Nastolatkowie śpią znacznie krócej niż 20 lat temu. Ogromne badanie wskazuje, że to nie ich wina
W ciągu zaledwie kilkunastu lat przeciętny nastolatek stracił około godziny snu każdej nocy. Badania pokazują, że jeszcze na początku XXI wieku około siedmio-ośmiogodzinny sen był standardem u młodzieży, a dzisiaj to… rzadkość. Co się stało?
Wyobraźmy sobie Maję, licealistkę spod Warszawy. Codzienne rano wstaje przed 6, żeby zdążyć do szkoły w centrum miasta – chociaż jeszcze kilka lat temu mogłaby spać godzinę dłużej. Wieczorem kładzie się spać później niż jej rodzice, bo – jak większość rówieśników – po 22 uczestniczy w towarzyskich rytuałach na mediach społecznościowych, bez których mogłaby zostać wykluczona z grupy. Chociaż wie, że powinna spać więcej, nie może się powstrzymać. Jak zmieniała się długość snu nastolatków w ostatnich dekadach? Wyniki najnowszego badania statystycznego z lat 2007–2023 Przełomowe badanie zespołu dr. Tannera J. Bommersbacha z Mayo Clinic objęło ponad 120 000 amerykańskich licealistów. Wyniki są jednoznaczne: w 2007 roku prawie 69% nastolatków spało za krótko, a w 2023 – już niemal 77%. Jeszcze gorzej wygląda liczba tych, którzy śpią bardzo krótko (5 godzin dziennie lub mniej): odsetek ten wzrósł z 16% do 23%. Polskie dane także potwierdzają ten trend – liczba nastolatków przesypiających zalecaną liczbę godzin spada z roku na rok. A jak było kiedyś? W latach 90. niedobór snu nie był aż tak masowym problemem. W 1991 roku ponad 70% polskich piętnastolatków deklarowało sen trwający co najmniej 7 godzin. Dziś jest to już mniej niż 60%. Kto śpi najmniej? Problem dotyczy wszystkich, ale szczególnie narasta u dziewcząt, uczniów starszych klas i młodzieży w trudniejszej sytuacji materialnej – ta częściej musi poświęcać więcej czasu np. na dojazd do szkoły czy ma wieczorne zajęcia. Badania potwierdzają też, że niedobór snu częściej dotyka tych, którzy zmagają się z depresją czy lękami. Czemu młodzież śpi mniej niż kiedyś? Rola mediów społecznościowych i nowych technologii Główny winowajca? Smartfony i media społecznościowe. Jak pokazuje raport „Nastolatki 3.0”, niemal wszyscy młodzi ludzie korzystają z urządzeń elektronicznych przed snem. Niebieskie światło z ekranów zaburza produkcję melatoniny, co dodatkowo utrudnia zasypianie i skraca sen. To jednak nie wina nastolatków, a dorosłych, u których podpatrują takie same zachowania. Przykład idzie z góry. Wpływ organizacji dnia szkolnego i startu lekcji Równie istotny jest sztywny grafik szkolny, który nie zmienia się od dziesiątek lat. Młodzi, biologicznie przestawieni na późniejsze zasypianie, muszą wstawać na wczesne lekcje. Rekomendacje ekspertów są jednak jasne: gdyby szkoły zaczynały zajęcia później, nastolatkowie mogliby być nie tylko zdrowsi, ale także lepiej chłonąć wiedzę. To nie ich wina, że potrzebują więcej snu. Skutki zdrowotne niedoboru snu u nastolatków No właśnie, z pewnością nie jest to zaskakujące, że zbyt krótki sen przekłada się nie tylko na zdrowie, ale także gorsze wyniki w nauce. Badania Stanford University wykazały, że chroniczny niedobór snu oznacza nawet o 30% słabsze wyniki testów poznawczych. Sen reguluje także nastrój. Jego niedobór zwiększa ryzyko depresji i lęków, co potwierdzają wspominane wcześniej, wieloletnie badania Mayo Clinic na amerykańskich licealistach. Ale ryzyko jest jeszcze większe: zbyt mało snu zwiększa ryzyko otyłości, cukrzycy typu 2, chorób serca czy obniżenia odporności. Co można zrobić? Nie możemy po prostu odebrać nastolatkom telefonów – to ich okno na świat i narzędzie komunikacji ze znajomymi, bez którego będą one wykluczone społecznie. Można jednak spróbować wprowadzać w domu dobre nawyki korzystania z technologii, ale trzeba pamiętać, że sami musimy o to dbać. Nie możemy egzekwować czegoś, czego sami nie pilnujemy. Innym pomysłem jest zmiana godzin lekcji na późniejsze – to realne rozwiązanie (chociaż wymagające zmian systemowych), które już przynosi pozytywne rezultaty w niektórych szkołach na świecie. Może jednak warto? Zdrowy sen to inwestycja na całe życie. Źródła: JAMA, gov.pl, Cornell University, Instytut Badań Edukacyjnych Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ludzie są z natury „zwierzętami muzycznymi”. Rodzimy się z miłością do dźwięków i dobrze wykształconym słuchem
Niemowlę jeszcze nie potrafi mówić, ale już wie, kiedy muzyka przyspiesza, kiedy zwalnia, a kiedy melodia robi się bardziej łagodna. Naukowcy udowodnili, że ludzie są „zwierzętami muzycznymi”, a umiejętność rozumienia dźwięków jest częścią naszej biologii, a nie kultury.
Prof. Henkjan Honing z Uniwersytetu w Amsterdamie dowiódł, że jesteśmy genetycznie zaprogramowani do bycia „zwierzętami muzycznymi”. Dwie dekady badań – od psychologii po genetykę – pokazały, że muzykalność nie jest wyłącznie wytworem kultury. Słuch muzyczny jest głęboko zakorzeniony w naszym mózgu. Rytm jest z nami od kołyski Już noworodki instynktownie wyczuwają rytm i rozpoznają melodie. Jak pokazują eksperymenty z holenderskiej uczelni, nawet śpiące niemowlęta reagują na zmiany tempa i wysokości dźwięków. Maluchy są jeszcze za małe, by uczyć się tego od rodziców – mają to zapisane w genach. – To umiejętności pojawiające się spontanicznie. Niemowlęta reagują na muzykę, zanim jeszcze nauczą się języka – wyjaśnia prof. Honing. Ta wrodzona muzykalność nie zależy od miejsca urodzenia ani tradycji muzycznej – niezależnie czy słyszymy gamelan w Indonezji, czy kołysanki w Polsce, dzieci intuicyjnie rozpoznają wzorce muzyczne. Rozwiązanie logopedycznej zagadki: muzyka nie jest tylko dodatkiem do mowy Długo sądzono, że muzyka to uboczny efekt rozwoju mowy – jej rozumienie miało rozwijać się przypadkiem wraz z rozwojem zdolności komunikacji. Badania pokazują jednak, że muzyka i język angażują zupełnie różne części mózgu. Osoby z zaburzeniami mowy potrafią czasem śpiewać nawet, gdy cierpią na afazję, czyli nie są w stanie mówić. To dowód, że „bycie umuzykalnionym” to coś więcej niż tylko znajomość nut czy rytmiki – to fundament naszego człowieczeństwa. – Muzyka to nie tylko język z ozdobami. Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że słuch muzyczny to starożytna zdolność biologiczna, prawdopodobnie starsza niż sam język – komentuje Honing. Muzyka to mozaika umiejętności Nasza „muzykalność” to nie jedna cecha, lecz ich cały zestaw: mamy wrodzone wyczucie rytmu, umiejętność śledzenia linii melodycznych czy reagujemy emocjonalnie na dźwięki. Chociaż muzyka jest bardzo zróżnicowana na całym świecie, to powtarzające się wzorce (czyli właśnie np. relacje wysokości dźwięków czy struktury rytmiczne) pojawiają się konsekwentnie na całym globie. Każdy element tej mozaiki ma własną historię ewolucyjną. U ludzi – i nie tylko, bo małpy też mają poczucie rytmu – muzykalność osiągnęła niezwykłą złożoność i uniwersalność. – Muzykalność mogła powstać w wyniku połączenia w nowy sposób elementów percepcyjnych, motorycznych i emocjonalnych – wyjaśnia profesor. Muzyka rozwija nas na każdym poziomie Wiedza o wrodzonej muzykalności pozwala nam lepiej spojrzeć nie tylko na rozwój dzieci, ale także na występujące w populacji zaburzenia. Dziś już wiemy, że wczesna ekspozycja na dźwięki, śpiew czy wspólną zabawę z rytmem wpływa na rozwój języka, motoryki czy emocji. Muzyka – jako osobny, niezależny od języka kanał komunikacji – może wspomóc zarówno terapie logopedyczne, jak i psychologiczne. – To zmienia sposób, w jaki postrzegamy siebie. Z natury jesteśmy „zwierzętami muzycznymi” – konstatuje Honing. Słuch muzyczny to element naszego biologicznego wyposażenia. Rodzimy się z miłością do muzyki, a pierwsze reakcje na nią są tak samo naturalne jak pierwsze kroki czy uśmiech. Pamiętajmy, jak bardzo jest ważna. I korzystajmy z naszej „supermocy”. Źródło: University of Amsterdam Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pingwiny dostały kolorowe kamienie i zaczęły „oświadczać się” partnerkom. To nagranie jest hitem sieci
Krótki film z pingwinami z zoo w Edynburgu w ostatnich dniach podbił media społecznościowe. Na nagraniu widać, jak ptaki zbierają kolorowe kamienie i wręczają je wybranym partnerom. Internauci szybko uznali scenę za jedną z najbardziej uroczych rzeczy, jakie widzieli w sieci. „To takie urocze!” – piszą w komentarzach, a nagranie błyskawicznie zaczęło krążyć po platformach społecznościowych.
Historia stojąca za viralowym nagraniem ma znacznie dłuższą tradycję. Od kilku lat dzieci ze Szpitala Dziecięcego w Edynburgu przekazują zoo kolorowe kamienie, które trafiają do wybiegu pingwinów białobrewych. Ten niewielki gest stał się symbolicznym połączeniem dwóch światów: zwierząt budujących relacje w naturalny sposób oraz dzieci, które w ten sposób włączają się w opiekę nad mieszkańcami zoo. Dzieci ze szpitala w malują kamienie dla pingwinów z zoo w Edynburgu Wzruszający film, który w ostatnich dniach obiegł media społecznościowe, ma swoje źródło w inicjatywie realizowanej od kilku lat we współpracy edynburskiego zoo z Królewskim Szpitalem Dziecięcym i Młodzieżowym. Co roku młodzi pacjenci uczestniczą w specjalnym projekcie, w ramach którego malują kolorowe kamienie przeznaczone dla pingwinów białobrewych mieszkających w ogrodzie zoologicznym. Tegoroczna edycja była już czwartą odsłoną tej akcji – dzieci przygotowały około tysiąca ozdobnych kamyków, które następnie trafiły na wybieg ptaków wraz z rozpoczęciem sezonu lęgowego. Symboliczny pierwszy kamień tradycyjnie umieszcza w zagrodzie jedno z dzieci biorących udział w projekcie. Dla wielu młodych pacjentów to wyjątkowy moment, ponieważ dzięki transmisjom na żywo z kamer internetowych mogą później obserwować, jak pingwiny wykorzystują przygotowane przez nich „prezenty”. Jak podkreśla Roslyn Neely z Fundacji Szpitala Dziecięcego w Edynburgu, taka współpraca pozwala dzieciom utrzymać kontakt z naturą nawet podczas długiego pobytu w placówce medycznej. – To naprawdę wspaniałe, że dzieci i młodzież nie muszą rezygnować z kontaktu z naturą nawet podczas pobytu w szpitalu. W tym trudnym czasie możliwość obserwowania zwierząt daje im coś pozytywnego, na czym mogą się skupić – zaznacza. Przedstawiciele zoo dodają, że kamienie przekazywane są podczas regularnych spotkań edukacyjnych organizowanych w szpitalu przez pracowników Królewskiego Towarzystwa Zoologicznego Szkocji. Inicjatywa ma łączyć młodych pacjentów ze światem przyrody oraz zachęcać ich do zainteresowania się zwierzętami. Pingwiny są jednymi z największych ulubieńców dzieci, dlatego możliwość obserwowania ich zachowania – zwłaszcza w czasie sezonu lęgowego – budzi szczególne emocje. Gdy kolorowe kamienie trafiły na wybieg, ptaki niemal natychmiast zaczęły je przeglądać i wybierać najbardziej efektowne, co szybko przyciągnęło uwagę internautów i wywołało falę komentarzy. Pod wideo czytamy: „To takie urocze!”, „To wspaniałe dla pingwinów i dzieci! Nie mogę się doczekać, aż zobaczę te piękne gniazda” czy „Ludzie powinni brać przykład z pingwinów! Uwielbiam to”. Dlaczego pingwiny wręczają sobie kamienie podczas zalotów? Zachowanie widoczne na nagraniu z edynburskiego zoo nie jest przypadkowe – to element naturalnego rytuału godowego charakterystycznego dla kilku gatunków pingwinów, w tym pingwinów białobrewych (Pygoscelis papua). W okresie lęgowym samce zaczynają zbierać niewielkie kamienie i przynoszą je wybranym samicom jako swoisty „prezent”. Jeśli samica zaakceptuje dar, często umieszcza go w gnieździe, co uznawane jest za sygnał rozpoczęcia budowania związku i wspólnego przygotowywania miejsca dla przyszłego potomstwa. Kamienie mają jednak nie tylko symboliczne znaczenie. Pingwiny wykorzystują je do budowy gniazd na skalistym lub lodowym podłożu – układane w niewielki kopczyk pomagają utrzymać jaja powyżej wilgotnej ziemi i chronią je przed wodą z topniejącego śniegu. Dlatego samce starannie wybierają gładkie i odpowiednio ukształtowane kamyki, a w koloniach często dochodzi nawet do rywalizacji o najlepsze egzemplarze. Zdarza się, że ptaki podkradają je z gniazd sąsiadów, co pokazuje, jak cennym „zasobem” są w czasie sezonu lęgowego. Podobny zwyczaj występuje również u innych gatunków, m.in. pingwinów Adeli czy pingwinów maskowych, choć nie wszystkie pingwiny budują gniazda z kamieni. U tych, które to robią, rytuał przekazywania kamyków pełni podwójną funkcję: jest zarówno elementem zalotów, jak i praktycznym początkiem wspólnego gniazda. Właśnie dlatego wielu biologów porównuje ten gest do symbolicznego „zaręczynowego pierścionka” w świecie pingwinów – niewielkiego daru, który oznacza gotowość do stworzenia pary i wychowania młodych. Źródła: Washington Post, Edinburgh News, Heraldo USA, One Earth, Discover Wildlife Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Rosnąca temperatura zmienia proporcje ludzkich płci. Będzie mniej mężczyzn?
Czy temperatura może zmienić światowy rozkład płci? To nie hipoteza – wskazują na to badania przeprowadzone na 5 milionach urodzeń. Wyniki są jednoznaczne: więcej stopni Celsjusza oznacza mniej mężczyzn. Czy globalne ocieplenie zgotuje nam scenariusz jak z „Seksmisji”?
