale udoskonala nasze rozumienie ewolucyjnych powiązań między gatunkami. Nazwa doskonale odzwierciedla jego wygląd Kopciuszek to ptak o smukłej i wyprostowanej sylwetce, wielkością zbliżony lub nieco mniejszy od wróbla zwyczajnego. Jego postawa jest charakterystyczna – często przysiada w miejscach eksponowanych, trzymając ciało pionowo i nerwowo poruszając ogonem. Ma stosunkowo długie, cienkie nogi o czarnej barwie, które pozwalają mu sprawnie poruszać się po ziemi. Długość ciała kopciuszka zwyczajnego zamyka się w przedziale od 14 do 16 cm, a rozpiętość skrzydeł – od 23 do 26 cm. Masa ciała jest niewielka i wynosi od 13 do 20 gramów. Te wymiary plasują go w kategorii małych ptaków. Dwa oblicza gatunku U kopciuszka występuje wyraźny dymorfizm płciowy, co oznacza, że samiec i samica znacząco różnią się wyglądem, szczególnie w okresie lęgowym. Wiosną i latem, gdy przybiera szatę godową, samiec prezentuje się niezwykle efektownie. Jego upierzenie jest w większości smoliście czarne lub ciemnoszare, niczym okopcone sadzą. To właśnie tej cesze ptak zawdzięcza swoją charakterystyczną nazwę. Najciemniejsze są głowa, gardło i pierś. Razem tworzą jednolitą czarną „maskę” i „śliniak”. Na ciemnym tle wyraźnie odcina się kilka kluczowych elementów. Najbardziej rzucającą się w oczy cechą jest duża, biała plama na skrzydłach, zwana lusterkiem. Drugim, równie charakterystycznym, jest kuper i ogon, które mają intensywny, rdzawoczerwony kolor. W szacie spoczynkowej pióra na głowie i ciele nabierają szarych końcówek. To sprawia, że jego czarne upierzenie staje się bardziej matowe i jaśniejsze. Samica jest ubarwiona znacznie skromniej, co jest typową strategią kamuflażu u ptaków wysiadujących jaja. Jej upierzenie jest jednolite, w odcieniach szarobrązowych lub ziemistych. Brakuje jej czarnej „maski” samca, a jej pierś i brzuch są tylko nieznacznie jaśniejsze od grzbietu. Na jej skrzydłach nie występuje lusterko. Jednak cechą, która jednoznacznie łączy ją z samcem i pozwala bezbłędnie zidentyfikować gatunek, jest identyczny rdzawoczerwony kuper i ogon. Trzeszczący śpiew o świcie W środowisku zurbanizowanym, śpiew kopciuszka jest jednym z najbardziej charakterystycznych i najwcześniej słyszanych ptasich głosów. Samce zaczynają śpiewać jeszcze przed wschodem słońca. Na obszarach oświetlonych, ich głos można usłyszeć nawet w środku nocy. Pieśń kopciuszka dobywa się z eksponowanych, wysokich punktów – szczytów dachów, anten, kominów czy rynien, co pozwala ich głosowi nieść się na dużą odległość i skutecznie oznajmiać zajęcie terytorium. Melodia tych ptaków ma specyficzną strukturę. Zaczyna się od kilku krótkich, wysokich, piskliwych tonów. Po tym wstępie następuje najbardziej charakterystyczny fragment – krótka, trzeszcząca lub skrzecząca zwrotka, która brzmi jak zgrzytanie lub szuranie kamieni. Całość kończy się zazwyczaj kilkoma krótkimi, melodyjnymi nutami. Zasięg występowania i środowisko Kopciuszek jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym na ogromnym obszarze Palearktyki. Jego zasięg lęgowy rozciąga się od północno-zachodniej Afryki i zachodniej Europy, przez cały kontynent europejski, Azję Mniejszą, Kaukaz, Bliski Wschód, aż po środkową Azję, Himalaje i Chiny. Na tak rozległym obszarze gatunek podzielił się na kilka podgatunków: Ochruros ochruros (kopciuszek rdzawobrzuchy) – występuje w