Oto Ptak Roku 2025 w Polsce – trudno go pomylić z jakimkolwiek innym ptakiem
Mały, puszysty i niezwykle towarzyski – raniuszek to ptak, którego nie sposób pomylić z żadnym innym mieszkańcem naszych lasów. Choć waży zaledwie kilka gramów, potrafi przetrwać srogie zimy i budować gniazda będące prawdziwymi arcydziełami ptasiej architektury. Oto sekrety raniuszka – kultowego symbolu OTOP i oficjalnego Ptaka Roku 2025.
Spis treści: Wygląd i cechy rozpoznawcze Występowanie i liczebność populacji Siedlisko i gniazdowanie Dieta raniuszków Wędrówki i zimowanie Jak możemy pomóc raniuszkowi? – Ptak Roku 2025 Jako oficjalny Ptak Roku 2025 i wieloletni symbol Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (OTOP), raniuszek przypomina nam, że nawet najmniejsze stworzenia mają do opowiedzenia niezwykłe historie. Od misternie tkanych gniazd, przez skomplikowane relacje rodzinne, aż po status ikony polskiej ornitologii – ten artykuł odkryje przed tobą fascynujące życie tego jedynego w swoim rodzaju ptaka. Oto tajemnice życia raniuszka, które cię zaskoczą. Wygląd i cechy rozpoznawcze Raniuszek (Aegithalos caudatus) to niewielki ptak o wyjątkowej, łatwo rozpoznawalnej budowie ciała. Charakteryzuje go sympatyczna „mordka”, kulisty tułów oraz bardzo długi ogon. Mimo tych cech bywa często mylony z sikorami, takimi jak sikora bogatka (Parus major) czy modraszka (Cyanistes caeruleus), głównie ze względu na drobną sylwetkę oraz żerowanie w mieszanych stadach. Najbardziej typowe ubarwienie raniuszka obejmuje białą głowę, pierś i brzuch, kontrastujące z czarnym grzbietem oraz długim, czarnym ogonem, który stanowi ponad 60% całkowitej długości ciała ptaka. Ogon ten nie jest jedynie ozdobą – odgrywa ważną rolę podczas żerowania wśród cienkich gałązek, pomagając w utrzymaniu równowagi, szczególnie podczas akrobatycznego przemieszczania się. W Polsce najczęściej spotykany jest podgatunek nominatywny (Aegithalos caudatus caudatus). W niektórych regionach kraju, zwłaszcza na zachodzie, można jednak zaobserwować raniuszka czarnobrewego (Aegithalos caudatus europaeus). Ten zachodnioeuropejski podgatunek wyróżnia się czarnymi pręgami nad oczami, biegnącymi aż do karku. Poza okresem lęgowym dorosłe raniuszki są niezwykle towarzyskie. Jeśli zauważymy jednego, możemy być niemal pewni, że w pobliżu kręcą się jego pobratymcy. Te „kłębki waty” posiadają delikatne, różowe akcenty na spodzie ciała oraz na barkach, co dodatkowo odróżnia je od innych gatunków. Dymorfizm płciowy jest u nich słabo zaznaczony – samiec i samica ubarwione są niemal identycznie. Oko raniuszka jest czarne i otoczone jasną, kolorową obrączką powiekową. Jak wspominał w jednym ze swoich tekstów Antoni Marczewski, nieżyjący już ornitolog z OTOP, dla niemieckiego biologa Oskara Heinrotha (przełom XIX i XX w.) owe czerwonawe obwódki sprawiały wrażenie, jakby ptak cierpiał na chroniczne zapalenie oczu. Młode raniuszki różnią się od dorosłych mniej kontrastowym ubarwieniem głowy. Zamiast czystej bieli mają ją bardziej szarawą, często z wyraźnym, ciemnym pasem biegnącym przez oko. Ich ogon jest krótszy, a w miarę pierzenia młodociane ptaki stopniowo nabierają typowych dla dorosłych cech wyglądu. Zagadka dla taksonomów Raniuszek przez lata był wyzwaniem dla naukowców. Próbowano go przypisać do remizów, ogonatek (gdzie „sąsiadował” z wąsatką), a najdłużej – do rodziny sikor. Ostatecznie, ze względu na swoją odrębność, doczekał się własnej rodziny – raniuszków (Aegithalidae). Jego łacińska nazwa Aegithalos pochodzi od greckiego słowa oznaczającego sikorę. Ma to głęboki sens, ponieważ jesienią i zimą raniuszki chętnie łączą się z sikorami w mieszane stada, tworząc tzw. koalicje. Taka strategia ułatwia znajdowanie pokarmu i zwiększa bezpieczeństwo – sygnał o zagrożeniu wydany przez jeden gatunek jest natychmiast rozumiany przez pozostałe. Występowanie i liczebność populacji Raniuszek jest szeroko rozprzestrzenionym gatunkiem palearktycznym, gniazdującym od Irlandii po Japonię. Na świecie wyróżnia się około 19 podgatunków, zasiedlających poszczególne części tego rozległego obszaru. Raniuszek białogłowy – podgatunek caudatus, który możemy spotkać m.in. w Polsce – występuje również w Europie Północnej, Wschodniej i Środkowej. Zasiedla ponadto Chiny, Japonię, Mongolię, Koreę Północną oraz Rosję. Co ciekawe, podgatunek ten wciąż rozszerza swój zasięg, pojawiając się lokalnie w Azji Środkowej, a jako ptak zalatujący odnotowywany był także w Grecji oraz we Włoszech. Choć raniuszki kojarzą się głównie z krótkimi lotami między drzewami, potrafią pokonywać imponujące dystanse – rekordzista przeleciał aż 2700 km. Badania taksonomiczne wykazały, że raniuszek białogłowy (A. c. caudatus) często krzyżuje się z raniuszkiem czarnobrewym (A. c. europaeus). W efekcie powstają lęgi mieszane, obserwowane również w Polsce, co stanowi swoistą pułapkę dla ornitologów. Okazuje się bowiem, że niemal całkowicie białe głowy zdarzają się także u raniuszków zachodnich. Takie przypadki notowano w niemal całej Europie Środkowej i Zachodniej, w tym również w Polsce. Potwierdza to, że biała głowa nie zawsze jest wskaźnikiem północnego pochodzenia ptaka. Raniuszek w Polsce jest średnio licznym gatunkiem lęgowym, a jego krajową populację szacuje się na ok. 70–120 tys. par. Wielkość populacji europejskiej oceniana jest na 16–29 mln dorosłych osobników, co stanowi ok. 45% populacji globalnej (szacowanej łącznie na 36–64 mln dorosłych ptaków). Na podstawie tych danych uznaje się, że światowa populacja raniuszka pozostaje stabilna w skali trzech pokoleń. Siedlisko i gniazdowanie raniuszków Raniuszki zasiedlają w większości lasy liściaste i mieszane (ok. 80%), ale spotkać je można również w parkach miejskich i zadrzewieniach. Sezon lęgowy trwa od kwietnia do maja. Gniazda budują najczęściej na świerkach, brzozach i topolach, a także na krzewach iglastych i pnączach, np. w chmielu. Umieszczają je przy pniu, w odrostach, w rozwidleniu konarów lub wśród gałązek, zwykle na wysokości do 2 m. Wyjątkowo w Białowieskim Parku Narodowym obserwowano gniazdowanie raniuszków wysoko, od 16 do 34 m nad ziemią. Budowa gniazda trwa ok. 3 tygodni. Najpierw powstaje podest i podłoga, następnie ściany, a całość zamyka dach z owalnym otworem wejściowym. Wnętrze gniazda przypomina ciepły „kokon” w kształcie dużego jaja, upleciony z mchów, włókien roślinnych i pajęczyny. Wyściełane jest grubą warstwą piór – czasem nawet do 2000 sztuk. W poszukiwaniu materiału raniuszki niekiedy odwiedzają miejsca, gdzie ptaki drapieżne pozostawiły upolowane ofiary, co świadczy o ich niezwykłej determinacji. Samiczka znosi zazwyczaj 8–12 jaj i wysiaduje je przez ok. dwa tygodnie, podczas gdy samiec dostarcza jej pożywienie. Pomimo starannej konstrukcji gniazd, ponad połowa lęgów ulega całkowitemu zniszczeniu, zwykle jeszcze na etapie składania jaj. Głównymi sprawcami są ptaki krukowate (np. sójki) oraz ssaki – kuny, łasice, wiewiórki czy myszy. Raniuszki wykazują jednak dużą przezorność – do maskowania gniazda używają materiałów z drzewa, na którym je zbudowały, np. włókien kory brzozy. Dzięki temu trudniej je odnaleźć, a para może w sezonie wychować nawet dwa lęgi. W jednym z polskich czasopism popularnonaukowych „Salamandra” dr Grzegorz Hebda – absolwent ochrony środowiska na Uniwersytecie Opolskim – opisuje swoje obserwacje raniuszków. W podopolskich grądach odrzańskich zauważył, że pary ptaków, znajdując źródło cennych piór w postaci zabitego puszczyka lub wywiezionych do lasu odpadów z fermy kurzej, potrafiły pokonać prawie 1 km, aby przynieść materiał do gniazda. W czasie budowy gniazd raniuszki są mało płochliwe i można je obserwować nawet z odległości kilku metrów. Dr Hebda dodaje, że już w latach 50. pewien polski naukowiec badający raniuszki w Wielkopolskim Parku Narodowym sprawdzał ich płochliwość i determinację, stojąc blisko gniazda z piórkami w dłoni. Ptaki były na tyle ufne, że siadały mu na ręce i zabierały materiał do budowy gniazda. Raniuszkowa ciekawostka z życia wzięta Raniuszki cechują się niezwykłą organizacją społeczną – w wychowywaniu młodych często pomagają im inne osobniki, zazwyczaj krewni lub sąsiedzi. Pary, które poniosły straty lęgowe, stają przed wyborem: albo rozpocząć budowę nowego gniazda (jeśli czas jeszcze pozwala), albo dołączyć do gniazdujących w pobliżu par. Raniuszki często wybierają tę drugą opcję, co jest zjawiskiem rzadkim wśród ptaków w Polsce. Pomocnicy biorą udział w wykańczaniu gniazda sąsiadów, jego obronie przed intruzami oraz karmieniu piskląt. Przykładem takiego zachowania jest obserwacja z 2006 roku z gminy Garbów na Lubelszczyźnie. Odnotowano tam lęg mieszany raniuszka białogłowego i czarnobrewego. W gnieździe umieszczonym na jałowcu (na wysokości ok. 1,9 m) znajdowało się 9 jaj.Podczas kontroli zauważono trzeciego raniuszka, który aktywnie pomagał w obronie lęgu. Najprawdopodobniej był to właśnie tzw. „pomocnik” – dodatkowy, spokrewniony ptak spoza pary. Takie wsparcie znacząco zwiększa szanse na sukces lęgowy w świecie, w którym drapieżnictwo gniazdowe jest bardzo wysokie. Dieta raniuszków Raniuszki odżywiają się głównie owadami i bezkręgowcami, uwijając się sprawnie wśród gałązek i liści niczym leśni akrobaci. Często zjadają jaja motyli i ciem, a także gąsienice, zręcznie zbierając ofiary z drzew i krzewów. Jan Sokołowski – wybitny polski ornitolog – w swojej klasycznej monografii „Ptaki ziem polskich” podkreślał, że ptaki te niezwykle skrupulatnie przeszukują każdy zakamarek igieł i pączków. Podczas żerowania nawołują się delikatnym „sit sit”, a gdy poczują zagrożenie, wydają przenikliwe, ostrzegawcze „ciririri”. Rodzice wspólnie dokarmiają młode owadami. Ciekawostką jest to, że raniuszki nie odlatują na zimę. Podobnie jak mysikróliki, nie śpią w dziuplach – w mroźne noce siadają w rządku na jednej gałązce, przytulają się do siebie i okrywają nawzajem skrzydełkami. Wędrówki i zimowanie Raniuszki w zależności od podgatunku mogą być ptakami osiadłymi lub wędrującymi. Europejskie badania ornitologiczne z ostatnich 50 lat pokazują, że podgatunek caudatus wykonuje ruchy dyspersyjne i regularnie opuszcza terytoria lęgowe, podczas gdy europaeus jest przeważnie osiadły. Na stacji obrączkowania ptaków Ventės Ragas na Litwie, jednej z najstarszych w Europie, w latach 1984–2003 odnotowano szczytowe napływy raniuszków – złapano wtedy ponad 70 tys. osobników. Dane historyczne pokazują imponujące zdolności migracyjne podgatunku caudatus: ptak zaobrączkowany w 1958 r. na Mierzei Kurońskiej (Rosja) został schwytany osiem dni później w Falsterbo (Szwecja), pokonując ok. 500 km. Inny osobnik, oznakowany w Rosji w 2000 r., dotarł na Litwę po 104 dniach, przemierzając aż 1623 km. Podgatunek europaeus zwykle migruje na krótsze dystanse (ok. 140 km), choć czasami również wykazuje ruchy dyspersyjne i rozprzestrzenia się w różnych kierunkach. Niektóre ptaki przemieszczają się na zachód – np. trzy osobniki oznakowane w Belgii w październiku 2001 r. pokonały ponad 200 km, by dotrzeć do Anglii. Inne migrują na południowy wschód: rekordowy przypadek to ptak z Belgii, który w ciągu ponad roku dotarł do Grecji, pokonując ok. 2700 km. Obserwuje się także migracje wschodnie, szczególnie w Polsce, a niektóre ptaki przemieszczają się z południowej części Szkocji do Belgii (205 km w ciągu 11 miesięcy). Jak możemy pomóc raniuszkowi? – Ptak Roku 2025 Raniuszek to symbol Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (OTOP) – największej organizacji zajmującej się ochroną ptaków w Polsce. Jego charakterystyczne logo zaprojektował Jerzy Desselberger – wybitny ornitolog, artysta plastyk i projektant znaczków pocztowych. Po raz pierwszy zaprezentował on sylwetkę raniuszka na łamach kwartalnika „Ptaki” w 1993 roku i od tego czasu gatunek ten nierozerwalnie kojarzy się z działaniami organizacji. Raniuszek został wyróżniony tytułem „Ptaka Roku 2025” w plebiscycie portalu ptakroku.pl. To wydarzenie ma na celu zwrócenie szczególnej uwagi na potrzebę ochrony tego sympatycznego ptaka oraz jego naturalnych siedlisk. OTOP podkreśla, jak ważne jest dbanie o lasy w dolinach rzecznych i zadrzewienia nadrzeczne – ulubione miejsca gniazdowania tych małych ptaków. Chroniąc te tereny, wspieramy nie tylko raniuszki, ale także dziesiątki innych gatunków ptaków. Dzięki takim działaniom każdy z nas może przyczynić się do tego, aby raniuszki mogły bezpiecznie żerować, gniazdować i przetrwać zimy w naszym krajobrazie. Źródła: otop.org.pl, lotnature, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Niedźwiedzie z Apeninów stały się mniejsze i mniej agresywne. To „zasługa” człowieka
Najnowsze badania wykazały, że rzadkie apenińskie niedźwiedzie brunatne zmieniły się znacznie na skutek bliskiego kontaktu z ludźmi. Zwierzęta te żyją głównie w środkowej części Włoch.
Ewolucja biologiczna to zazwyczaj niezwykle długi, niekiedy trwający nawet miliony lat proces zmian dziedzicznych w populacjach organizmów z biegiem pokoleń. Zmiany te wynikają z dziedzicznych różnic między osobnikami oraz działania czynników takich jak dobór naturalny, mutacje, czy migracje. Dzięki ewolucji organizmy stopniowo przystosowują się do warunków środowiska, a w długiej perspektywie mogą powstawać nawet nowe gatunki. Włoskie niedźwiedzie ewoluowały Najnowsze badanie włoskich naukowców potwierdza, że ewolucję można wykryć we współczesnych populacjach i nie zawsze potrzeba kilku epok, żeby zaobserwować pewne zmiany. Na łamach czasopisma naukowego „Molecular Biology and Evolution” badacze opisują, że żyjące we Włoszech endemiczne niedźwiedzie brunatne (Ursus arctos marsicanus) znacząco odróżniły się od innych przedstawicieli tego samego gatunku żyjących w innych częściach świata. – Zmiany klimatu i użytkowania gruntów nasiliły interakcje między człowiekiem a dziką przyrodą, potencjalnie zmniejszając zagęszczenie dzikich gatunków i prowadząc do adaptacji behawioralnych zwierząt do środowisk zurbanizowanych – zauważają w swojej pracy autorzy. W badaniu włoscy uczeni scharakteryzowali różnorodność genomową apenińskich niedźwiedzi brunatnych i zidentyfikowali sygnały adaptacyjne charakterystyczne dla tej populacji, porównując nowo wygenerowane dane z genomem niedźwiedzi brunatnych z Apeninów, Europy Środkowej i Ameryki Północnej. Wszystko przez działalność człowieka – Niedźwiedzie brunatne z Apeninów charakteryzowały się zmniejszoną różnorodnością genomową, wyższym wskaźnikiem kojarzenia krewniaczego i większym zrealizowanym obciążeniem genetycznym w porównaniu z innymi niedźwiedziami brunatnymi – wskazują badacze. Oznacza to, że niedźwiedzie te są genetycznie „uboższe”, co jest skutkiem długotrwałej izolacji i małej liczebności. Bo rzeczywiście, populacja ta oddzieliła się od innych europejskich niedźwiedzi brunatnych ok. 2000–3000 lat temu i pozostaje całkowicie odizolowana już od czasów rzymskich. – Jedną z głównych przyczyn tej izolacji było prawdopodobnie wylesianie związane z rozprzestrzenianiem się rolnictwa i rosnącą gęstością zaludnienia w środkowych Włoszech – powiedział Andrea Benazzo, główny autor artykułu. Współcześnie różnice pomiędzy niedźwiedziami z Apeninów a innymi przedstawicielami gatunku brunatnych objawiają się przede wszystkim tym, że są one mniejsze, mają unikatowe cechy głowy i pyska oraz są mniej agresywne niż populacje z innych części Europy, Ameryki Północnej i Azji. Do dziś nie wiadomo było jednak, dlaczego tak jest. Ewolucja skutkiem ubocznym działalności ludzi – Udało nam się wykazać, że niedźwiedzie brunatne z Apeninów posiadają również selektywne sygnatury w genach związanych ze zmniejszoną agresywnością – powiedziała Giulia Fabbri, jedna z autorek pracy. Odkrycie wskazuje, że selekcja wariantów genetycznych, które związane są z zachowaniem, była prawdopodobnie spowodowana przez działanie człowieka, który na tym terenie eliminował bardziej agresywne niedźwiedzie. Autorzy podkreślają, że nie wszystkie obserwowane różnice w zachowaniu muszą mieć wyłącznie podłoże genetyczne, jednak analizy genomowe wskazują na istotną rolę doboru naturalnego. Odkrycie sugeruje jednak, w jaki sposób ingerencja człowieka w przyrodę doprowadziła nie tylko do zwiększenia ryzyka wyginięcia danego gatunku, ale także nieumyślnego napędzenia procesu ewolucyjnego. Tutaj na szczęście skutkiem ubocznym było „tylko” stworzenie łagodnego niedźwiedzia, który żyje w towarzystwie ludzi. – Interakcje między ludźmi a dzikimi zwierzętami często stanowią zagrożenie dla przetrwania gatunku, ale mogą również sprzyjać ewolucji cech redukujących konflikty – podsumowali włoscy badacze. Źródło: Molecular Biology and Evolution Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Niedźwiedzie polarne wreszcie przystosowują się do wyższej temperatury. Zmiana w ich DNA daje nadzieję na przetrwanie
Szacowano, że ponad dwie trzecie niedźwiedzi polarnych wyginie do 2050, a do końca stulecia arktyczni drapieżnicy całkowicie znikną z powierzchni Ziemi. Katastrofalny scenariusz może się jednak nie sprawdzić – niedźwiedzie przechodzą drastyczne przemiany, żeby przystosować się do dramatycznych warunków w Arktyce. Musimy im jednak pomóc.
Niedźwiedzie polarne modyfikują swoje geny, by przystosować się do zmieniającego się klimatu. Zaczynają lepiej znosić ciepło, jeść nowe pokarmy i kontrolować swój metabolizm. Czy to nowa nadzieja dla największego drapieżnego ssaka lądowego świata? Czemu niedźwiedzie polarne giną? Przewiduje się, że niedźwiedzie polarne (Ursus maritimus) ostatecznie wyginą do końca obecnego stulecia. W obecnym stanie nie mogą przetrwać. Ocean Arktyczny jest najcieplejszy w historii, a rosnące temperatury zmniejszają platformy lodowe, z których drapieżniki korzystają do polowania na foki. Z tego powodu przemierzają ogromne odległości, głodują i w efekcie – umierają. Genetyczna rewolucja grenlandzkich misiów Pojawia się jednak iskierka nadziei. Badacze z Uniwersytetu Wschodniej Anglii przeanalizowali próbki krwi pobrane od 17 dorosłych niedźwiedzi polarnych – 12 z północno-wschodniej Grenlandii i 5 z południowo-wschodniej części wyspy. Odkryli, że drapieżniki z południowego wschodu wykazują wyraźne zmiany w aktywności genów związanych z reakcją na stres cieplny, starzeniem się i metabolizmem. Naukowcy odkryli, że w cieplejszych i mniej stabilnych warunkach wyspy niedźwiedzie aktywują specyficzne mechanizmy genetyczne – desperacko próbują zaadaptować się do nowych realiów. Zauważyli, że zmieniają się także u nich części DNA odpowiedzialne za przetwarzanie tłuszczów: niedźwiedzie z południa mają przystosowywać się do bardziej roślinnej diety i rezygnować z wysokotłuszczowego pożywienia, jakim są coraz trudniej dostępne foki. Desperacka walka z ociepleniem klimatu To szokujące odkrycie: nie sądzono, że zmiany mogą dziać się na taką skalę. Szczególnie zaskakująca była zwiększona aktywność tzw. skaczących genów, czyli transpozonów. Te mobilne elementy genomu mogą wpływać na działanie innych genów, prowadząc do zmian w funkcjonowaniu całego organizmu. U niedźwiedzi z południa Grenlandii ich aktywność jest znacznie wyższa niż u północno-wschodnich kuzynów. Dr Alice Godden, główna autorka badania, podkreśla, że świadczy to o desperackiej próbie gatunku przystosowania się do ekstremalnych zmian środowiskowych. Dzięki pracy naukowców po raz pierwszy udokumentowano istotny związek między wzrostem temperatury a zmianami w DNA dzikich ssaków. Analiza DNA sposobem na ratunek niedźwiedzi Niedźwiedzie polarne z południowo-wschodniej Grenlandii są odizolowane od północnej populacji od około 200 lat. Ich wyjątkowe cechy genetyczne mogą stanowić „plan awaryjny” dla przetrwania całego gatunku. Analiza ich DNA i poznanie „schematu działania” próbujących przetrwać drapieżników może pomóc w opracowywaniu bardziej skutecznych strategii ochrony niedźwiedzi. Badacze planują rozszerzyć analizę na inne z około 20 subpopulacji niedźwiedzi polarnych na świecie. Ich celem jest zrozumienie, w jaki sposób różne grupy mogą dostosować się do globalnego ocieplenia i jakie strategie mogą pomóc im przetrwać. Źródło: Mobile DNA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niesamowity tańczący goryl najzabawniejszym zdjęciem dzikiej przyrody. Znamy wyniki Nikon Comedy Wildlife Awards 2025
Pasja do dzikiej przyrody i humor nie tylko mogą iść w parze, a nawet powinny! Żart jest świetnym, niekiedy jedynym docierającym do szerszej publiki sposobem na opowiedzenie historii otaczającego nas świata. Co roku udowadnia to Nikon Comedy Wildlife Awards, czyli jeden z najbardziej rozpoznawalnych konkursów fotograficznych na świecie. Wreszcie znamy jego wyniki.
Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 ponownie zgromadził tysiące miłośników fotografii przyrodniczej. Rekordowa edycja po raz kolejny zachwyca kreatywnością autorów w pokazywaniu nam nieco bliższego sercu oblicza dzikiej przyrody. Czym jest Comedy Wildlife Awards? Konkurs powstał z inicjatywy dwóch doświadczonych fotografów – Paula Joynsona-Hicksa i Toma Sullama. Ich celem było nie tylko ukazanie piękna natury, ale przede wszystkim zwrócenie uwagi społeczeństwa na jej ochronę poprzez radosne ujęcia dzikich zwierząt. Konkurs szybko zdobył międzynarodową renomę, zyskując miliony odbiorców rocznie. Humor obniża poziom oporu wobec trudnych tematów i sprzyja kształtowaniu postaw proekologicznych. W 2025 roku po raz kolejny udowodniono, że fotografia może nie tylko cieszyć oko, ale także bawić i inspirować do działań na rzecz ochrony przyrody. Najlepsze zdjęcie Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 Tegoroczna edycja przyniosła rekordową liczbę zgłoszeń – ponad 10 000 zdjęć ze 109 krajów. Jury wyłoniło 44 finalistów, z których wybrano zwycięzców w kilku kategoriach. Główna nagroda mogła być jednak tylko jedna. Zwycięzcą okazał się Brytyjczyk Mark Meth-Cohn za swoją fotografię „High Five”. Przedstawia ona goryla tańczącego na polanie w Rwandzie. Nie da się ukryć, że wywołuje uśmiech na twarzy i wymagał od autora niebywałego wyczucia chwili. Jak powstała zwycięska fotografia? Sam autor szczegółowo opisuje okoliczności powstania zdjęcia, za którym trzeba się było sporo „nachodzić”. – Spędziliśmy cztery niezapomniane dni, wędrując przez mgliste góry Virunga w poszukiwaniu mieszkających tam rodzin goryli. Tego konkretnego dnia natknęliśmy się na dużą grupę: rodzinę Amahoro. Zebrali się na leśnej polanie, na której dorośli spokojnie żerowali, a młode radośnie się bawiły. Jeden młody samiec szczególnie chciał zaprezentować swoje akrobatyczne umiejętności: piruety, akrobacje i wysokie kopnięcia. […] jestem zachwycony, że udało mi się uchwycić jego figlarnego ducha na tym zdjęciu – opowiada Mark Meth-Cohn. Wystawa finałowa zwycięzców konkursu w Londynie W londyńskiej Oxo Gallery właśnie rozpoczyna się wystawa wszystkich zwycięzców konkursu. Trzeba się spieszyć, bo prestiżowe mury prezentować będą fotografie jedynie w dniach 10–14 grudnia 2025 roku. Co ciekawe, cała ekspozycja została wydrukowana na papierze wykonanym w 90% z szybko rosnącego bambusa i w 10% z bawełny. Wszystko po to, by w jak najmniejszym stopniu przyczyniać się do zanieczyszczenia środowiska. Jeśli nie wybieracie się do Londynu, to zwycięskie fotografie oglądać można także na stronie konkursu: https://www.comedywildlifephoto.com/. Wszystkie prezentują nie tylko najwyższy poziom artystyczny, ale także przynoszą mnóstwo uśmiechu na chłodne, późnojesienne dni. Wystarczy spojrzeć za okno, by przekonać się, że to więcej niż potrzebne. Źródło: Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te żaby pożerają jadowite szerszenie. Dlaczego są odporne na ich użądlenia?
W laboratoriach Uniwersytetu Kobe odkryto, że żaby zjadają jadowite szerszenie – w tym największe na świecie Vespa mandarinia – nie wykazując żadnych objawów zatrucia, mimo wielokrotnych użądleń w pysk i oczy.
A żądłem chcesz? – pytają szerszenie w serialu „Pingwiny z Madagaskaru”. Chyba każdy z nas na samą myśl o takim użądleniu dostałby dreszczy. A jednak są stworzenia, na których jad szerszeni nie robi żadnego wrażenia. W warunkach laboratoryjnych Uniwersytetu Kobe japoński ekolog Sugiura Shinji przeprowadził zaskakujące badania, których głównym bohaterem była żaba Pelophylax nigromaculatus. Eksperyment wykazał, że te płazy potrafią pożerać żywe, jadowite szerszenie – w tym największe na świecie Vespa mandarinia – nie wykazując przy tym żadnych oznak cierpienia czy uszczerbku na zdrowiu. Użądlenia – często w newralgiczne miejsca, jak oczy czy wnętrze pyska – nie powodowały u żab żadnych reakcji bólowych ani widocznych obrażeń. Jak wyglądały eksperymenty z szerszeniami? Pojedynczym dorosłym żabom zaprezentowano robotnice trzech gatunków szerszeni: Vespa simillima, Vespa analis oraz Vespa mandarinia. Każdy płaz został dopasowany wielkością do potencjalnej ofiary – większe osobniki otrzymały większe szerszenie, w tym największego z nich, azjatyckiego szerszenia olbrzymiego (Vespa mandarinia). Wyniki okazały się zaskakujące: aż 93% żab pożarło Vespa simillima, 87% Vespa analis i 79% Vespa mandarinia – mimo że były wielokrotnie użądlone podczas ataku. W wielu przypadkach użądlenia nastąpiły w delikatne rejony, jak pysk czy oczy. Mimo to płazy nie wykazywały żadnych oznak bólu, dyskomfortu ani problemów zdrowotnych. Szerszeń azjatycki wprowadza do ciała ofiary truciznę, zawierającą duże stężenie związków wywołujących ból (takich samych jak te występujące w jadzie pszczół i os) oraz potencjalnie zabójczą neurotoksynę zwaną mandarotoksyną. W Japonii szerszenie te nazywane są suzumebachi, co tłumaczy się jako „wróblowata osa”. Są tak wielkie – mierzą od głowy do końca odwłoku 5 cm – że w locie rzeczywiście przypominają małe ptaki. Ponieważ szukając pożywienia, tak chętnie zapuszczają się w miejskie rejony, co roku ok. 40 osób umiera z powodu użądlenia przez te gigantyczne insekty. Niezwykła odporność żab na jad Zgodnie z ustaleniami opublikowanymi 4 grudnia 2025 roku w czasopiśmie naukowym „Ecosphere”, żaby wykazały się niezwykłą odpornością zarówno na ból, jak i toksyczność jadu szerszeni. Podczas gdy myszy o podobnej wielkości mogą umrzeć po jednym użądleniu, badane płazy pozostawały zupełnie nietknięte, nawet po wielokrotnym narażeniu na ukłucia. Autor badania, Sugiura Shinji podkreśla, że chociaż niektóre wcześniejsze badania sugerowały obecność zwierząt polujących na szerszenie, brakowało dotąd eksperymentalnych dowodów potwierdzających odporność na jad. Istnieją dwie hipotezy tłumaczące odporność płazów: żaby mogą posiadać fizyczne bariery lub białka neutralizujące działanie jadu; jad szerszeni może być nieskuteczny w przypadku płazów, które rzadko atakują ich kolonie, co mogło zahamować ewolucję skuteczniejszych toksyn wobec tej grupy kręgowców. Niezależnie od przyczyny, żaby te mogą okazać się unikatowymi modelami do badań. Co oznacza to odkrycie? Odkrycie z Uniwersytetu Kobe nie tylko rzuca nowe światło na relacje drapieżnik-ofiara w świecie zwierząt, ale może również otworzyć nowe ścieżki badań w dziedzinie farmakologii i medycyny. Żaby odporne na jad szerszeni mogą stać się modelowymi organizmami do analiz mechanizmów odporności na toksyny i ból u kręgowców. To potencjalnie może przyczynić się do opracowania nowych środków przeciwbólowych, a także leków neutralizujących działanie toksyn owadzich. Źródło: Kobe University
Lis bawi się jak pies? To tylko pozory – ostrzegają eksperci
Czy lisy stają się udomowione? Filmy na TikToku pokazują zwierzęta, które podchodzą do ludzi i zachowują się jak domowe pupile. Ale czy to naprawdę oznacza udomowienie?
Spis treści: Udomowienie a habituacja – co mówi nauka? Dlaczego lisy podchodzą do ludzi? Lis to nie pies – uważaj, zanim go dotkniesz Czy lisy były kiedyś udomowione w historii ludzkości? Eksperyment Rosjan – kiedy lis naprawdę staje się domowy Czy będziemy kiedyś mieć udomowione lisy? Eksperci nie zostawiają złudzeń Filmy z przyjacielskimi, łagodnymi lisami, które podchodzą do ludzi i jakby chcą się bawić, robią furorę na TikToku. Ale to, że jakiś gatunek jest towarzyski, wcale nie znaczy, że jest udomowiony. W filmie na TikToku, który ma ponad milion wyświetleń, dziki lis bawi się czymś w rodzaju piłki. Pozwala jej stoczyć się ze wzgórza, po czym za nią goni. Wideo jest oznaczone hashtagiem #domesticatedfox. – Pewnie z daleka patrzył, jak psy bawią się w aport – pisze jeden z komentujących. – On też po prostu chce być grzecznym chłopcem. W innym filmie na TikToku dziki lis podchodzi do wyciągniętej ludzkiej ręki. Zauroczony komentujący żartuje: – Skoro nie do głaskania, to czemu wygląda jak do głaskania? Seria viralowych filmów w mediach społecznościowych sprawia, że wiele osób w internecie spekuluje, iż lisy „same się udomawiają”. Czyli stają się coraz bardziej przyjazne ludziom bez świadomej ingerencji człowieka i bez celowej selektywnej hodowli. Ale czy to prawda? Udomowienie a habituacja – co mówi nauka? Żeby uznać zwierzę za udomowione, musi dojść zarówno do zmian behawioralnych, jak i fizycznych. Zwierzęta stają się łagodniejsze, a z czasem często także mniejsze niż ich dzicy krewni. – Ostatecznym rozstrzygnięciem są geny – mówi Blake Morton, badacz zachowania zwierząt z Uniwersytetu w Hull w Wielkiej Brytanii. Nie wystarczy, że w jednym pokoleniu danego gatunku pojawi się łagodniejsze podejście do ludzi. Te zachowania i cechy muszą zostać przekazane potomstwu. Istnieją dowody, że część współczesnych lisów wykazuje drobne oznaki udomowienia. W jednym badaniu stwierdzono, że lisy żyjące w miastach mają krótsze pyski i mniejsze czaszki niż lisy z terenów wiejskich. Z kolei własne badania Mortona wykazały, że miejskie lisy były mniej płochliwe i bardziej skłonne do eksplorowania niż wiejskie, gdy podano im pojemniki z jedzeniem wymagające rozwiązania prostych zadań. Morton podkreśla jednak stanowczo, że „żadne z tych wyników nie jest bezpośrednim dowodem udomowienia”. Dlaczego lisy podchodzą do ludzi? Co więcej, mit samoudomowienia może tak naprawdę szkodzić lisom. Może też prowadzić do niepokojących zachowań ze strony ludzi. – Często widzimy viralowe zdjęcia czy filmy z lisami pojawiającymi się w środowisku miejskim. To podsyca błędne przekonanie, że lisy same się udomawiają – mówi Cinthia Abbona, biolog z argentyńskiej Narodowej Rady ds. Badań Naukowych i Technicznych. – Sugestia, że dzikie lisy są na drodze do udomowienia, grozi normalizowaniem zachowań, które mogą być szkodliwe i dla zwierząt, i dla ludzi. Lisy faktycznie wykazują zachowania podobne do psów, na przykład machanie ogonem. To może sprawiać, że wydają się przyjazne. Prawdziwe samoudomowienie – u jakiegokolwiek gatunku – byłoby jednak czymś niezwykłym. – Nie znamy ani jednego gatunku, który naprawdę sam się udomowił – mówi Abbona. Morton dodaje, że sama koncepcja samoudomowienia jest wśród naukowców wciąż przedmiotem sporu. Na przykład badanie z 2012 roku sugerowało, że bonobo mogły się samodzielnie „udomowić”, stając się z czasem mniej agresywne. Późniejsze prace zakwestionowały jednak ten wniosek – wskazano, że bonobo wcale nie są tak tolerancyjne, jak wcześniej sądzono. Lis to nie pies – uważaj, zanim go dotkniesz Zdaniem Mortona ludzie, którzy dopatrują się „samoudomowienia”, mylą je z habituacją. Habituacja zachodzi wtedy, gdy zwierzę przyzwyczaja się do bliskości człowieka po wielokrotnych kontaktach, które nie kończą się dla niego niczym złym. Lisy mogą najpierw przyciągać łagodne miejskie warunki klimatyczne. Potem odkrywają, że miasto zapewnia mnóstwo pokarmu. – Wszędzie są szczury, którymi mogą się pożywić – mówi Morton. – Ludzie dokarmiają lisy w swoich ogrodach. Z czasem lisy przyzwyczajają się do obecności ludzi. Trevor Williams – założyciel The Fox Project, organizacji ratującej i rehabilitującej rocznie około 1500 dzikich lisów w Wielkiej Brytanii – twierdzi, że choć lisy potrafią sobie same znaleźć jedzenie, wybierają najpierw łatwiejszą drogę. Trzymają się blisko ludzi, bo prędzej czy później ktoś coś upuści albo wyrzuci resztki. – Znam dwie restauracje w Londynie, które dokarmiają „swoje” lisy – mówi. – Jedna to restauracja indyjska, druga włoska. Jedne lisy dostają więc ciągle curry, a inne makaron. Dla lisów to sprytna metoda na szybki posiłek. Ale wcale nie jest im to konieczne. – Bez was też sobie poradzą – mówi Williams. – Wezmą wasz poczęstunek, a potem i tak pójdą zjeść szczura gdzieś w rurze kanalizacyjnej. Williams uważa też, że „znaczna” część spośród 15 tys. londyńskich lisów cierpi na toksoplazmozę – powszechną chorobę pasożytniczą. Nie przenosi się ona z lisów na ludzi, ale może sprawić, że zwierzęta tracą naturalny odruch ucieczki. W jednym z filmów z ponad dwoma milionami wyświetleń widać lisa, który podchodzi do człowieka wyciągającego rękę. Zaniepokojone zwierzę obwąchuje dłoń, po czym gwałtownie ucieka. (Mani Lejeune, specjalistka od parazytologii z Cornell University College of Veterinary Medicine, zaznacza, że londyńskie lisy nie są wyjątkiem. Szacuje się, że na świecie co najmniej 39 procent lisów jest zakażonych toksoplazmozą, a w USA prawie 50 procent). – Brakuje im naturalnego instynktu, by po prostu dać nogę i dopiero potem „zadawać pytania”. Tak zachowywałyby się lisy w normalnych warunkach – mówi Williams. – Lisy w miastach nie są bardziej udomowione niż ich wiejscy krewni. Po prostu lepiej nas rozumieją. Czy lisy były kiedyś udomowione w historii ludzkości? Obecnie lisy raczej nie marzą o tym, by zostać naszymi najlepszymi przyjaciółmi. Ale czy kiedykolwiek w przeszłości było inaczej? Dwa niedawne badania sugerują, że lisy mogły kiedyś pełnić rolę zwierząt domowych. W badaniu z 2025 roku ustalono, że rdzenne kultury Ameryki Południowej miały półoswojone lisy-pupile. Określano je jako Fuegian Dogs. W innym badaniu archeolodzy odkryli szczątki wymarłego dziś gatunku lisa, Dusicyon avus, pochowane razem z człowiekiem. Może to sugerować, że „najlepszym przyjacielem człowieka” mógł być kiedyś właśnie lis. – Zaskoczyła nas głębia tej relacji, sugerowana przez wspólny pochówek. To zjawisko rzadkie i bardzo symboliczne – mówi Abbona, współautorka badania poświęconego D. avus. – Lisy zwykle żyją samotnie i trudno je oswoić. To wciąż nie jest jednak dowód na pełne udomowienie. – W społecznościach łowiecko-zbierackich trzymanie dzikich zwierząt jako towarzyszy było prawdopodobnie dużo mniej niezwykłe, niż wydaje się nam dzisiaj – wyjaśnia Abbona. Eksperyment Rosjan – kiedy lis naprawdę staje się domowy Jedyny dobrze opisany przypadek udomowienia lisów to kontrowersyjny eksperyment rosyjskich genetyków. Przez niemal 60 lat, począwszy od połowy XX wieku, selektywnie rozmnażali oni dzikie lisy. W każdym pokoleniu krzyżowali tylko najłagodniejsze osobniki, wykazujące przyjazne cechy. Po wielu latach uzyskali lisy, które lizały badaczom ręce i machały ogonami na widok człowieka. Nie skończyło się to dobrze dla wielu zwierząt. Setki lisów, które nadal zachowywały się dziko i agresywnie – czyli po prostu jak typowy lis – zostały zabite lub sprzedane na fermy futrzarskie albo do handlu egzotycznymi zwierzętami. – Stworzenie gatunku naprawdę domowego wymaga wielu lat pracy naukowej i selektywnej hodowli – mówi Kimberly DeFisher, założycielka i prezes Arctic Fox Daily Wildlife Rescue, ośrodka dla lisów w Williamson w stanie Nowy Jork. DeFisher opiekuje się 35 lisami z niewoli, porzuconymi lub oddanymi przez właścicieli, gdy okazało się, że „lis domowy” to wciąż w dużej mierze dzikie zwierzę. Badaczka nazywa rosyjski eksperyment „nieetycznym i nieprzystającym do dzisiejszych standardów ochrony zwierząt.” Choć nie ma oficjalnych statystyk, DeFisher szacuje, że w USA co najmniej 50 procent lisów kupionych jako „zwierzęta domowe” w ramach handlu egzotycznymi gatunkami trafia w ciągu pierwszego roku życia do innych miejsc. Są porzucane, usypiane albo nielegalnie wypuszczane na wolność. Dzieje się tak, gdy właściciele nagle sobie uświadamiają, że mają w domu dzikie zwierzę, a nie psa. – Ludzie myślą, że lis będzie jak szczeniak. Wszystko przez te viralowe filmiki, które pokazują lisy z zachowaniami podobnymi do psich – tłumaczy. Lisy mają jednak zwyczaj znaczenia moczem praktycznie wszystkiego w domu: – Wszystkiego, co pachnie inaczej, czego nie lubią albo co „chcą zachować na później.” Ich mocz jest, jak dodaje, „bardzo ostry w zapachu – coś pomiędzy skunksem a piżmem”. W swoim ośrodku DeFisher regularnie nagrywa interakcje z uratowanymi lisami i publikuje filmy, które dają realistyczny obraz ich zachowania. W jednym z nowszych nagrań Portia – dzika lisica, której nie można już wypuścić na wolność po tym, jak została zabrana z natury i przyzwyczajona do życia jako „pupil” – wspina się DeFisher na głowę i od razu… sika jej na włosy. Nawet badanie z 2025 roku, które wykazało, że rdzenne kultury Ameryki Południowej trzymały „półoswojone lisy*pupile”, podkreśla, że opisywano je często jako „złośliwe, dzikie, na wpół oswojone i inne”. Nie wiadomo dokładnie, dlaczego gatunek ten wyginął. Jedna z hipotez zakłada, że celowo zastąpiono go łatwiejszymi do udomowienia psami. Czy będziemy kiedyś mieć udomowione lisy? Eksperci nie zostawiają złudzeń Jeśli marzy ci się lis, który będzie potulnym pupilem i nigdy nie nasika ci na głowę, lepiej ochłoń. Morton uważa, że wizja samoudomowienia lisów w XXI wieku jest całkowicie nierealna. – Zdecydowanie nie za naszego życia. I nie w ciągu wielu, wielu pokoleń – mówi. – Udomowienie psa zajęło tysiące lat. Co więc robić, jeśli spotkasz lisa na wolności – albo na chodniku w mieście? Głaskanie zdecydowanie odpada. Nie należy też próbować karmić ich z ręki. Jeśli lis przyzwyczai się do dostawania jedzenia prosto z dłoni, może spróbować powąchać i skubnąć rękę nowej osoby. Będzie myślał, że znowu dostaje smakołyk. To mogłoby się dla niego skończyć „śmiertelnym błędem” – ostrzega Williams. W Wielkiej Brytanii wolno zadzwonić do prywatnej firmy, która „zajmie się lisem”. W USA władze mogą zwierzę odłowić i uśpić. – Ludzie oglądający takie filmiki myślą, że to urocze i magiczne, jak z bajki o Królewnie Śnieżce – mówi DeFisher. – A tak naprawdę to niebezpieczne dla lisa. Jeśli nauczy się ufać jednej osobie, może zacząć mniej bać się kolejnych. Problem w tym, że większość ludzi nie odbiera dzikiego lisa podchodzącego z bliska jako czegoś magicznego. Przestraszą się. Zadzwonią po odpowiednie służby. Williams się z tym zgadza: – Nie zakładaj od razu, że dzikie zwierzęta cię potrzebują. W większości przypadków w ogóle cię nie potrzebują. Źródło: National Geographic
Śmiertelny wirus dziesiątkuje populację jednego z najrzadszych ptaków świata. Ary z filmu „Rio” dopiero niedawno pojawiły się na wolności
Ara modra to zjawiskowy, charakterystycznie niebieski gatunek papugi, który większość z nas kojarzy z animowanego filmu „Rio”. Chociaż uważano ją za wymarłą na wolności, to niedawno została reintrodukowana do życia w naturze w rodzimej Brazylii. Rzadkie ptaki mają jednak problem: dziesiątkuje je śmiertelna, nieuleczalna choroba. Czy możemy coś zrobić i czy powinniśmy przywracać wymarłe gatunki?