Długo utrzymujące się temperatury powyżej 20°C mogą przyczyniać się do zmniejszenia liczby narodzin chłopców względem dziewczynek. Efekty te, chociaż na razie obserwowane głównie w krajach Afryki Subsaharyjskiej oraz Indiach – w regionach najbardziej dotkniętych podwyższającą się temperaturą i o silnym wpływie kulturowym płci – wywołują ważne pytania do przyszłość demograficzną świata. Wysoka temperatura zmienia proporcje płci – najnowsze badania z Oksfordu Analiza ponad 5 milionów urodzeń w 33 krajach Afryki Subsaharyjskiej i Indiach pozwoliła po raz pierwszy tak jednoznacznie powiązać wyższe temperatury z liczbą rodzących się chłopców – szczególnie wśród kobiet z terenów wiejskich i o niższym statusie społecznym. Oczywiście determinowały one płeć jedynie pośrednio. W Afryce to pierwszy trymestr jest najważniejszy Badacze wykazali, że w Afryce Subsaharyjskiej temperatury przekraczające 20°C w pierwszym trymestrze ciąży skutkują zauważalnym spadkiem liczby narodzin chłopców. Ten efekt szczególnie dotyka kobiet zamieszkujących tereny wiejskie, mających niższy poziom wykształcenia oraz rodzących już kolejnego potomka. Przyczyną jest zwiększona śmiertelność prenatalna chłopców spowodowana stresem cieplnym u matki. To oznacza, że nie tylko czynniki społeczno-kulturowe, ale także warunki klimatyczne mogą znacząco wpływać na stosunek płci przy urodzeniach. W Indiach ciepło uderza w drugi trymestr: może hamować aborcje selektywne W Indiach naukowcy zaobserwowali, że wpływ wysokiej temperatury widoczny jest w drugim trymestrze ciąży. Tutaj szczególnie zagrożone są kobiety starsze, wieloródki oraz te, które nie mają jeszcze synów – zwłaszcza w północnych stanach kraju. W Indiach mechanizm ten nie powoduje jednak, że koniecznie rodzi się więcej dziewczynek niż chłopców. Sytuacja jest nieco bardziej skomplikowana. Wysoka temperatura bowiem utrudnia dostęp lub użycie aborcji selektywnej pod względem płci. Efekt klimatyczny zatem oddziałuje zarówno na biologiczne mechanizmy śmiertelności prenatalnej, jak i na praktyki społeczne związane z selekcją płci. Północna część Indii to miejsce, w którym matki zdecydowanie wolą rodzić chłopców, więc w przypadku ciąży z dziewczynką częściej decydowały się na aborcję. Najbardziej zagrożone kobiety o niższym statusie Skutki wysokiej temperatury nie rozkładają się równomiernie. Najbardziej dotknięte są kobiety w trudniejszej sytuacji życiowej – te z mniejszym dostępem do opieki medycznej, niższym poziomem wykształcenia czy żyjące na obszarach mniej zurbanizowanych. W ich przypadku skutki stresu cieplnego są silniejsze i prowadzą do wyraźnego spadku liczby narodzin chłopców. Oznacza to, że zmiany klimatu mogą pogłębiać już istniejące nierówności zdrowotne i społeczne. Co determinuje płeć u ludzi i zwierząt? Jeśli faktycznie temperatura wpływa na proporcję płci w ludzkim społeczeństwie, to nie bylibyśmy w tym osamotnieni. U człowieka płeć determinowana jest przez chromosomy X i Y, ale na przeżywalność płodów wpływają czynniki środowiskowe. U gadów czy ryb to temperatura inkubacji jak decyduje o płci potomstwa, ale okazuje się, że ma ona wiele do powiedzenia także w przypadku człowieka. Konsekwencje społeczne braku mężczyzn Chociaż w normalnych warunkach chłopców rodzi się więcej (na 100 urodzonych dziewczynek przypada około 106 chłopców), to ogółem w populacji żyje więcej kobiet. Wynika to z większej śmiertelności i krótszej przeciętnej długości życia mężczyzn. Jeśli jednak trend liczby narodzin chłopców się utrzyma, można spodziewać się niedoboru mężczyzn w społeczeństwach. To zaś wpłynie na strukturę rodzin, rynek pracy czy nawet systemy emerytalne. W regionach o wysokich nierównościach społecznych konsekwencje będą szczególnie odczuwalne przez kobiety i dzieci. Czy to kolejny argument by walczyć z globalnym ociepleniem? Źródła: PNAS, University of Oxford Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego dzieci jedzą swoje „gile”? To nie tylko zły nawyk, kryje się za nim coś więcej
Jak świat długi i szeroki, rodzice są świadkami swoich dzieci smakujących własne wydzieliny z nosa. Chociaż dorosłych to obrzydza, maluchy zdają się tym zupełnie nie przejmować. Naukowcy postanowili dowiedzieć się jaka jest przyczyna zachowania, które obserwujemy u większości naczelnych.
Zjawisko zjadania swoich „gilów” nazywa się mukofagią. Jej przyczyny mogą być ewolucyjne, biologiczne, społeczne i psychologiczne. Ma ona swoje konsekwencje – także zdrowotne. Naukowcy wpadli na trop, ale wciąż jest wiele tajemnic. Czy tylko dzieci jedzą swoje „gile”? Mukofagia w świecie ludzi i zwierząt Mukofagia jest znacznie powszechniejsza niż mogłoby się wydawać. Chociaż głównie utożsamia się ją z dziećmi, to nie one jedyne sięgają do nosa. Badania pokazują, że dorośli równie często praktykują ten kontrowersyjny zwyczaj. Podczas badania z 2001 roku przeprowadzonego na grupie 200 nastolatków w Indiach niemal wszyscy przyznali się do dłubania w nosie, a 9 z nich regularnie zjadało wydzieliny. W praktyce niewiele osób o nim mówi, ale to zachowanie wcale nie jest rzadkie – i to w różnych grupach wiekowych. Naczelne także jedzą wydzieliny z nosa W wielu pracach naukowych czytamy, że to zachowanie nie ogranicza się wyłącznie do ludzi. Anne-Claire Fabre, biolożka z Uniwersytetu w Bernie, zaobserwowała podobne nawyki u innych naczelnych. Szczególnie zaskakujące były obserwacje palczaka madagaskarskiego, który swoim wyjątkowo długim palcem nie tylko wydobywał wydzielinę z nosa, ale także ją zjadał. Literatura naukowa dokumentuje przypadki mukofagii również u goryli, bonobo, szympansów, makaków czy kapucynek. Część naczelnych używa do tego patyków, inne wykorzystują własne palce. Zachowanie, które szokuje dorosłych ludzi, w świecie zwierząt jest znacznie bardziej rozpowszechnione. Czemu właściwie dzieci jedzą swoje wydzieliny? Skład wydzieliny nosowej a potencjalne korzyści, czyli popularny mit Wydzielina nosowa składa się głównie z wody (ponad 98%), resztę stanowią białka (mucyny), węglowodany, sole mineralne oraz złapane cząstki kurzu i drobnoustroje. Teoretycznie mukofagia mogłaby mieć ewolucyjny sens – tak jak niektóre gatunki zwierząt spożywają własne odchody w celu odzyskania składników odżywczych. Jednak u ludzi nie ma jednoznacznych dowodów naukowych na pozytywny wpływ jedzenia wydzielin na zdrowie. W 2013 roku wysunięto hipotezę, że kontakt układu immunologicznego z drobnoustrojami obecnymi w śluzie może w minimalnych dawkach „trenować” odporność. Jednak eksperci, tacy jak dr Chittaranjan Andrade podkreślają, że ilość potencjalnie użytecznych substancji jest niewielka. Większość z nich zostaje strawiona, zanim mogłaby wywołać odpowiedź immunologiczną. Aktualny stan wiedzy nie pozwala uznać mukofagii za korzystną dla zdrowia. Rola ciekawości i rozwoju poznawczego w dziecięcych nawykach Dziecięca eksploracja otoczenia obejmuje nie tylko poznawanie nowych smaków, ale także własnego ciała. Maluchy często sięgają do nosa z nudów, ciekawości czy w reakcji na uczucie dyskomfortu (np. świąd błony śluzowej). Dla wielu z nich konsystencja i smak „gilów” są po prostu atrakcyjne, co potwierdzają wypowiedzi samych dzieci z badań. Nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że młodsze dzieci nie odczuwają jeszcze społecznej presji ani wstydu – dlatego zachowanie to jest widoczne i częste. Dopiero reakcje otoczenia, np. upomnienia rodziców, wpływają na stopniowe wygaszanie tej praktyki. Jak wiemy – nie u wszystkich. Czy jedzenie wydzieliny z nosa może być groźne? Największym problemem związanym z mukofagią są potencjalne zagrożenia zdrowotne. Wydzielina nosowa może być nośnikiem bakterii i wirusów – np. Streptococcus pneumoniae (pneumokoków wywołujących zapalenie płuc) czy gronkowca złocistego. Poprzez dłubanie w nosie i wkładanie palców do ust istnieje ryzyko autoinfekcji oraz zarażenia innych osób, zwłaszcza w środowisku przedszkolnym i żłobkowym. Problem narasta w przypadku kontaktu z osobami o obniżonej odporności. Warto dodać, że przewlekłe i intensywne dłubanie w nosie może prowadzić do uszkodzeń błony śluzowej, krwawień czy powstawania strupów. Nauka wciąż nie potrafi udzielić jednoznacznej odpowiedzi na temat popularności mukofagii. Czy ta praktyka może mieć ukryte korzyści? Nic na to nie wskazuje. Wiadomo jednak, że nie jest to ludzki zwyczaj. Naukowcy i laryngolodzy sugerują, by traktować temat z wyrozumiałością i rozmawiać z dziećmi o higienie, zamiast wpadać w panikę. Źródła: National Library of Medicine, Journal of Zoology, Liverpool School of Tropical Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zdążyć, nim media społecznościowe zniszczą psychikę młodzieży. Wnioski z francuskiego raportu
Nasilające się zaburzenia lękowo-depresyjne, w tym myśli samobójcze, obniżona samoocena, szukanie ucieczki w używkach. Media społecznościowe wykorzystują podatność młodych ludzi i nasilają niektóre charakterystyczne dla tego wieku problemy. Mechanizmy te najmocniej wpływają na nastoletnie dziewczynki.
Spis treści: Zarabianie na młodzieńczych emocjach Testowanie norm społecznych Utrzymać zaangażowanie odbiorcy Szczególnie narażone są dziewczęta Australia jest pierwszym krajem na świecie, który wprowadził zakaz korzystania z mediów społecznościowych dla młodzieży poniżej 16. roku życia. Platformy takie jak TikTok, Instagram, Facebook, X (Twitter) czy YouTube muszą zablokować dostęp nieletnim lub będą płacić ogromne kary. Podobne zakazy mają być niedługo wprowadzone przez rządy Francji, Danii, Hiszpanii, Grecji i Malezji. Polski projekt stosownej ustawy ma być gotowy do końca lutego tego roku. To dobrze, bo problem jest wielki i palący. Zarabianie na młodzieńczych emocjach W grudniu 2025 roku ukazał się raport francuskiej Narodowej Agencji ds. Bezpieczeństwa Żywności, Środowiska i Pracy (Anses) zatytułowany „Wpływ korzystania z mediów społecznościowych na zdrowie psychiczne nastolatków”. Analizuje on mechanizmy stojące za narzędziami marketingu cyfrowego zaprojektowanymi tak, by trafiać w specyficzne słabości emocjonalne okresu dojrzewania i jest efektem wielu lat pracy i metaanalizy ogromnego materiału badawczego. Wnioski z niego płynące nie są zbyt optymistyczne. – Okres dojrzewania jest czasem szczególnej wrażliwości, ponieważ mózg nadal się rozwija. Nastolatki przechodzą zmiany w sposobie przetwarzania emocji i funkcjonowania układów nagrody. Są również bardziej wrażliwe na kontekst społeczny, co sprzyja podejmowaniu ryzyka w obecności rówieśników. To także okres zwiększonego ryzyka wystąpienia zaburzeń psychicznych – powiedziała w rozmowie opublikowanej na łamach „The Conversation” Olivia Roth-Delgado, jedna z autorek omawianego raportu. Testowanie norm społecznych Jak podkreśla jej kolega Thomas Bayeux, w okresie dojrzewania rozwija się kultura konfrontacji z innymi, potrzeba komunikacji i kształtowania tożsamości poprzez testowanie norm społecznych. – Wszystko to dotyczy szczególnie grupy wiekowej 11–17 lat – podkreśla badacz. W rozmowie z francuskimi dziennikarzami Lionelem Cavicchiolim i Victoire N’Sondé badacze powiedzieli, że po raz pierwszy konkretne mechanizmy funkcjonowania mediów społecznościowych zostały powiązane z efektami zdrowotnymi u nastolatków. – Zidentyfikowaliśmy m.in. mylące (manipulacyjne) interfejsy oraz algorytmy personalizujące treści. Wszystkie one służą przyciąganiu uwagi i utrzymywaniu użytkowników w zaangażowaniu poprzez oferowanie coraz bardziej dopasowanych lub skrajnych treści. Jeśli nastolatek lub nastolatka wyszuka np. hasło „samouszkodzenie”, tego typu treści będą mu/jej podsuwane wielokrotnie. A to może prowadzić do utknięcia w negatywnej spirali – mówi Olivia Roth-Delgado. Jest to proces świetnie znany. Funkcjonujemy w bańkach podkręcanych przez algorytmy. Wystarczy dłużej zatrzymać wzrok na jakimś filmiku, „polubić” nieuważnie jakiś post lub wyszukać w sieci interesującego nas terminu, by raptem okazało się, że temat się wokół nas mnoży, tworząc złudzenie, że jest wszechobecny i wyjątkowo ważny. Utrzymać zaangażowanie odbiorcy – Przyciąganie uwagi jest fundamentem modelu biznesowego platform internetowych. Pozwala im gromadzić ogromne ilości danych, które następnie są monetyzowane, a także zwiększać sprzedaż powierzchni reklamowej – powiedział Thomas Bayeux. Ekspert dodaje, że musimy pamiętać, iż platformy mają interes w utrzymywaniu zaangażowania użytkowników. I stosują tu dwie strategie: personalizację treści poprzez coraz skuteczniejsze algorytmy oraz promowanie najbardziej angażujących materiałów. – Te tzw. dark patterns obejmują znane techniki: polubienia, powiadomienia, nieskończone przewijanie, automatyczne odtwarzanie rolek itp. Te „zwodnicze wzorce projektowe” są starannie zaprojektowane, by skłaniać ludzi do działań, których w innych okolicznościach by nie podjęli. A młodzież w okres dojrzewania wyjątkowo silnie reaguje na takie „strategie popychające” – twierdzi badacz. Szczególnie narażone są dziewczęta Media społecznościowe, choć w założeniu egalitarne, są przestrzenią, która wzmacnia zjawiska obecne w społeczeństwie off line – stereotypy płciowe, normalizację używania narkotyków, przemoc, rasizm, mizoginię itd. Z raportu wynika, że negatywne skutki używania mediów społecznościowych najsilniej widać u nastoletnich dziewcząt. – To jeden z najważniejszych wniosków raportu. Dziewczęta są szczególnie narażone na zagrożenia zdrowotne – nie tylko w kontekście obrazu ciała, lecz także cyberprzemocy, zawstydzania ze względu na płeć i presji społecznej. Przywiązują też większą wagę do komentarzy i reakcji w sieci. Również społeczności LGBTQIA+ należy do grup wysokiego ryzyka, zwłaszcza w kwestiach cyberprzemocy i problemów ze zdrowiem psychicznym. Źródła: theconversation.com; www.anses.fr Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Inkaskie mumie dzieci przebadano w klinice. Odkryto brutalną historię rytuału
Zamrożone inkaskie mumie dzieci od lat fascynują naukowców, ale dopiero teraz udało się zajrzeć do ich wnętrza bez naruszania ciał. Zespół kierowany przez dr Dagmarę Sochę z Uniwersytetu Warszawskiego wykorzystał tomografię komputerową. Wyniki badań podważają niektóre dotychczasowe wyobrażenia o enigmatycznym religijnym rytuale capacocha.