Azji Mniejszej, na obszarze Kaukazu, Zakaukazie i w północnym Iranie; Ochruros semirufus – jego środowiskiem jest Lewant; Ochruros phoenicuroides – występuje na obszarze od Tienszanu po Mongolię; Ochruros rufiventris – zajmuje obszar na wschód od Morza Kaspijskiego, przez północno-wschodni Iran, Turkiestan i Himalaje, po Kunlun i Qinghai w Chinach. Środowisko kopciuszka Na przestrzeni lat, kopciuszek zwyczajny uległ synantropizacji. Jego pierwotnym środowiskiem były surowe, skaliste zbocza gór, często powyżej górnej granicy lasu. Gniazdował w szczelinach skalnych, na półkach i w załomach urwisk. W Alpach spotykano go na wysokościach przekraczających 3000 m n.p.m., co czyni go jednym z najwyżej gniazdujących ptaków w Europie. Unikał natomiast zwartych kompleksów leśnych, preferując otwarte przestrzenie. W ciągu ostatnich stuleci kopciuszek przystosował się do życia w środowisku silnie zmienionym przez człowieka. Stał się kosmopolitycznym mieszkańcem miast, wsi, terenów przemysłowych, kamieniołomów i ruin. Sezonowe podróże Kopciuszki to ptaki wędrowne, ale tylko częściowo. Status migracyjny poszczególnych populacji zależy od szerokości geograficznej, na której występują. Osobniki z południowej Europy (z Półwyspu Iberyjskiego, Włoch i Półwyspu Bałkańskiego) są w dużej mierze osiadłe i spędzają w swoich rewirach cały rok. Z kolei populacje z północnej i środkowej części kontynentu, w tym te gniazdujące w Polsce, są wędrowne. Każdego roku odbywają dalekie podróże na zimowiska. Do Polski przylatują wczesną wiosną, zazwyczaj w marcu i kwietniu. Jesienią, na przełomie września i października, odlatują na południe. Ich zimowiska znajdują się w basenie Morza Śródziemnego, północnej Afryce, na Bliskim Wschodzie i w południowej Azji, aż po Indie. Energiczny malec Ptak kopciuszek jest niezwykle ruchliwy i energiczny. Można wręcz powiedzieć, że sprawia wrażenie „wiecznie podekscytowanego”. Rzadko pozostaje w jednym miejscu na dłużej niż kilka chwil. Przelatuje na krótkie dystanse, przysiada, by po chwili zerwać się do kolejnego lotu. Najbardziej charakterystycznym elementem jego mowy ciała jest nieustanne, nerwowe potrząsanie ogonem. Ten ruch jest obecny niemal zawsze – gdy ptak siedzi na drucie, skacze po ziemi czy obserwuje otoczenie z dachu. Ogon wibruje z dużą częstotliwością, co sprawia, że jego rdzawy kolor staje się jeszcze bardziej widoczny. To zachowanie pełni prawdopodobnie funkcję komunikacyjną – sygnalizuje czujność, pobudzenie lub obecność na danym terytorium. Jadłospis kopciuszka Dieta kopciuszka jest elastyczna i dobrze dopasowana do zmiennych warunków panujących w jego zróżnicowanych siedliskach. Od wiosny do lata, gdy trwa sezon lęgowy, jest przede wszystkim mięsożercą, a podstawę jego pożywienia stanowią drobne bezkręgowce. Poluje na owady i ich larwy, pająki, a także zbiera małe ślimaki i dżdżownice. Późnym latem i jesienią, gdy zmniejsza się podaż pokarmu mięsnego, w diecie kopciuszka zachodzi istotna zmiana. Ptak uzupełnia wówczas swój jadłospis pokarmem roślinnym. Chętnie zjada miękkie owoce i jagody, takie jak owoce czarnego bzu, jarzębiny, jeżyny czy jałowca. Status kopciuszka W skali globalnej kopciuszek zwyczajny nie jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) nadała mu status LC, co oznacza, że jest gatunkiem najmniejszej troski. Z kolei w Polsce ptak ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Oto Ptak Roku 2025 w Polsce – trudno go pomylić z jakimkolwiek innym ptakiem