Najnowsze doniesienia z Brazylii wskazują na to, że u wszystkich wypuszczonych niedawno osobników ary modrej zdiagnozowano niebezpiecznego circovirusa, powodującego nieuleczalną chorobę. To zagraża przetrwaniu jednego z najrzadszych gatunków papug na świecie, o które od wielu lat rozpaczliwie walczą biolodzy z całego świata. Jaka jest ara modra? Ara modra (Cyanopsitta spixii) to średniej wielkości papuga o charakterystycznych, intensywnie niebieskich piórach. To jedna z najmniejszych ar, której masa sięga 400 gramów. Skóra wokół jadowicie żółtych oczu jest upierzona, a dziób ptaka czarny. Jest brazylijskim endemitem, czyli gatunkiem, który żyje wyłącznie na określonym obszarze. W przypadku ary modrej były to neotropikalne lasy galeriowe północno-wschodniej części Brazylii, dokładniej pogranicza stanów Bahia i Pernambuco. Ich siedliska znajdowały się w miejscach, w których rosły charakterystyczne drzewa Tabebuia aurea. Jak możemy się domyślać, już ich tam nie ma. Czy da się przywrócić arę jej naturalnemu środowisku? Rzadkie papugi zdobyły popularność dzięki filmowi animowanemu „Rio”, w którym główna bohaterka próbowała ocalić swój gatunek. Historia ma nawiązanie do rzeczywistości, ponieważ kilka lat temu ruszył program reintrodukcji tych rzadkich, niegdyś niemal całkowicie wybitych przez człowieka papug w ich naturalnym środowisku. Projekt ten powstał z inicjatywy biologów różnorodnych organizacji z całego świata. Ta historia nie ma jednak dobrego końca. Wirus dziesiątkuje populację bohaterów animacji Od 2019 roku ara modra jest uznawana za gatunek wymarły na wolności. Od kilku lat trwają jednak próby jego przywrócenia. Od 2020 roku w Brazylii wypuszcza się poszczególne osobniki (przywiezione z niemieckich hodowli). Do tej pory „uwolniono” jednak zaledwie 20 osobników, z których przeżyło zaledwie 11. U wszystkich ocalałych testy wykazały obecność circovirusa, który wywołuje chorobę dziobów i piór u papug, ale nie stanowi zagrożenia dla ludzi. – Na tę chorobę nie ma lekarstwa i w większości przypadków kończy się ona śmiercią ptaka – poinformowała w smutnym oświadczeniu brazylijska agencja ochrony środowiska ICMBio. Co więcej, u 21 innych ptaków z 90 przebywających wciąż w ośrodku hodowlanym w stanie Bahia testy także dały wynik pozytywny. Kontrowersje związane z introdukcją ptaków Centrum hodowlane, w którym przebywają ptaki, jest partnerem Niemieckiego Stowarzyszenia Ochrony Zagrożonych Papug, do którego należy 75% zarejestrowanych na świecie osobników ar modrych. Brazylia zakończyła z nim współpracę w 2024 roku, po tym, jak niemiecka organizacja sprzedała 26 ptaków do prywatnego zoo w Indiach bez zgody kraju. Brazylia wielokrotnie podnosiła obawy na spotkaniach CITES, międzynarodowego organu regulacyjnego ds. handlu dzikimi zwierzętami, w związku z lukami prawnymi, które umożliwiają sprzedaż ary modrej hodowanej w niewoli i napędzają popyt na ten delikatny gatunek. Oprócz utraty naturalnego środowiska, do wyginięcia ptaka na wolności przyczyniło się bowiem także zapotrzebowanie ze strony prywatnych kolekcjonerów. Niemieccy biolodzy zdementowali te pogłoski. Wyjaśnili, że ptaki nie zostały sprzedane, a przeniesione do miejsca, gdzie warunki są bardziej sprzyjające. Ne zmienia to faktu, że współpraca została zerwana. ICMBio nałożyło dodatkowo na ośrodek hodowlany BlueSky karę pieniężną w wysokości 1,8 mln reali (ok. 1,2 mln złotych) za niewdrożenie protokołów bezpieczeństwa biologicznego mających na celu powstrzymanie rozprzestrzeniania się wirusa. Przyszłość i sens reintrodukcji gatunku w Brazylii stoi jednak pod znakiem zapytania. Czy ary modre będzie można podziwiać wyłącznie w zoo? Niedawno w Belgii narodził się kolejny przedstawiciel tego wyjątkowego gatunku. Źródła: National Geographic Polska, bluemacaws.org, france24.com Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Węgorz elektryczny to jedna z najniezwyklejszych ryb. Potrafi generować setki woltów
Węgorz elektryczny to niezwykła ryba, znana z imponującej zdolności do generowania silnych wyładowań elektrycznych. Od wieków fascynuje naukowców, jednak, wbrew pozorom, największą niewiadomą nie był mechanizm wytwarzania prądu, a taksonomia tego zwierzęcia. Co wiemy na temat węgorza elektrycznego? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Nieporozumienie zakorzenione w potocznej nazwie Mieszkaniec Ameryki Południowej Niezwykła anatomia Dla wczesnych fizyków węgorz elektryczny, czyli strętwa był ogromnym źródłem inspiracji. W tym miejscu należy wspomnieć, że to właśnie ta ryba zainspirowała Alessandra Voltę, twórcę pierwszej baterii. Dziś to niezwykłe zwierzę jest zaawansowanym organizmem modelowym do badań w dziedzinie ewolucji adaptacyjnej, neurofizjologii i złożonych zachowań zwierzęcych. Nieporozumienie zakorzenione w potocznej nazwie Na samym początku wypada wyjaśnić, że wbrew temu, co sugeruje potoczna nazwa, węgorz elektryczny z węgorzami nie ma nic wspólnego. Rodzaj Electrophorus obejmuje wysoce wyspecjalizowane gatunki z rzędu Gymnotiformes (strętwokształtne). Oznacza to, że bliżej mu do suma lub karpia niż do jakiegokolwiek przedstawiciela rzędu Anguilliformes. Więcej niż jeden gatunek Węgorz elektryczny, po raz pierwszy opisany w 1766 roku przez Karola Linneusza jako Gymnotus electricus, od samego początku stanowił zagadkę dla przyrodników. Zdolność tej niezwykłej ryby do generowania potężnych wyładowań elektrycznych przez długi czas była przedmiotem obserwacji i badań. Jednak to nie ta niezwykła cecha była największą tajemnicą węgorza elektrycznego. Okazało się bowiem, że przez ponad 200 lat badacze trwali w błędnym przekonaniu co do taksonomii tego gatunku. Zagadka, która doczekała się rozwiązania dopiero w XXI wieku Od czasów Linneusza, rodzaj Electrophorus był uważany za takson monotypowy, czyli zawierający tylko jeden gatunek – Electrophorus electricus. Przyjmowano, że ten pojedynczy gatunek ma niezwykle szeroki zasięg występowania, obejmujący rozległe obszary dorzeczy Amazonki i Orinoko w Ameryce Południowej. Z perspektywy biologii ewolucyjnej, tak ogromny zasięg geograficzny dla pojedynczej, słodkowodnej ryby, preferującej specyficzne, spokojne siedliska, stanowił anomalię. Naturalne jest, że zwierzęta rozprzestrzeniające się na zróżnicowanych obszarach wykazują tendencję do dzielenia się na odrębne gatunki, zwłaszcza gdy poszczególne populacje tracą ze sobą kontakt. Tymczasem węgorz elektryczny stanowią istną taksonomiczna zagadkę, która przez lata intrygowała badaczy. Naukowcy byli przekonani, że pod płaszczem jednego gatunku może kryć się nieodkryta dotąd różnorodność. Rewolucja w systematyce W 2019 roku, międzynarodowy zespół naukowców pod kierownictwem C. Davida de Santany opublikował na łamach czasopisma „Nature Communications” wyniki badań, które zrewolucjonizowały wiedzę o tych rybach. Naukowcy przeanalizowali DNA 107 okazów, zebranych z całego obszaru występowania rodzaju. Wyniki analiz genetycznych jednoznacznie wskazały na istnienie trzech odrębnych linii ewolucyjnych. W oparciu o te dane, badacze ponownie zbadali cechy morfologiczne i ekologiczne, znajdując subtelne, za to stałe różnice w budowie czaszki, płetw piersiowych i w obszarze preferencji siedliskowych, które korelowały z podziałem genetycznym. W ten sposób, po 250 latach, mit jednego gatunku został obalony. Świat nauki poznał dwa nowe gatunki węgorza elektrycznego. Odkrycie to pozwoliło na znacznie dokładniejsze scharakteryzowanie każdego z nich. Mieszkaniec Ameryki Południowej Bez względu na gatunek, węgorze elektryczne występują w północnej części Ameryki Południowej. Ich głównym siedliskiem są dorzecza Amazonki i Orinoko. Niektóre wybierają muliste, wolno płynące rzeki, strumienie, bagna i potoki, czyli środowiska bogate w minerały i sole, które dobrze radzą sobie z przewodzeniem elektryczności. Inne lepiej czują się przejrzystych rzekach o wartkim prądzie. Dystrybucja węgorzy elektrycznych: Electrophorus electricus – gatunek opisany pierwotnie przez Linneusza, obecnie jest postrzegany jako endemit o znacznie węższym zasięgu, niż wcześniej sądzono. Jego występowanie ogranicza się do wód Wyżyny Gujańskiej, charakteryzujących się dużą przejrzystością i stosunkowo szybkim prądem; Electrophorus varii – nazwany na cześć zmarłego ichtiologa Richarda P. Vari, który wniósł ogromny wkład w badania ryb Ameryki Południowej. Gatunek ten zasiedla nizinne, wolno płynące i mętne wody basenu Amazonki. Środowiska te, bogate w rozpuszczone minerały i osady, mają wyższą przewodność elektryczną; Electrophorus voltai – jego nazwa gatunkowa honoruje Alessandra Voltę, wynalazcę baterii elektrycznej. voltai zamieszkuje wyżynne rzeki Tarczy Brazylijskiej, w siedlisku o podobnych właściwościach do tego zajmowanego przez E. electricus – czyli w wodach czystych, o niskiej przewodności elektrycznej. Różnice są drobne, ale widoczne Na pierwszy rzut oka węgorz elektryczny przypomina węża lub prawdziwego węgorza. Ciało tej ryby jest wydłużone, cylindryczne w przekroju i całkowicie pozbawione łusek. Cechą charakterystyczną jest też brak płetw grzbietowych i brzusznych. Ryba napędza się przede wszystkim dzięki niezwykle długiej płetwie odbytowej, która biegnie niemal przez całą brzuszną stronę ciała, od gardła, aż po koniec ogona. Występujące pomiędzy przedstawicielami poszczególnych gatunków różnice anatomiczne są raczej subtelne. Cechą charakterystyczną E. electricus jest głowa o zarysie w kształcie litery „U”. Ryby te osiągają do 2,5 m długości i masę do 20 kg. E. varii charakteryzuje się grubszą w porównaniu do pozostałych gatunków budową czaszki. Osiąga do 150 cm długości i do 20 kg masy ciała. Z kolei u E. voltai dolny zarys głowy jest owalny, a najszersza część znajduje się przed otworem skrzelowych. Przedstawiciele tego gatunku osiągają do około 170 cm długości. Niezwykła anatomia Wewnętrzna budowa węgorza elektrycznego stanowi wspaniały przykład specjalizacji w królestwie zwierząt. Aż 80% długości ciała tej ryby zajmuje ogon, który został niemal w całości przekształcony w narządy elektryczne. Wszystkie kluczowe dla życia organy wewnętrzne, jak żołądek, jelita, serce i gonady, są skompresowane w przednich 20% ciała, tuż za głową. Konsekwencją tak radykalnej reorganizacji jest niezwykle umiejscowienie otworu odbytowego, który znajduje się w okolicy gardła, w około jednej trzeciej długości ciała. Kolejną niezwykłą cechą węgorza elektrycznego jest jego jama gębowa. Silnie unaczynioną organ działa jak prymitywne płuco. Nie bez powodu. Należy bowiem wspomnieć, że te niezwykłe ryby aż 80% tlenu pozyskują z powietrza atmosferycznego, regularnie wypływając na powierzchnię. Ta umiejętność gwarantuje im przetrwanie w często ubogich w tlen, stojących lub wolno płynących wodach, które zamieszkują. Żywa bateria Najniezwyklejszą umiejętnością węgorza elektrycznego jest jednak zdolność do generowania potężnych wyładowań elektrycznych. Jej źródłem są trzy pary wyspecjalizowanych narządów, które powstały z przekształcenia tkanki mięśniowej. Są to: narząd główny i narząd Huntera – te dwa duże narządy biegną wzdłuż większej części ciała i są odpowiedzialne za generowanie wyładowań o wysokim napięciu. To one stanowią „broń” używaną do polowania i obrony i to one odpowiadają za większość masy ciała zwierzęcia; narząd Sachsa – jest to mniejszy narząd, który wytwarza impulsy o niskim napięciu, rzędu 10 V. Te słabe wyładowania nie służą do ataku, lecz do dwóch innych, równie ważnych celów: elektrolokacji i komunikacji. Węgorz, będąc zwierzęciem nocnym i żyjącym w mętnej wodzie, gdzie wzrok jest mało przydatny, tworzy wokół siebie pole elektryczne. Każdy obiekt lub organizm w pobliżu, który ma inną przewodność elektryczną niż woda, wywołuje zaburzenia w jego obszarze. Specjalne receptory na skórze ryby wykrywają te anomalie, co pozwala jej „widzieć” otoczenie i precyzyjnie lokalizować ofiary w całkowitej ciemności. Bioelektrogeneza, czyli sekret wytwarzania prądu Jak wysokie napięcie wytwarza węgorz elektryczny? E. electricus generuje do 650 V, E. varii od 150 do 650, natomiast E. voltai do 860 V. Jak to możliwe? Zdolność do generowania setek woltów jest wynikiem pracy milionów wyspecjalizowanych komórek, działających w oparciu o fundamentalne zasady biofizyki i neurofizjologii. Podstawową jednostką funkcjonalną narządów elektrycznych jest elektrocyt – duża, spłaszczona, wielojądrowa komórka, która ewolucyjnie wywodzi się z komórki mięśniowej. Mechanizm jej funkcjonowania jest analogiczny do działania komórki nerwowej. W stanie spoczynku, dzięki działaniu pomp jonowych, w poprzek błony komórkowej utrzymywany jest gradient stężeń jonów sodu i potasu. Te pierwsze są aktywnie pompowane na zewnątrz komórki, a drugie do wewnątrz. Błona jest jednak bardziej przepuszczalna dla jonów potasu, które dyfundują na zewnątrz, pozostawiając wewnątrz komórki nadmiar ujemnych ładunków. W rezultacie wnętrze elektrocytu jest naładowane ujemnie w stosunku do otoczenia, co tworzy różnicę potencjałów rzędu 150 miliwoltów. Każdy elektrocyt działa więc jak miniaturowa bateria biologiczna. Sumowanie napięć Siła węgorza elektrycznego nie leży w mocy pojedynczej komórki, a w zasadzie sumowania napięć. Setki tysięcy elektrocytów są ułożone w długie kolumny, jeden za drugim, niczym ogniwa w baterii latarki. Wszystkie komórki w kolumnie są unerwione w taki sposób, aby ich pobudzenie nastąpiło w tym samym, precyzyjnie określonym momencie. Proces wyładowania inicjowany jest przez sygnał nerwowy z mózgu. Impuls ten biegnie wzdłuż rdzenia kręgowego i dociera do zakończeń nerwowych na jednej, płaskiej powierzchni każdego elektrocytu. Pobudzenie nerwowe powoduje otwarcie bramkowanych napięciem kanałów jonowych dla jonów sodu, które gwałtownie napływają do wnętrza komórki, powodując lokalną depolaryzację i odwrócenie potencjału błonowego – wnętrze komórki staje się na chwilę dodatnie w stosunku do otoczenia. Druga strona elektrocytu pozostaje w tym czasie niepobudzona i zachowuje swój ujemny potencjał wewnętrzny. W tym kluczowym momencie każdy elektrocyt przestaje być pasywną baterią i staje się aktywnym generatorem prądu, z wyraźnie zdefiniowanym biegunem dodatnim i ujemnym.
Wilki potrafią używać narzędzi? Kamera uchwyciła coś, czego nikt się nie spodziewał
Wilczyca z Kolumbii Brytyjskiej może być pierwszym dzikim wilkiem, którego przyłapano na użyciu narzędzi. Nagranie z monitoringu zaskoczyło badaczy i uruchomiło debatę w środowisku naukowym.
Spis treści: Jak wyglądało działanie wilczycy? Czy psowate mogą używać narzędzi? Trwa naukowy spór o interpretację Wilki i ludzie na wspólnym terytorium Choć naukowcy różnią się w ocenach, to zachowanie sugeruje, że wilki mogą być mądrzejsze, niż sądziliśmy. W 2023 roku wzdłuż wybrzeża Kolumbii Brytyjskiej zaczęto znajdować w tajemniczy sposób uszkodzone pułapki na kraby. Naród Heiltsuk (Haíɫzaqv), rdzenna społeczność z tego regionu, zastawił je, by odławiać destrukcyjne, inwazyjne europejskie kraby zielone. Czasem pułapki były całkowicie zniszczone. Innym razem ich sieci były porozrywane. Ktokolwiek plądrował pułapki, zawsze dobierał się do plastikowych pojemników z przynętą, w których znajdowały się kawałki śledzia albo mięsa z lwów morskich. Wyglądało to na sprawkę wilków lub niedźwiedzi. Jednak wiele uszkodzonych pułapek pozostawało pod wodą także podczas odpływu, więc może winne były wydry morskie? Aby to sprawdzić, naukowcy we współpracy z Heiltsuk Guardians – grupą strażników, którzy monitorują terytorium i prowadzą własne badania – w maju 2024 roku ustawili kamerę skierowaną na podwodną pułapkę na kraby. Kamera zarejestrowała wilczycę wyjadającą przynętę z pułapki. W nowym badaniu opisującym to zachowanie, opublikowanym w czasopiśmie „Ecology and Evolution”, badacze sugerują, że może to być pierwszy opisany przypadek użycia narzędzia przez dzikiego wilka. Jak wyglądało działanie wilczycy? Nagranie pokazuje samicę wilka, która wychodzi z wody, trzymając w pysku boję. Cofając się, idzie po kamienistej plaży i odkłada boję na ziemię. Potem wraca do wody i chwyta zębami linę wychodzącą z boi, by przyciągnąć niewidoczny jeszcze obiekt bliżej brzegu. Gdy pułapka – stożek z metalowego stelaża pokrytego siecią – wynurza się z wody, wilczyca chwyta ją pyskiem i przeciąga na płyciznę. Następnie przeciska się nosem przez sieć i przegryza ją, uwalniając pojemnik z przynętą. Zjada swoją przekąskę i odchodzi. Kyle Artelle, współautor badania i ekolog z SUNY College of Environmental Science and Forestry w Syracuse w stanie Nowy Jork, był członkiem zespołu, który ustawiał pułapki. – Już przy pierwszym obejrzeniu nagrania, z mojej perspektywy, było jasne, że to użycie narzędzia – wspomina. Dodaje, że każdy ruch zwierzęcia wydawał się doskonale przemyślany, a wilczyca najwyraźniej rozumiała związek między poszczególnymi elementami pułapki. Na innym nagraniu z kamery pułapki widać innego wilka, który ciągnie linę przymocowaną do boi. Dziesiątki, jeśli nie setki pułapek na kraby w tym rejonie zostało uszkodzonych w podobny sposób. Czy psowate mogą używać narzędzi? Wiemy już, że psowate – grupa obejmująca psy i ich krewniaków – potrafią używać narzędzi w niewoli. W 2012 roku etolog Bradley Smith z Central Queensland University w Adelajdzie w Australii wraz ze współpracownikami opisał zachowanie dingo żyjącego w ośrodku. Zwierzę przeciągnęło stół na odległość mniej więcej 1,8 metra, po czym weszło nań i sięgnęło po przedmiot, który wcześniej znajdował się poza jego zasięgiem. Ten sam dingo przesuwał też klatkę dla psa i stawał na niej, co pozwalało mu wyglądać poza ogrodzenie swojego wybiegu. Smith, który nie brał udziału w nowym badaniu, przyznaje: – Nie mogłem w to uwierzyć. W tamtym czasie lista zwierząt uznawanych za zdolne do zadań wyższego rzędu – wykraczających poza instynkt i proste reakcje – była krótka. Obejmowała naczelne, delfiny, słonie i kruki. Obserwacje dingo poszerzyły naszą wiedzę o możliwościach psowatych. Nowe badanie pokazuje, jak bardzo elastyczne i pomysłowe są dzikie wilki – mówi Smith. Dingo żyły w sanktuarium, a zachowanie wilka zaobserwowano w naturze. – To właśnie sprawia, że odkrycie dotyczące wilka jest jeszcze bardziej wyjątkowe i cenne – dodaje. Trwa naukowy spór o interpretację W środowisku naukowym trwa jednak spór, czy „sztuczka” wilka z pułapką rzeczywiście kwalifikuje się jako użycie narzędzia. Niektórzy twierdzą, że żeby mówić o użyciu narzędzia, zwierzę musi samo to narzędzie wytworzyć. Artelle zauważa jednak, że ludzie też używają narzędzi – jak komputery – których sami nie zbudowali. Jedna z definicji mówi, że użycie narzędzia to posłużenie się przedmiotem w celu osiągnięcia konkretnego celu. – Z tego punktu widzenia wilk spełnia to kryterium, choć nie jest to szczególnie zaawansowany przykład użycia narzędzia – ocenia Smith. Robert Shumaker, biolog ewolucyjny z ogrodu zoologicznego w Indianapolis, który nie brał udziału w badaniu, uważa jednak, że taka definicja nie oddaje wszystkich aspektów użycia narzędzi. Jego zdaniem najszerzej akceptowana definicja obejmuje kilka kryteriów. W przypadku wilka nie wszystkie są spełnione, ponieważ zwierzę nie przymocowało samo liny do pułapki ani nie ułożyło niczego w sposób bezpośrednio związany ze zdobyciem pożywienia. – Samo pociągnięcie za coś, co ktoś inny wcześniej ułożył, nie jest użyciem narzędzia. Niezależnie jednak od tego, czy mamy do czynienia z „pełnoprawnym” użyciem narzędzia, obserwacja tego nietypowego sposobu żerowania jest ważna dla zrozumienia elastyczności i złożoności procesów poznawczych u wilków – zaznacza Shumaker. Dodaje również, że zakwalifikowanie jakiegoś zachowania jako użycia narzędzia nie czyni go automatycznie bardziej złożonym ani większym osiągnięciem. Smith zgadza się, że wartość tej obserwacji nie zależy od tego, jak dokładnie wpisuje się ona w definicje użycia narzędzi. – Nie powinno to umniejszać temu, jak imponujące jest to zachowanie ani temu, że to wyraźny przykład myślenia i rozwiązywania problemów wyższego rzędu – zaznacza. Wydarzenie pokazuje planowanie nastawione na cel, zrozumienie istnienia ukrytej nagrody, rozwiązywanie problemu w kilku krokach oraz upór. Jednocześnie nie wszystkie wilki muszą być równie zdolne jak ta konkretna samica. Wilki i ludzie na wspólnym terytorium Artelle uważa, że częściowo za tak intrygujące zachowanie może odpowiadać szczególny charakter tego środowiska. Wilki w tej części Kolumbii Brytyjskiej nie doświadczają dużych prześladowań ze strony ludzi. Daje im to więcej swobody, by spędzać czas na plaży i eksperymentować z nowymi zachowaniami. Artelle i inni badacze nadal analizują rozmieszczenie wilków, ich zachowanie oraz rolę, jaką pełnią w ekosystemie, w ramach trwającego Heiltsuk Wolf and Biodiversity Project. – Naród Heiltsuk żyje wśród wilków od tysięcy lat – mówi William Housty, dziedziczny przywódca tej społeczności i dyrektor Heiltsuk Integrated Resource Management Department, grupy odpowiedzialnej za zarządzanie zasobami i opiekę nad terytorium. Choć nie brał udziału w tym badaniu, współpracuje z Artellem w innych projektach. – Z tradycyjnej perspektywy od zawsze wiedzieliśmy, że wilki są istotami o wielkiej inteligencji – podkreśla Housty. To odkrycie otwiera nowe pytania o to, do czego jeszcze są zdolne. Źródło: National Geographic
Lwy ryczą na dwa sposoby. Ten drugi może uratować im życie. Naukowcy zaczęli go rozumieć
Myśleliśmy, że o lwach wiemy już wszystko. Jak bardzo się myliliśmy! Naukowcy udowodnili, że królowie sawanny wydają nie jeden, ale dwa różne rodzaje ryków, które pomagają im w komunikacji i w których – co ważne – zapisane jest wiele lwich cech charakterystycznych. Dzięki temu udaje je zrozumieć, a przez to... uratować tysiące zwierząt przed wyginięciem.