Spis treści: Pierwszy taki przypadek Wymuszona mumifikacja? Cios w głowę i walka z chorobami Z zamrażalnika do… kliniki Czym był rytuał capacocha? Najnowszy artykuł opublikowany w „Journal of Archaeological Science: Reports” przedstawia przełomowe wyniki badań czterech zamarzniętych mumii dzieci odkrytych na wulkanach Ampato i Sara Sara w Peru. Zespół naukowców, kierowany przez dr Dagmarę Sochę z Uniwersytetu Warszawskiego po raz pierwszy zastosował tomografię komputerową (CT), by nieinwazyjnie zbadać ofiary inkaskiego rytuału capacocha. Pierwszy taki przypadek Najbardziej sensacyjne okazało się ustalenie dotyczące mumii określanej „Ampato 4”. Tomograf dał wgląd w jej wnętrzności. Okazało się, że brakowało części kości, a te, które zostały, były przemieszczone. Zamiast organów wewnętrznych, w jamie brzusznej znajdowały się kamienie oraz fragmenty tkanin. Takie działania świadczą o tym, że była to celowa mumifikacja. To pierwszy znany przypadek celowej mumifikacji ofiary capacocha. Wymuszona mumifikacja? Dlaczego Inkowie wykonali mumifikację? Naukowcy przypuszczają, że dziewczynka zginęła w innym miejscu i została pochowana, a jej ciało po jakimś czasie zostało odkopane i spreparowane, by mogło przetrwać długą podróż. Mogło to mieć związek z przesiedleniami grup etnicznych. Przesiedleńcy zabierali ze sobą mumie przodków, by oswoić nowy, obcy krajobraz. „Ampato 4” mogła pełnić podobną rolę – stała się wiecznym strażnikiem góry i symbolem pamięci wspólnoty. Cios w głowę i walka z chorobami Wyniki badań pozostałych mumii są również wstrząsające i pokazują brutalną stronę rytuału. Wszystkie badane dzieci zginęły w wyniku silnego uderzenia w głowę. U ośmioletniej dziewczynki tomograf wykazał krwiak śródmózgowy. Z kolei słynna „Dama z Ampato”, o której rekonstrukcji twarzy pisaliśmy jakiś czas temu, miała liczne obrażenia czaszki, klatki piersiowej i miednicy. Te urazy powstały w chwili śmierci, co sugeruje rytualną przemoc. Badania wykazały jednak coś jeszcze: ofiary nie zawsze były idealnie zdrowe. Jedna z dziewczynek cierpiała na chorobę Chagasa. To pasożytnicza infekcja doprowadziła u niej do patologicznego powiększenia przełyku. Jej przełyk osiągał prawie 2 cm średnicy, co u dziecka jest ogromną anomalią. Z kolei w jej płucach odkryto zwapnienia, które mogły być śladem po infekcjach. To przeczy przekazom kronikarzy, że ofiary musiały być fizycznie doskonałe. Z zamrażalnika do… kliniki Skanowanie mumii było sporym wyzwaniem dla archeologów. – Niestety, tomograf jest dużym urządzeniem, więc musieliśmy przetransportować mumie do kliniki. Wybraliśmy klinikę zlokalizowaną 5 minut jazdy od muzeum. Badania wykonywaliśmy w niedzielę wcześnie rano, kiedy ruch na ulicach jest najmniejszy, a klinika była zamknięta dla pacjentów – wspomina dr Socha. Mumie były przewożone pojedynczo do kliniki w specjalnych mobilnych lodówkach. Wyjmowane były tylko na czas badania, które trwało od 10 do 15 minut i potem wracały do muzeum, a na ich miejsce naukowcy przywozili kolejne. Czym był rytuał capacocha? Capacocha była jednym z najważniejszych rytuałów w Imperium Inkaskim, podczas którego dzieci i młode kobiety składano w ofierze najważniejszym bóstwom. W latach 90. XX wieku Johan Reinhard odkrył na szczytach peruwiańskich wulkanów zamarznięte mumie wraz z bogatym wyposażeniem grobowym, które trafiły tam podczas takiej ceremonii. To właśnie te mumie przebadała dr Socha. Imperium Inków było największym państwem Ameryki Południowej. Ich religia opierała się na dominacji nad świętym krajobrazem, a góry uważano za siedziby bóstw. Aby przebłagać bogów lub uczcić ważne wydarzenia, odprawiano rytuał capacocha. Według inkaskich wierzeń dzieci były pośrednikami między bogami i ludźmi. Inkowie wybierali swoje ofiary do rytuału capacocha spośród najważniejszych rodów. Czasami jasno określano powód złożenia ofiary – na przykład by zakończyła się jakaś klęska żywiołowa. Dzieci nie składano w ofierze od razu. Zdarzało się, że pielgrzymowano z nimi po imperium nawet kilka miesięcy. Przyszłość mumii Dr Socha kontynuuje badania mumii. – We współpracy z naukowcami z Uniwersytetu Wiedeńskiego pobraliśmy próbki genetyczne, które w najbliższych miesiącach mają trafić do Europy. Próbki pobierane są w sposób nieinwazyjny, co też jest istotne biorąc pod uwagę ich stan zachowania. Rozwijamy też badania o datowanie radiowęglowe we współpracy z Politechniką Śląską i badania metali we współpracy z Politechniką Wrocławską – wskazuje badaczka. Ale dr Socha chce też wrócić w teren. W 2024 otrzymała grant Narodowego Centrum Nauki, w ramach którego przeprowadziła już wykopaliska na szczycie wulkanu Nokarane (5 800 m n.p.m.) Źródła: Journal of Archaeological Science: Reports, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tani opał, ale wysoka cena dla zdrowia. „Spadek funkcji poznawczych w kilku obszarach mózgu”
Dym z kuchni może szkodzić mózgowi, nawet po dekadach. Nowe badania wskazują, że dzieci wychowane w domach, gdzie używano węgla lub drewna do gotowania, mogą w dorosłości mieć gorszą pamięć i niższą sprawność poznawczą. Odpowiada za to zanieczyszczenie powietrza wewnątrz pomieszczeń. Potwierdza to badanie przeprowadzone wśród tysięcy osób.
W krajach o niskich dochodach ludzie nadal używają paliw stałych, takich jak węgiel, drewno i odpady roślinne, do gotowania i ogrzewania. Wynikające z tego zanieczyszczenie powietrza w pomieszczeniach naraża dzieci na działanie dymu i pyłów w kluczowych etapach rozwoju mózgu. – Prawie 30% światowej populacji, czyli około 2,4 miliarda ludzi, nadal gotuje bez użycia czystych paliw. Nasze odkrycia wskazują, że dorastanie w zadymionym domu może upośledzać zdrowie mózgu i zdolności poznawcze przez całe życie – mówi Xu Zong, badacz z Uniwersytetu Helsińskiego. Swoje wnioski opublikował właśnie na łamach „Social Science & Medicine”, wiodącego międzynarodowego czasopisma poświęconemu zdrowiu i medycynie społecznej. Szerokie badanie – tysiące Chińczyków Naukowiec zebrał dane dotyczące dużej grupy dorosłych mieszkańców Chin. Przeanalizował informacje dotyczące ponad 7 tys. osób w wieku 45 lat i starszych. Sprawdził warunki panujące w ich domach w dzieciństwie. Uczestników zapytano o to, jakich paliw używano w ich rodzinnych domach do gotowania, zanim ukończyli 17. rok życia. Porównano osoby wystawione na dym z węgla i drewna z tymi, które miały dostęp do czystej energii, np. prądu lub gazu.Aby wyniki były rzetelne, wzięto pod uwagę m.in. wiek, płeć, palenie papierosów, picie alkoholu oraz poziom wykształcenia i zarobki badanych osób. Kolejno przeprowadzono testy sprawności umysłowej. Naukowcy ocenili kondycję mózgów uczestników, badając ich pamięć epizodyczną (zdolność zapamiętywania) oraz ogólną sprawność umysłową, w tym orientację w czasie i umiejętność liczenia. Do analizy wyników wykorzystano algorytm „causal forest”, czyli metodę uczenia maszynowego, która potrafi wykryć skomplikowane i nieoczywiste związki między zanieczyszczeniem a pracą mózgu. Domowe zanieczyszczenie groźne też w przyszłości Osoby narażone w dzieciństwie na zanieczyszczenie powietrza w pomieszczeniach z paliw stałych uzyskiwały znacznie gorsze wyniki w testach poznawczych w wieku dorosłym. – Związek ten pozostał silny w dwóch kluczowych obszarach funkcji poznawczych: pamięci epizodycznej i sprawności umysłowej. Wskazuje to, że wczesna ekspozycja może przyspieszać związany z wiekiem spadek funkcji poznawczych w kilku obszarach mózgu – zauważa Zong. Ekspozycja na zanieczyszczenia powietrza w dzieciństwie wiązała się z niższym poziomem wykształcenia i dochodów w wieku dorosłym, które są znanymi czynnikami ryzyka spadku funkcji poznawczych. Gorzkie owoce domowego smogu Dym szkodzi na kilka sposobów jednocześnie. Po pierwsze, bezpośrednio uderza w rozwijający się mózg dziecka. Po drugie, działa przez mechanizmy społeczne. Dzieci wdychające zanieczyszczenia często gorzej radzą sobie w szkole. To prowadzi do niższego wykształcenia i mniejszych zarobków w dorosłości, co z kolei jest silnym czynnikiem ryzyka demencji. Badanie wykazało również, że na te negatywne skutki najbardziej narażeni są mężczyźni oraz osoby, które palą papierosy lub piją alkohol W kierunku czystej energii w gospodarstwach domowych Wyniki podkreślają potrzebę globalnej polityki promującej czystą energię w gospodarstwach domowych, szczególnie w regionach, w których uzależnienie od paliw stałych utrzymuje się na wysokim poziomie. – Przejście na czystsze paliwa, takie jak gaz czy energia elektryczna, to nie tylko środek ochrony środowiska lub układu oddechowego. To także inwestycja w długoterminowy dobrostan poznawczy, który może chronić zdrowie mózgu przyszłych pokoleń – zauważa Zong. Okazuje się, że smog czai się na zdrowie i życie ludzi nie tylko poza domem, ale też tam, gdzie powinniśmy czuć się najbezpieczniej. Źródło: Social Science & Medicine Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Kotki i psiecka nie zastąpią ci dziecka”… bo nigdy nawet nie próbowały. Badania dowodzą, że posiadanie psa zwiększa szansę na rodzicielstwo
W niektórych konserwatywnych kręgach społecznych funkcjonuje pogląd, że spadająca dzietność to wina młodych ludzi, którzy adoptują psy czy koty i poświęcają im dużo uwagi. Nowe badania z hukiem obalają tę tezę – posiadanie zwierząt, w szczególności psów, znacznie zwiększa szansę na decyzję o dziecku.
Naukowcy z Tajwanu postanowili sprawdzić, czy rzeczywiście istnieje korelacja pomiędzy liczbą niemowląt a psami wożonymi w wózkach. Przeanalizowali zatem rządowe dane podatkowe z milionów gospodarstw domowych, śledząc terminy rejestracji zwierząt i urodzeń dzieci. Czy zastępujemy sobie niemowlęta szczeniakami? Psy w wózkach dziecięcych i mit o spadku dzietności Osoby decydujące się na posiadanie psów i kotów stają się kozłem ofiarnym – z powodu kryzysu demograficznego. W wielu miastach nierzadko można zobaczyć zwierzęta ubrane w eleganckie stroje i pchane w wózkach. Dla wielu osób to wystarczy, by przyjąć, że rozpieszczone psy stały się substytutem ludzkich dzieci. – Młodzi ludzie się nie kochają. Zamiast tego kochają swoje psy, noszą je ze sobą, nie zawierają małżeństw i nie mają dzieci – grzmiał Kim Moon-Soo, minister pracy Korei Południowej w 2023 roku. W podobnym tonie wypowiadał się papież Franciszek, nazywając decyzję o posiadaniu zwierząt zamiast dzieci „samolubną” i ostrzegając przez nadchodzącą „demograficzną zimą”. Czy pies może być „dzieckiem na próbę?” Autorzy badania chcieli sprawdzić, ile prawdy jest w popularnym stereotypie. Na tapet wzięli miliony gospodarstw domowych w Tajpej. Ich badanie wykazało, że posiadanie zwierząt, a zwłaszcza psów, nie oznacza rezygnacji z posiadania dzieci. Wręcz przeciwnie – osoby, które rejestrowały psy, w ciągu następnych kilku lat znacznie częściej rejestrowały także dziecko. Osoby bez zwierząt decydowały się na ten krok rzadziej. – W Tajpej mówi się żartobliwie, że jeśli widzisz wózek w parku, to większa szansa, że jest w nim pies niż dziecko – mówi Ming-Jen Lin, jeden z autorów badania. Analiza danych wykazała jednak, że zwierzęta domowe często stanowią „próbę generalną” dla osób rozważających rodzicielstwo. Młode pary, które planują dzieci, coraz częściej decydują się najpierw na adopcję lub kupno psa, aby sprawdzić swoje kompetencje opiekuńcze i odpowiedzialność. To nowe podejście różni się od tradycyjnych modeli rodzinnych, w którym decyzje o dziecku były podejmowane szybciej, z mniejszą rozwagą i rzadziej poprzedzone innymi formami opieki. Czy dzięki psom jesteśmy lepszymi rodzicami? Psychologowie i socjologowie zauważają, że opieka nad psem rozwija umiejętności przydatne w wychowaniu dzieci – planowanie, odpowiedzialność, empatię oraz konsekwencję. Osoby posiadające psy częściej wykazują się większą cierpliwością i zdolnością radzenia sobie z codziennymi trudnościami. Opieka nad czworonogiem pozwala także lepiej zrozumieć dynamikę relacji rodzinnych oraz uczyć się rozwiązywania konfliktów. To z pewnością przydaje się w byciu odpowiedzialnym rodzicem i dobrym wychowaniu własnego dziecka. Do wyników badań należy podchodzić ostrożnie Czy więc powinniśmy rozdawać szczenięta, aby zwiększyć liczbę urodzeń w Polsce? Niekoniecznie. Żadna analiza dotycząca jednego kraju nie dowodzi, że ten sam schemat powtórzyłby się gdzie indziej. Badanie to powinno jednak skłonić do refleksji tych, którzy chętnie obarczają winą za kryzys demograficzny decyzje pewnej grupy ludzi. Spadający wskaźnik urodzin ma wiele przyczyn, a większość z nich ma podłoże ekonomiczne czy mieszkaniowe. Znalezienie rozwiązania tego problemu może być bardzo trudne, ale nie obwiniajmy o to szczeniąt. Źródło: National Taiwan University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nauka matematyki przez zabawę? Badania potwierdzają skuteczność planszówek
Naukowcy z Uniwersytetu Oregonu nie mają wątpliwości: niektóre gry planszowe zwiększają umiejętności matematyczne u dzieci. Na wysnucie takich wniosków pozwoliła obszerna analiza wyników osiemnastu badań mierzących wpływ tzw. gier liczbowych na zdolności liczenia u dzieci w wieku od czwartego do ósmego roku życia. Rezultat pracy naukowców nie tylko podkreśla zalety takiej formy spędzania czasu, ale również daje sygnał, jakie elementy gier planszowych najbardziej sprzyjają najmłodszym.