Mały, puszysty i niezwykle towarzyski – raniuszek to ptak, którego nie sposób pomylić z żadnym innym mieszkańcem naszych lasów. Choć waży zaledwie kilka gramów, potrafi przetrwać srogie zimy i budować gniazda będące prawdziwymi arcydziełami ptasiej architektury. Oto sekrety raniuszka – kultowego symbolu OTOP i oficjalnego Ptaka Roku 2025.
Spis treści: Wygląd i cechy rozpoznawcze Występowanie i liczebność populacji Siedlisko i gniazdowanie Dieta raniuszków Wędrówki i zimowanie Jak możemy pomóc raniuszkowi? – Ptak Roku 2025 Jako oficjalny Ptak Roku 2025 i wieloletni symbol Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (OTOP), raniuszek przypomina nam, że nawet najmniejsze stworzenia mają do opowiedzenia niezwykłe historie. Od misternie tkanych gniazd, przez skomplikowane relacje rodzinne, aż po status ikony polskiej ornitologii – ten artykuł odkryje przed tobą fascynujące życie tego jedynego w swoim rodzaju ptaka. Oto tajemnice życia raniuszka, które cię zaskoczą. Wygląd i cechy rozpoznawcze Raniuszek (Aegithalos caudatus) to niewielki ptak o wyjątkowej, łatwo rozpoznawalnej budowie ciała. Charakteryzuje go sympatyczna „mordka”, kulisty tułów oraz bardzo długi ogon. Mimo tych cech bywa często mylony z sikorami, takimi jak sikora bogatka (Parus major) czy modraszka (Cyanistes caeruleus), głównie ze względu na drobną sylwetkę oraz żerowanie w mieszanych stadach. Najbardziej typowe ubarwienie raniuszka obejmuje białą głowę, pierś i brzuch, kontrastujące z czarnym grzbietem oraz długim, czarnym ogonem, który stanowi ponad 60% całkowitej długości ciała ptaka. Ogon ten nie jest jedynie ozdobą – odgrywa ważną rolę podczas żerowania wśród cienkich gałązek, pomagając w utrzymaniu równowagi, szczególnie podczas akrobatycznego przemieszczania się. W Polsce najczęściej spotykany jest podgatunek nominatywny (Aegithalos caudatus caudatus). W niektórych regionach kraju, zwłaszcza na zachodzie, można jednak zaobserwować raniuszka czarnobrewego (Aegithalos caudatus europaeus). Ten zachodnioeuropejski podgatunek wyróżnia się czarnymi pręgami nad oczami, biegnącymi aż do karku. Poza okresem lęgowym dorosłe raniuszki są niezwykle towarzyskie. Jeśli zauważymy jednego, możemy być niemal pewni, że w pobliżu kręcą się jego pobratymcy. Te „kłębki waty” posiadają delikatne, różowe akcenty na spodzie ciała oraz na barkach, co dodatkowo odróżnia je od innych gatunków. Dymorfizm płciowy jest u nich słabo zaznaczony – samiec i samica ubarwione są niemal identycznie. Oko raniuszka jest czarne i otoczone jasną, kolorową obrączką powiekową. Jak wspominał w jednym ze swoich tekstów Antoni Marczewski, nieżyjący już ornitolog z OTOP, dla niemieckiego biologa Oskara Heinrotha (przełom XIX i XX w.) owe czerwonawe obwódki sprawiały wrażenie, jakby ptak cierpiał na chroniczne zapalenie oczu. Młode raniuszki różnią się od dorosłych mniej kontrastowym ubarwieniem głowy. Zamiast czystej bieli mają ją bardziej szarawą, często z wyraźnym, ciemnym pasem biegnącym przez oko. Ich ogon jest krótszy, a w miarę pierzenia młodociane ptaki stopniowo nabierają typowych dla dorosłych cech wyglądu. Zagadka dla taksonomów Raniuszek przez lata był wyzwaniem dla naukowców. Próbowano go przypisać do remizów, ogonatek (gdzie „sąsiadował” z wąsatką), a najdłużej – do rodziny sikor. Ostatecznie, ze względu na swoją odrębność, doczekał się własnej rodziny – raniuszków (Aegithalidae). Jego łacińska nazwa Aegithalos pochodzi od greckiego słowa oznaczającego sikorę. Ma to głęboki sens, ponieważ jesienią i zimą raniuszki chętnie łączą się z sikorami w mieszane stada, tworząc tzw. koalicje. Taka strategia ułatwia znajdowanie pokarmu i zwiększa bezpieczeństwo – sygnał o zagrożeniu wydany przez jeden gatunek jest natychmiast rozumiany przez pozostałe. Występowanie i liczebność populacji Raniuszek jest szeroko rozprzestrzenionym gatunkiem palearktycznym, gniazdującym od Irlandii po Japonię. Na świecie wyróżnia się około 19 podgatunków, zasiedlających poszczególne części tego rozległego obszaru. Raniuszek białogłowy – podgatunek caudatus, który możemy spotkać m.in. w Polsce – występuje również w Europie Północnej, Wschodniej i Środkowej. Zasiedla ponadto Chiny, Japonię, Mongolię, Koreę Północną oraz Rosję. Co ciekawe, podgatunek ten wciąż rozszerza swój zasięg, pojawiając się lokalnie w Azji Środkowej, a jako ptak zalatujący odnotowywany był także w Grecji oraz we Włoszech. Choć raniuszki kojarzą się głównie z krótkimi lotami między drzewami, potrafią pokonywać imponujące dystanse – rekordzista przeleciał aż 2700 km. Badania taksonomiczne wykazały, że raniuszek białogłowy (A. c. caudatus) często krzyżuje się z raniuszkiem czarnobrewym (A. c. europaeus). W efekcie powstają lęgi mieszane, obserwowane również w Polsce, co stanowi swoistą pułapkę dla ornitologów. Okazuje się bowiem, że niemal całkowicie białe głowy zdarzają się także u raniuszków zachodnich. Takie przypadki notowano w niemal całej Europie Środkowej i Zachodniej, w tym również w Polsce. Potwierdza to, że biała głowa nie zawsze jest wskaźnikiem północnego pochodzenia ptaka. Raniuszek w Polsce jest średnio licznym gatunkiem lęgowym, a jego krajową populację szacuje się na ok. 70–120 tys. par. Wielkość populacji europejskiej oceniana jest na 16–29 mln dorosłych osobników, co stanowi ok. 45% populacji globalnej (szacowanej łącznie na 36–64 mln dorosłych ptaków). Na podstawie tych danych uznaje się, że światowa populacja raniuszka pozostaje stabilna w skali trzech pokoleń. Siedlisko i gniazdowanie raniuszków Raniuszki zasiedlają w większości lasy liściaste i mieszane (ok. 80%), ale spotkać je można również w parkach miejskich i zadrzewieniach. Sezon lęgowy trwa od kwietnia do maja. Gniazda budują najczęściej na świerkach, brzozach i topolach, a także na krzewach iglastych i pnączach, np. w chmielu. Umieszczają je przy pniu, w odrostach, w rozwidleniu konarów lub wśród gałązek, zwykle na wysokości do 2 m. Wyjątkowo w Białowieskim Parku Narodowym obserwowano gniazdowanie raniuszków wysoko, od 16 do 34 m nad ziemią. Budowa gniazda trwa ok. 3 tygodni. Najpierw powstaje podest i podłoga, następnie ściany, a całość zamyka dach z owalnym otworem wejściowym. Wnętrze gniazda przypomina ciepły „kokon” w kształcie dużego jaja, upleciony z mchów, włókien roślinnych i pajęczyny. Wyściełane jest grubą warstwą piór – czasem nawet do 2000 sztuk. W poszukiwaniu materiału raniuszki niekiedy odwiedzają miejsca, gdzie ptaki drapieżne pozostawiły upolowane ofiary, co świadczy o ich niezwykłej determinacji. Samiczka znosi zazwyczaj 8–12 jaj i wysiaduje je przez ok. dwa