Zespół badaczy z University of Exeter dokonał zaskakującego odkrycia – afrykańskie lwy wydają nie jeden, ale dwa różne rodzaje ryku. Oprócz znanego dotychczas pełnogłosowego, gardłowego ryku, który kojarzymy z wytwórnią filmową MGM, naukowcy zidentyfikowali wcześniej niesklasyfikowany „ryk pośredni”. Okazuje się, że jest wyjątkowy dla każdego osobnika. W jaki sposób to odkrycie może uratować całą populację? Czemu lew tak ryczy w księżycową noc? Ryk 200-kilogramowego drapieżnika słychać na sawannie nawet z odległości 8 km, co czyni go jednym z najgłośniejszych zwierząt żyjących na lądzie. Lwy ryczą w celu oznaczania terytorium swojego panowania, odstraszania rywali, zakomunikowania udanego polowania czy przekazywania informacji innym członkom stada. Naukowcy ustalili jednak, że ryki lwów są wyjątkowymi sygnaturami dla danych osobników, które zawierają informacje o płci, wieku i innych cechach zwierzęcia. To sugeruje, że nagrania samych dźwięków sawanny mogą pomóc naukowcom w liczeniu lwów na danym terenie, a tym samym w szacowaniu gęstości populacji, określaniu ich zwyczajów czy zachowań. W ramach badania naukowcy rozmieścili 50 specjalnie zaprojektowanych mikrofonów w Parku Narodowym Nyerere w Tanzanii i przymocowali czujniki akustyczne do obroży pięciu lwów w rezerwacie Bubye Valley w Zimbabwe. W sumie zespół zarejestrował 3149 wokalizacji lwa afrykańskiego (Panthera leo). Ryk rykowi nierówny Szkopuł tkwił w tym, że wiele informacji „zapisanych” było właśnie w drugim, niedawno odkrytym rodzaju ryku: ryku pośrednim. Trudnością okazała się jego identyfikacja – ta opierała się na ocenie specjalistów, co mogło prowadzić do błędów wynikających z ludzkiego uprzedzenia. Postanowili więc skorzystać z nowoczesnej technologii i zaprzęgli do pracy sztuczną inteligencję. Po raz pierwszy w historii naukowcy użyli AI do automatycznego rozróżniania typów ryku lwa. Nowa metoda osiągnęła dokładność na poziomie 95,4%, co stanowi ogromny postęp względem dotychczasowej, subiektywnej analizy eksperckiej. Czy możemy zastąpić kamery rejestratorami dźwięku? Algorytmy uczenia maszynowego niemal bezbłędnie określają liczbę lwów, ich cechy charakterystyczne czy odległości od czujnika. To pozwala zautomatyzować klasyfikację ryku pełnogłosowego i pośredniego. Nowe podejście znacznie upraszcza tzw. pasywny monitoring akustyczny i może zastąpić kosztowne i mniej dokładne metody, takie jak fotopułapki czy tropienie zwierząt po śladach. – Uważamy, że konieczne jest szeroko zakrojone przejście na stosowanie pasywnych technik akustycznych. Bioakustyka będzie miała kluczowe znaczenie dla skutecznej ochrony lwów i innych zagrożonych gatunków – apeluje Jonathan Growcott, główny autor badania. Zagrożona populacja lwów Według danych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody lwy afrykańskie są obecnie klasyfikowane jako gatunek „narażony na wyginięcie”. Szacuje się, że na wolności żyje od 20 000 do 25 000 osobników, ale liczba to w ciągu ostatnich 25 lat zmniejszyła się o połowę. Ten dramatyczny spadek liczebności populacji to ostateczny argument na to, że potrzebujemy skuteczniejszych metod monitorowania i ochrony tego ikonicznego drapieżnika. Identyfikacja osobników na podstawie ich ryku może pomóc w śledzeniu lwich ruchów. Źródło: Ecology and Evolution, Bioacoustics Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wąż Steve'a Irwina. Poznaj historię nowego gatunku nazwanego na cześć „łowcy krokodyli”
Pamiętacie Steve’a Irwina? To on pokazał nam piękno świata i znaczenie dzikiej przyrody w swoim programie „Łowca krokodyli”. Jego legenda trwa do dziś, a teraz ma swoją kolejną, żywą reprezentację – badacze ochrzcili nowy gatunek pięknego, rzadkiego węża właśnie jego imieniem. Jaki jest Lycodon irwini?
Historia węża Steve’a Irwina, czyli Lycodon irwini, zaczyna się na Wielkich Wyspach Nikobarskich w Indiach. To tam naukowcy odkryli nowego, unikatowego przedstawiciela herpetofauny. Nazwali go na cześć legendarnego australijskiego przyrodnika, podkreślając jego ogromny wkład w promowanie ochrony przyrody na całym świecie. Czym wyróżnia się ten nieznany wcześniej nauce wąż i czemu budzi takie zainteresowanie? Kim był Steve Irwin? Nazwanie nowego gatunku na cześć Irwina ma wymiar symboliczny. Był znanym na całym świecie edukatorem, popularyzatorem przyrody i aktywnym „stróżem” środowiska naturalnego, za którym potrafił stanąć murem. Pokazywał piękno otaczającego świata tak, jak udało się tylko kilku osobom w historii. Otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego biologii. Jego działalność, zarówno w Australii, jak i na forum międzynarodowym, przyczyniła się do zwiększenie świadomości o potrzebie ochrony dzikiej przyrody i zwrócenia uwagi na zagrożenia, przed którymi stoją endemiczne gatunki zwierząt. To pasja i poświęcenie Irwina do inspirowania kolejnych pokoleń przyrodników – według badaczy – była motorem do uhonorowania go nieśmiertelnością zaklętą w nazwie nowego gatunku. Jak zginął Steve Irwin? Niestety, odwaga i determinacja przyrodnika przyczyniła się do jego tragicznej śmierci. W 2006 roku pracował on przy programie poświęconym najbardziej zabójczym zwierzętom, a na planie doszło do straszliwego wypadku – podczas kręcenia materiału o australijskiej Wielkiej Rafie Koralowej został ugodzony w przez jadowitą płaszczkę. Jej wypełniony trucizną kolec wbił się w serce, co doprowadziło do niemal natychmiastowej śmierci. Jaki jest nowy wąż Lycodon irwini? Lycodon irwini wyróżnia się błyszczącym, czarnym ubarwieniem. Mierzy około metra i jest niejadowity, a jego budowa przypomina inne gatunki z rodzaju Lycodon, określanego potocznie „wilczymi wężami”. Preferuje wilgotne, leśne siedliska, które zapewniają mu spokój i dostęp do pokarmu. Poluje głównie na drobne gady, płazy oraz niewielkie ssaki. Jest niegroźny dla ludzi. Wąż Steve’a Irwina występuje wyłącznie na Wielkiej Wyspie Nikobarskiej, jest więc gatunkiem endemicznym. Obszar ten słynie z unikalnej bioróżnorodności, ale wciąż pozostaje w dużej mierze niezbadany, zwłaszcza jeśli chodzi o herpetofaunę, czyli płazy i gady. Inne gatunki nazwane na cześć „Łowcy krokodyli” Lycodon irwini nie jest jedynym gatunkiem nazwanym na cześć australijskiego przyrodnika. W 1990 roku Steve Irwin sam odkrył nowy gatunek żółwia wężoszyjnego, który później otrzymał nazwę Elseya irwini. Żółw ten zamieszkuje zaledwie dwa odcinki australijskich rzek i jest równie rzadki, co nowo odkryty wąż. W 2009 roku australijscy naukowcy opisali także nowy gatunek ślimaka: Crikey steveiriwni. Nazwa nawiązuje do słynnego okrzyku Irwina „Crikey!” i podkreśla oryginalność oraz wpływ jego działalności na współczesną biologię. Legenda przyrodnika trwa więc z nami do dziś i jest kontynuowana przez jego dzieci. Między innymi syn Steve’a, Robert Irwin, także prowadzi własne programy telewizyjne i zajmuje się fotografią przyrodniczą. Źródło: Evolutionary Systematics, The Guardian Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Grupa nietoperzy znalazła w Warszawie zdumiewające schronienie. Była to część garderoby
Dwadzieścia nietoperzy zamieszkało w... butach sportowych. To niecodzienne odkrycie zaskoczyło mieszkańca Warszawy i skłoniło do wezwania straży miejskiej. Zwierzęta zostały przewiezione w bezpieczne miejsce. Eksperci mówią o nowym trendzie wśród tych skrzydlatych ssaków: coraz częściej szturmują warszawskie mieszkania w okresie chłodów.
Nastał już czas, w którym nietoperze poszukują schronienia na zimę. Te skrzydlate ssaki hibernują od połowy listopada do marca. W ten sposób są w stanie przetrwać porę roku, w której brakuje owadów, które stanowią ich główny pokarm. Gdzie nietoperze spędzają zimę? Są to piwnice, dziuple spróchniałych drzew, jaskinie, sztolnie, ale też, ale jak się okazało, buty na balkonie. Do takiego wezwania pojechał kilka dni temy ekopatrol straży miejskiej w Warszawie. Hibernacja w butach „Niedzielny wieczór, 16 listopada, właśnie rozpoczynał się na dobre, gdy strażnicy miejscy z Ekopatrolu otrzymali pilne zgłoszenie udania się na ulicę Klaudyny. Zgłaszający potrzebował pomocy w sprawie goszczącego na jego balkonie stada nietoperzy” – informuje warszawska Straż Miejska. Po przybyciu funkcjonariuszy zgłaszający zaprowadził ich na balkon. Dopiero z bliska można było zobaczyć, że w stojących na balkonie sportowych butach aż roi się od nietoperzy. Dla funkcjonariuszy ekopatrolu było to spore zaskoczenie, mimo że na służbie widzieli już sporo. Wygląda na to, że nietoperze uznały buty za doskonałą kryjówkę i miejsce spędzenia zimy. „Widok wtulonych w siebie małych, skrzydlatych ssaków mógł rozczulić każdego, jednak nie było to najlepsze i najbezpieczniejsze miejsce na przezimowanie” – czytamy w relacji stołecznej straży miejskiej. Co dalej z nietoperzami? Strażnicy miejscy przewieźli nietoperze do Lasów Miejskich. Trafiły tam w… butach umieszczonych w transporteach. Ich właściciel postanowił nie stresować lekko rozbudzonych nietoperzy i poświęcić swoje obuwie na rzecz spokoju skrzydlatych ssaków. Jak przekazał National Geographic Polska Robert Strąk, kierownik ośrodka rehabilitacji zwierząt w Lasach Miejskich, nietoperze znajdują się obecnie pod opieką lekarzy weterynarii. Jeśli ich stan będzie dobry, zostaną one wypuszczone na wolność. Szturm borowców na mieszkania To „znalezisko” nie jest zaskoczeniem dla Błażeja Wojtowicza, prezesa Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Nietoperzy. Ekspert zidentyfikował nietoperze odkryte w butach jako borowce wielkie (Nyctalus noctula). Jego organizacja wspiera merytorycznie ośrodek rehabilitacji zwierząt Lasów Miejskich. – Temat jest ciekawy, bo do tego ośrodka trafiają rocznie setki nietoperzy. Przez ostatnie cztery lata trwania współpracy do ośrodka trafiło 1831 nietoperzy należących do 15 gatunków. Najliczniej reprezentowanymi były borowiec wielki (47,2%) oraz mroczak posrebrzany (38,3%) – przekazał ekspert National Geographic Polska. Zwrócił uwagę, że w ostatnich latach nietoperze na zimę szturmują warszawskie mieszkania. – W zeszłym roku w lutym osobiście, na Pradze, wyciągałem spod parapetu ponad 60 borowców, ponieważ lokatorka nie mogła spać – cały czas piszczały – wspomina Wojtowicz. Kolejny przypadek jest tegoroczny. Lokatorzy jednego z mieszkań wyjechali na kilka dni i zostawili uchylone okno. – Jak wrócili, całe mieszkanie było w borowcach. Były dosłownie wszędzie, za szafami, w szafach, za kaloryferami, na zasłonkach, po prostu wszędzie – opisuje Wojtowicz. Zmiana zachowania nietoperzy w Warszawie Jak wyjaśnia ekspert, borowiec wielki do niedawna był (a część populacji nadal jest) dalekodystansowym migrantem i odlatywał od nas w cieplejsze rejony Europy, aby tam hibernować. Jednak od kilku lat obserwowana jest zmiana ich zachowania i coraz częstsze próby zimowania na miejscu. – Czyli jeden z najdalej migrujących gatunków na naszych oczach stał się gatunkiem osiadłym, a przynajmniej populacja warszawskich borowców. Jeszcze na początku lat 2000-ych spotkanie pojedynczego borowca zimą w Warszawie to była sensacja. Obecnie są to setki osobników każdego roku – kończy Wojtowicz. Źródła: Straż Miejska w Warszawie, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ile trzeba plastiku, by zabić wszystkie morskie zwierzęta? Zaskakująco mało – zmieniamy ich życie w koszmar
Jak wiele plastiku możemy umieścić w oceanach, żeby zaczęły ginąć poszczególne gatunki zwierząt? Dużo mniej, niż nam się kiedyś wydawało. Analiza zwłok żółwi, morskich ptaków i ssaków pokazała, że dawka śmiertelna jest bardzo niska. Wyniki tych badań powinniśmy poznać wszyscy.
Nowe badanie naukowców z organizacji Ocean Conservancy ujawnia, że zaledwie kilka gramów plastiku może prowadzić do śmierci ptaków morskich, żółwi i ssaków oceanicznych. Ryzyko śmierci sięga 90%. Nawet niewielka ilość plastiku to zagrożenie dla życia morskiego Badacze przeprowadzili ponad 10 000 sekcji zwłok zwierząt związanych z morzem. Chcieli sprawdzić, jak coraz większa obecność plastiku w wodzie związana jest z ich śmiertelnością i ile ze zgonów jest bezpośrednio z nim związanych. Ustalono, że dla ptaków morskich, takich jak np. maskonur atlantycki (którego popularne kolonie znajdują się w m.in. w Norwegii), spożycie plastiku odpowiadające objętości mniej niż trzech kostek cukru daje 90% ryzyko śmierci. Żółwie karetta mogą umrzeć po spożyciu ilości plastiku niewiele większej niż dwie piłki bejsbolowe, a morświny – jednej piłki nożnej. Nawet połowa tej ilości prowadziła do śmierci w 50% przypadków. Co gorsza, 21,5% wszystkich przebadanych zwierząt miało plastik w układzie pokarmowym, więc skala problemu jest ogromna. Ile jest plastiku w oceanie? Dane te są zatrważające, zwłaszcza w kontekście faktu, że szacunkowo każdego roku ponad 11 mln ton plastiku trafia do oceanów. Niekiedy skumulowany plastik tworzy groteskowe twory, takie jak Wielka Pacyficzna Plama Śmieci – dryfująca po Oceanie Spokojnym około 120 000-tonowa plama plastiku o powierzchni 1,6 mln km², czyli 6 razy większa od Polski. To jednak dosłownie wierzchołek góry lodowej problemu. 99% odpadów sztucznych znajduje się na dnie oceanów w formie mikroplastiku, który powoli, ale skutecznie zatruwa wszystkie żyjące w nim organizmy. Jaki plastik jest najbardziej śmiercionośny? Badacze przeanalizowali również, które rodzaje plastiku są najbardziej śmiercionośne dla poszczególnych zwierząt. Dla ptaków morskich najgroźniejsze okazały się twarde plastiki (spowodowały 92% przypadków śmierci) oraz syntetyczna guma. Wystarczało 6 kawałków mniejszych niż groszek, by prowadzić do zgonu. Żółwie w 69% przypadków spożywały miękkie plastiki i to te były dla nich najbardziej zabójcze. Ssaki morskie ginęły najczęściej w wyniku połknięcia plastikowych odpadów pozostawionych przez rybaków. Zagrożone gatunki i umierający ekosystem. Co możemy zrobić? Badacze wykazali, że prawie połowa osobników, które połknęły plastik, znajduje się na Czerwonej liście gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody. Co istotne, badanie analizowało jedynie wpływ połknięcia dużych plastików (powyżej 5 mm) na te gatunki i nie uwzględniało wszystkich oddziaływań i interakcji z plastikiem. Wykluczono np. zaplątania czy spożycie mikroplastiku powodującego choroby. – Co roku wolontariusze zbierają ogromne ilości balonów, plastikowych toreb, słomek, opakowań po jedzeniu i innych przedmiotów, które są śmiertelnie niebezpieczne dla dzikich zwierząt. Zbierając zaledwie kilka kawałków plastiku pomagasz chronić życie istnień, których jesteś sąsiadem – mówi Allison Schutes z Ocean Conservancy. Chociaż drobne sprzątanie po sobie i po innych może wydawać się „robotą głupiego” i niczym znaczącym w kontekście odpadów wyrzucanych do oceanów przez wielkie korporacje, to jednak ma realny wpływ na nasze otoczenie. Warto pamiętać, że posprzątanie kilku balonów na plaży to uratowane życie pięknego, dzikiego stworzenia. Źródła: PNAS, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Najmniejsze ptaki polskie ważą tylko kilka gramów. To puchate perełki naszej fauny
Mysikróliki to jednocześnie najmniejsze ptaki polskie i całej Europy. Ważą od 5 do 7 gramów i bez trudu mieszczą się w dłoni. Spotkacie je w całej Polsce.