Analizy nad wpływem rozgrywek planszowych na zdolności matematyczne były już przeprowadzane w 2023 roku. Brytyjskie wydawnictwo naukowe „Taylor & Francis” w tamtym czasie opublikowało zbiorcze wyniki badań prowadzonych przez ponad dwadzieścia lat. Już wtedy naukowcy starali się dowieść, że regularne granie w różnorodne tytuły planszowe pomaga w nauce matematyki i pozwala lepiej zrozumieć działania zachodzące na liczbach. Badania te stały się podstawą do późniejszych analiz, w trakcie których badacze z Uniwersytetu Oregonu określili konkretny typ gier wpływający na zdolności matematyczne. Jakie gry planszowe były analizowane? Autorzy analizy skupili się na badaniach, w trakcie których wykorzystywane były tzw. liniowe gry planszowe z liczbami. Taka forma rozgrywki polega na stopniowym przemieszczaniu się po planszy zgodnie z rosnącymi liczbami. To, o ile pól do przodu (lub do tyłu) porusza się dany gracz, zależy od indywidualnych reguł gry. Wygrywa ten, kto jak najszybciej dotrze na pole końcowe, mające najwyższą liczbę. W trakcie badań używano m.in. bardzo prostej gry pt. „Wielki wyścig”, której zasady polegają na rzucaniu kostką i przesuwaniu pionka o wskazaną liczbę pól. W 18 badaniach wzięło udział ponad 1700 dzieci w różnym wieku. Próba obejmowała graczy od czwartego do ósmego roku życia. Konkretne typy gier oraz długość rozgrywek różniły się pomiędzy poszczególnymi badaniami. W niektórych z nich sprawdzano na przykład umiejętności posługiwania się liczbami (wykonywania działań matematycznych) po zakończeniu gry planszowej. W ten sposób badacze mogli określić wpływ tej nietypowej formy edukacji na zdolności matematyczne dzieci. Kiedy gra działała słabiej? Mnogość analizowanych przypadków pozwoliła badaczom określić szereg czynników wpływających na edukacyjną skuteczność gier planszowych. Niektóre z nich sprawiały, że nauka poprzez rozgrywkę w jednych badaniach działała lepiej, a w innych słabiej. Efektywność liniowej planszówki zależała m.in. od czasu i częstotliwości gry, osoby towarzyszącej dziecku, rodzaju zastosowanej planszy oraz sposobu późniejszego mierzenia umiejętności matematycznych. Mimo że badanie to było obarczone wieloma czynnikami wpływającymi na arytmetyczną skuteczność, naukowcom udało się wykazać statystycznie istotny efekt wpływu gier na zdolności matematyczne najmłodszych. Gry planszowe – sposób na naukę podstawowej matematyki u najmłodszych Na podstawie wszystkich przeanalizowanych badań naukowcy dowodzą, że w aż 76% przypadków zastosowanie liniowych gier planszowych z liczbami miało pozytywny wpływ na podstawowe zdolności liczbowe u dzieci. Należy zaznaczyć, że w około trzech na cztery przypadkach dziecko – po planszowej rozgrywce – było zdolne do wykonywania podstawowych działań matematycznych opartych na liczeniu w kolejności oraz rozumieniu zbioru elementów i jego liczności. Gra planszowa w większości przypadków sprawiała, że dziecko potrafiło lepiej odnaleźć się w wartościowaniu i porównywaniu liczb, liczeniu obiektów, a nawet prostym dodawaniu. Nie należy jednak łączyć wyników badań z zaawansowanymi działaniami matematycznymi. Planszówki okazały się mieć wpływ na podstawowe rachunki matematyczne, a nie na bardziej skomplikowane operacje. Gry liniowe pomagają w nauce dodawania, a nie mnożenia czy dzielenia. Niemniej jednak naukowcom udało się dowieść istotnej, wciąż niezbyt często wykorzystywanej, edukacyjnej siły gier planszowych. Stosowanie tak nowatorskich metod może być skuteczne w nauce arytmetyki u dzieci stawiających pierwsze kroki w edukacji szkolnej. Źródła: HEDCO Institure, Taylor & Francis Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Rejs bez dzieci staje się standardem? Znana linia zamyka pokład dla najmłodszych
Rejsy wycieczkowe od lat należą do jednej z najpopularniejszych form wypoczynku na świecie. Na pokładach statków spotykają się zarówno seniorzy, pary, jak i rodziny z dziećmi, a rekordy popularności biją choćby rejsy organizowane przez Disney Cruise Line, które od lat stawiają na ofertę skierowaną do najmłodszych. Teraz jednak jedna ze znanych linii rejsowych decyduje się na wyraźny zwrot w strategii – w jej nowej ofercie nie będzie miejsca dla dzieci. Na statkach pojawią się wyłącznie dorośli pasażerowie.
Wypoczynek w formule „tylko dla dorosłych” od dawna budzi emocje i dzieli opinię publiczną. Jedni krytykują restauracje, hotele czy kurorty ograniczające wstęp dla rodzin z dziećmi, inni podkreślają, że taka forma urlopu pozwala na prawdziwy reset, ciszę i oderwanie się od codziennego zgiełku. Teraz podobne podejście coraz wyraźniej zaznacza swoją obecność również na morzu. Jedna z renomowanych linii rejsowych postanowiła stworzyć ofertę, która ma zapewnić pasażerom spokojne, kameralne otoczenie – bez animacji dla najmłodszych, dziecięcego gwaru i kompromisów w kwestii ciszy na pokładzie. Oceania Cruises stawia na rejsy tylko dla dorosłych Coraz więcej linii rejsowych uważnie przygląda się zmianom w strukturze swoich pasażerów, a jednym z wyraźniejszych trendów ostatnich lat jest rosnące zainteresowanie długimi, spokojnymi podróżami wśród osób starszych. Właśnie na ten segment zdecydowała się postawić Oceania Cruises, luksusowa linia obsługująca osiem statków kursujących m.in. po Europie, Alasce, Karaibach, Ameryce Południowej, Azji, Afryce i Australii. Firma ogłosiła, że wszystkie nowe rezerwacje będą dostępne wyłącznie dla osób, które ukończyły 18 lat. Decyzja nie oznacza jednak gwałtownego zerwania z dotychczasowymi klientami – rezerwacje dokonane przed 7 stycznia 2026 roku, obejmujące niepełnoletnich pasażerów, pozostaną ważne. Jak podkreślił Jason Montague, dyrektor ds. oferty premium w Oceania Cruises, zmiana jest bezpośrednią odpowiedzią na głosy samych gości. „Nasi pasażerowie wielokrotnie podkreślali, że spokojna atmosfera na pokładach jest jednym z głównych powodów, dla których do nas wracają” – zaznaczył w oficjalnym oświadczeniu. Przejście na ofertę wyłącznie dla dorosłych ma więc wzmacniać kluczowe wartości marki: ciszę i podróżowanie w tempie sprzyjającym odkrywaniu świata, a nie masowej rozrywce. Linia wskazuje również, że nowa polityka pozwoli lepiej „zarządzać oczekiwaniami” pasażerów i uniknąć nieporozumień co do charakteru rejsów. W praktyce dla wielu klientów nie będzie to rewolucja. Jak przyznał Nathan Hickman (CCO Oceania Cruises) w rozmowie z „USA Today”, część pasażerów była przekonana, że Oceania już wcześniej funkcjonowała jako linia dla dorosłych, ponieważ dzieci pojawiały się na jej statkach sporadycznie. Średni wiek gościa wynosi bowiem około 65 lat. „Nie staramy się być wszystkim dla wszystkich” – podkreślił Hickman, dodając, że linia pozostaje wierna temu samemu, jasno zdefiniowanemu profilowi pasażera. Rejsy tylko dla dorosłych zyskują na popularności Decyzja Oceania Cruises wpisuje się w szerszy trend, który od kilku lat wyraźnie zaznacza się w branży rejsowej. Jak zauważają analitycy Cruise Critic, segment „adults only” coraz częściej przyciąga nie tylko osoby bezdzietne, lecz także rodziców, którzy na czas urlopu szukają ciszy, prywatności i spokojniejszego rytmu dnia. Nowa polityka dodatkowo odróżnia Oceanię od jej luksusowej siostrzanej marki Regent Seven Seas Cruises, która nadal dopuszcza podróże z dziećmi – choć obie linie należą do tego samego holdingu, czyli Norwegian Cruise Line Holdings. Zdaniem Colleen McDaniel, redaktor naczelnej „Cruise Critic”, rejsy wyłącznie dla dorosłych regularnie plasują się wśród najlepiej ocenianych produktów turystycznych, a podróżni szczególnie chwalą brak dziecięcego zgiełku i bardziej wyrafinowaną atmosferę. Trend ten wykorzystują już wyspecjalizowane linie, takie jak Virgin Voyages czy Viking Cruises, ale także masowi operatorzy, którzy wprowadzają selektywne rozwiązania. Carnival Cruise Line rozwija program rejsów wyłącznie dla dorosłych, a Royal Caribbean i Norwegian Cruise Line wyznaczają na swoich statkach strefy dostępne tylko dla pełnoletnich pasażerów. Co istotne, nawet Disney Cruise Line, kojarzona głównie z ofertą rodzinną, wydziela przestrzenie przeznaczone wyłącznie dla dorosłych, pokazując, że potrzeba spokoju i „chwili wytchnienia” stała się jednym z kluczowych oczekiwań współczesnych podróżnych. Źródło: Fox News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Chłopiec czy dziewczynka u władzy? Tak dzieci widzą autorytet – naukowcy przebadali kilkaset dzieci
Czy przedszkolaki uważają, że chłopcy powinni rządzić światem? Naukowcy zbadali, jak setki dzieci dzielą cenne nagrody między „szefa” a „podwładnego”. Wyniki rzucają nowe światło na to, jak w naszych głowach rodzi się poczucie równości i czy faktycznie faworyzujemy mężczyzn u władzy.
Nierówności na tle płci są na porządku dziennym. Nawet w dążącej do równości Unii Europejskiej z jakiegoś powodu kobiety zarabiają średnio o 12% mniej za godzinę pracy niż mężczyźni. W naszym kraju luka płacowa jest niższa od średniej unijnej i wynosi 7,8%. Z jakiego powodu kobiety zarabiają mniej na tym samym stanowisku? Bo są kobietami, nie ma na to innego wytłumaczenia. Nierówności dotyczą również dostępu kobiet do awansów na najwyżej płatne stanowiska. Trafia ich tam zdecydowanie mniej niż mężczyzn. Skąd biorą się takie różnice? Kiedy zaczynają się pojawiać takie nierówności? Czy dzieci uznają męską dominację nad kobietami za uzasadnioną? Ten temat rozpoznali naukowcy, którzy postanowili zbadać sprawę u kilkulatków i dowiedzieć się, czy już w tym wieku widoczne są przejawy dyskryminacji. Badania w przedszkolach Badacze z francuskich uniwersytetów postanowili sprawdzić, czy dziecięce intuicje wspierają „męski przywilej”, czy może kierują się zupełnie innymi zasadami. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Child Development”. W badaniu wzięło udział 653 dzieci w wieku od 3 do 8 lat z Francji. Zostały one zrekrutowane z obszaru metropolitalnego Lyonu we Francji. Naukowcy przeprowadzili testy w konkretnych placówkach edukacyjnych i wychowawczych, którymi były: 10 przedszkoli, 9 szkół publicznych, 1 centrum rekreacji. Jak zbadać tendencje nierówności? Naukowcy opowiedzieli dzieciom historię o dwóch postaciach, które wspólnie planowały zabawę. Jedna z nich – postać dominująca – zawsze narzucała swoje zdanie i wybierała gry. Druga – postać podległa – musiała się dostosować. Postacie te były rówieśnikami dzieci, co ułatwiało badanym identyfikację z sytuacją. Kluczowym momentem był podział nagród. Dzieci otrzymały trzy naklejki, które miały rozdzielić między bohaterów. Trzy to liczba nieparzysta, więc nie dało się ich podzielić po równo – ktoś musiał dostać więcej. Komu dać bonus? Skutecznemu liderowi czy podwładnemu? Naukowcy sprytnie zmieniali płeć postaci w różnych grupach. Dzięki temu mogli sprawdzić, czy chłopiec u władzy jest traktowany inaczej niż dziewczynka o tej samej pozycji. Dla kogo naklejka? To nie takie proste Wyniki badania można uznać za optymistyczne. Okazało się, że dzieci wcale nie faworyzują męskiej władzy. Postać dominująca nie dostawała więcej naklejek tylko dlatego, że była chłopcem. Okazało się jednak, że kluczowy dla decyzji jest wiek dziecka. Najmłodsze maluchy (3–4 lata) częściej nagradzały „szefa” niezależnie od jego płci. Dla trzylatka ktoś, kto rządzi, jest jak superbohater – wydaje się kompetentny i warto z nim trzymać. Sytuacja zmienia się radykalnie u siedmiolatków i ośmiolatków. Starsze dzieci wolały dawać więcej naklejek postaci podległej. Wykazały się one zatem empatią i chęcią naprawienia nierówności. Badanie ujawniło też efekt „własnej drużyny” – dzieci chętniej wspierały postacie tej samej płci, co one. Było to szczególnie widoczne u dziewczynek, które mocniej faworyzowały inne dziewczynki niż chłopcy chłopców. Przyszłość badań nad postrzeganiem autorytetu wśród dzieci Dzieci wcale nie poważają autorytetu mężczyzn mniej, ale też nie przyznają mu specjalnych przywilejów ani większej legitymizacji w porównaniu do autorytetu kobiet. Ale już czterolatki mają świadomość, że w świecie dorosłych to mężczyźni częściej sprawują władzę – wynika z najnowszego badania. Naukowcy zastrzegają, że konieczne są dalsze badania i to poza Europą, aby ustalić, czy legitymizacja męskiej władzy może pojawić się w innych sytuacjach lub kulturach, czy też tego typu uprzedzenia rozwijają się w późniejszym wieku. Źródło: Child Development Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rodzisz w styczniu? Twoje dziecko ma dwukrotnie większą szansę, by zostać drugim Robertem Lewandowskim
Urodziliście się w grudniu lub pod koniec roku i zastanawiacie się, czemu nie zostaliście profesjonalnymi piłkarzami? Okazuje się, że to nie przypadek – wśród zawodników krajowych reprezentacji jest wielokrotnie więcej osób urodzonych w pierwszym kwartale roku. Czy styczeń daje supermoce?