tygodnie, podczas gdy samiec dostarcza jej pożywienie. Pomimo starannej konstrukcji gniazd, ponad połowa lęgów ulega całkowitemu zniszczeniu, zwykle jeszcze na etapie składania jaj. Głównymi sprawcami są ptaki krukowate (np. sójki) oraz ssaki – kuny, łasice, wiewiórki czy myszy. Raniuszki wykazują jednak dużą przezorność – do maskowania gniazda używają materiałów z drzewa, na którym je zbudowały, np. włókien kory brzozy. Dzięki temu trudniej je odnaleźć, a para może w sezonie wychować nawet dwa lęgi. W jednym z polskich czasopism popularnonaukowych „Salamandra” dr Grzegorz Hebda – absolwent ochrony środowiska na Uniwersytecie Opolskim – opisuje swoje obserwacje raniuszków. W podopolskich grądach odrzańskich zauważył, że pary ptaków, znajdując źródło cennych piór w postaci zabitego puszczyka lub wywiezionych do lasu odpadów z fermy kurzej, potrafiły pokonać prawie 1 km, aby przynieść materiał do gniazda. W czasie budowy gniazd raniuszki są mało płochliwe i można je obserwować nawet z odległości kilku metrów. Dr Hebda dodaje, że już w latach 50. pewien polski naukowiec badający raniuszki w Wielkopolskim Parku Narodowym sprawdzał ich płochliwość i determinację, stojąc blisko gniazda z piórkami w dłoni. Ptaki były na tyle ufne, że siadały mu na ręce i zabierały materiał do budowy gniazda. Raniuszkowa ciekawostka z życia wzięta Raniuszki cechują się niezwykłą organizacją społeczną – w wychowywaniu młodych często pomagają im inne osobniki, zazwyczaj krewni lub sąsiedzi. Pary, które poniosły straty lęgowe, stają przed wyborem: albo rozpocząć budowę nowego gniazda (jeśli czas jeszcze pozwala), albo dołączyć do gniazdujących w pobliżu par. Raniuszki często wybierają tę drugą opcję, co jest zjawiskiem rzadkim wśród ptaków w Polsce. Pomocnicy biorą udział w wykańczaniu gniazda sąsiadów, jego obronie przed intruzami oraz karmieniu piskląt. Przykładem takiego zachowania jest obserwacja z 2006 roku z gminy Garbów na Lubelszczyźnie. Odnotowano tam lęg mieszany raniuszka białogłowego i czarnobrewego. W gnieździe umieszczonym na jałowcu (na wysokości ok. 1,9 m) znajdowało się 9 jaj.Podczas kontroli zauważono trzeciego raniuszka, który aktywnie pomagał w obronie lęgu. Najprawdopodobniej był to właśnie tzw. „pomocnik” – dodatkowy, spokrewniony ptak spoza pary. Takie wsparcie znacząco zwiększa szanse na sukces lęgowy w świecie, w którym drapieżnictwo gniazdowe jest bardzo wysokie. Dieta raniuszków Raniuszki odżywiają się głównie owadami i bezkręgowcami, uwijając się sprawnie wśród gałązek i liści niczym leśni akrobaci. Często zjadają jaja motyli i ciem, a także gąsienice, zręcznie zbierając ofiary z drzew i krzewów. Jan Sokołowski – wybitny polski ornitolog – w swojej klasycznej monografii „Ptaki ziem polskich” podkreślał, że ptaki te niezwykle skrupulatnie przeszukują każdy zakamarek igieł i pączków. Podczas żerowania nawołują się delikatnym „sit sit”, a gdy poczują zagrożenie, wydają przenikliwe, ostrzegawcze „ciririri”. Rodzice wspólnie dokarmiają młode owadami. Ciekawostką jest to, że raniuszki nie odlatują na zimę. Podobnie jak mysikróliki, nie śpią w dziuplach – w mroźne noce siadają w rządku na jednej gałązce, przytulają się do siebie i okrywają nawzajem skrzydełkami. Wędrówki i zimowanie Raniuszki w zależności od podgatunku mogą być ptakami osiadłymi lub wędrującymi. Europejskie badania ornitologiczne z