Spis treści: Najmniejsze ptaki polskie Niezwykłe umiejętności mysikrólików Mysikrólik – co oznacza jego nazwa i skąd się wzięła? Inne najmniejsze ptaki Polski Ważą średnio 6 gramów, a po długim locie lub mroźnej nocy jeszcze mniej. A jednak potrafią pokonywać wielkie odległości i bez problemu przeżyć nawet srogie zimy. Mysikróliki to prawdziwe „żywe srebro” – najmniejsze ptaki polskie i europejskie. Najmniejsze ptaki polskie Długość ciała mysikrólika wynosi zaledwie 8,5–9,5 cm, a masa około 4–7 gramów. Rozpiętość skrzydeł mieści się w granicach 13–16 cm. Pamiętajmy, że wymiary podaje się razem z piórami, więc w tej drobniutkiej puchatej kulce, jaką jest mysikrólik, kryje się jeszcze mniejsze ciałko. Dla porównania – uważany za małego ptaka wróbel zwyczajny może ważyć nawet 40 gramów, czyli prawie 6 razy więcej niż statystyczny mysikrólik. Ubarwienie Charakterystyczną cechą mysikrólika jest złocistożółta pręga na czubku głowy, otoczona czarnymi paskami – u samców pręga jest bardziej jaskrawa niż u samic. Reszta upierzenia jest oliwkowozielona z białawym brzuchem, co pomaga ptakowi doskonale wtopić się w otoczenie. Jego niewielkie, czarne oczka oraz delikatny dziobek dodają mu uroku. Tryb życia Jest ptakiem niezwykle ruchliwym i energicznym. Spędza większość czasu skacząc po gałęziach drzew i krzewów w poszukiwaniu owadów i pajęczaków, które stanowią jego główne pożywienie. W zimie, kiedy dostęp do owadów jest utrudniony, uzupełnia dietę nasionami drzew iglastych. Jest to ptak towarzyski, często widywany w mieszanych stadach z innymi gatunkami (np. sikorami), szczególnie zimą. Występowanie Mysikrólika można spotkać w całej Polsce, choć najliczniej występuje w lasach iglastych, zwłaszcza w borach świerkowych. Preferuje gęste drzewa, gdzie znajduje schronienie i pożywienie. Ze względu na wielkość i tryb życia mysikrólika znacznie łatwiej usłyszeć, niż zobaczyć. A śpiewa wysoko i głośno, o różnych porach roku, nawet zimą. W Europie jest szeroko rozpowszechniony – od Półwyspu Iberyjskiego po Skandynawię i Ural. Zamieszkuje także Azję oraz w północną Afrykę. Rozmnażanie Gniazda mysikrólików mają formę głębokiego koszyczka z otworem u góry i są niezwykle małe – mają około 7 cm, średnicy. To finezyjne konstrukcje z gałązek, traw, mchów i porostów, komfortowo wyścielone piórami i sierścią. W takiej kulce mieści się nie tylko samica, ale nawet 12 jaj, ułożonych często w dwie warstwy, a potem piskląt. Okres lęgowy mysikrólików trwa od kwietnia do lipca. Po wykluciu młode pozostają w gnieździe przez ok. dwa tygodnie. W sezonie lęgowym mysikróliki mogą wyprowadzić nawet dwa lęgi. Niezwykłe umiejętności mysikrólików Mysikróliki, wbrew swoim rozmiarom, są ptaszkami odważnymi i wytrzymałymi, szczególnie na niskie temperatury. Potrafią także odbywać bardzo dalekie wędrówki. Są ptakami migrującymi lub osiadłymi. Populacje europejskie, szczególnie na północy kontynentu, są osiadłe. Stwierdzono, że mysikróliki przelatują nad całym Bałtykiem. Dla tak małego ptaka, z minimalnymi zapasami tłuszczu, to wielki wysiłek. Mysikróliki po wylądowaniu na polskim wybrzeżu muszą przez kilka godzin dochodzić do siebie. Ich europejskie zimowiska to m.in. Hiszpania, Włochy, Grecja i kraje bałkańskie. Migracje mysikrólików odbywają się w marcu–kwietniu, a z powrotem od września do listopada. Bernd Heinrich w książce "Zimowy świat. Jak zwierzęta radzą sobie z zimnem" opisuje sposoby mysikrólików na przetrwanie niskich temperatur. Wpadają one w czasowe odrętwienie – coś na kształt krótkotrwałego snu zimowego. Obniżają temperaturę ciała, ich łapki mają wtedy niemal zero stopni Celsjusza. Wtulają głowy w pióra i tak mogą przetrwać najzimniejsze godziny nocy i duże mrozy. Często nocują w grupach, przytulone do siebie, co pozwala im zachować ciepło. Mysikrólik – co oznacza jego nazwa i skąd się wzięła? „Królik” w nazwie tego ptaszka oznacza „mały król”. „Królewski” rdzeń ma też jego łacińska nazwa: Regulus regulus. Regulus oznacza księcia lub królewicza. Także w języku angielskim rodzina mysikrólików to kinglets, choć sam gatunek nazywa się goldcrest. W języku greckim mysikróliki i strzyżyki określane są jako basileus i basiliskos – czyli odpowiednio król i królewiątko. Skąd te międzynarodowe nawiązania do królewskości w przypadku tak małego ptaka? Prawdopodobnie z folkloru i baśni, wywodzących się ze starożytnej opowieści o „królu ptaków”, przytaczanej przez Arystotelesa i Pliniusza. Mówi ona o konkursie na króla wszystkich ptaków. Miał nim zostać ten, który potrafi latać najwyżej. Wydawało się, że będzie to orzeł, ale kiedy ten zaczął słabnąć, spod jego skrzydeł wyleciał maleńki mysikrólik i wzniósł się jeszcze wyżej. Mysikrólika prawdopodobnie dobrze znali także rybacy i żeglarze, bo podczas migracji przysiadał na masztach statków. Być może także żółta pręga na główkach tych ptaków kojarzyła się z koroną. Inne najmniejsze ptaki Polski Niezwykle mały i lekki mysikrólik to niejedyny tak niewielki ptak występujący w Polsce. Ma całkiem liczne towarzystwo ptaszków z których największe osobniki ważą tylko około 10 gramów lub niewiele więcej. Ptaki podobnej wagi i wielkości to między innymi: zniczek, strzyżyk, sikora sosnówka, modraszka zwyczajna (inaczej sikora modraszka), pełzacz leśny, muchołówka mała, sikora lazurowa (występuje w Polsce sporadycznie). Najmniejszy z nich jest zniczek. Jest także najbliższym krewnym naszego bohatera, mysikrólika. I bywa z nim mylony, bo na głowie także ma jaskrawożółtą, wpadającą w kolor pomarańczowy pręgę. Ubarwienie zniczka jest nieco bardziej kontrastowe i kolorowe. Zniczek jest minimalnie większy i cięższy od mysikrólika a biolodzy przypuszczają że te dwa gatunki oddzieliły się od siebie dość późno, bo w okresie zlodowaceń. Zniczek zajął raczej południowe rubieże Europy i zupełnie nie występuje w Skandynawii. W Polsce jest coraz liczniejszy, zapewne dzięki ocieplającemu się klimatowi. Na zimę póki co odlatuje na południe. Warto również wspomnieć o strzyżyku (Troglodytes troglodytes), który jest jednym z najmniejszych ptaków w Polsce, choć nie tak małym jak mysikrólik. Strzyżyk wyróżnia się krępą budową ciała, krótkim ogonkiem trzymanym pionowo oraz brunatnym, prążkowanym upierzeniem. W przeciwieństwie do mysikrólika i zniczka, preferuje środowiska krzewiaste i poszycie lasów liściastych. Prowadzi głównie naziemny tryb życia. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Salamandra: od legend o ogniu po współczesną ochronę przyrody
Salamandra na pierwszy rzut oka przypomina miniaturowego smoka i przez wieki budziła fascynację i lęk. Dziś wiemy, że nie jest istotą mityczną, lecz wyjątkowo ważnym elementem górskich i leśnych ekosystemów Europy. Niezwykła biologia, jajożyworodność, odporność na chłód i tajemniczy tryb życia czynią z niej jednego z najbardziej intrygujących płazów świata. Zarówno w naturze, jak i w kulturze salamandra pozostaje symbolem tajemnicy, ognia i siły przyrody.
Spis treści: Salamandra plamista – najbarwniejszy płaz Europy Czy salamandry żyją w Polsce? Salamandra czarna – alpejska mistrzyni kamuflażu Czy salamandry są pod ochroną? Rodzaj Salamandra należy do rodziny salamandrowatych (Salamandridae) i obejmuje kilka gatunków płazów ogoniastych zamieszkujących głównie Europę, Bliski Wschód oraz północną Afrykę. Do najważniejszych gatunków należą: salamandra plamista (Salamandra salamandra) oraz salamandra czarna (Salamandra atra). To stosunkowo niewielka, ale niezwykle interesująca grupa zwierząt, które przez wieki pobudzały ludzką wyobraźnię. W przeszłości przypisywano im magiczne moce – wierzono, że potrafią żyć w ogniu i są odporne na płomienie. Prawdopodobnie to przekonanie wzięło się stąd, że salamandry, ukrywające się w pniach martwych drzew, często wychodziły z nich podczas pożaru, co sprawiało wrażenie, że „rodzą się z ognia”. Współcześnie salamandry są postrzegane jako na niezwykle ważny element ekosystemów leśnych i górskich. Przedstawiciele rodzaju Salamandra to płazy prowadzące lądowy tryb życia, w przeciwieństwie do wielu innych ogoniastych, które są silnie związane ze środowiskiem wodnym. Ich ciało jest wydłużone, zakończone ogonem, a skóra – gładka i błyszcząca, pokryta śluzem chroniącym przed utratą wody i infekcjami. Ciekawostką paleontologiczną jest odkrycie salamandry zatopionej w bursztynie, którego wiek szacuje się na około 20 milionów lat. Znalezisko to dostarczyło naukowcom niezwykle cennych informacji o ewolucji tych płazów. Salamandra plamista – najbarwniejszy płaz Europy Salamandra plamista to najbardziej znany przedstawiciel rodzaju Salamandra i jednocześnie jeden z najpiękniejszych płazów Europy, który w stadium dorosłym mierzy zwykle 10–24 cm. Jej wygląd jest trudny do pomylenia z jakimkolwiek innym gatunkiem. Salamandra plamista ma błyszczące, czarne ciało, które pokrywają nieregularne, żółte lub pomarańczowe plamy. Co ciekawe, u każdego osobnika układają się one inaczej. Ten kontrastowy wzór to nie tylko ozdoba – pełni funkcję ostrzegawczą. Salamandra plamista jest bowiem gatunkiem jadowitym: jej skóra wydziela alkaloidy o działaniu toksycznym, które odstraszają drapieżniki. Tryb życia i rozmnażanie Prowadzi skryty, głównie nocny tryb życia. W ciągu dnia ukrywa się w wilgotnych zakamarkach lasu, pod kamieniami, w butwiejących pniach lub w dziuplach, wychodząc na powierzchnię najchętniej po deszczu. Jej cykl rozrodczy należy do najbardziej niezwykłych wśród płazów. Samica nie składa skrzeku do wody, lecz larwy rozwijają się w jej ciele (żyworodność). W przypadku tego gatunku możliwe jest też wydanie na świat jaj, z których młode wylęgają się bezpośrednio po porodzie (jajożyworodność). Poród następuje po ciąży trwającej co najmniej pięć miesięcy, jednak jej długość może się wydłużyć okres zimowy. Młode przychodzą na świat wiosną, najczęściej w kwietniu lub maju. Samica szuka odpowiedniego miejsca, np. spokojnego potoku, źródła lub kałuży w pobliżu wypływu wody, gdzie musi odpowiednio zanurzyć tylną część ciała w wodzie, by wydać młode. Na uwagę zasługuje fakt, że poród przy jej ograniczonych zdolnościach pływackich bywa ryzykowny, zwłaszcza w bystrym nurcie. Na świat przychodzi zwykle od 20 do 80 larw o długości 22–37 mm. Czy salamandry żyją w Polsce? Tak, w Polsce naturalnie występuje opisywana wyżej salamandra plamista. Można ją spotkać głównie w południowej części kraju, zwłaszcza w górach i na pogórzach. Szczególnie licznie zasiedla wilgotne lasy liściaste, doliny potoków oraz miejsca o dużej wilgotności i cieniu. W polskich lasach salamandra plamista jest gatunkiem dość tajemniczym – mimo stosunkowo licznej populacji, rzadko można ją zobaczyć. W Polsce prowadzono liczne badania nad biologią i genetyką tego gatunku. Wykazały one, że nasze populacje salamandry plamistej są wyjątkowo stabilne i dobrze przystosowane do lokalnych warunków klimatycznych, co czyni je ważnym ogniwem w ochronie różnorodności biologicznej regionu karpackiego. Warto wspomnieć, że salamandra plamista jest również symbolem Gorczańskiego Parku Narodowego. Jej charakterystyczna sylwetka widnieje w logo parku, podkreślając związek tego gatunku z czystymi, górskimi lasami i potokami, które stanowią jego naturalne środowisko. Salamandra czarna – alpejska mistrzyni kamuflażu Salamandra czarna (Salamandra atra) to gatunek górski występujący w Alpach, od Francji po julijską część w Słowenii. Żyje na wysokościach powyżej 700 m n.p.m., gdzie panują surowe warunki i niska temperatura. Dlatego jej biologia dostosowana jest do życia w chłodzie i ograniczonych zasobach pokarmu. W przeciwieństwie do swojego jaskrawo ubarwionego, plamistego kuzyna, cała jest czarna, matowa i jednolita, co doskonale maskuje ją w cieniu skał i w wilgotnych lasach górskich. Ten kolor to nie tylko kamuflaż – ciemna skóra pozwala szybciej absorbować ciepło słoneczne w chłodnym klimacie wysokogórskim. Salamandra czarna dorasta do około 10–13 cm. Ciekawostką związaną z tym gatunkiem jest fakt, że porody odbywają się co 3–4 lata po ciąży trwającej od 2 do 4 lat. Samica wydaje na świat młode przystosowane do życia na lądzie, które od razu przypominają dorosłe osobniki. Czy salamandry są pod ochroną? Tak, wszystkie gatunki salamander występujące w Europie są objęte ochroną prawną. Także występująca w Polsce salamandra plamista znajduje się w „Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN” i jest określana jako gatunek narażony – nie wolno jej łapać, przetrzymywać ani niepokoić. Znaczna część obszaru, na którym występuje w Polsce salamandra, jest chroniona w ramach parków narodowych, rezerwatów przyrody i obszarów Natura 2000. Na świecie wiele gatunków salamander jest zagrożonych. Zagrażają im m.in. utrata siedlisk, zanieczyszczenia, zmiany klimatyczne oraz choroby grzybicze, które dziesiątkują populacje płazów na całym świecie. Ochrona salamander ma ogromne znaczenie nie tylko dla zachowania różnorodności biologicznej, lecz także dla stabilności ekosystemów. Salamandry regulują liczebność bezkręgowców i są ważnym wskaźnikiem czystości środowiska. Ich obecność w lasach i górach to znak, że przyroda wciąż zachowuje swój naturalny rytm. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Mały rekin o wielkim znaczeniu dla mórz i oceanów
Rekinek psi to mały, spokojny mieszkaniec mórz, który dowodzi, jak różnorodny i zaskakujący potrafi być świat rekinów. Zamiast majestatycznych polowań w głębinach, ten gatunek wybiera ciche życie wśród glonów i skał, gdzie czai się na drobne bezkręgowce. Rekina psiego można spotkać od norweskich fiordów po ciepłe wody Afryki, bywa także obserwowany w Bałtyku. To ryba, która budzi zainteresowanie naukowców, jest częstym mieszkańcem pokazowych akwariów, a także bywa regularnym celem połowów.
Spis treści: Rekinek psi – wygląd i występowanie Tryb życia i zachowanie rekinka psiego Znaczenie gospodarcze i ochrona gatunku Rekinek psi (Scyliorhinus canicula), nazywany także małym rekinem kocim, to niewielki przedstawiciel rodziny rekinkowatych. Wbrew swojej groźnie brzmiącej nazwie, nie ma w sobie nic z drapieżnego krewnego – to spokojna, przydenna ryba, która wiedzie skryte, nocne życie. Rekinek psi – wygląd i występowanie Gatunek ten zamieszkuje wody północno-wschodniego Atlantyku i Morza Śródziemnego. Najchętniej wybiera życie na głębokości od 10 do 400 m, jednak w Morzu Jońskim notowano go nawet na głębokości blisko 800 metrów. Ciało rekinka psiego jest wydłużone i bardzo smukłe, z krótkim, zaokrąglonym pyskiem. Pysk i otwory nosowe umiejscowione są po spodniej stronie głowy, co świadczy o typowo dennych nawykach żerowych. Oczy są duże i owalne, z charakterystycznym fałdem skórnym na dolnym brzegu, który nadaje zwierzęciu „kotowaty” wygląd – stąd jedna z jego potocznych nazw. Grzbiet ryby ma barwę piaskowo-brązową lub szarawą, pokrytą licznymi ciemnymi plamami, niekiedy również jaśniejszymi cętkami. Brzuch jest wyraźnie jaśniejszy, żółtawy lub szarawy, pozbawiony plam. Młode osobniki posiadają dodatkowo 6–7 poprzecznych, ciemnych pasów, które zanikają z wiekiem. Rekin psi dorasta przeciętnie do 60–75 cm długości, choć zdarzają się osobniki nawet metrowe i ważące aż 3 kg. Jego zęby są drobne, ale bardzo liczne – przystosowane do miażdżenia miękkich skorupiaków i mięczaków. Warto dodać, że płetwy grzbietowe są przesunięte daleko ku tyłowi, a płetwa ogonowa ma asymetryczny kształt – dolny płat jest nieco większy od górnego. Rekin psi w Bałtyku W ostatnich latach w mediach coraz częściej pojawiają się doniesienia o tym, że rekin psi występuje także w Bałtyku. I rzeczywiście – odnotowano jego obecność w zachodniej części morza, zwłaszcza w cieśninach duńskich, które stanowią naturalne połączenie z Morzem Północnym. Nie oznacza to jednak, że Bałtyk stał się jego stałym domem. Rekinek psi preferuje cieplejsze i bardziej słone wody niż te, które panują w centralnym czy wschodnim Bałtyku. Pojawiające się osobniki trafiają tu zwykle z prądem morskim, a ich obecność ma raczej charakter epizodyczny. Tryb życia i zachowanie rekinka psiego Rekinek psi prowadzi nocny tryb życia. W ciągu dnia spoczywa nieruchomo na dnie, często w grupach liczących po kilka lub kilkanaście osobników. Aktywizuje się dopiero po zmroku, gdy wyrusza na poszukiwanie pożywienia. Jego dieta składa się głównie z bezkręgowców bentonicznych – skorupiaków, mięczaków, a także niewielkich ryb i głowonogów, zwłaszcza kalmarów. Zimą rekinki psie często schodzą na większe głębokości, gdzie temperatura wody jest stabilniejsza. Natomiast w cieplejszych miesiącach chętniej przebywają w płytszych rejonach, szczególnie tam, gdzie dno porośnięte jest glonami, które zapewniają im doskonały kamuflaż. Czy rekin psi jest groźny dla człowieka? Mimo że nazwa „rekin” budzi naturalny respekt, rekinek psi nie stanowi żadnego zagrożenia dla człowieka. Nie atakuje ludzi i nie wykazuje agresji nawet w warunkach stresowych – w razie zagrożenia po prostu odpływa lub zastyga w bezruchu. To właśnie spokojne usposobienie sprawia, że gatunek ten często pojawia się w akwariach publicznych na całym świecie. Dzięki niewielkim rozmiarom i odporności na zmienne warunki środowiska jest chętnie prezentowany jako przykład mniejszego, łagodnego przedstawiciela rzędu. Torebka syreny, czyli niezwykłe jajo Jednym z najbardziej fascynujących aspektów biologii tego gatunku jest jego rozród, za który z powodzeniem mógłby zostać wpisany na listę ciekawostek o rekinach. Rekinek psi jest jajorodny, a jego jaja mają niezwykle charakterystyczny wygląd. Otoczone są rogową osłonką, która kształtem przypomina podłużny woreczek o długości około 5–6 cm – to tak zwana torebka syreny. Na jego narożnikach znajdują się długie, giętkie wyrostki, dzięki którym jajo może przyczepić się do glonów, kamieni czy innych podwodnych struktur. Samica składa od 2 do 20 jaj, przyczepiając je w miejscach bogatych w roślinność denną. Długość okresu inkubacji zależy od temperatury wody i zazwyczaj trwa od 5 do 11 miesięcy. Osiągnięcie dojrzałości płciowej przez młode ma zazwyczaj miejsce, gdy ich ciało mierzy około 60 cm, czyli z reguły między trzecim a ósmym rokiem życia. Znaczenie gospodarcze i ochrona gatunku W naturalnym środowisku rekinek psi pełni ważną rolę w ekosystemie morskim – kontroluje liczebność drobnych bezkręgowców i ryb dennych, zapobiegając zaburzeniom równowagi biologicznej. Rekinek psi jest poławiany komercyjnie w wielu krajach Europy Zachodniej i Afryki Północnej. Jego mięso jest cenione w kuchni śródziemnomorskiej i brytyjskiej. Wykorzystywany bywa również jako surowiec do produkcji mączki rybnej i karm dla zwierząt. Na szczęście intensywne połowy nie doprowadziły dotąd do poważnego spadku liczebności. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje go jako gatunek najmniejszej troski (LC). Niemniej jednak naukowcy zwracają uwagę, że jego długi okres dojrzewania i ograniczona liczba składanych jaj czynią go wrażliwym na przełowienie. Coraz większą popularność zyskuje też hodowla rekinków psich w akwariach edukacyjnych i naukowych. Dzięki temu ludzie mogą poznać te niezwykłe, spokojne rekiny z bliska i przekonać się, że ich obecność w morzach nie powinna budzić lęku, lecz szacunek i fascynację. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Szczupak to szczytowy myśliwy wód północy. Atakuje nawet ssaki
Szczupak jest szczytowym drapieżnikiem w większości rzek i jezior Europy. Jako ofiarą padają przede wszystkim ryby i żaby, ale nie tylko. Duże osobniki mogą zaatakować także inne zwierzęta, w tym niewielkie ptaki wodne, a zdarza się, że ofiarą tego oportunisty padają też drobne ssaki. Co czyni szczupaka tak skutecznym łowcą? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Drapieżnik idealny Szeroko rozprzestrzeniony drapieżca Oportunistyczna dieta szczupaka Szczupak pospolity (Esox lucius) bez wątpienia jest ikoną wód słodkich półkuli północnej. Od wieków wzbudza respekt i podziw, zarówno wśród wędkarzy, jak i przyrodników. Jego zaciętość łowiecka zasługuje na najwyższe uznanie. Ta cecha, w połączeniu z ewolucyjnym przystosowaniem do funkcji szczytowego drapieżnika, decyduje o istotnej roli, jaką szczupak spełnia w ekosystemach wodnych. Przedstawiciele tego gatunku są jednymi z czołowych regulatorów populacji innych ryb. Przyjrzyjmy się nieco bliżej myśliwemu, którego obecność świadczy o zdrowiu i bogactwie akwenów, w których występuje. Drapieżnik idealny Budowa szczupaka jest świadectwem trwającej miliony lat ewolucji, ukierunkowanej na jeden cel – błyskawiczny i skuteczny atak z zasadzki. Anatomia tej ryby to podręcznikowy przykład skutecznej adaptacji do roli szczytowego drapieżnika wód słodkich. Zielona torpeda Szczupaka pospolitego nie sposób pomylić z inną rybą. Spłaszczone bocznie, opływowe ciało o torpedowatym kształcie jest idealnie przystosowane do gwałtownego zrywu. W oczy od razu rzuca się charakterystyczne rozmieszczenie płetw, zapewniające maksymalną siłą napędową. Grzbietowa i odbytowa są przesunięte mocno do tyłu, blisko siebie i potężnej płetwy ogonowej. Przypomina to nieco układ lotek stabilizujących strzałę w locie. Dorosłe szczupaki osiągają do 150 cm długości. Przeciętna masa przedstawicieli tego gatunku to około 10 kg. Zdarzają się cięższe ryby, ważące powyżej 20 kg (najcięższy złowiony szczupak ważył 26,7 kg przy długości 133 cm), ale takie okazje są rzadkie. Ubarwienie jest w dużej mierze uzależnione od warunków środowiskowych. Młode osobniki najczęściej są jasnozielone, brązowe lub srebrzyste. Zdarza się, że występujące na bokach ciemne plamy zlewają się w poprzeczne smugi. Starsze ryby są ciemnozielone w części grzbietowej, jaśniejsze, nakrapiane żółtymi plamami na bokach i białe w części brzusznej. Płetwy parzyste najczęściej mają czerwone odcień, natomiast nieparzyste są pokryte ciemnymi, poprzecznymi paskami. Najeżony zębami „kaczy dziób” Kolejną charakterystyczną cechą przedstawicieli tego gatunku jest głowa. Wydłużona, zakończona szerokim spłaszczonym pyskiem, przypomina nieco kaczy dziób. Paszcza skrywa iście zabójczy arsenał – ostre jak brzytwa zęby. Na żuchwie znajdują się pokaźne kły, służące do chwytania i przytrzymywania zdobyczy. Co istotne, górna szczęka jest ich pozbawiona. Prawdziwa pułapka kryje się głębiej. Kość podniebienna, kości międzyszczękowe, lemiesz, kości gnykowe i łuki skrzelowe są dosłownie najeżone licznymi, drobnymi zębami. Wszystkie są skierowane do wewnątrz, w stronę gardzieli. To sprawia, że działają podobnie jak mechanizm zapadkowy. Schwytana ofiara może poruszać się tylko w jednym kierunku – do przełyku. Szeroko rozprzestrzeniony drapieżca Zasięg występowania szczupaka jest imponujący i świadczy o jego niezwykłych zdolnościach adaptacyjnych. Żadna inna słodkowodna ryba nie opanowała tak rozległego obszaru. Naturalne siedliska szczupaka pospolitego rozciągają się na całym obszarze Holarktyki. Można go spotkać w wodach Ameryki Północnej (od Labradoru po Alaskę), Azji (od Syberii po basen Morza Kaspijskiego) i niemal całej Europy. Jedyne obszary, gdzie przedstawiciele tego gatunku nie występują w stanie naturalnym, to Półwysep Iberyjski, Półwysep Bałkański (południowa część) i południe Włoch. Szczupak pospolity w Polsce W naszym kraju szczupak jest gatunkiem pospolitym i wszechobecnym. Mówimy tu o jednym z najczęściej spotykanych drapieżników w polskich wodach. Dzięki swoim zdolnościom adaptacyjnym z powodzeniem zasiedla zróżnicowane środowiska – nizinne rzeki o wolnym nurcie, jeziora, stawy, zbiorniki zaporowe, starorzecza, a nawet słonawe wody przybrzeżne Bałtyku i zalewy przymorskie. Siedliska szczupaka Jako drapieżnik polegający na kamuflażu i ataku z zaskoczenia, szczupak wybiera przede wszystkim takie miejsca, które oferują mu liczne kryjówki. Jego ulubionymi stanowiskami są miejsca bogate w roślinność zanurzoną i wynurzoną, przede wszystkim pasy trzcin, grążele czy rdestnice. W zbiornikach o mniej rozwiniętej florze, wybiera inne kryjówki – zatopione drzewa i konary, uskoki dna, podwodne górki czy kamienie. Co ciekawe, preferencje siedliskowe szczupaka zmieniają się wraz z jego wiekiem i rozmiarem. Zwyczaj ten ma bezpośredni związek z jednym z kluczowych aspektów jego biologii – kanibalizmem. Obserwuje się odwrotną zależność między wielkością ryby a gęstością roślinności, w której przebywa. Żeby przetrwać, małe szczupaki muszą szukać schronienia w gęstych zaroślach, które chronią je przed atakiem większych, starszych osobników. Duże, dojrzałe szczupaki nie mają już naturalnych wrogów (poza człowiekiem) i mogą pozwolić sobie na zajmowanie stanowisk na skraju roślinności lub w pobliżu pojedynczych, dużych struktur, takich jak powalone drzewa. Zapewnia im to znacznie szersze pole widzenia i ułatwia polowanie na większe ofiary, jednocześnie pozwalając kontrolować terytorium. Cierpliwość, szybkość i siła, czyli cechy idealnego łowcy Cechy morfologiczne szczupaka, jak kształt ciała i rozmieszczenie płetw, są w całości podporządkowane jego strategii łowieckiej. Ten drapieżnik nie jest aktywnym myśliwym. Zamiast rzucać się w pogoń za ofiarą, jak choćby okoń czy tuńczyk, woli wyczekiwać w ukryciu. Potrafi trwać w bezruchu przez długi czas, wyczekując dogodnego momentu. W wykrywaniu zdobyczy pomaga mu nie tylko jego wyśmienity wzrok. Linia boczna szczupaka jest niezwykle czuła, a liczne jamki zmysłowe na głowie rejestrują najdrobniejsze drgania wody, wywołane przez przepływającą rybę. Gdy ofiara znajdzie się w zasięgu myśliwego, następuje błyskawiczny atak. Napędzając się potężną płetwą ogonową, szczupak wykonuje pojedynczy potężny skok. Gdy zdobycz znajdzie się w jego paszczy, nie ma szans na wyswobodzenie. Szczupak pospolity poluje przede wszystkim z zaskoczenia, jednak należy podkreślić, że nie jest to ścisłą regułą. Największe osobniki, przede wszystkim żyjące w dużych jeziorach i Bałtyku, potrafią aktywnie ścigać ławice ryb pelagicznych, takich jak choćby śledzie. Oportunistyczna dieta szczupaka Dieta szczupaka zmienia się dynamicznie w ciągu jego życia i cechuje się skrajnym oportunizmem. Tuż po wykluciu, wylęg odżywia się zooplanktonem. Narybek dość szybko przechodzi na większy pokarm. W diecie młodych osobników początkowo znajdują się bezkręgowce. Jednak już przy długości około 4 cm, zaczynają polować na wylęg innych ryb. Gdy szczupak osiąga 5,5 cm, ryby stają się podstawą jego diety. Podstawą jadłospisu dorosłych osobników są mniejsze ryby, takie jak płocie czy okonie. Jednak zakres ich menu jest znacznie szerszy i obejmuje również żaby, myszy, szczury, a nawet młode ptaki wodne czy piżmaki, które nieopatrznie znajdą się w wodzie. Elementem diety, a zarazem czynnikiem regulującym populację jest kanibalizm. Szczupaki bez wahania polują na mniejszych przedstawicieli własnego gatunku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ta zapomniana nazwa kryje leśnego czyściocha. Co jaźwiec robi dla naszych lasów?