Według badań Uniwersytetu Strathclyde w rozgrywkach UEFA bierze udział prawie dwa razy więcej zawodników urodzonych w styczniu niż w grudniu – mimo tego, że oba miesiące charakteryzuje podobny wskaźnik urodzeń. Nie chodzi jednak o znaki zodiaku czy temperament. Dlaczego dzieci urodzone w styczniu mają przewagę w sporcie? Badania prowadzone niezależnie w wielu krajach potwierdzają, że dzieci urodzone na początku roku mają istotną sportową przewagę nad rówieśnikami z jego końca. Przewaga ta wynika z tzw. efektu względnego wieku, czyli różnicy rozwojowej pomiędzy najstarszymi a najmłodszymi zawodnikami w danej kategorii wiekowej. W praktyce oznacza to, że dzieci urodzone w styczniu są niemal o rok starsze niż ich „rówieśnicy” urodzeni w grudniu. W młodym wieku to ogromna różnica rozwojowa, która ma wyraźny wpływ na późniejsze sukcesy sportowe. Są wyżsi, silniejsi, mają więcej doświadczenia. Euro 2024 pełne koziorożców, wodników i ryb Co łączy Cristiano Ronaldo, Ardę Gülera i Jamala Musialę? Wszyscy byli gwiazdami rozgrywanych w Niemczech mistrzostw Europy 2024 i wszyscy… urodzili się w lutym. Szkockie badanie przyjrzało się temu, ile z uczestników turnieju piłkarskiego faktycznie ma urodziny na początku roku. W samym turnieju dysproporcja była widoczna, ale efekt był szczególnie zauważalny w składach reprezentacji U-17. Analiza składów z mistrzostw Europy wykazała, że w okresie od stycznia do marca urodziło się ponad cztery razy więcej zawodników niż w okresie od października do grudnia. Szczególnie dobrym przykładem są sami mistrzowie, czyli Włochy, których 20-osobowa kadra składała się z 11 zawodników urodzonych w pierwszym kwartale roku i tylko jednego urodzonego w grudniu. – Rok może wydawać się niewielką różnicą, ale w przypadku młodzieży oznacza, że zawodnicy urodzeni w styczniu spędzili na boisku prawie o 10% więcej czasu niż zawodnicy urodzeni w grudniu – przypomina Aidan Rooney, jeden z twórców badania. Miesiąc urodzenia to nie wyrok: z wiekiem przewaga zanika… ale nie do końca Według badaczy przewaga maleje na poziomie seniorskim. Analiza nie wykazała istotnej korelacji pomiędzy miesiącem urodzenia a wartością rynkową zawodnika. Jak tłumaczy dr Markus Gehristz, kierownik badania, na poziomie profesjonalnym decydujące stają się inne czynniki: technika, doświadczenie, psychika. Cechy fizyczne przestają wyróżniać się aż tak bardzo, jak w młodszych kategoriach wiekowych. Niemniej jednak łatwiejszy start pozwala większej liczbie zawodników ze stycznia dotrwać do poziomu profesjonalnego – przez to właśnie w seniorskiej piłce najwięcej jest piłkarzy urodzonych na początku roku. Wielcy piłkarze rodzą się w każdej porze roku Chociaż przewaga wieku ułatwia karierę, to wielu piłkarzy przełamuje „styczniowy” stereotyp. Przykłady? Kylian Mbappé, francuski napastnik grający w Realu Madryt, urodził się w grudniu, Pedri, młoda gwiazda FC Barcelony w listopadzie, a İlkay Gündoğan w październiku. Robert Lewandowski urodził się w sierpniu, więc także miał „pod górkę”. Indywidualny talent i determinacja sprawiają jednak, że statystyka nie ma nic do gadania. Jednak warto się zastanowić, czy obecny system klasyfikacji wiekowej daje wszystkim młodym piłkarzom równe szanse. Być może wiele grudniowych talentów się marnuje, bo są zniechęceni rywalizacją ze starszymi, większymi i silniejszymi „równolatkami”? Źródło: University of Strathclyde, European Journal of Sport Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowa epidemia odry nadchodzi? To efekt braku szczepień
Wszystko wskazuje na to, że Nowa Zelandia może wkrótce mierzyć się z epidemią odry – podobną, jaka wybuchła w 2019 roku. Wtedy umierały na nią głównie dzieci. Ten wyspiarski kraj zmaga się, podobnie jak Polska, nie tylko z niskim poziomem zaszczepienia najmłodszych, ale i dawnymi brakami systemowymi, których żniwa zbierają obecne pokolenia. Czego możemy się nauczyć od nowozelandczyków, żeby uniknąć podobnej sytuacji w naszym kraju?
Nowa Zelandia stoi w obliczu możliwej epidemii odry. Niedawne potwierdzenie nowych, niezwiązanych z międzynarodowymi podróżami przypadków choroby sugeruje, że groźny wirus zaczął się już rozprzestrzeniać w społecznościach. Na alarm bije Health New Zealand, czyli publiczny system opieki zdrowotnej wyspiarskiego kraju. Wirus odry błyskawicznie roznosi się po społeczeństwie Nowe przypadki odry wykryte w Nowej Zelandii niebezpiecznie przypominają wydarzenia z 2019 roku. Wtedy to najludniejsze miasto kraju – Auckland – przeżyło największą od 1997 roku epidemię odry. Odnotowano ponad 2000 przypadków choroby, a nawet 35% zainfekowanych wymagało hospitalizacji. Mimo tego, że większość wcześniej była zdrowa. U wielu pacjentów wystąpiły poważne komplikacje: zapalenie mózgu, utrata ciąży czy wymóg intensywnej terapii u dzieci. Co jeszcze bardziej niepokojące, osoby, które przeszły wtedy odrę, w kolejnych latach częściej były hospitalizowane i częściej otrzymywały recepty na antybiotyki. Z Nowej Zelandii choroba zawędrowała do Samoa, gdzie spowodowała 5 700 zachorowań i niemal 100 zgonów. 87% z nich stanowiły dzieci do 5. roku życia. Jak zapobiec rozprzestrzenianiu się odry? Aby zapobiec szerzeniu się odry po jej pojawieniu się w danym kraju niezbędny jest poziom odporności populacyjnej sięgający około 95%. Osiąga się go dzięki szczepieniom: w Polsce obowiązuje dwudawkowe, obowiązkowe szczepienie dzieci – pierwszą dawkę szczepionki na odrę podaje się w 13.–15. miesiącu życia, a drugą przed ukończeniem 6. roku życia. To zapewnia ochronę przed ciężką chorobą na poziomie 98–99% na całe życie. Dlaczego poziom zaszczepienia w Nowej Zelandii jest niski? Niestety, w Nowej Zelandii nie udało się osiągnąć tego progu. Szczepienia MMR (odra, świnka, różyczka), czyli główne narzędzie walki z chorobą, prowadzone są w tym kraju od 1969 roku, jednak dopiero od 2005 roku funkcjonuje narodowy rejestr szczepień. Braki systemowe sprawiły, że nawet 80% osób urodzonych w latach 80. i 90. może nie być chronionych przed odrą. Co więcej, dane z czerwca 2025 roku wskazują, że jedynie 82% dzieci w Nowej Zelandii otrzymało dwie wymagane dawki szczepionki. To oznacza, że co piąte dziecko jest narażone na zakażenie. Szczególnie niski poziom szczepień utrzymuje się wśród dzieci maorysów oraz pochodzenia pacyficznego. Podobne, niepokojące tendencje możemy zaobserwować również w Polsce. Pacyficzni obywatele Nowej Zelandii niekiedy nie mają jednak w ogóle dostępu do szczepionki, a Polacy świadomie jej odmawiają. Jak zapobiec katastrofie zdrowotnej? Zdaniem ekspertów konieczne są natychmiastowe działania. W Polsce liczba odmów obowiązkowej szczepionki wzrosła z 3077 w 2003 roku do 87 344 w 2023 roku. W 2024 roku odnotowano w Polsce niemal 300 przypadków odry. Warto przypomnieć, że szczepienie jest jedyną metodą zapobiegania tej groźnej chorobie. Na odrę nie ma lekarstwa, a może ona prowadzić do groźnych powikłań – także u dzieci. Spadek odporności społeczeństwa sprawia, że coraz więcej osób jest podatnych na infekcję wirusem odry i staje się nieświadomym nosicielem choroby. To zagrożenie dla wszystkich mieszkańców kraju: nie tylko dla dzieci. Źródło: Health New Zealand, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Gen stulatków może pomóc chronić dzieci chore na progerię. Przełom w medycynie
„Gen długowieczności” obecny u osób żyjących wyjątkowo długo może pomóc ratować dzieci zmagające się z rzadką chorobą. Progeria, bo tak nazywa się schorzenie powodujące przedwczesne starzenie się dzieci, skraca życie do około 14 lat. Do tej pory nie było na nią skutecznego lekarstwa, ale dzięki odkryciu naukowców może się to zmienić.
Przełom w leczeniu rzadkiej choroby. Zespół progerii Hutchinsona-Gilforda może stać się uleczalny dzięki genom pozyskanym od „superstulatków”. Wszystko dzięki pracy naukowców z Uniwersytetu w Bristolu i IRCCS MultiMedica. Progeria powoduje przedwczesne starzenie Progeria Hutchinsona-Gliforda (HGPS) jest rzadką chorobą genetyczną polegającą na – w dużym skrócie – szybkim starzeniu się dzieci. Spowodowana jest mutacją w genie LMNA, która powoduje produkcję toksycznego białka zwanego progeryną. Ta uszkadza jądra komórkowe i powoduje szybszą degradację. Choroba zyskała światowy rozgłos za sprawą filmu „Ciekawy przypadek Benjamina Buttona”. Osoby dotknięte progerią umierają zwykle około 13.–15. roku życia z powodu problemów z sercem. Są jednak wyjątki, takie jak Sammy Basso, który był najstarszą znaną osobą z progerią. Ten włoski biolog zmarł 5 października 2024 roku w wieku 28 lat. Leczenie zespołu Hutchinsona-Gliforda Obecnie jedynym zatwierdzonym lekiem na progerię jest lonafarnib, który zapobiega gromadzeniu się progeryny. Naukowcy z Bristolu we współpracy z włoskim IRCCS MultiMedica starali się sprawdzić, czy jest jakaś inna droga leczenia: postanowili wykorzystać geny stulatków, które potencjalnie mogłyby chronić chore dzieci. Użyli w tym celu genu LAV-BPIFB4, który występuje u niektórych osób powyżej 100. r.ż. – znanego jako „gen długowieczności”, z którym wiązana jest dłuższa niż przeciętnie oczekiwana długość życia. Badania wykazały, że pomaga on utrzymać zdrowie serca i naczyń krwionośnych w okresie starzenia. Pierwsze rezultaty były obiecujące Najpierw sprawdzono działanie genu u myszy. Zespół badawczy był w stanie wykryć wczesne problemy z sercem – bardzo podobne do tych, które występują u dzieci zmagających się z progerią. Okazało się, że wstrzyknięcie „genu długowieczności” pomagało poprawić to, jak serce się rozkurcza i napełnia krwią. Zmniejszył on zwłóknienie serca, ograniczył liczbę starzejących się komórek i stymulował wzrost nowych naczyń krwionośnych, przez co bezpośrednio przyczyniał się do utrzymania zdrowej tkanki. Geny stulatków ratują dzieci Kolejnym krokiem było przetestowanie wpływu genu na ludzkie komórki i to właśnie to przyniosło przełom. Zmniejszył on oznaki starzenia, ale – co ważne – nie zmienił poziomu progeryny. To sugerowało, że pomógł ochronić przed nią komórki. – Wyniki dają nadzieję na nowy rodzaj terapii progerii, oparty na naturalnej biologii zdrowego starzenia się, a nie na blokowaniu wadliwego białka. To podejście może z czasem pomóc również w walce z normalnymi chorobami serca związanymi z wiekiem – mówi dr Yan Qiu z Instytutu Kardiologii Uniwersytetu w Bristolu. Naukowcy prowadzą obecnie liczne badania poświęcone zbadaniu potencjału LAV-BPIFB4. Otwiera to nową strategię leczenia zespołu progerii Hutchinsona-Gliforda, która pilnie potrzebuje innowacyjnych leków. Dzięki pracy badaczy może udać się uratować wiele dzieci. Źródła: Singal Transduction and Targeted Theraphy, European Heart Journal Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Inkowie złożyli nastolatkę w ofierze. Naukowcy zrekonstruowali jej wygląd
Zagadkowy rytuał Inków i twarz sprzed wieków. Naukowcy zrekonstruowali wygląd nastoletniej dziewczyny, która została złożona w ofierze ponad 500 lat temu. Niemal żywa twarz dziewczyny odsłania tajemnice jednego z najbardziej poruszających rytuałów prekolumbijskiej cywilizacji.
Spis treści: Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Choć od jej śmierci minęło ponad pięć wieków, dzięki współczesnej technologii możemy dziś spojrzeć w oczy jednej z najbardziej znanych ofiar inkaskiego rytuału capacocha. Nastolatka, znaleziona wysoko w Andach, była częścią religijnego obrzędu, który wymagał złożenia dzieci w ofierze bogom. Jej doskonale zachowane ciało, wydobyte z wiecznie zamarzniętej ziemi, pozwoliło badaczom nie tylko ustalić przyczynę śmierci, ale też odtworzyć jej wygląd z niezwykłą dokładnością. Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Był 1995 rok. Amerykański archeolog i antropolog Johan Reinhard wyruszył w góry w okolicach Arequipy na południu Peru. Razem z peruwiańskim przewodnikiem Miguelem Zarate wdrapali się na górę Ampato, która ma ponad 6 tys. m n.p.m. Liczyli na ciekawe znaleziska, bo pobliski czynny wulkan doprowadził do topnienia czapy lodowców. Tuż pod samym szczytem badacze dostrzegli niewielkie brązowe zawiniątko, przypominające worek z tkaniny. Okazało się, że był to szczelnie zawinięty płaszcz, który skrywał doskonale zachowaną zamarzniętą mumię dziewczynki. Jej grobowiec znajdował pierwotnie kilkaset metrów wyżej. Uległ on zniszczeniu, a zawartość usunęła się wzdłuż zbocza. Dama z Ampato miała na sobie suknię, szal i ozdobny pas oraz skórzane mokasyny. Na ramionach ofiary znajdowały się dwie szpile, które spinały szatę. Tuż obok mumii były też trzy figurki wykonane ze złota i potłuczone fragmenty naczyń. Znalezisko szybko stało się sensacją. Dziewczynkę nazwano Damą z Ampato lub po prostu Juanitą. Od kilku dekad jej szczątki są przechowywane w specjalnej komorze Arequipie. Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci We wtorek w Muzeum Andyjskich Sanktuariów otwarto wystawę „Capacocha. Podążając za bogami Inków”, na której zaprezentowano rekonstrukcję twarzy Damy z Ampato. Wiosną 2024 roku ekspozycja przybędzie do Polski. Rekonstrukcję stworzył szwedzki artysta i archeolog Oscar Nilsson, używając techniki manchesterskiej – typowej dla kryminalistyki. Procesowi towarzyszyły liczne konsultacje i trwał on blisko pół roku. – Pierwszym etapem było wykorzystanie skanów CT [tomografii komputerowej – przyp. red.], do stworzenia modelu czaszki przez dr. Bartłomieja Ćmielewskiego z Politechniki Wrocławskiej. Następnie czaszkę wydrukowaliśmy w technice druku 3D i nanieśliśmy w punktach anatomicznych 32 kołki, odpowiadające grubości tkanek miękkich – wyjaśniła National Geographic Polska koordynatorka projektu, dr Dagmara Socha z Centrum Badań Andyjskich UW. Następnie wspólnie z Nilssonem Socha konsultowała na bieżąco takie detale jak wiek, stopień odżywienia, odcień skóry, długość włosów, uczesanie zmarłej. W ramach przedsięwzięcia w Centro Textiles Tradicionales w Cuzco zamówiono też ręcznie tkane kopie szala i nakrycia głowy Juanity, tak by maksymalnie przybliżyć jej rekonstrukcję do rzeczywistości. – Odtwarzanie wyglądu zmarłych pozwala nam zmienić postrzeganie mumii, które obecnie traktowane są jako ciekawostki w muzeum. Pozwala opowiedzieć historię osób, które żyły przed setkami lat – podkreśliła dr Socha. Ze względu na warunki panujące na szczycie ciało uległo naturalnej mumifikacji poprzez zamarznięcie. Mumia należała do dziewczynki zmarłej w wieku ok. 14–15 lat. Podczas tomografii ustalono, że zabito ją uderzeniem tępym narzędziem w prawy bok głowy. Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Dziewczynkę złożono na górze w ramach rytuału capacocha. Archeolodzy znają kilkanaście miejsc na terenie Peru, gdzie Inkowie na szczytach gór lub wulkanów składali dzieci w ramach tego rytuału. Dzieci były – według inkaskich wierzeń – pośrednikami między bogami i ludźmi. Inkowie wybierali swoje ofiary spośród najważniejszych rodów. Czasami jasno określona była intencja ofiary. Na przykład, by zakończyła się jakaś klęska żywiołowa. Dzieci nie składano w ofierze od razu. Zdarzało się, że pielgrzymowano z nimi nawet kilka miesięcy. Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Z badań innych mumii wykonanych przez dr Sochę wiadomo, że dzieci były odurzane z pomocą liści koki i halucynogennego naparu ayahuasca. Składał się on z lian Banisteriopsis caapi. W przypadku Damy z Ampato nie jest to jeszcze jasne. Jednak wraz z jej mumią znaleziono torebkę pełną liści koki i jej własnych włosów. Inkowie uważali, że obcięte włosy stanowią integralną cześć danej osoby. Dlatego były przechowywane po obcięciu i składane w ofierze wraz z ofiarą. W drugiej torebce zmarła miała ze sobą również muszlę spondylusa. Traktowana była jako jeden z najbardziej luksusowych przedmiotów w Imperium Inkaskim i sprowadzana aż z Ekwadoru. Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Na wystawie prezentowane są również hologramy zabytków znalezionych przy pochówkach złożonych na wulkanach przez Inków. Wykonali je dr Bartłomiej Ćmielewski i dr Dominika Sieczkowska. Zwiedzający mogą odbyć wirtualną pielgrzymkę śladami rytuały capacochy, udając się pozostałościami inkaskich dróg. Wystawa powstała dzięki współpracy pomiędzy Centrum Badań Andyjskich UW i Universidad Catolica de Santa Maria w Arequipie, dzięki wsparciu ze Ministerstwa Edukacji i Nauki. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Twój ojciec palił, gdy był nastolatkiem? Teraz ty będziesz starzeć się szybciej
Czy błędy młodości ojców mogą wpływać na życie dzieci? Okazuje się, że palenie papierosów w wieku nastoletnim uszkadza plemniki, a wady te przekazywane są przez mężczyzn ich potomkom – nawet, jeśli ci rodzą się dużo później. Kiedy palenie papierosów szkodzi najbardziej i jak wpływa na los kolejnego pokolenia?