ostatnich 50 lat pokazują, że podgatunek caudatus wykonuje ruchy dyspersyjne i regularnie opuszcza terytoria lęgowe, podczas gdy europaeus jest przeważnie osiadły. Na stacji obrączkowania ptaków Ventės Ragas na Litwie, jednej z najstarszych w Europie, w latach 1984–2003 odnotowano szczytowe napływy raniuszków – złapano wtedy ponad 70 tys. osobników. Dane historyczne pokazują imponujące zdolności migracyjne podgatunku caudatus: ptak zaobrączkowany w 1958 r. na Mierzei Kurońskiej (Rosja) został schwytany osiem dni później w Falsterbo (Szwecja), pokonując ok. 500 km. Inny osobnik, oznakowany w Rosji w 2000 r., dotarł na Litwę po 104 dniach, przemierzając aż 1623 km. Podgatunek europaeus zwykle migruje na krótsze dystanse (ok. 140 km), choć czasami również wykazuje ruchy dyspersyjne i rozprzestrzenia się w różnych kierunkach. Niektóre ptaki przemieszczają się na zachód – np. trzy osobniki oznakowane w Belgii w październiku 2001 r. pokonały ponad 200 km, by dotrzeć do Anglii. Inne migrują na południowy wschód: rekordowy przypadek to ptak z Belgii, który w ciągu ponad roku dotarł do Grecji, pokonując ok. 2700 km. Obserwuje się także migracje wschodnie, szczególnie w Polsce, a niektóre ptaki przemieszczają się z południowej części Szkocji do Belgii (205 km w ciągu 11 miesięcy). Jak możemy pomóc raniuszkowi? – Ptak Roku 2025 Raniuszek to symbol Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (OTOP) – największej organizacji zajmującej się ochroną ptaków w Polsce. Jego charakterystyczne logo zaprojektował Jerzy Desselberger – wybitny ornitolog, artysta plastyk i projektant znaczków pocztowych. Po raz pierwszy zaprezentował on sylwetkę raniuszka na łamach kwartalnika „Ptaki” w 1993 roku i od tego czasu gatunek ten nierozerwalnie kojarzy się z działaniami organizacji. Raniuszek został wyróżniony tytułem „Ptaka Roku 2025” w plebiscycie portalu ptakroku.pl. To wydarzenie ma na celu zwrócenie szczególnej uwagi na potrzebę ochrony tego sympatycznego ptaka oraz jego naturalnych siedlisk. OTOP podkreśla, jak ważne jest dbanie o lasy w dolinach rzecznych i zadrzewienia nadrzeczne – ulubione miejsca gniazdowania tych małych ptaków. Chroniąc te tereny, wspieramy nie tylko raniuszki, ale także dziesiątki innych gatunków ptaków. Dzięki takim działaniom każdy z nas może przyczynić się do tego, aby raniuszki mogły bezpiecznie żerować, gniazdować i przetrwać zimy w naszym krajobrazie. Źródła: otop.org.pl, lotnature, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Niedźwiedzie z Apeninów stały się mniejsze i mniej agresywne. To „zasługa” człowieka
Najnowsze badania wykazały, że rzadkie apenińskie niedźwiedzie brunatne zmieniły się znacznie na skutek bliskiego kontaktu z ludźmi. Zwierzęta te żyją głównie w środkowej części Włoch.
Ewolucja biologiczna to zazwyczaj niezwykle długi, niekiedy trwający nawet miliony lat proces zmian dziedzicznych w populacjach organizmów z biegiem pokoleń. Zmiany te wynikają z dziedzicznych różnic między osobnikami oraz działania czynników takich jak dobór naturalny, mutacje, czy migracje. Dzięki ewolucji organizmy stopniowo przystosowują się do warunków środowiska, a w długiej perspektywie mogą powstawać nawet nowe gatunki. Włoskie niedźwiedzie ewoluowały Najnowsze badanie włoskich naukowców potwierdza, że ewolucję można wykryć we współczesnych populacjach i nie zawsze