Jaźwiec to nie tylko wszystkożerny drapieżnik, ale również architekt imponujących nor. Oto ciekawostki o jednym z najbardziej tajemniczych mieszkańców naszych lasów.
Spis treści: Czy jaźwiec to borsuk? Jak wygląda jaźwiec? Borsuk: zasięg występowania Czy jaźwiec jest pod ochroną? Zamiłowanie do porządku i rozbudowany system nor Czym żywi się borsuk? Czy borsuk zapada w sen zimowy? Pod tą dawną, nieco zapomnianą nazwą kryje się zwierzę prowadzące typowo nocny tryb życia, a więc rzadko widziane na żywo, ale znane każdemu z literatury i opowieści przyrodniczych. To borsuk, którego obecność w lesie nie tylko reguluje populację drobnych zwierząt, ale także wpływa na strukturę gleby i równowagę ekosystemu. Czy jaźwiec to borsuk? W polskiej tradycji i języku ludowym słowo jaźwiec od wieków odnosi się do tego samego gatunku, który dziś znamy jako borsuk europejski (Meles meles). To dawna, nieco zapomniana nazwa, która przetrwała w gwarach i starych tekstach literackich. Współczesne określenie borsuk wywodzi się z języków tureckich. Choć w codziennym języku jaźwiec niemal zanikł, warto o nim pamiętać. Nazwa ta niesie ze sobą pewien klimat dawnych czasów, kiedy zwierzęta opisywano nie tyle naukowo, ile poetycko – przez pryzmat ich zachowań i relacji z człowiekiem. Słowo jaźwiec pochodzi najprawdopodobniej od prasłowiańskiego określenia oznaczającego „norę” lub „jamę”, co doskonale oddaje zamiłowanie tego zwierzęcia do kopania rozbudowanych podziemnych systemów korytarzy. Jak wygląda jaźwiec? Borsuk europejski wyróżnia się masywną i zwartą sylwetką, co sprawia, że już na pierwszy rzut oka trudno go pomylić z innymi ssakami. Dorosły osobnik osiąga długość ciała od 60 do 90 cm, a jego waga może sięgać nawet 20 kilogramów, zwłaszcza jesienią, gdy gromadzi zapasy tłuszczu. Jego krótkie, silne nogi i wydłużony tułów zdradzają, że to zwierzę jest doskonale przystosowane do życia pod ziemią. Najbardziej rozpoznawalną cechą borsuka jest jego czarno-biała maska – dwa czarne pasy biegnące od nosa, przez oczy, aż po kark kontrastują z białym tłem sierści. Takie ubarwienie nie tylko pomaga w kamuflażu, ale także może pełnić funkcję sygnałową w kontaktach z innymi borsukami. Futro borsuka jest gęste i odporne na wilgoć, co chroni go przed chłodem oraz błotem w czasie nocnych wędrówek. Mimo krępej sylwetki jaźwiec porusza się zaskakująco zwinne. Potrafi szybko kopać i sprawnie biegać, gdy zajdzie taka potrzeba. W odróżnieniu od wielu innych drapieżników, jego pazury są przystosowane bardziej do kopania niż do polowania – to właśnie one pozwalają mu tworzyć imponujące systemy nor i korytarzy podziemnych. Borsuk: zasięg występowania Borsuk europejski ma niezwykle szeroki zasięg występowania, obejmujący niemal całą Europę oraz znaczną część Azji, aż po wschodnie krańce kontynentu. W Polsce jaźwiec jest gatunkiem pospolitym, unika jedynie terenów wysokogórskich oraz gęsto zaludnionych miast. Najchętniej wybiera obszary o urozmaiconej rzeźbie terenu i lekkich glebach, które ułatwiają kopanie nor. Dzięki zdolnościom przystosowawczym i szerokiemu spektrum pożywienia, borsuk świetnie radzi sobie w różnych typach środowisk. Najczęściej występuje w lasach mieszanych, na obrzeżach pól i w pobliżu łąk, gdzie łatwo znaleźć pożywienie. Jego obecność zdradzają kopce ziemi, wydeptane ścieżki i charakterystyczne nory z kilkoma wejściami. Borsuki odgrywają istotną rolę w przyrodzie – regulują liczebność drobnych gryzoni i owadów, pomagają w rozkładzie organicznych szczątków, a ich działalność podziemna poprawia strukturę gleby. Mimo to przez wiele lat były postrzegane jako szkodniki, co prowadziło do ich regularnego tępienia. Czy jaźwiec jest pod ochroną? Obecnie borsuk europejski nie jest gatunkiem ściśle chronionym w Polsce. Co więcej, podlega gospodarce łowieckiej. W praktyce oznacza to, że można na niego polować w określonych terminach i na zasadach ściśle regulowanych przez prawo łowieckie – sezon polowań trwa zwykle od początku września do końca listopada. Z uwagi jednak na rosnącą świadomość ekologiczną i niewielkie szkody wyrządzane przez ten gatunek, polowania na borsuki nie są dziś zbyt popularne. Populacja borsuka w Polsce jest stabilna, choć lokalnie może się różnić w zależności od dostępności siedlisk i presji człowieka. W wielu regionach obserwuje się nawet jej powolny wzrost, co między innymi o poprawie warunków środowiskowych. Jaźwiec, dawny mieszkaniec pradawnych puszcz, nadal pozostaje ważnym elementem naszych ekosystemów – cichym, lecz niezastąpionym strażnikiem równowagi w lesie. Zamiłowanie do porządku i rozbudowany system nor Jaźwiec to prawdziwy architekt lasu. Jego nory należą do najbardziej skomplikowanych konstrukcji w świecie ssaków. Potrafią mieć wiele wejść, kilka poziomów i wiele metrów długości. Co ciekawe, niekiedy są użytkowane przez wiele pokoleń, a kolejne rodziny borsuków rozbudowują je i modernizują w miarę potrzeb. Wnętrze nory jest przemyślane z niemal inżynierską precyzją. Znajdują się tam osobne komory: sypialniane i wentylacyjne a nawet magazyny na zapasy ściółki i jedzenia. Borsuki regularnie sprzątają swoje legowiska, wynosząc z nich resztki pożywienia i zanieczyszczenia. To niezwykle czyste zwierzęta – nigdy nie załatwiają swoich potrzeb fizjologicznych w miejscu, w którym mieszkają. W tym celu kopią niewielkie dołki w pobliżu wejścia do nory, które pełnią funkcję naturalnych toalet. Takie zachowanie nie tylko utrzymuje wnętrze nory w idealnej czystości, ale również ogranicza ryzyko chorób i pasożytów. To właśnie ta dbałość o czystość i porządek sprawiła, że w folklorze przypisywano im cechy „czyściochów” wśród leśnych zwierząt. Czym żywi się borsuk? Jaźwiec ma niezwykle zróżnicowaną dietę, co pozwala mu przetrwać w różnych środowiskach. Choć zaliczany jest do drapieżników, w rzeczywistości to wszystkożerca z wyraźnym upodobaniem do pokarmu zwierzęcego. Jego menu obejmuje dżdżownice, larwy owadów, ślimaki, małe gryzonie, a czasem nawet padlinę. Dzięki znakomitemu węchowi potrafi namierzyć ofiarę ukrytą głęboko w ziemi. Latem i jesienią jaźwiec chętnie sięga również po owoce leśne, żołędzie, kukurydzę czy grzyby. Wie zatem doskonale, co można bezpiecznie jeść w lesie. Taka dieta pozwala mu zmagazynować tłuszcz niezbędny do przetrwania zimy. Ich sposób żerowania ma pozytywny wpływ na środowisko. Przewracając ziemię w poszukiwaniu bezkręgowców, borsuki napowietrzają glebę i przyczyniają się do rozsiewania nasion. W ten sposób odgrywają ważną rolę ekologiczną w funkcjonowaniu leśnych ekosystemów. Czy borsuk zapada w sen zimowy? Odpowiedź na to pytanie nie jest wbrew pozorom taka jednoznaczna. Borsuk nie hibernuje w takim sensie, jak np. nietoperze, chomiki europejskie czy susły. Zamiast tego zapada w stan ograniczonej aktywności – coś w rodzaju lekkiego snu zimowego, który pozwala mu przetrwać chłody przy minimalnym wydatku energii. Jesienią, gdy temperatury spadają, jaźwiec intensywnie się tuczy, gromadząc zapasy tłuszczu. W tym okresie może przybrać nawet kilka kilogramów. Gdy nadejdą mrozy, zamyka wejście do nory i spędza większość czasu w jej wnętrzu, przesypiając najchłodniejsze tygodnie. Jednak podczas cieplejszych dni potrafi się obudzić, opuścić schronienie i poszukać pożywienia i wody. Taka elastyczność pozwala mu przetrwać różne warunki klimatyczne. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Łobuz z tundry, który przetrwa każdą zimę. Nawet wilki czują przed nim respekt
Rosomak jest legendarnym symbolem siły i wytrwałości w surowych warunkach tajgi i tundry. To skuteczny drapieżnik i padlinożerca. Jego nazwa może brzmieć egzotycznie, ale kryje się pod nią niezwykle interesujące zwierzę, które z uwagi na wędrowny tryb życia, pozostaje stosunkowo słabo poznane.
Spis treści: Rosomak i jego krewni Rosomak tundrowy – jak żyje jedyny współczesny rosomak? Gdzie występują rosomaki? Czy można go spotkać w Polsce? Obserwując go trudno uwierzyć, że jest krewniakiem drobnych łasic i fretek. Rosomak to masywne, odporne zwierzę słynące z odwagi graniczącej z bezczelnością. Oto niezwykłe fakty i zwyczaje rosomaka tundrowego. Rosomak i jego krewni Rosomak to rodzaj ssaków, który został zdefiniowany w 1780 roku przez niemieckiego zoologa Petera Simona Pallasa. Nazwa łacińska Gulo pochodzi od słowa „żarłok” i odzwierciedla potężny apetyt tego drapieżnika. Obecnie rodzaj obejmuje jeden żyjący współcześnie gatunek – rosomaka tundrowego (Gulo gulo), choć w przeszłości istniały także inne gatunki, obecnie już wymarłe: Gulo minor (pliocen, Azja), Gulo schlosseri (plejstocen, Ameryka Północna i Europa) oraz Gulo sudorus (pliocen, Ameryka Północna). Rosomak należy do podrodziny Guloninae, w ramach rodziny łasicowatych, co oznacza, że choć swoim wyglądem przypomina małego niedźwiedzia, jego zachowania i budowa anatomiczna są typowe dla łasic. Dzięki silnym szczękom, ostrym zębom i masywnie zbudowanym łapom jest doskonale przystosowany do polowania i zdobywania pokarmu w trudnych warunkach. Rosomak tundrowy jest fascynującym przykładem przystosowania drapieżnika do życia w ekstremalnych warunkach. Jego siła, wytrwałość i zdolność do przetrwania w surowym klimacie czynią go wyjątkowym przedstawicielem rodziny łasicowatych. Choć w naturze jest trudny do zaobserwowania, dzięki ochronie i obecności w ogrodach zoologicznych możemy poznawać i doceniać to niezwykłe zwierzę, które pozostaje symbolem dzikiej, północnej przyrody. Rosomak tundrowy – jak żyje jedyny współczesny rosomak? Rosomak tundrowy jest największym naziemnym przedstawicielem rodziny łasicowatych. W odróżnieniu od swoich dużych bliskich krewnych, takich jak arirania amazońska czy kałan morski, prowadzi głównie lądowy tryb życia. Jest zwierzęciem wyjątkowo odpornym na niskie temperatury i zmienne warunki klimatyczne północnych regionów Eurazji i Ameryki Północnej. Charakteryzuje się legendarną wręcz siłą, odwagą i wytrwałością – cechy te pozwalają mu konkurować nawet z większymi drapieżnikami, takimi jak pumy, baribale czy wilki. Ze względu na mobilny tryb życia i skryty charakter, rosomaka trudno obserwować w naturze, a jego zachowania pozostają wciąż stosunkowo słabo poznane. Wygląd Rosomak tundrowy ma masywną budowę ciała, dużą głowę, małe zaokrąglone uszy i krótki ogon. Jego ciało mierzy od 65 do 87 cm długości, ogon od 17 do 26 cm, a masa ciała waha się od 10 do 31 kg – samice są zwykle o około 10–30% mniejsze i lżejsze od samców. Futro rosomaka jest długie, gęste i brązowoczarne, z charakterystycznymi jasnymi plamami na głowie oraz pasami po bokach ciała. Dzięki szerokim stopom i relatywnie niewielkiej masie ciała, rosomak sprawnie porusza się po śniegu, a jego zręczność pozwala mu również na pływanie oraz wspinaczkę po drzewach i skałach. Zmysły węchu i słuchu są bardzo dobrze rozwinięte, podczas gdy wzrok pozostaje słabszy, co sprawia, że rosomak korzysta głównie z tropów zapachowych i dźwięków podczas polowania. Pożywienie Rosomak tundrowy jest wszystkożerny, choć jego dieta opiera się głównie na padlinie. Zjada mięso zwierząt, które sam upolował lub znalazł martwe, a zimą nie waha się atakować dużych ssaków, takich jak jelenie, łosie czy renifery, wytrwale ścigając je po śniegu. W jego diecie znajdują się również ptasie jaja, larwy owadów i jagody. Silne szczęki i ostre zęby umożliwiają miażdżenie dużych kości i zamarzniętego mięsa. Rosomaki gromadzą zapasy w tunelach pod śniegiem, do których potrafią powracać nawet po kilku miesiącach. Ta zdolność magazynowania pożywienia jest kluczowa w surowych, północnych warunkach, gdzie dostęp do świeżego mięsa to luksus. Rozmnażanie Okres godowy rosomaka trwa od maja do sierpnia. Zwierzęta są poligamiczne – jeden samiec rozmnaża się z kilkoma samicami w swoim terytorium. Zagnieżdżenie się zarodka może nastąpić nawet po około 6 miesiącach (zachodzi tzw. stan diapauzy), a faktyczna faza ciąży trwa od 30 do 50 dni. Samice rodzą zazwyczaj 3 młode, choć standardem są ciąże pojedyncze, a nawet mioty do 5 osobników. Młode karmione są przez matkę przez około trzy miesiące, a pełną samodzielność uzyskują po roku życia. Samica zachodzi w ciążę co dwa lata, a młode osiągają dojrzałość płciową w wieku 2–3 lat. Takie cykle reprodukcyjne sprawiają, że populacja rosomaka odnawia się powoli, co dodatkowo zwiększa wrażliwość gatunku na zagrożenia. Gdzie występują rosomaki? Rosomak tundrowy zamieszkuje głównie północne regiony Eurazji i Ameryki Północnej. Wyróżnia się dwa podgatunki, które zamieszkują odmienne rejony: • Gulo gulo gulo, czyli rosomak tundrowy, który zamieszkuje Skandynawię, Rosję, Mongolię, północno-zachodnią i północno-wschodnią część Chin. • Gulo gulo luscus, czyli rosomak amerykański, którego można spotkać w Kanadzie i zachodniej części Stanów Zjednoczonych (np. w stanie Alaska, Waszyngton, Montana czy Kalifornia). Rosomaki preferują odludne obszary w tajdze i tundrze oraz tereny górzyste. Populacje tego gatunku w Europie są nieliczne. Obecnie żyją głównie w północnej części Półwyspu Skandynawskiego (Norwegia, Szwecja) oraz w rejonie od Finlandii po Republikę Karelii. Czy można go spotkać w Polsce? W Polsce rosomak nie występuje naturalnie. Historycznie jego zasięg nie obejmował terenów naszego kraju, choć sporadycznie mógłby się pojawić w ramach migracji z pobliskich regionów północnej Europy. Obecnie rosomaka można podziwiać w polskich ogrodach zoologicznych, m.in. w ZOO w Opolu oraz w Śląskim Ogrodzie Zoologicznym. W niewoli zwierzęta te rozmnażają się z trudem, a żywo urodzone młode często umierają, dlatego populacje w ogrodach zoologicznych są ograniczone do około setki osobników w Europie i Ameryce Północnej. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Latające wiewiórki potrafią skakać na odległość 30 metrów! Ich zdolność do szybowania jest imponująca