Dzięki badaniom zaprezentowanym na kongresie Europejskiego Towarzystwa Pulmonologicznego (ERS) w Amsterdamie dowiedzieliśmy się, że osoby, których ojcowie palili papierosy w trakcie swojego dojrzewania, starzeją się szybciej niż przeciętnie. Naukowcy doszli do zaskakujących wniosków, które jeszcze bardziej odstręczają od palenia. Dług przeszłości spłacany przez kolejne pokolenia Lekarze z Towarzystwa Pulmonologicznego odkryli, że osoby, których ojcowie zaczęli palić w wieku 15 lat lub wcześniej, wykazywały oznaki szybszego starzenia biologicznego w porównaniu z ich wiekiem chronologicznym. Ma mieć to związek z uszkodzeniami w rozwijających się plemnikach u chłopców, które na późniejszym etapie życia posłużą do spłodzenia potomstwa. Dzieci ojców-palaczy były średnio od 9 miesięcy do roku biologicznie starsze niż powinny. Jeśli same dodatkowo paliły, to różnica była większa i sięgała nawet 15 miesięcy. Co ciekawe, kluczowy okazał się wiek tytoniowej inicjacji ojców – gdy zaczynali oni palić w późniejszym wieku, badacze zaobserwowali jedynie niewielki wzrost tempa starzenia ich dzieci. Nieistotne okazało się też to, czy matki paliły przed ciążą. Badania nad paleniem papierosów – W nowym badaniu chcieliśmy ustalić, czy palenie przez rodziców w okresie dojrzewania może również wpływać na biologiczne starzenie się ich przyszłych dzieci – opowiada dr Juan Pablo López-Cervantes z Uniwersytetu w Bergen w Norwegii. Naukowcy do mierzenia procesu starzenia wykorzystali znaną metodę – zegary epigenetyczne. Zmiany w DNA pozwalają prześledzić nie tylko zmiany związane z upływającym czasem, ale także potencjał rozwoju chorób wieku podeszłego, np. demencji czy nowotworów. Przebadano 892 osoby w wieku od 7 do 50. Średni wiek badanego wynosił 28 lat. Każdy z nich przekazał próbki krwi i z każdym został przeprowadzony szczegółowy wywiad. Chłopcy szkodzą swoim dzieciom – To przyspieszone starzenie biologiczne jest ważne, ponieważ w poprzednich badaniach powiązano je z wyższym ryzykiem chorób takich jak rak, artretyzm i demencja. Nasze wyniki sugerują, że chłopcy, którzy palą w okresie dojrzewania, mogą nieświadomie szkodzić dzieciom, które w przyszłości będą mieli – tłumaczy López-Cervantes. Badania naukowców nie tłumaczą w pełni, dlaczego palenie papierosów u nastolatków wiąże się z szybszym starzeniem ich dzieci. Uczeni wierzą jednak, że odkrycie może być ważne dla młodych chłopców, którzy palą papierosy lub spożywają inne, coraz bardziej popularne produkty nikotynowe. Zdaniem lekarzy priorytetem powinno być zwiększenie wysiłków na rzecz zapobiegania palenia papierosów przez nieletnich. Pierwszy raz wiemy, że takie działania przynoszą korzyść nie tylko obecnemu pokoleniu, ale także kolejnym. Źródło: European Respiratory Society Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Paracetamol w ciąży nie powoduje autyzmu – badanie obejmujące 2,5 miliona dzieci to potwierdza
Wbrew temu, co z największych mównic świata głoszą niektórzy, paracetamol przyjmowany w ciąży nie powoduje zwiększenia ryzyka wystąpienia autyzmu u dzieci. Badania obejmujące miliony ciąż udowadniają, że nawet prezydent Stanów Zjednoczonych może się mylić.
Donald Trump zasugerował ostatnio, że acetaminofen (w Polsce znany szerzej jako paracetamol, a w Stanach Zjednoczonych jako Tylenol) stosowany przez kobiety w ciąży ma przyczyniać się wzrostu ilości diagnoz autyzmu. Zaproponował, by zamiast ulżyć sobie w bólu, matki „przeczekały” trudny czas gorączki. Wywołało to ostry sprzeciw środowiska naukowego, według którego nie ma twardych dowodów naukowych na temat powiązań paracetamolu z rozwojem neurologicznym dzieci. Są za to odwrotne. Największe badanie nad środkami przeciwbólowymi Badanie opublikowane w 2024 roku w prestiżowym czasopiśmie „Journal of the American Medical Association” objęło niemal 2,5 miliona urodzeń w latach 1995–2019 w Szwecji. Nie wykazało dowodów na to, że stosowanie paracetamolu w ciąży zwiększa ryzyko wystąpienia autyzmu u dziecka. To największe analizy naukowe przeprowadzone w tym temacie. 7,5% matek przyznało się do stosowania paracetamolu w ciąży. Naukowcy przeanalizowali dodatkowo wszystkie zmienne, które mogły wpłynąć na wyniki analizy statystycznej – uwzględnili między innymi czynniki zdrowotne, takie jak gorączkę czy ból, które mogły wpływać na to, czy zażywane były środki przeciwbólowe. Przyjrzeli się następnie wynikom rozwoju neurologicznego urodzonych dzieci: sprawdzano, czy częściej diagnozowano u nich ADHD, autyzm czy niepełnosprawność intelektualną. Stosowanie paracetamolu a rozwój rodzeństwa Długi czas trwania badania pozwolił porównywać ze sobą nawet rodzeństwa: dzieci urodzone przez tę samą matkę, u której paracetamol był stosowany w jednej ciąży, a w drugiej nie. To bardzo ważne, ponieważ rodzeństwo dzieli ze sobą bardzo wiele – od wspólnych genów, po środowisko, w którym się wychowuje. Dzięki temu łatwiej było oszacować, czy na zwiększone ryzyko rozwoju neurologicznego miał wpływ sam lek, czy cechy rodzinne lub stan zdrowia. Czy paracetamol powoduje autyzm? Pierwsze wyniki badań przykuły uwagę naukowców. Okazało się, że u dzieci, których matki przyznały się do stosowania paracetamolu, faktycznie nieznacznie częściej diagnozowano autyzm. Wątpliwości jednak szybko się rozwiały – wszystko dzięki temu, że w kompleksowym badaniu udało się przeanalizować także rodzeństwa. Kiedy przeprowadzono między nimi porównania, zależność między paracetamolem a autyzmem całkowicie zniknęła. Co to znaczy? Gdy porównano pary, w których jedno z rodzeństwa było narażone w trakcie ciąży na działanie paracetamolu, a drugie nie, różnice w diagnozach autyzmu nie występowały. To znaczy, że na rozwój neuronalny nie miał wpływu acetaminofen, tylko cechy genetyczne i społeczne. Stosowanie paracetamolu w ciąży – czy jest bezpieczne? To nie jedyne badanie naukowe, które stwierdza, że stosowanie paracetamolu w ciąży jest bezpieczne. Naukowcy z Japonii niedawno opublikowali inne, w którym także porównywali ze sobą rodzeństwa. Wyniki ich badań były zbliżone do wyników przedstawionych wyżej. Jedyną różnicą było to, że prawie 40% matek w Japonii przyznało się do stosowania paracetamolu. Nieuważne studiowanie wyników może być mylące i prowadzić do błędnych wniosków, na które powoływał się m. in. Donald Trump. Matki przyjmujące paracetamol to zwykle te, które ciężko znoszą ciążę: występuje u nich przewlekły ból, gorączki czy przechodzą poważne infekcje. Te schorzenia są genetycznie powiązane z występowaniem ADHD czy autyzmu. Powiązanie rozwoju neuronalnego z paracetamolem więc istnieje, tylko nie jest tak bezpośrednie, jak chcą przekonać niektórzy. W ciąży warto więc nie dokładać sobie zmartwień: niezależnie od tego, co twierdzi przywódca Stanów Zjednoczonych. Należy pamiętać jednak o zaleceniach lekarzy: mimo, że paracetamol jest najbezpieczniejszym lekiem przeciwbólowym i przeciwgorączkowym w czasie ciąży, to zawsze powinien być stosowany w najniższej skutecznej dawce i w wyłącznie razie potrzeby. Źródło: JAMA, Japan Science and Technology Agency Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To nie dzieci zmieniają język. Naukowcy wskazują winnych wśród dorosłych
Od wielu lat w lingwistycznym świecie panuje przekonanie, że to małe dzieci i popełniane przez nie błędy są motorem napędowym zmian, jakie zachodzą w językach świata. XIX-wieczni językoznawcy twierdzili nawet, że gdyby dzieci perfekcyjnie uczyły się języka, ten pozostawałby w swojej czystej formie. Dzięki nowym badaniom wiemy, że to wcale nie najmłodsi są odpowiedzialni za zmiany w języku, którym wszyscy się posługujemy.
Językoznawcy, historycy czy psychologowie – wszyscy badacze, szukając przyczyn zmian zachodzących w mowie, zwalali winę na dzieci i ich niedoskonałości językowe. Dzięki badaniom przeprowadzonym w Instytucie Psycholingwistyki im. Maxa Placka w Nijmegen wiemy, że to nie one zmieniają polszczyznę i inne języki. Kto zmienia język polski i czy mamy na to jakiś wpływ? Język polski przechodzi radykalne zmiany – mierzymy się z falą anglicyzmów, pojęć związanych z drapieżnie rozwijającą się technologią czy internetową nowomową, która staje się specyficzna dla międzynarodowych grup zasiedlających social media. Gdyby jednak świat stał w miejscu, a do naszych rąk nie trafiły smartfony i komputery, to język… i tak by się zmieniał. Każdy z nich ewoluuje, a współczesny angielski jest tak daleko – jeśli nie dalej – od mowy Szekspira, jak współczesny polski od „Daj, ać ja pobruszę, a Ty poczywaj”. Do tej pory w świecie lingwistów panował jednak konsensus. Uważano, że to małe dzieci, jako czyste językowe karty, mają największy wpływ na zmiany w polszczyźnie. Okazało się, że nie jest to prawda – prawdziwym motorem zmian ma być codzienne używanie języka przez osoby starsze. Co to znaczy? Zamieszanie w polszczyźnie Limor Raviv, Damian Blasi i Vera Kempe – autorzy badania – nie mają wątpliwości, że błędy popełniane przez małe dzieci podczas nauki języka ojczystego nie utrwalają się i nie mają wpływu na szerszą społeczność. – Zmiana języka jest bardziej prawdopodobna w wyniku sposobów, w jaki dorośli i nastolatkowie adaptują się do zmieniającego się społeczeństwa, wprowadzają innowacje i wchodzą w interakcje w rzeczywistych sytuacjach komunikacyjnych – twierdzą autorzy, zwracając uwagę na kontekst biznesowy i pozabiznesowy. Kto jest więc winien? Starsi nastolatkowie i młodzi dorośli. Naukowcy podkreślają ich ekspresję twórczą i elastyczność jako potencjalne czynniki, które umożliwiają zakorzenienie i utrwalenie nowych form językowych. Ich rodzice chcą za nimi nadążyć i tak oto nowe formy rozlewają się po języku, nieodwracalnie go zmieniając. W Polsce znamy wiele takich przykładów: głośnym z nich jest coroczny plebiscyt na Słowo Roku. Złośliwi nastolatkowie powiedzą jednak, że zawsze jest spóźniony, a słowa w nim wybierane już dawno stają się dla nich „przestarzałe”. Nowe spojrzenie na język Autorzy twierdzą, że analizując zmiany zachodzące w języku powinniśmy nie tyle skupiać się na dzieciach, tylko więcej uwagi poświęcić temu, w jaki sposób komunikują się ze sobą dorośli. Postulują o porzucenie uprzedzeń poznawczych i skupienie się na kontekstach społecznych, w których ludzie używają języka. – Zamiast skupiać się wyłącznie na błędach w nauce języka u dzieci, powinniśmy zbadać szersze procesy społeczne, historyczne i interakcyjne, które leżą u podstaw powstawania i zmian języka. To podejście obiecuje lepsze wyjaśnienia tego, jak i dlaczego języki ewoluują – dodają. Źródło: Psychological Review Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie tylko geny? Kto naprawdę decyduje o płci dziecka
Płeć dzieci wpływa na decyzje rodzicielskie bardziej, niż przypuszczano. Badania pokazują, że rodzice częściej decydują się na powiększenie rodziny, jeśli pierwsze dzieci są tej samej płci.