potrzeba kilku epok, żeby zaobserwować pewne zmiany. Na łamach czasopisma naukowego „Molecular Biology and Evolution” badacze opisują, że żyjące we Włoszech endemiczne niedźwiedzie brunatne (Ursus arctos marsicanus) znacząco odróżniły się od innych przedstawicieli tego samego gatunku żyjących w innych częściach świata. – Zmiany klimatu i użytkowania gruntów nasiliły interakcje między człowiekiem a dziką przyrodą, potencjalnie zmniejszając zagęszczenie dzikich gatunków i prowadząc do adaptacji behawioralnych zwierząt do środowisk zurbanizowanych – zauważają w swojej pracy autorzy. W badaniu włoscy uczeni scharakteryzowali różnorodność genomową apenińskich niedźwiedzi brunatnych i zidentyfikowali sygnały adaptacyjne charakterystyczne dla tej populacji, porównując nowo wygenerowane dane z genomem niedźwiedzi brunatnych z Apeninów, Europy Środkowej i Ameryki Północnej. Wszystko przez działalność człowieka – Niedźwiedzie brunatne z Apeninów charakteryzowały się zmniejszoną różnorodnością genomową, wyższym wskaźnikiem kojarzenia krewniaczego i większym zrealizowanym obciążeniem genetycznym w porównaniu z innymi niedźwiedziami brunatnymi – wskazują badacze. Oznacza to, że niedźwiedzie te są genetycznie „uboższe”, co jest skutkiem długotrwałej izolacji i małej liczebności. Bo rzeczywiście, populacja ta oddzieliła się od innych europejskich niedźwiedzi brunatnych ok. 2000–3000 lat temu i pozostaje całkowicie odizolowana już od czasów rzymskich. – Jedną z głównych przyczyn tej izolacji było prawdopodobnie wylesianie związane z rozprzestrzenianiem się rolnictwa i rosnącą gęstością zaludnienia w środkowych Włoszech – powiedział Andrea Benazzo, główny autor artykułu. Współcześnie różnice pomiędzy niedźwiedziami z Apeninów a innymi przedstawicielami gatunku brunatnych objawiają się przede wszystkim tym, że są one mniejsze, mają unikatowe cechy głowy i pyska oraz są mniej agresywne niż populacje z innych części Europy, Ameryki Północnej i Azji. Do dziś nie wiadomo było jednak, dlaczego tak jest. Ewolucja skutkiem ubocznym działalności ludzi – Udało nam się wykazać, że niedźwiedzie brunatne z Apeninów posiadają również selektywne sygnatury w genach związanych ze zmniejszoną agresywnością – powiedziała Giulia Fabbri, jedna z autorek pracy. Odkrycie wskazuje, że selekcja wariantów genetycznych, które związane są z zachowaniem, była prawdopodobnie spowodowana przez działanie człowieka, który na tym terenie eliminował bardziej agresywne niedźwiedzie. Autorzy podkreślają, że nie wszystkie obserwowane różnice w zachowaniu muszą mieć wyłącznie podłoże genetyczne, jednak analizy genomowe wskazują na istotną rolę doboru naturalnego. Odkrycie sugeruje jednak, w jaki sposób ingerencja człowieka w przyrodę doprowadziła nie tylko do zwiększenia ryzyka wyginięcia danego gatunku, ale także nieumyślnego napędzenia procesu ewolucyjnego. Tutaj na szczęście skutkiem ubocznym było „tylko” stworzenie łagodnego niedźwiedzia, który żyje w towarzystwie ludzi. – Interakcje między ludźmi a dzikimi zwierzętami często stanowią zagrożenie dla przetrwania gatunku, ale mogą również sprzyjać ewolucji cech redukujących konflikty – podsumowali włoscy badacze. Źródło: Molecular Biology and Evolution Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Niedźwiedzie polarne wreszcie przystosowują się do wyższej temperatury. Zmiana w ich DNA daje nadzieję na przetrwanie