Latające wiewiórki należą do najbardziej wyspecjalizowanych mieszkańców lasów. Potrafią wykonać niemal bezszelestny lot ślizgowy, by po chwili wylądować miękko na pniu odległego drzewa i zniknąć w jego koronie. Jak wyglądają te niezwykłe zwierzęta? Gdzie występują? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Latające wiewiórki to różnorodne zwierzęta Mieszkańcy lasów trzech kontynentów Biomechanika lotu ślizgowego Nie tylko polatuchy Określenie „latające”, występujące w potocznej nazwie tych zwierząt, sugeruje, że polatuchy są zdolne do aktywnego lotu. To nieprawda. Jedynym ssakiem dysponującym taką umiejętnością jest nietoperz. Latające wiewiórki wykształciły jednak inną niezwykłą formę lokomocji – lot ślizgowy czyli kontrolowany opadanie, w którym grawitacja jest siłą napędową, a specjalna błona pełni jednocześnie rolę spadochronu i skrzydła. Latające wiewiórki to różnorodne zwierzęta Latające wiewiórki, czyli polatuchy, to monofiletyczna grupa w obrębie rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae). Wyewoluowała od nadrzewnych przodków około 18–20 milionów lat temu. Obejmuje około 50 gatunków w 15 rodzajach, a wszystkie łączy kluczowa adaptacja – zdolność do lotu ślizgowego. Przedstawiciele plemienia polatuch są do siebie podobni, jednak należy podkreślić, że wykazują ogromną różnorodność pod względem rozmiarów i subtelnych cech morfologicznych. Ogólna charakterystyka Najmniejszymi latającymi wiewiórkami są polatuchy karłowate z rodzaju Petaurillus, zamieszkujące Borneo i Półwysep Malajski. Ich ciało ma zaledwie 7-9 cm długości, a masa nie przekracza 24-27 g. Na przeciwległym zakresie skali znajdują się potężne polatuchy olbrzymie z rodzaju Petaurista, żyjące w lasach tropikalnej Azji. Długość ich ciała dochodzi do 60 cm, a waga może przekraczać 2,5 kg. Pomiędzy nimi znajduje się choćby drzewolotka, która osiąga długość od 11 do 33 cm bez ogona i masę ciała od około 39 do 530 g. Niezależnie od rozmiaru, wszystkie polatuchy mają smukłą, lekką budowę ciała i dłuższe kończyny w porównaniu do nielotnych wiewiórek. Taka budowa sprzyja maksymalizacji powierzchni nośnej. Ich futro jest zazwyczaj niezwykle gęste, miękkie i długie, zapewniając doskonałą izolację termiczną. Żywe latawce Najważniejsze cechą polatuch jest patagium, czyli fałd skórny, rozpięty wzdłuż z boków ciała. Wbrew pozorom, nie jest to jedynie bierna membrana. To złożony organ, składający się ze skóry i wyspecjalizowanych mięśni, które pozwalają zwierzęciu na aktywną zmianę jego napięcia i kształtu. Ta cecha ma kluczowe znaczenie dla sterowania lotem. Struktura patagium wykazuje pewne zróżnicowanie w obrębie plemienia: plagiopatagium – główna błona lotna, rozpięta między przednimi a tylnymi kończynami, występuje u wszystkich gatunków; propatagium i uropatagium – mniejsze błony, rozciągające się między szyją a nadgarstkiem i między kostkami a nasadą ogona. Uropatagium jest znacznie bardziej rozwinięte u większych gatunków (powyżej 1 kg), podczas gdy u mniejszych jest zredukowane lub nie ma go wcale; ostroga chrzęstna – unikatową cechą polatuch, odróżniającą je od innych szybujących ssaków, jest obecność chrzęstnej ostrogi, która wyrasta z nadgarstka. Działa ona jak wysięgnik, który napina przednią krawędź patagium, tworząc aerodynamiczną „końcówkę skrzydła”. Ta struktura znacząco poprawia stabilność lotu i zwiększa siłę nośną. Ogon polatuchy Morfologia ogona jest skorelowana z rozmiarem. Mniejsze gatunki (poniżej 1 kg) mają ogon spłaszczony, z długimi włosami po bokach, przypominający pióro. Ogon większy gatunków ma przekrój cylindryczny. W obu przypadkach pełni on funkcję steru i hamulca aerodynamicznego. Mieszkańcy lasów trzech kontynentów Latające wiewiórki to grupa o szerokim zasięgu geograficznym. Trzy gatunki zamieszkują Amerykę Północną, dwa północną Eurazję, a wszystkie pozostałe występują w lasach strefy umiarkowanej i tropikalnej Azji, od Indii po Indonezję. Ciekawostka! Jeszcze w XIX wieku w Polsce występowała polatucha syberyjska. Bezpośrednie przyczyny jej wyginięcia nie są udokumentowane. Naukowcy są zdania, że to wspaniałe zwierzę zniknęło z naszego krajobrazu przede wszystkim z powodu utraty naturalnych siedlisk. Ich domem są lasy – od borealnej tajgi po tropikalne lasy deszczowe. Jako schronienie wykorzystują naturalne dziuple, opuszczone gniazda dzięciołów. Czasem budują własne, kuliste gniazda z gałązek, mchu i porostów, wysoko w koronach drzew. Ich naturalną porą jest noc Wszystkie polatuchy prowadzą nocny tryb życia. To sprawia, że są niezwykle trudne do zaobserwowania. Ich aktywność rozpoczyna się krótko po zachodzie słońca i trwa aż do świtu. Niektóre gatunki żyją samotnie ale wiele polatuch to zwierzęta społeczne. Często dzielą tę samą dziuplę, zwłaszcza zimą, aby ogrzać się i zaoszczędzić energię. Dieta latających wiewiórek Większość polatuch to wszystkożercy, choć w ich diecie dominuje pokarm roślinny. Jadłospis latających wiewiórek jest zróżnicowany i obejmuje owoce, nasiona, pąki, kwiaty, a także owady, pająki, ślimaki, a nawet ptasie jaja i pisklęta. Wiele gatunków, zwłaszcza tych żyjących w klimacie umiarkowanym, gromadzi zapasy na zimę. Biomechanika lotu ślizgowego Lot ślizgowy polatuch to istny spektakl precyzji. Wygląda na prosty skok, jednak w rzeczywistości jest złożonym, aktywnie kontrolowanym procesem, na który składają się trzy odrębne fazy. Fazy lotu Żeby wystartować, zwierzę wspina się na wysoki punkt, zazwyczaj na szczyt drzewa. Przed skokiem, wykonuje serię ruchów głową, w celu oceny odległości i wyszukania potencjalnych przeszkód na trasie lotu. Następnie, energicznym odbiciem rzuca się w przestrzeń. Niemal natychmiast po starcie zwierzę rozpościera wszystkie cztery kończyny, napinając patagium, które chwyta powietrze i zaczyna generować siłę nośną. Lot polatuchy nie jest jednak biernym opadaniem. Jest to proces dynamiczny, w którym zwierzę nieustannie dokonuje drobnych korekt. Najbardziej widowiskowa jest końcowa faza lotu. Zbliżając się do celu, polatucha gwałtownie zmienia pozycję ciała z poziomej na niemal pionową. Unosi przednie łapy i ogon, który działa jak hamulec aerodynamiczny. Ten manewr, przypominający poderwanie samolotu, gwałtownie zwiększa opór, co pozwala na wytracenie prędkości i zapewnia bezpieczne, miękkie lądowanie na pniu drzewa, zawsze z głową skierowaną do góry. Siła uderzenia jest amortyzowana i rozkładana na wszystkie cztery kończyny, minimalizując ryzyko kontuzji. Aerodynamika lotu Polatucha wykonuje tak zwany lot niestabilny, podczas którego prędkość, siła nośna i siła oporu ulegają stałym zmianom. Ta dynamiczna kontrola pozwala na znacznie większą manewrowość i optymalizację trajektorii w locie. Sterowanie odbywa się poprzez subtelne zmiany napięcia patagium. Napinając błonę, po jednej stronie mocniej niż po drugiej, polatucha inicjuje skręt. Rolę steru kierunku pełni płaski ogon, który umożliwia wykonywanie precyzyjnych manewrów, w tym zwrotów o 180 stopni w powietrzu. Strategia lotu Latające wiewiórki potrafią wykonać skok na odległość przekraczającą 30 metrów! Należy jednak wspomnieć, że właściwy lot nierzadko poprzedzają fazą przygotowań. Polatuchy często wykonują serię krótkich, stromych i pozornie nieefektywnych energetycznie lotów, których celem jest dotarcie na wyżej położone gałęzie lub na wyższe, sąsiednie drzewo. Dopiero z tej nowej, dogodniejszej pozycji startowej wykonują znacznie dłuższy, bardziej płaski i energooszczędny lot w kierunku właściwego celu. Takie zachowanie dowodzi, że latające wiewiórki nie optymalizują każdego pojedynczego lotu, lecz całą sekwencję przemieszczania się w krajobrazie leśnym. Sugeruje to zdolność do oceny terenu i planowania trasy. Zamiast lecieć bezpośrednio do celu, co mogłoby się skończyć zbyt niskim lądowaniem, wspinają się za pomocą serii krótkich lotów. W ten sposób zyskują wysokość niezbędną do bezpiecznego i efektywnego pokonania większego dystansu. Nie tylko polatuchy Latające wiewiórki nie są jedynymi szybującymi ssakami. Tę niezwykłą zdolność wykształciła także lotopałanka karłowata. Na pierwszy rzut oka oba zwierzęta wydają się niemal identyczne, jednak pozory mylą. Lotopałanka to torbacz z Australii i Nowej Gwinei, bliżej spokrewniony z kangurami niż z wiewiórkami. Innym przedstawicielem szybowników w świecie ssaków jest choćby lotokot filipiński. Mieszkaniec filipińskich lasów deszczowych ma najbardziej rozbudowane patagium, które rozciąga się nie tylko między kończynami, ale także od szyi aż po sam czubek ogona, tworząc niemal idealnie prostokątną powierzchnię nośną. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pozbawiony jednego oka i tylnej nogi lew z Ugandy znalazł zaskakujący sposób na przeżycie
Żyjące dziko ranne zwierzęta mają niewielką szansę na przeżycie. Niezdolne do polowania drapieżniki żywią się padliną lub resztkami pozostawionymi przez ich stado. Jednak 11-letni Jakub, niepełnosprawny lew z Parku Narodowego Królowej Elżbiety w Ugandzie opracował pomysłowy sposób na polowanie. Pozwala mu to na znaczną samodzielność i przede na wszystkim przeżycie.
Liczący sobie 11 lat Jakub jest drapieżnikiem z pierwszych stron gazet. I to całkiem dosłownie. W ubiegłym roku serwisy informacyjne całego świata pokazywały film, na którym Jakub i jego brat Tibu przeprawiali się przez rzekę pełną krokodyli. Pokonali dystans około 1,5 kilometra. Jest to najdłuższa wodna wycieczka lwów, jaka kiedykolwiek została zarejestrowana. Obaj lwi bracia są od 2017 roku badani przez Alexandra Braczkowskiego. To naukowiec i filmowiec związany z ugandyjską organizacją zajmującą się ochroną przyrody i rozwojem lokalnych społeczności – Kyambura Lion Monitoring. Najbardziej wytrzymały lew w Afryce – Założyłbym się o cały swój dobytek, że patrzymy na najbardziej wytrzymałego lwa w Afryce. Został przebity rogiem przez bawoła, jego rodzina została otruta przez handlarzy, sam wpadł w sidła kłusowników, a ostatecznie stracił nogę w kolejnym ataku – w stalowej pułapce. Jakub wykorzystał już wiele ze swoich dziewięciu żyć – napisał Alexander Braczkowski w artykule opublikowanym na łamach Griffith University News. View oEmbed on the source website Fakt, że zwierzę przetrwało, naprawdę wydaje się cudem. Choć z drugiej strony jest przykładem niezwykłych zdolności adaptacyjnych Jakuba oraz jego ewidentnej inteligencji. Do wypadku, w którym stracił tylną nogę doszło w 2020 roku. Badacze byli przekonani, że lew nie przeżyje takiego okaleczenia. – A jednak się nie poddał – podkreśla Alexander Braczkowski. Udając lamparta Sekretną metodę polowania niepełnosprawnego lwa ujawniły nagrania z kamery termowizyjnej umieszczonej na dronie. Wynika z nich, że Jakub, jakby na to nie patrzeć lew, nauczył się zachowywać jak lampart. Lwy powalają swoje ofiary podczas frontalnego ataku, natomiast lamparty urządzają zasadzki. Trójnogi Jakub również nauczył się urządzać zasadzki z bliskiej odległości. Kryje się przed swymi ofiarami w gęstych zaroślach i lasach. Czeka w ukryciu, by nagle zaatakować. – Poluje też na ofiary, których lwy zwykle nie wybierają. Podczas nocnych nagrań udało się zarejestrować Jakuba polującego na 200-kilogramowe świnie leśne. Polował samotnie lub w towarzystwie brata – mówi Braczkowski. Naukowiec wyjaśnia, że jest to bardzo nietypowa, choć skuteczna taktyka przetrwania. – To, że skupia się na konkretnym gatunku świń, wskazuje, że zmienił dietę. Dlatego zachowuje się bardziej jak lampart i podejmuje duże ryzyko. Ale musi tak robić, aby przetrwać. I co najważniejsze – to działa – podkreśla badacz. Andrew Loveridge z organizacji Panthera, zajmującej się ochroną dzikich kotów na całym świecie dodaje, że utrata kończyn z powodu sideł jest powszechna wśród kotowatych na całym świecie. – Na szczęście tak samo powszechna jest zdolność adaptacji – dodaje Craig Packer z Uniwersytetu Minnesoty, który od dekad bada zachowanie lwów. – Spodziewałbym się podobnych zachowań u innych grup lwów w tym samym rejonie, które mają wszystkie cztery nogi – mówi Packer. Ratunek dla zagrożonego gatunku Lwy w Parku Królowej Elżbiety polują zazwyczaj na duże i szybko poruszające się zwierzęta, jak antylopy i bawoły. Jednak już od lat 60. ubiegłego wieku pojawiają się informacje, że lwy czasami przejawiają zachowania charakterystyczne dla lampartów. Jednym z nich jest wspinanie się na drzewa. Ale nawet te wspinające się na drzewa lwy zachowują charakterystyczne dla gatunku metody polowania, a lwy niepełnosprawne, tzw. „trójnogi” (tripod lions), zwykle są utrzymywane przy życiu przez stado. Nowa strategia łowiecka trójnogiego Jakuba może być zachowaniem wyuczonym. Jeśli udałoby się nauczyć tego inne niepełnosprawne lwy, mogłoby to pomóc odwrócić spadek liczby tych drapieżników w regionie dotkniętym utratą siedlisk, zmianami klimatu i ekspansją ludzkich społeczności. – Dlatego Jakub jest tak ważny, zarówno symbolicznie, jak i genetycznie – podkreśla Braczkowski. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Internet zalewają fałszywe filmiki o zwierzętach. Naukowcy alarmują, że może to mieć fatalne skutki
Króliki słodko skaczące na trampolinie, odważny kot przeganiający lamparta, trzy szopy płynące na grzbietach krokodyli – urocze, prawda? Takie sceny obejrzały miliony internautów. Problem w tym, że nigdy się nie miały miejsca. Internet został dosłownie zalany przez filmy stworzone z użyciem narzędzi AI pokazujące dzikie zwierzęta w nieprawdziwych sytuacjach. Naukowcy biją na alarm.
W mediach społecznościowych coraz częściej pojawiają się realistycznie wyglądające filmy tworzone przez sztuczną inteligencję, przedstawiające dzikie zwierzęta w sytuacjach niezgodnych z rzeczywistością. Przykładem nagranie, na którym lampart wchodzi do przydomowego ogródka, gdzie bawi się dziecko, a domowy kot odważnie przegania drapieżnika. Film zdobył ponad milion lajków i został udostępniony tysiące razy. Inne popularne nagrania pokazują niedźwiedzie skaczące na trampolinie czy też szopy płynące rzeką na grzbietach krokodyli. Choć wyglądają autentycznie, są w całości wygenerowane przez AI. Czym grożą fałszywe filmiki z internetu? Naukowcy z grupy GESBIO Uniwersytetu w Kordobie w Hiszpanii (José Guerrero, Francisco Sánchez, Antonio Carpio, Rocío Serrano i Tamara Murillo) zwracają uwagę na negatywne skutki tego zjawiska. W artykule opublikowanym w naukowym czasopiśmie „Conservation Biology”, analizują oni konsekwencje fałszywych filmów dla wiedzy o dzikiej przyrodzie i działań na rzecz jej ochrony. Badacze wskazują trzy główne problemy. Po pierwsze – fałszywe wyobrażenia o zachowaniach zwierząt. Lampart nigdy nie wszedłby do ogródka, a kot nie byłby w stanie go odstraszyć. Po drugie – antropomorfizacja, czyli przypisywanie zwierzętom ludzkich cech i emocji, co zniekształca sposób postrzegania natury. Po trzecie – pogłębianie oderwania ludzi (szczególnie dzieci) od prawdziwego świata przyrody. Najbardziej ucierpią dzieci Guerrero podkreśla, że takie filmy często pokazują nieistniejące relacje między gatunkami, np. drapieżniki bawiące się z ofiarami czy zwierzęta przejawiające „ludzkie” zachowania. To zaburza wiedzę o dzikich zwierzętach i utrudnia zrozumienie ich prawdziwych potrzeb. Serrano dodaje, że dzieci coraz mniej wiedzą o otaczającej je przyrodzie i lokalnej faunie, co potwierdzają m.in. wyniki projektu „IncluScienceMe". Fejkowe filmiki pogłębiają to zjawisko, tworząc złudzenie, że dzikie zwierzęta są powszechne i przyjazne człowiekowi. Takie treści mogą też prowadzić do frustracji u dzieci, które po obejrzeniu wideo oczekują spotkań ze „słodkimi zwierzątkami”. Gdy tego nie dostają, tracą zainteresowanie przyrodą. Dzieci uczą się głównie poprzez obrazy, więc fałszywe wizerunki dzikich zwierząt mogą kształtować trwałe, błędne wyobrażenia. Zjawisko nasila rosnąca rola mediów społecznościowych jako głównego źródła informacji dla coraz młodszych ludzi. Niebezpieczny trend: egzotyczne zwierzęta w domach Kolejnym problemem jest wzrost popytu na egzotyczne zwierzęta jako domowych pupili. Jak zauważa Murillo, filmy ukazujące egzotyczne gatunki jako towarzyskie i przyjazne sprzyjają ich nielegalnemu pozyskiwaniu. Autorzy badania proponują kilka rozwiązań. Przede wszystkim edukację medialną: uczenie krytycznego odbioru treści i weryfikowania źródeł informacji. Rekomendują też wprowadzenie ekologii do programów szkolnych, wyjaśniającej pojęcia takie jak gatunek rodzimy czy obcy, by dzieci rozumiały, jakie zwierzęta rzeczywiście występują w ich otoczeniu. Jedno jest pewne: otworzył się nowy obszar badań nad wpływem treści generowanych przez AI na postawy wobec przyrody. Źródło: Conservation Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ten mały drapieżnik obala stereotypy o kotach. Woda to jego żywioł!