Spis treści: Rodziny z dziećmi tej samej płci. Dlaczego niektóre rodziny decydują się na kolejne dzieci? Czy preferencje rodziców wpływają na decyzje prokreacyjne? Historyczne wzorce rodzinne i preferencje dotyczące płci Biologiczne predyspozycje — czy mają znaczenie? Jak organizm wpływa na płeć dziecka? Choć z biologicznego punktu widzenia płeć dziecka to kwestia przypadku, nowe dane sugerują, że rodzicielskie preferencje mogą istotnie wpływać na liczbę urodzeń w rodzinie. Zależności te są widoczne w badaniach prowadzonych od XIX wieku aż do dziś. Czy chodzi o biologię, czy raczej o społeczne oczekiwania? Rodziny z dziećmi tej samej płci W teorii poczęcie dziecka to rzut monetą: 50 procent szans na chłopca i 50 procent na dziewczynkę. W praktyce rodziny z samymi synami albo samymi córkami pojawiają się znacznie częściej, niż wynikałoby z przypadku. Nowe badania opublikowane w czasopiśmie „Science Advances” wskazują, że te „przechylone” układy niekoniecznie są statystycznym wybrykiem. — Dorastając, zauważyłam taki wzorzec [rodzin z samymi chłopcami albo samymi dziewczynkami] i zawsze się zastanawiałam, czy to czysty przypadek, czy stoi za tym jakiś biologiczny mechanizm — mówi Siwen Wang, badaczka z Harvard T.H. Chan School of Public Health i współautorka pracy. W badaniu analizowano dane z Nurses’ Health Study II i III — długoterminowych projektów, które od dekad zbierają informacje od pielęgniarek, w tym o liczbie dzieci i czasie ciąż. W ramach analiz 58 007 kobiet urodziło 146 064 dzieci, co daje średnio 2,5 urodzenia na kobietę. Naukowcy znaleźli więcej rodzin z samymi chłopcami lub samymi dziewczynkami, niż można by oczekiwać. Tego efektu nie dało się wyjaśnić samym przypadkiem. — Dane ostatecznie pokazały, że to może nie być tak losowe jak rzut monetą — mówi Wang. Dlaczego niektóre rodziny decydują się na kolejne dzieci? Uczeni próbują teraz wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje. Jedna możliwość to czynniki biologiczne — niektórzy rodzice mogą mieć predyspozycję do posiadania dzieci jednej płci. Druga możliwość to zachowania — rodzice mogą próbować, dopóki w rodzinie nie pojawią się obie płcie, co zniekształca statystykę. Tak czy inaczej, wyniki sugerują, że rodzinne wzorce nie są całkiem przypadkowe. Mogą też odsłaniać złożoną grę między biologią, zachowaniami i rozrodczością. Czy preferencje rodziców wpływają na decyzje prokreacyjne? Jeśli biologia nie tłumaczy w pełni trendu, wyjaśnieniem mogą być zachowania. W analizie uzupełniającej, przeprowadzonej przez dwoje statystyków i opublikowanej jako preprint, pokazano, że preferencje dotyczące płci dziecka są główną siłą stojącą za obserwowanymi trendami. — Gdy patrzymy na rodziny z trójką lub większą liczbą dzieci, widzimy nadreprezentację — mówi Judith Lok, statystyczka z Boston University i współautorka preprintu. — To nie tak, że losowanie nie jest przypadkowe. Raczej ludzie mają kolejne dzieci, aż uznają, że „wystarczy”, czyli mają co najmniej dwie płcie. Te wyniki nie zostały jeszcze zrecenzowane. — Wszystko w tych danych da się wytłumaczyć samymi preferencjami co do momentu, w którym rodzice decydują się zakończyć powiększanie rodziny — mówi Marcos Huerta, data scientist i astrofizyk z Wirginii, który przeprowadził własną, niezależną analizę. Jak zauważa Huerta, próby skorygowania wpływu preferencji — w tym wykluczanie ostatniego dziecka w rodzinie lub tzw. rodzin „kolekcjonerów kuponów” — nie wystarczyły, by całkowicie ten efekt usunąć. Historyczne wzorce rodzinne i preferencje dotyczące płci Upodobanie do „po jednym” nie jest nowe. W badaniu z 2023 roku naukowcy przeanalizowali, jak preferencje dotyczące płci kształtują rodziny od 1850 roku, łącząc dane spisowe z nowszymi zbiorami. Ustalono, że preferencje płci zawsze wpływały na decyzje prokreacyjne, choć w ostatnich latach stały się wyraźniejsze. W XIX wieku rodziny były o około 2 procent bardziej skłonne do posiadania trzeciego dziecka, jeśli dwoje pierwszych było tej samej płci. W ostatnich latach skłonność ta wynosi 6–7 procent. — Gdy rodzice zaczynają od dwójki dzieci tej samej płci, częściej decydują się na trzecie — mówi Todd Jones, ekonomista z Mississippi State University i współautor badania z 2023 roku. — Ta prosta preferencja tworzy zaskakującą iluzję. Nawet jeśli każde urodzenie jest tak losowe jak rzut monetą, rodziny z samymi chłopcami lub samymi dziewczynkami chętniej idą „po kolejne”, co sprawia wrażenie, że część rodziców ma naturalną skłonność do dzieci jednej płci. Jak pokazują badania Jonesa, preferencja posiadania dzieci obu płci sięga lat 50. XIX wieku i nie wskazuje, by rodziny preferowały jedną płeć kosztem drugiej. Rodziny z samymi chłopcami równie często decydują się na kolejne dzieci jak rodziny z samymi dziewczynkami. Biologiczne predyspozycje — czy mają znaczenie? Choć wyniki omawianego badania najprawdopodobniej wynikają z preferencji rodziców, istnieją pewne przesłanki sugerujące, że czynniki biologiczne mogą lekko przechylać szanse. Stosunek płci przy urodzeniu nie jest idealnie równy: na świecie rodzi się około 105 chłopców na 100 dziewczynek. Daje to niewielką przewagę statystyczną chłopcom. Jest też dobrze udokumentowany tzw. efekt powracających żołnierzy — po wielkich wojnach rośnie odsetek urodzeń chłopców. Jak organizm wpływa na płeć dziecka? Biologiczny mechanizm powstawania takich nierównowag wciąż nie jest znany. Istnieje jednak kilka hipotez: czas poczęcia – faza cyklu miesiączkowego może wpływać na płeć dziecka. Niektóre prace sugerują, że współżycie bliżej owulacji zwiększa szanse na chłopca, choć dane są niespójne; pH macicy – środowisko chemiczne może sprzyjać jednemu typowi plemników bardziej niż drugiemu; długość fazy pęcherzykowej – krótsza może sprzyjać chłopcom, dłuższa dziewczynkom; fizjologia matki – poziomy hormonów, glukozy, reakcje immunologiczne — wszystko to może subtelnie wpływać na wynik; styl życia ojca – niektóre badania sugerują, że wyżsi, zamożniejsi lub bardziej agresywni mężczyźni mogą częściej mieć synów, choć dowody są ograniczone. Na razie dowody na biologiczne predyspozycje do posiadania dzieci określonej płci są skromne. — Badanie ludzkiej rozrodczości jest bardzo trudne, bo nie jest ona wyłącznie biologiczna, lecz także behawioralna — mówi Wang. Źródło: National Geographic
Steward nagrywał nastolatki w samolocie. Został skazany na 18,5 roku więzienia
Z pozoru rutynowy lot stał się początkiem śledztwa, które odsłoniło szokującą skalę nadużyć ze strony członka załogi. Przez wiele miesięcy 37-letni steward nagrywał nieletnie pasażerki, ukrywając telefon z włączoną kamerą pod naklejkami sugerującymi awarię techniczną.
Spis treści: Steward nagrywał nastolatki w toalecie Kara dla przestępcy seksualnego Choć nowoczesne technologie ułatwiają codzienne życie, coraz częściej bywają wykorzystywane też przez przestępców seksualnych. Jednym z najbardziej niepokojących przykładów pozostaje przypadek 37-letniego stewarda, który na pokładzie samolotu American Airlines ukrył telefon z włączoną kamerą w toalecie. Rejestrował nieletnie dziewczynki, maskując urządzenie naklejkami sugerującymi awarię techniczną. Do naruszenia prywatności doszło w przestrzeni objętej ścisłymi procedurami bezpieczeństwa, a sprawa szybko obiegła światowe media. Steward nagrywał nastolatki w toalecie 2 września 2023 roku jedna z ofiar po raz pierwszy zorientowała się, że została nagrana, co doprowadziło do aresztowania stewarda. Otóż na pokładzie samolotu linii American Airlines lecącego z Charlotte w Karolinie Północnej do Bostonu, 37-letni członek załogi zaproponował 14-letniej pasażerce skorzystanie z toalety w klasie biznes, choć dziewczynka leciała klasą ekonomiczną. Poinformował ją przy tym, że deska sedesowa „jest zepsuta”. Kiedy dziewczynka weszła do wskazanej toalety, zauważyła naklejki na spodzie deski klozetowej – były to czerwone oznaczenia z napisem „nieczynny sprzęt cateringowy” oraz odręczny napis: „deska uszkodzona”. Dopiero po skorzystaniu z toalety i spuszczeniu wody dziewczynka dostrzegła pod naklejkami ukryty telefon z włączoną latarką. 14-latka zrobiła wówczas zdjęcie całej konstrukcji i przekazała informację rodzicom, którzy również znajdowali się na pokładzie. Jej ojciec następnie skonfrontował się z Thompsonem, który – według ustaleń śledczych – zabrał telefon z toalety i przywrócił go do ustawień fabrycznych, próbując w ten sposób zniszczyć dowody. Mimo tego, rodzice szybko powiadomili pracowników pokładowych, a sprawa trafiła w ręce służb federalnych. Kara dla przestępcy seksualnego W trakcie śledztwa wyszło na jaw, że Thompson nagrywał dziewczynki przez co najmniej dziewięć miesięcy. Na jego koncie iCloud funkcjonariusze odnaleźli cztery inne nagrania na pokładzie samolotów American Airlines w 2023 roku. Policja zabezpieczyła materiały przedstawiające dzieci w wieku 7, 9, 11 i 14 lat. Ponadto w chmurze iCloud znajdowały się także obrazy przedstawiające wykorzystywanie seksualne nieletnich, które – jak ustalono – zostały wygenerowane przy użyciu sztucznej inteligencji. Co więcej, 37-latek miał też ponad 50 zdjęć 9-letniej dziewczynki, która podróżowała bez opieki. W jego walizce natomiast znaleziono 11 naklejek z napisem „nieczynny sprzęt cateringowy”, a także liczne formularze swojego pracodawcy dotyczące nieletnich pasażerów. Linie lotnicze American Airlines natychmiast po ujawnieniu tych informacji zawiesiły Thompsona, a następnie zerwały z nim współpracę. Wydały też oficjalne oświadczenie: „Zarzuty te traktujemy z najwyższą powagą. Nie odzwierciedlają one wartości, którymi kieruje się nasza linia lotnicza, ani naszej podstawowej misji – troski o bezpieczeństwo i dobro naszych pasażerów”. Finalnie w marcu 2025 roku Estes Carter Thompson III przyznał się do zarzutów usiłowania seksualnego wykorzystania dziecka oraz posiadania materiałów pornograficznych z udziałem osoby nieletniej. Teraz przed sądem federalnym w Bostonie zapadł wyrok w tej sprawie. Sędzia Julia Kobick określiła działania 37-latka jako „przerażające” i podkreśliła, że ofiary „straciły niewinność”. Thompson został skazany na 18,5 roku pozbawienia wolności oraz pięć lat nadzoru kuratorskiego po odbyciu kary. Jak poinformowano, zamierza poddać się terapii przeznaczonej dla sprawców przestępstw seksualnych. W trakcie rozprawy wyraził skruchę, nazywając swoje postępowanie „samolubnym, perwersyjnym i złym”. Źródła: New York Times, People, CNN Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Polski robot skradł dziecięce serca. ReXio nie przypomina maszyny – to ich przyjaciel
ReXio to czteronożny robot, który zamiast służyć wojsku, trafił do sal terapeutycznych – i tam podbija serca dzieci. Jego ruchy przypominają zachowania zwierząt, a terapeuci dostrzegają w nim ogromny potencjał wspierania rozwoju najmłodszych.
Spis treści: Od laboratorium do sali terapii Terapia z uśmiechem i… tuptaniem Projekt naukowy, nie komercyjny produkt Rewolucja robotyczna jest nieuchronna. W świecie nowoczesnych technologii roboty coraz częściej pełnią funkcje nie tylko przemysłowe czy militarne, lecz także społeczne i terapeutyczne. Dobrym przykładem tej zmiany jest ReXio, czteronożny robot opracowany przez studentów i pracowników Politechniki Śląskiej. Zamiast przemierzać poligony, trafił… na sale terapeutyczne. Od laboratorium do sali terapii ReXio początkowo nie był planowany jako robot terapeutyczny dla dzieci. Jak tłumaczy mgr inż. Łukasz Gałeczka z Wydziału Mechanicznego Technologicznego Politechniki Śląskiej, projekt wystartował jako eksperyment badawczy. Robot miał skanować pomieszczenia i wspierać zadania operacyjne w zastosowaniach wojskowych. Pomysł jego nowego zastosowania zrodził się podczas prezentacji możliwości ruchowych robota. Terapeuci szybko dostrzegli w nim ogromny potencjał. Sposób poruszania się i zachowania Rexia przypominały dzieciom zwierzę, co pobudzało ich ciekawość i zachęcało do interakcji. Mózgi małych dzieci rejestrują wspomnienia. Praca z robotem może im naturalnie pomóc z zdrowym rozwoju. – Choć początkowo panował sceptycyzm, pierwsze sesje pokazały, że ReXio przyciąga uwagę najmłodszych nie jako narzędzie technologiczne, lecz jako „przyjaciel” – mówi nam Łukasz Gałeczka. Sercem ReXio jest platforma Unitree Go1 Edu – lekka, zwinna, z wyraźnie „zwierzęcym” chodem. Dzięki dziesięciu kamerom i zestawowi czujników ciśnienia w łapach, robot nie tylko widzi w pełnym zakresie 360°, ale także czuje, jak porusza się po podłożu. Trzy wbudowane jednostki obliczeniowe pozwalają na jednoczesną analizę obrazu, sterowanie ruchem i interakcję z użytkownikiem. Terapia z uśmiechem i… tuptaniem Podczas sesji terapeutycznych ReXio wykorzystuje swoje możliwości do budowania relacji z dzieckiem. Potrafi „zadzierać głowę”, spokojnie oczekiwać czy energicznie biec, motywując dzieci do ruchu i ćwiczeń. Szczególnie pomocny okazuje się w pracy z dziećmi z niepełnosprawnością ruchową oraz zaburzeniami rozwojowymi. – Dzieci szybko orientują się, z czym mają do czynienia, i przechodzą do eksploracji zachowań robota-psa. Większość reaguje z entuzjazmem – skaczą z radości, gdy ReXio się im „przypatruje”, choć czasem łączą to z lekkim wstydem – opisuje Łukasz Gałeczka. Inżynierowie musieli zmierzyć się z wyzwaniami, takimi jak przetwarzanie ogromnych strumieni danych z kamer i integracja informacji z czujników z systemem ruchu robota. Efekt? ReXio potrafi dynamicznie reagować na ruchy dziecka i dostosowywać swoje zachowanie do sytuacji. Co więcej, zespół planuje wdrożenie kolejnych funkcji – np. rozpoznawanie emocji na twarzy dziecka i przekazywanie tych danych terapeucie, a także dodanie „uszu” reagujących na dotyk. View Ediplayer on the source website Projekt naukowy, nie komercyjny produkt ReXio powstał w ramach Studenckiego Koła Naukowego Zastosowań Metod Sztucznej Inteligencji. Jak podkreśla mgr inż. Łukasz Gałeczka, celem nie jest szybka komercjalizacja, lecz tworzenie rozwiązań opartych na badaniach i realnych potrzebach. – Poszukujemy partnerów i sponsorów z sektora medycznego, którzy pomogą nam rozwijać roboterapię i wdrażać ją w kolejnych placówkach. Chcemy pozostać wierni naszemu naukowemu charakterowi – opowiada w rozmowie z National Geographic Polska. Efekty testów w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Dąbrowie Górniczej są obiecujące. Dzieci chętniej podejmują interakcje, a ich poziom lęku systematycznie maleje. Sam projekt okazał się nie tylko sukcesem technologicznym, ale też emocjonalnym – zarówno dla małych pacjentów, jak i młodych konstruktorów, którzy dzięki niemu zyskali nie tylko doświadczenie, ale i nową wrażliwość. Źródło: National Geographic Polska Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Co znaleźli przy „lodowym księciu”? Tak bogatego pochówku nikt się nie spodziewał
Miał błękitne oczy i jasne włosy. Pochowano go 1300 lat temu w grobie z bogatymi darami, wśród których był jedwab i srebrne bransolety. W momencie śmierci chłopiec miał zaledwie półtora roku. Już wiemy, dlaczego tak szybko zmarł.