Szacowano, że ponad dwie trzecie niedźwiedzi polarnych wyginie do 2050, a do końca stulecia arktyczni drapieżnicy całkowicie znikną z powierzchni Ziemi. Katastrofalny scenariusz może się jednak nie sprawdzić – niedźwiedzie przechodzą drastyczne przemiany, żeby przystosować się do dramatycznych warunków w Arktyce. Musimy im jednak pomóc.
Niedźwiedzie polarne modyfikują swoje geny, by przystosować się do zmieniającego się klimatu. Zaczynają lepiej znosić ciepło, jeść nowe pokarmy i kontrolować swój metabolizm. Czy to nowa nadzieja dla największego drapieżnego ssaka lądowego świata? Czemu niedźwiedzie polarne giną? Przewiduje się, że niedźwiedzie polarne (Ursus maritimus) ostatecznie wyginą do końca obecnego stulecia. W obecnym stanie nie mogą przetrwać. Ocean Arktyczny jest najcieplejszy w historii, a rosnące temperatury zmniejszają platformy lodowe, z których drapieżniki korzystają do polowania na foki. Z tego powodu przemierzają ogromne odległości, głodują i w efekcie – umierają. Genetyczna rewolucja grenlandzkich misiów Pojawia się jednak iskierka nadziei. Badacze z Uniwersytetu Wschodniej Anglii przeanalizowali próbki krwi pobrane od 17 dorosłych niedźwiedzi polarnych – 12 z północno-wschodniej Grenlandii i 5 z południowo-wschodniej części wyspy. Odkryli, że drapieżniki z południowego wschodu wykazują wyraźne zmiany w aktywności genów związanych z reakcją na stres cieplny, starzeniem się i metabolizmem. Naukowcy odkryli, że w cieplejszych i mniej stabilnych warunkach wyspy niedźwiedzie aktywują specyficzne mechanizmy genetyczne – desperacko próbują zaadaptować się do nowych realiów. Zauważyli, że zmieniają się także u nich części DNA odpowiedzialne za przetwarzanie tłuszczów: niedźwiedzie z południa mają przystosowywać się do bardziej roślinnej diety i rezygnować z wysokotłuszczowego pożywienia, jakim są coraz trudniej dostępne foki. Desperacka walka z ociepleniem klimatu To szokujące odkrycie: nie sądzono, że zmiany mogą dziać się na taką skalę. Szczególnie zaskakująca była zwiększona aktywność tzw. skaczących genów, czyli transpozonów. Te mobilne elementy genomu mogą wpływać na działanie innych genów, prowadząc do zmian w funkcjonowaniu całego organizmu. U niedźwiedzi z południa Grenlandii ich aktywność jest znacznie wyższa niż u północno-wschodnich kuzynów. Dr Alice Godden, główna autorka badania, podkreśla, że świadczy to o desperackiej próbie gatunku przystosowania się do ekstremalnych zmian środowiskowych. Dzięki pracy naukowców po raz pierwszy udokumentowano istotny związek między wzrostem temperatury a zmianami w DNA dzikich ssaków. Analiza DNA sposobem na ratunek niedźwiedzi Niedźwiedzie polarne z południowo-wschodniej Grenlandii są odizolowane od północnej populacji od około 200 lat. Ich wyjątkowe cechy genetyczne mogą stanowić „plan awaryjny” dla przetrwania całego gatunku. Analiza ich DNA i poznanie „schematu działania” próbujących przetrwać drapieżników może pomóc w opracowywaniu bardziej skutecznych strategii ochrony niedźwiedzi. Badacze planują rozszerzyć analizę na inne z około 20 subpopulacji niedźwiedzi polarnych na świecie. Ich celem jest zrozumienie, w jaki sposób różne grupy mogą dostosować się do globalnego ocieplenia i jakie strategie mogą pomóc im przetrwać. Źródło: Mobile DNA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.