Kotek cętkowany zajmuje wyjątkową niszę ekologiczną wśród kotowatych. To jeden z nielicznych przedstawicieli tej rodziny, którego życie nierozerwalnie związane jest ze środowiskiem wodnym. Gdzie występuje taraj? Jak wygląda i jak przystosował się do życia w specyficznym ekosystemie? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Mieszkaniec Azji Lepiej niż na drzewach czuje się w wodzie Niewybredny amator ryb Jego naturalną porą jest noc Co zagraża kotkom cętkowanym? Większość kotów stroni od wody. Nawet domowe mruczki zazwyczaj uciekają przed kąpielą, a ich dzicy kuzyni wolą suchsze środowisko. Oczywiście, są pewne wyjątki. Weźmy choćby tygrysa. Jeden z największych kotowatych okazuje się niezwykle sprawnym pływakiem, który w wodzie szuka nie tylko ochłody, ale także ofiar. W wodzie świetnie czuje się też kot płowy, jednak gatunkiem, który najlepiej przystosował się do częściowego życia w tym środowisku jest kotek cętkowany (Prionailurus viverrinus), znany także jako taraj. Mieszkaniec Azji Rozproszone populacje kotka cętkowanego występują na obszarach Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Zasięg geograficzny tego gatunku obejmuje rejony półwyspowe Indii, a także Nepal, Sri Lankę, Pakistan, Tajlandię, Jawę, Sumatrę i Malezję. W wodzie czuje się znakomicie Taraj jest całkowicie zależny od mokradeł. Siedliska tego zwierzęcia obejmują bagna, namorzyny, rozległe równiny zalewowe, estuaria oraz ekosystemy rzeczne. Co ciekawe, kot ten wykazuje zdolność do przetrwania w środowiskach silnie zmienionych przez człowieka. Warunkiem jest występowanie zbiorników wodnych. Nie taki mały, jak mogłoby się wydawać Słowo „kotek” w polskiej nazwie gatunkowej sugeruje, że taraj należy do najmniejszych przedstawicieli swojej rodziny. Rzeczywiście, daleko mu do tygrysów i innych dużych kotowatych, ale nie należy robić z niego „mikrusa” pokroju kota czarnołapego. Przeciętny przedstawiciel tego gatunku jest dwukrotnie większy od kota domowego. Kotek cętkowany cechuje się silną i muskularną budową. Osiąga od 57 do 115 cm długości ciała bez ogona. Z kolei długość ogona zamyka się przedziale od 24 do 40 cm. Masa ciała dorosłego osobnika wynosi od 5 do 16 kg. Samce są wyraźnie większe i cięższe od samic. Lepiej niż na drzewach czuje się w wodzie Można powiedzieć, że kotek cętkowany w swoim środowisku czuje się jak ryba w wodzie i w żadnym wypadku nie będzie to nadużyciem. Przedstawiciele tego gatunku wykształcili szereg przystosowań ułatwiających im pół-wodną egzystencję. Głowa Charakterystyczną cechą kotka cętkowanego jest okrągła i wydłużona głowa. Ta adaptacja zwiększa opływowość zwierzęcia i ułatwia mu nurkowanie i polowanie pod wodą. Futro Kolejną istotną adaptacją kotka cętkowanego jest jego okrywa. Sierść taraja składa się z dwóch warstw. Wewnętrzna, gęsta i zwarta, tworzy zbiór ciasno upakowanych włosów, które skutecznie zapobiegają przedostawaniu się wody do skóry. To pozwala zwierzęciu utrzymać ciepło ciała w chłodnych warunkach mokradeł. Dłuższe włosy okrywowe, zwane osłonowymi, nadają kotu charakterystyczny wzór i ubarwienie, które zapewnia skuteczne maskowanie w zróżnicowanej roślinności i mętnych wodach bagien. Sierść kotka cętkowanego jest szara lub oliwkowa. Wyróżniają się na niej ciemne cętki. Kończyny i ogon są poprzecznie pręgowane. Łapy Natura wyposażyła taraja w silne i muskularne łapy, dzięki którym zwierzę bardzo sprawnie pływa. Należy jednak podkreślić, że w tym miejscu nie kończy się lista przystosowań, ułatwiających zwierzęciu częściowe życia w środowisku wodnym. Palce kota są spięte błoną pławną, co znacząco zwiększa jego zdolności pływackie. Wypada także wspomnieć, że pazury taraja chowają się jedynie częściowo, nawet w stanie spoczynku. Ta cecha zapewnia zwierzęciu lepszą przyczepność na śliskim, bagiennym podłożu. Niewybredny amator ryb Obserwacje kotków cętkowanych w ich naturalnym środowisku i badania kału dowiodły, że dieta tych zwierząt składa się przede wszystkim z ryb i skorupiaków. Warto jednak wspomnieć, że ichtiofauna nie jest jedynym składnikiem ich jadłospisu. Taraje polują też na niewielkie ssaki, przede wszystkim na gryzonie. W ich menu pojawiają się także ptaki, płazy i gady. W okresie niedoboru pożywienia nie gardzą padliną większych zwierząt. Mimo że jest zaliczony do małych kotów, taraj jest w stanie zapolować na większą zdobycz. Zdarza się, że zwierzęta te atakują psy, a nawet stada owiec. Cierpliwy łowca Kotek cętkowany ma w swoim repertuarze szereg skutecznych technik łowieckich. Stojąc na brzegu zbiornika wodnego drapieżnik cierpliwie wypatruje ofiary. Gdy ta podpłynie dostatecznie blisko, chwyta ją pazurami. Jeżeli zachodzi taka konieczność, taraj nurkuje w pogoni za zdobyczą. Co warte podkreślenia, przedstawiciele tego gatunku nie polują wyłącznie przy brzegu, ale także z dala od niego. Jego naturalną porą jest noc Tak jak większość kotowatych, kotek cętkowany najbardziej aktywny jest nocą. Pomijając samice wychowujące młode, taraje żyjąc samotnie. W pary łączą się wyłącznie w okresie godowym. Rozmnażanie i ciąża Gody kotków cętkowanych odbywają się raz w roku, między styczniem a lutym. Ciąża trwa od 63 do 68 dni. Po tym czasie na świat przychodzi do czterech młodych kociąt (najczęściej dwa). Wychowywaniem potomstwa zajmuje się wyłącznie samica. Tuż po urodzeniu młode kotki są całkowicie bezradne. Właściwe rozmiary osiągają w ósmym, dziewiątym miesiącu życia. Od matki odłączają się w dziesiątym miesiącu. Terytorialny drapieżnik Kotki cętkowane są zwierzętami wybitnie terytorialnymi. Samce zajmują obszar o zasięgu od 16 do 22 kilometrów kwadratowych. Samice zadowalają się znacznie skromniejszym areałem. Ich terytorium ma powierzchnię od 4 do 6 kilometrów kwadratowych. Zajmowany obszar znakują sygnałami zapachowymi. Koty ocierają się głową o drzewa i inne obiekty oraz spryskują terytorium moczem. O ich obecności świadczą także ślady pazurów pozostawiane na pniach. Co zagraża kotkom cętkowanym? Kotki cętkowane świetnie przystosowały się do życia w środowisku niesprzyjającym kotowatym, ale nie są w stanie sprostać nowemu zagrożeniu. Mowa o zmianach zachodzących w środowisku. Zajmowane przez taraja obszary, jak namorzyny, bagna i równiny zalewowe, są masowo przekształcane pod uprawy rolne i w celach hodowli ryb. To doprowadza do zdziesiątkowana lokalnych populacji tych zwierząt. Fragmentacja siedlisk sprawia, że koty są zmuszone do przemieszczania się przez obszary antropogeniczne, co skutkuje wzrostem ich śmiertelności. Jest to spowodowane choćby kolizjami drogowymi i atakami psów. Dodatkowo fragmentacja populacji znacząco zmniejsza pulę genową. Człowiek nie jest przyjacielem taraja Zniszczenie siedliska zmusza kota do wkroczenia na tereny ludzkie w poszukiwaniu pożywienia. Taraje pustoszą stawy hodowlane, a nierzadko atakują też pasące się stada owiec. Polują także na ptactwo hodowlane. Zdarza się, że zabijają niewielkie psy. To sprawia, że w wielu krajach kotki cętkowane są tępione. Czy kotkom cętkowanym grozi wyginięcie? W 2016 roku kotek cętkowany został wpisany na Czerwoną listę IUCN z kategorią VA, czyli narażony. Decyzja ta była podyktowana szacunkowym spadkiem globalnej populacji około 30% w ciągu 3 ostatnich pokoleń, między 2010 a 2015 rokiem. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To jeden z najbardziej toksycznych kręgowców. W Japonii jest uznawany za przysmak
Ryba fugu należy do najniezwyklejszych mieszkańców morskiej toni. Nie jest specjalnie okazała i nie ma ostrych jak brzytwa zębów, a mimo to stanowi śmiertelne zagrożenie dla polujących na nią drapieżników. Zresztą nie tylko dla nich. Jest niebezpieczna także dla człowieka, tym bardziej, że w Japonii uznaje się ją za kulinarny przysmak. Gdzie występuje ryba fugu? Jakimi mechanizmami obronnymi dysponuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ryba fugu żyje w azjatyckich wodach Pacyfiku Ryba jak wiele innych? To tylko pozory Biada myśliwemu, który spróbuje zapolować na rybę fugu Obiad, który może okazać się tym ostatnim Rodzaj Takifugu obejmuje 26 gatunków z rodziny rozdymkowatych, której koronnym przedstawicielem jest rozdymka tygrysia (Takifugu rubripes). W Japonii ryba ta jest uznawana za jeden z najbardziej luksusowych przysmaków. Wynika to z faktu, że jej spożycie nie wiąże się jedynie z wyjątkowymi doznaniami smakowymi, ale także z niemałym dreszczykiem emocji. Mówimy tu bowiem o jednym z najbardziej toksycznych zwierząt świata. O tym, jak bardzo niebezpieczny może być obiad składający się z rozdymki tygrysiej, niech świadczy fakt, że w Unii Europejskiej obowiązuje ścisły zakaz serwowania tego specjału. Ryba fugu żyje w azjatyckich wodach Pacyfiku Zasięg występowania rozdymki tygrysiej koncentruje się w północno-zachodnim Pacyfiku. Jej główne siedliska obejmują zachodnią część Morza Japońskiego, Morze Żółte oraz Morze Wschodniochińskie. Północna granica zasięgu fugu sięga japońskiej wyspy Hokkaido, a jej obecność jest udokumentowana również w wodach Rosji oraz Korei. Takifugu rubripes jest azjatyckim gatunkiem subtropikalnym, zamieszkującym wody morskie i słonawe. To ryba demersalna, czyli żyjąca przy dnie. Najczęściej występuje na głębokościach sięgających 100 metrów. Osobniki młode zazwyczaj bytują w słonawych estuariach, oddalając się od wybrzeża w miarę dorastania. Ryba jak wiele innych? To tylko pozory Masywne ciało ryby fugu ma wrzecionowaty kształt. Osiąga do 80 cm długości, przy czym należy podkreślić, że większość przedstawicieli tego gatunku dorasta do około 40 cm. Skórę pokrywają kolce, najliczniej nagromadzone na brzuchu. Ubarwienie jest zmienne, od metalicznie zielonego do niebieskiego. Charakterystyczną cechą ryby fugu jest czarna plama obrzeżona białą linią na boku, tuż za płetwą piersiową i powyżej niej. Skoro o tym mowa, wypada wspomnieć, że tak jak większość rozdymkowatych, Takifugu rubripes nie ma płetw brzusznych. Pojedyncza płetwa grzbietowa nie jest zaopatrzona w promienie cierniste, podobnie zresztą jak płetwy odbytowe i piersiowe. Rozdymka tygrysia w jednej chwili staje się kolczastą kulą Najbardziej charakterystyczną cechą ryby fugu, wspólną dla całej rodziny rozdymkowatych, jest zdolność do nadymania się. W chwili zagrożenia, Takifugu rubripes w mgnieniu oka zmienia kształt ciała z wrzecionowaty tego na kulisty, powiększając przy tym swoje rozmiary kilkukrotnie. Ta niezwykła zdolność jest zasługą wyjątkowej budowy żołądka. Gdy ryba wyczuwa niebezpieczeństwo, otwiera pysk i połyka duże ilości wody, która następnie dociera do elastycznego organu zaopatrzonego w okazały worek powietrzny. Jej ciało przejmuje wówczas kształt zbliżony do balonu i kilkukrotnie zwiększa rozmiary. Mechanizm ten niezwykle skutecznie odstrasza drapieżnika, który orientuje się, że najeżona kolcami kula nie będzie łatwą zdobyczą. Jeżeli jednak spróbuje przypuścić atak, szybko tego pożałuje. Biada myśliwemu, który spróbuje zapolować na rybę fugu Należy bowiem podkreślić, że rozdymka tygrysia wykształciła jeszcze jedną skuteczną broń. Mowa o tetrodotoksynie (TTX), silnej neurotoksynie niebiałkowej. Rozdymka kumuluje tę substancję w organach wewnętrznych, przede wszystkim w wątrobie i jajnikach. W mniejszym stężeniu występuje również w skórze. Tetrodotoksyna działa paraliżująco na układ nerwowy poprzez blokowanie kanałów sodowych błon komórkowych. Umożliwia to depolaryzację komórek nerwowych i mięśniowych, co skutecznie zatrzymuje przewodzenie sygnałów i prowadzi do paraliżu. Trucizna paraliżuje mięśnie szkieletowe, w tym mięśnie oddechowe. Najbardziej szokujący jest fakt, że mimo paraliżu, ofiara zatrucia aż do śmierci zachowuje pełną świadomość. Co ciekawe, rozdymka nie syntetyzuje TTX samodzielnie. Truciznę wytwarzają bakterie, w większości związane ze składnikami diety ryby, na którą składają się przede wszystkim ślimaki i inne bezkręgowce. Obiad, który może okazać się tym ostatnim Może się wydawać, że na całym świecie nie ma nikogo wystarczająco odważnego, kto skonsumowałby rybę zawierającą jedną z najsilniejszych znanych człowiekowi toksyn. Nic bardziej mylnego. W Japonii ryba fugu jest uznawana za prawdziwy przysmak. Serwują ją najlepsze restauracje, a chętnych na obiad z dreszczykiem nie brakuje. Szaleństwo? Tylko pozornie. W tym miejscu należy bowiem zaznaczyć, że w Japonii przygotowywanie i serwowanie ryby fugu jest regulowane prawnie i może być wykonywane wyłącznie przez licencjonowanych szefów kuchni. Chcący uzyskać uprawnienia muszą wykazywać szczegółową wiedzę na temat anatomii ryby i precyzyjnych technik usuwania toksycznych części. Kucharz przygotowujący fugu ponosi pełną odpowiedzialność za życie swoich klientów. Rygorystyczny system licencjonowania zdaje egzamin. W ciągu ostatnich 50 lat, liczba zgonów spowodowanych spożyciem fugu w Japonii spadła z ponad 100 do zaledwie kilku rocznie. Rzadkie przypadki zatruć mają charakter incydentalny i najczęściej są wynikiem działań armatorów i nielegalnych, domowych prób przyrządzenia ryby. Nie istnieje antidotum na zatrucie tetrodotoksyną Praktyka pokazuje jednak, że w większości procesów to właśnie człowiek jest najsłabszym ogniwem. Co się stanie, gdy trująca ryba zostanie niewłaściwie oczyszczona? U ofiary zatrucia w pierwszej kolejności pojawia się uczucie drętwienia warg i języka. Później następuje faza postępująca, objawiająca się zanikiem mowy i połykania, a następnie paraliżem kończyn. W fazie krytycznej dochodzi do paraliżu mięśni oddechowych. Niestety, medycyna nie zna skutecznego antidotum na zatrucie TTX. Standardowym postępowaniem medycznym jest w tym przypadku leczenie podtrzymujące życie. Obejmuje ono sztuczne podtrzymanie układu oddechowego i krążenia, aż do momentu, gdy toksyna zostanie z metabolizowana i jej działanie ustąpi. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jesiotr to dinozaur wśród ryb. Wspaniały kolos powoli wraca do wód Bałtyku
Jesiotr pływał w wodach Ziemi na długo przed pojawieniem się dinozaurów. W niemal niezmienionej formie przetrwał kolejne epoki geologiczne, zmiany klimatyczne i dryf kontynentalny. Jeszcze 100 lat temu Wisła i Odra stanowiły główne europejskie ostoje tego gatunku. Dopiero XX wiek przyniósł niemal całkowitą zagładę bałtyckiej populacji tej majestatycznej ryby. Teraz jesiotr powoli powraca, ale jego status wciąż nie jest pewny. Co warto wiedzieć na temat tego gatunku? Na to pytanie odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Pokaźna rodzina Duża ryba z niezwykłymi cechami Wędrówki jesiotra Niezwykły sposób żerowania jesiotra Ciche wyginięcie jesiotra Ryby jesiotrokształtne pojawiły się na Ziemi około 300 milionów lat temu. Bezpośredni przodek gatunków, które znamy dziś, wyewoluował natomiast we wczesnej jurze, około 200 milionów lat temu. Od tamtego czasu te niezwykłe ryby niemal się nie zmieniły. Jesiotry do dziś zachowały wiele cech swoich praprzodków, które są świadectwem ich starego rodowodu. Pokaźna rodzina Na rodzaj Acipenser składa się 19 żyjących gatunków, w obrębie których wyszczególnia się 5 podgatunków. Wszystkie występują w wodach półkuli północnej. Gatunkiem typowym jest Acipenser sturio, czyli jesiotr właściwy, zwany też zachodnim. Z naszej perspektywy znacznie bardziej interesujący jest jednak jesiotr ostronosy, a konkretnie – jego bałtycki krewniak. Duża ryba z niezwykłymi cechami Ryba ta jest uznawana za podgatunek jesiotra ostronosego (Acipenser oxyrinchus). W praktyce jesiotr bałtycki nie jest niczym innym niż wschodnią populacją gatunku, który do dziś licznie występuje u atlantyckich wybrzeży Ameryki Północnej. Morfologia jesiotra jest jednoznacznym świadectwem jego prastarego pochodzenia. Wydłużone, wrzecionowate ciało ryby jest pięcioboczne w przekroju poprzecznym. Głowę wieńczy charakterystyczny, spłaszczony i wydłużony pysk, który kształtem przypomina szpadel. Co ciekawe, skóra jesiotra jest pozbawiona typowych łusek. Pokrywa ją pancerz złożony z pięciu rzędów tarczek kostnych. Jeden znajduje się na grzbiecie, dwa na bokach i dwa na brzuchu. W części grzbietowej, ryba ma kolor od ciemno oliwkowego po niemal czarny. Boki są jaśniejsze, srebrzyste z oliwkowym odcieniem, a część brzuszna niemal – biała. Płetwa ogonowa jest heterocerkalna, czyli niesymetryczna z charakterystycznie wydłużonym i wysokim górnym płatem, co jest kolejną cechą pierwotną. Otwór gębowy znajduje się w dolnym położeniu. Jest bezzębny i wysuwany, co ułatwia zasysanie pokarmu z dna. Przed nim umieszczone są cztery mięsiste wąsiki wyposażone w niezwykle czułe kubki smakowe i mechanoreceptory, które służą do lokalizowania ofiar ukrytych w dennych osadach. Jesiotr bałtycki należy do największych ryb słodkowodnych i morskich. Maksymalna długość ciała przedstawicieli tego gatunku przekracza 5 m. Przeciętnie, dorosłe osobniki osiągają od 2,5 do nawet 4 m. Masa największych okazów dochodzi do 600 kg, przy czym należy podkreślić, że przeciętna waha się od 100 do 150 kg. Wędrówki jesiotra Jesiotr bałtycki jest gatunkiem anadromicznym, czyli dwuśrodowiskowym. Oznacza to, że jego cykl życiowy jest nierozerwalnie związany z dwoma odmiennymi ekosystemami. Większość dorosłego życia spędza w słonych wodach Morza Bałtyckiego, gdzie intensywnie żeruje i rośnie. Na okres rozrodu, podejmuje długą i wyczerpującą wędrówkę do wód słodkich, a konkretnie – w górę rzek. Ta strategia życiowa, choć ryzykowna, pozwala na wykorzystanie bogatych zasobów pokarmowych morza do osiągnięcia imponujących rozmiarów, a jednocześnie zapewnia potomstwu bezpieczne warunki do rozwoju w górnych odcinkach rzek. Tarło jesiotra bałtyckiego Jesiotr bałtycki jest rybą długowieczną (żyje nawet do 100 lat), a przez to późno dojrzewającą płciowo – samce w wieku 7–9 lat, a samice nawet w wieku 8 do 18 lat. Wiosną, zazwyczaj w kwietniu i maju, dojrzałe osobniki rozpoczynają podróż z morza w głąb lądu. Kierują się instynktem zwanym „homingiem”, który pozwala im wracać na te same tarliska, w których same przyszły na świat. W przeszłości jesiotry pokonywały setki kilometrów, docierając Wisłą aż na Śląsk, a Odrą do Raciborza, co było świadectwem niezwykłej drożności i zdrowia tych rzek. Niezwykły sposób żerowania jesiotra Dieta tych ryb jest uzależniona przede wszystkim od ich wieku i środowiska życia. Tuż po opuszczeniu otoczki jajowej, wylęg odżywia się drobnym planktonem. W rzecznym okresie życia na rybek poluje na larwy owadów, wieloszczety i skąposzczety. Gdy jako dorosłe osobniki spłyną do morza, ich dieta staje się znacznie bardziej zróżnicowana. Podstawę jadłospisu i jesiotra stanowią skorupiaki (głównie krewetki), mięczaki (małże i ślimaki) i drobne ryby denne, takie jak babkowate i dobijakowate. Przedstawiciele tego gatunku żyją przy dnie i to właśnie to środowisko determinuje ich sposób żerowania. Jesiotr powoli przesuwa się nad dnem, systematycznie „skanując” je za pomocą czułych wąsików. Po zlokalizowaniu ofiary błyskawicznie wysuwa swój rurkowaty otwór gębowy, zasysając pokarm wraz z wodą i mułem. Ciche wyginięcie jesiotra Zasoby jesiotra bałtyckiego zaczęły kurczyć się już w VIII wieku. Jednak prawdziwe załamanie populacji nastąpiło na przełomie XIX i XX stulecia. Wówczas spadek liczebności był tak drastyczny, że ryba straciła jakiekolwiek znaczenie gospodarcze. Wprowadzane stopniowo środki ochronne – częściowe zakazy połowów w 1918 i 1932 roku, a następnie całkowity zakaz od 1936 roku – okazały się spóźnione i niewystarczające. Po II wojnie światowej odnotowywano już tylko pojedyncze, incydentalne połowy. Ostatnie osobniki na terenie Polski widziano w latach 60. i na początku lat 70. XX wieku. Ostatni znany przedstawiciel dzikiej populacji bałtyckiej został złowiony w 1996 roku u wybrzeży Estonii – był to 50-letni samiec o długości 2,9 m i masie 136 kg. Przyczyny zakłady bałtyckiej populacji Wyginięcie jesiotra było dziełem nie jednego, a kilku czynników. W tym miejscu należy wskazać na: przełowienie – intensywne, nieuregulowane połowy dla cennego mięsa i ikry były głównym i pierwotnym powodem przetrzebienia populacji. Ze względu na swoje rozmiary i skupianie się w rzekach podczas tarła, jesiotry były łatwym celem; zanieczyszczenie wód – postępująca industrializacja i rolnictwo w XX wieku doprowadziły do masowego zrzutu ścieków przemysłowych, komunalnych i rolniczych do Wisły i Odry. Toksyczne substancje degradowały jakość wody, niszcząc tarliska i zabijając wrażliwe stadia rozwojowe ryb; regulację rzek – czynniki takie jak przekształcenie rzek w uregulowane drogi wodne, prostowanie koryt i likwidacja naturalnych siedlisk dodatkowo ograniczały możliwości życia i rozrodu jesiotra. Ostateczny cios Choć populacja jesiotra była już na skraju wymarcia, ostateczny cios zadała jej budowa zapory na Wiśle we Włocławku, ukończona około 1970 roku. Ta monumentalna konstrukcja zadziałała jak „ekologiczna gilotyna”, która trwale i nieodwracalnie przecięła kluczowe dla cyklu życiowego jesiotra połączenie między morzem a śródlądowymi tarliskami. Stanowiła barierę absolutnie nieprzekraczalną dla ostatnich ocalałych osobników, uniemożliwiając im dotarcie do miejsc rozrodu. Co więcej, powstały powyżej zapory zbiornik zaporowy stał się śmiertelną pułapką dla nielicznego narybku, który spływając w dół rzeki, trafiał do stojącej, głębokiej wody, gdzie stawał się łatwym łupem dla drapieżników. Misja: przywrócić jesiotra do Bałtyku W latach 90. XX wieku narodziła się idea przywrócenia tej ryby do Morza Bałtyckiego. Niestety, doszło wówczas do fatalnej pomyłki, która znacząco opóźniła działania. Przez długi czas w polskiej i europejskiej ichtiologii panowało przekonanie, że gatunkiem historycznie zamieszkującym Morze Bałtyckie i wpływającym do polskich rzek był jesiotr zachodni. Próby restytucji, podejmowane m.in. w oparciu o materiał genetyczny z Gruzji, gdzie występują reliktowe populacje jesiotra zachodniego, były z góry skazane na niepowodzenie. Przełom nastąpił dopiero po 2002 roku, kiedy to opublikowano wyniki przełomowych badań genetycznych. Analiza materiału DNA pobranego z muzealnych eksponatów jednoznacznie wykazała, że gatunkiem tym był w rzeczywistości jesiotr ostronosy. Jesiotr powoli powraca do swojego środowiska, ale nie można jeszcze ogłosić sukcesu. Istnieje potencjał do odbudowy, ale wymaga to długotrwałych działań. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.