Spis treści: Grób jak dom – jak pochowano dziecko? Bogate wyposażenie „księcia”. Jedwab i srebro Do odkrycia doszło w 2021 roku w Mattsies. Tak bogaty grób z obstawą kamienną zaskoczył naukowców. Dlatego w celu dokładnych badań postanowiono przetransportować go w całości do laboratorium. W tym celu zamrożono go z pomocą ciekłego azotu. Dlatego nazwano go „lodowym księciem”. Od tego czasu w sterylnych warunkach trwają analizy grobu, wydobytego wraz z otaczającą go ziemią. Naukowcy ogłosili szereg zaskakujących informacji. Grób jak dom – jak pochowano dziecko? Zespół konserwatorów, archeologów i techników wykopaliskowych z Bawarskiego Urzędu ds. Ochrony Zabytków (BLfD) pozyskał mnóstwo informacji z zmrożonego ciała dziecka. – Wyniki badań pokazują teraz w imponujący sposób, jak wiele informacji można uzyskać z tak niezwykłego znaleziska grobu dzięki odpowiednim metodom wydobycia i intensywnej analizie – mówi prof. inż. Mathias Pfeil, konserwator generalny BLfD. Dziecko spoczywało w komorze grobowej wykonanej z płyt kamiennych w dawnej rzymskiej posiadłości ziemskiej. Jego forma przypominała niewielki domek uszczelniony zaprawą wapienną – to spora rzadkość w tamtym czasie. Dziecko żyło prawdopodobnie między 670 a 680 r. n.e. Z badań wynika, że miało niebieskie oczy i jasne włosy. Z analiz izotopów strontu w jego zębach i profilu DNA można wywnioskować, że chłopiec pochodził z rejonu, w którym umarł. Rozwój jego uzębienia wskazuje, że był karmiony piersią aż do śmierci w wieku półtora roku. Pomimo wzmacniającego odporność działania mleka matki, spotkał go los częsty w czasach przednowoczesnych. Zmarł na skutek przewlekłej infekcji, która rozwinęła się z zapalenia ucha środkowego. – Śmierć chłopca musiała wstrząsnąć jego znaczącą w regionie rodziną. Najwyraźniej podjęła ona wielkie wysiłki, aby zorganizować dziecku pogrzeb odpowiadający jego statusowi społecznemu – skomentował prof. Pfeil. Bogate wyposażenie „księcia”. Jedwab i srebro W komorze grobowej chłopca złożono na futrze. Jego ubranie składało się ze skórzanych butów, spodni i płaszcza. Ubiór wykonano z delikatnej tkaniny, ozdobionej na brzegach pasami jedwabiu. Jedwab był materiałem, który można było zdobyć tylko dzięki kontaktom z Cesarstwem Bizantyjskim, a zatem stanowił symbol statusu społecznego. Na ramionach chłopca znajdowały się srebrne bransolety, a do jego butów przymocowane były srebrne ostrogi. Skórzana pochwa krótkiego miecza, który nosił przy pasie, była ozdobiona wyszukanymi złotymi zdobieniami. W komorze grobowej znajdowała się też misa z brązu, w której były: grzebień, drewniana miska, kubek z srebrnymi okuciami, resztki orzechów laskowych, jabłek i gruszek. Źródło: BLfD Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dwulatek dołącza do klubu Mensa jako najmłodszy członek w historii. Czy będzie geniuszem?
W wieku, gdy większość maluchów dopiero buduje pierwsze, krótkie zdania, dwuletni Brytyjczyk Joseph Harris-Birtill potrafi już czytać całe książki. Zaczyna też naukę alfabetu Morse’a, interesuje się starożytną greką i układem okresowym pierwiastków. Właśnie dostał się do Mensy, czyli stowarzyszenia ludzi o wysokim ilorazie inteligencji.
Spis treści: Syn naukowców Matryce Ravena Los małego geniusza Urodzony 23 listopada 2021 roku Joseph Harris-Birtill właśnie został najmłodszym w historii członkiem Mensy, ekskluzywnego klubu, który przyjmuje tylko osoby z IQ 132 lub wyższym. W dniu przyjęcia liczył zaledwie 2 lata i 182 dni. Tym samym trafił do Księgi Rekordów Guinnessa. Syn naukowców – Szybko stało się jasne, że jest wyjątkowy. Po raz pierwszy przewrócił się na bok w wieku pięciu tygodni, powiedział swoje pierwsze słowo w wieku siedmiu miesięcy i przeczytał swoją pierwszą książkę na głos, od okładki do okładki, w wieku półtora roku – powiedziała matka Harrisa-Birtilla, Rose, w wywiadzie dla Guinness World Records. Dostrzegając wyjątkowe zdolności syna, rodzice chłopca – Rose i David – zwrócili się do brytyjskiego oddziału Mensy z prośbą o poradę dotyczącą rozwijania potencjału Josepha. Dodajmy, że oboje rodzice są wykładowcami prestiżowego szkockiego Uniwersytetu Św. Andrzeja. – Przeglądałam internet w poszukiwaniu dodatkowego wsparcia dla syna i znalazłam informację, że Mensa oferuje zasoby i członkostwo dla dzieci o wysokich zdolnościach – powiedziała Rose. – Mamy nadzieję, że to osiągnięcie da mu poczucie dumy, gdy będzie starszy. To bardzo niezwykłe wyróżnienie, a cała zasługa należy się jemu! Mensa nie tylko udzieliła wsparcia rodzinie, ale także przyjęła młodego chłopca do swojej społeczności, oficjalnie czyniąc go najmłodszym członkiem najstarszej i największej na świecie organizacji skupiającej osoby o wysokim IQ, w wieku 2 lat i 182 dni. Joseph w chwili przyjęcia był o 13 dni młodszy od poprzedniej rekordzistki Isli McNabb, która została przyjęta do organizacji w wieku 2 lat i 195 dni, po tym jak jej inteligencję oszacowano na 99. percentyl. Matryce Ravena Przypomnijmy, że aby się zakwalifikować, kandydaci muszą zdać specjalny, standaryzowany test IQ lub przedstawić wystarczające dowody, aby przekonać zarząd Mensy, że należą do 2% najinteligentniejszych osób w populacji. Oznacza to, że test powinien wykazać IQ na poziomie 130 lub wyższym (dla testów o średniej 100 i odchyleniu standardowym 15). Sam test musi zostać wykonany pod nadzorem psychologa lub podczas oficjalnych testów Mensy. Tego typu testy są niewerbalne, czyli nie zależą od języka ojczystego. Składają się zwykle z zadań logicznych, przestrzennych, abstrakcyjnych – np. tzw. matryc Ravena. Matryce Ravena składają się z serii diagramów (matryc) – zazwyczaj w formie kwadratów 3×3 (czyli 9 pól), w których jedno pole (najczęściej to dolne prawe) jest puste. Zadanie polega na znalezieniu brakującego elementu, który najlepiej uzupełni wzór według logicznej zasady. Wynik testu Josepha Harrisa-Birtilla wskazywał na IQ na poziomie 132. Dodajmy, że prawdziwe cudowne dzieci są rzadkością. Według niektórych szacunków występują one z częstotliwością 1 na 5–10 milionów. Umiejętności wpływające na ogólną inteligencję wynikają z połączenia czynników genetycznych i środowiskowych. Los małego geniusza Chociaż osiągnięcia Josepha są niezwykłe, nie oznacza to, że życie będzie dla niego łatwe. Systemy edukacyjne zwykle wspierają uczniów, którzy nie wychodzą poza średnią. Historia genialnych dzieci pokazuje też, że nie zawsze w dorosłości są postaciami z pierwszych stron gazet. Często, mimo ogromnych osiągnięć w młodym wieku, wycofują się z życia naukowego. Tak było w przypadku Williama Sidisa, którego IQ szacowano na 250–300. Chłopiec w wieku ośmiu lat władał biegle ośmioma językami, w tym łaciną, greką, rosyjskim, niemieckim i hebrajskim. Wymyślił własny język, który nazwał „Vendergood”. Startował na Uniwersytet Harvarda, na którym wykładał jego ojciec, w wieku zaledwie 10 lat, lecz został przyjęty rok później po naciskach mediów. Mając 12 lat wykładał przed profesorami matematyki na Harvardzie teorię czwartego wymiaru. Ten określany jako „najmądrzejszy chłopiec świata” geniusz, po fali medialnego zainteresowania wycofał się z życia publicznego. Samotność, izolacja i presja medialna były dla niego nie do wytrzymania. Odrzucił też karierę akademicką, pracował dorywczo i anonimowo, często jako urzędnik. W wieku 23 lat został aresztowany za udział w demonstracji socjalistycznej. Żył w ubóstwie, nie kontaktując się z ojcem, którego winił za swoje problemy. Inna, bardziej optymistyczna historia dotyczy Koreańczyka Kim Ung-Yonga. Chłopiec w wieku zaledwie kilku lat rozwiązywał zaawansowane równania matematyczne i uczęszczał na zajęcia akademickie, znacznie przewyższając swoich starszych kolegów. Mając niespełna osiem lat przyjął zaproszenie od NASA i pod okiem agencyjnych ekspertów zaczął studiować fizykę. Później jednak zdecydował się wrócić do Korei Południowej, gdzie ukończył studia i rozpoczął spokojniejsze życie. Mówił, że wyobcowanie i niekończąca się samotność nie dawały mu żyć. W Korei pracował jako profesor i wykładowca uniwersytecki. Wybrał życie zwykłego człowieka, skupiając się na rodzinie i hobby. Nigdy nie żałował swojego wyboru. Źródło: CBS Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najstarsza matka w Polsce urodziła bliźniaki w wieku 60 lat. Nie jest jednak światową rekordzistką
Najstarsza matka w Polsce urodziła dzieci w wieku, w którym większość kobiet cieszy się z roli babci. Jej przypadek stał się tematem licznych dyskusji – od medycznych po światopoglądowe.
W tym artykule: Ile lat miała najstarsza matka w Polsce, gdy urodziła? Kim była najstarsza matka w Polsce? Najstarsza matka świata Matki rekordzistki Zmiany cywilizacyjne, a przede wszystkim ogromne postępy w leczeniu niepłodności, sprawiają, że coraz więcej kobiet decyduje się na ciążę dopiero po 40., a nawet 50. roku życia. Czy istnieją jakiekolwiek wiekowe granice macierzyństwa? Współczesna medycyna przełamuje kolejne bariery i pozwala cieszyć się potomstwem nawet emerytkom, co udowodniła zarówno najstarsza matka w Polsce, jak i światowa rekordzistka. Ile lat miała najstarsza matka w Polsce, gdy urodziła? Dojrzałe macierzyństwo wciąż budzi wiele emocji, zwłaszcza gdy jest to pierwsza pociecha zaawansowanych wiekiem rodziców. Podobnie było w przypadku Barbary Sienkiewicz, która dekadę temu została okrzyknięta „najstarszą matką w Polsce”. Aktorka w 2015 r., mając 60 lat, urodziła bliźnięta. Jak sama przyznała w jednym z wywiadów, decyzję o późnym rodzicielstwie podjęła w pełni świadomie, po wcześniejszej konsultacji z lekarzem. – Pierwszy moment, kiedy zapragnęłam być mamą, pojawił się podczas rozmowy z moim lekarzem, który powiedział: „Pani ma młody wiek biologiczny”. Zdziwiłam się. I to na tyle mocno zostało w mojej psychice, że wiedziałam i czułam, że mam jeszcze czas. Czułam w 100 proc., że dam radę. Gdybym tego nie czuła, to na pewno bym nie realizowała do końca swojej decyzji i chęci. I tak się stało. Wbrew wiedzy niektórych lekarzy ginekologów – przekonywała po latach w rozmowie z „Wieczornym Expressem”. Kim była najstarsza matka w Polsce? Gdy na świecie pojawiły się dzieci Barbary Sienkiewicz, rozgorzała ogólnopolska dyskusja na temat późnego macierzyństwa. Sama zainteresowana starała się nie komentować sprawy. Nigdy nie zdradziła, czy dzieci przyszły na świat dzięki metodzie in vitro. Nie ujawniła także, kim jest ich ojciec. – To jest moja tajemnica i moja decyzja – mówiła w „Wieczornym Expressie”. Zanim zasłynęła jako najstarsza matka w Polsce, Barbara Sienkiewicz zagrała kilka epizodycznych ról w popularnych serialach telewizyjnych. Aktorka zmarła nagle 7 czerwca 2024 r. w wieku 69 lat, osierocając bliźnięta – Annę i Piotra. Najstarsza matka świata Za najstarszą matkę świata uznawana jest María del Carmen Bousada de Lara. Hiszpanka w 2006 r. urodziła bliźniaki w wyniku zapłodnienia pozaustrojowego. W dniu porodu miała 67 lat. Natomiast najstarszą matką, która urodziła dziecko z naturalnej ciąży, od 1997 r. jest Dawn Brooke. Mieszkanka wyspy Guernsey została mamą w wieku 59 lat. Pod koniec 2023 r. media rozpisywały się o 70-letniej Ugandyjce, która po zastosowaniu metody in vitro urodziła bliźnięta w ośrodku leczenia niepłodności w stolicy kraju, Kampali. Co ciekawe, trzy lata wcześniej Safina Namukwaya powitała na świecie pierwsze dziecko, córeczkę. Kobieta od tego momentu dzierży nieoficjalny tytuł „najstarszej matki w Afryce”. Z kolei na początku września 2019 r. w wyniku cesarskiego cięcia na świat przyszły bliźniaczki – Rama Tulasi i Uma Tulasi – których mama w dniu porodu miała 74 lata. Erramatti Mangayamma doczekała się upragnionego potomstwa po sześciu dekadach starań. Córeczki urodziły się dzięki metodzie in vitro. Matki rekordzistki Najbardziej płodna matka świata doczekała się narodzin 69 dzieci. Rosjanka Fiodorowa Wasiljewa 27-krotnie cieszyła się stanem błogosławionym. Każda z ciąż była mnoga, co poskutkowało bardzo liczną rodziną. Jak podają internetowe źródła, światowa rekordzista 16 razy urodziła bliźniaki, siedem razy trojaczki i cztery razy czworaczki. Dla porównania Grażyna i Jan Karczewscy, tworzący najliczniejszą rodzine w Polsce, doczekali się 21 dzieci – 11 chłopców i 10 dziewczynek. Różnica między najstarszym a najmłodszym potomkiem wynosi 24 lata. Najmłodsza matka na świecie urodziła w wieku zaledwie 5 lat. Historia Liny Mediny do dziś wzbudza bardzo wiele kontrowersji i rodzi liczne pytania. Wszystkie dowody wskazują na to, że Peruwianka, która najprawdopodobniej cierpiała na syndrom przedwczesnego dojrzewania, padła ofiarą gwałtu. Syn nieletniej matki, Gerardo, do 10. roku życia żył w przekonaniu, iż Lina jest jego starszą siostrą. Ile trwała najdłuższa ciąża? W 1945 r. Beulah Hunter z Los Angeles pobiła rekord pod względem długości stanu błogosławionego. Amerykanka swoją córeczkę urodziła nie po 9, a po ponad 12 miesiącach. Gosiame Thamara Sithole w 2021 r. ustanowiła rekord liczby dzieci urodzonych z jednej ciąży. Mieszkanka Republiki Południowej Afryki powitała wówczas na świecie dziesięcioraczki – siedmiu chłopców i trzy dziewczynki. Pochodząca ze Stanów Zjednoczonych Elisabeth Anderson Sierra została rekordzistką Guinnessa w kategorii „Najwięcej mleka matki oddanego przez jedną osobę”. Kobieta zmagająca się z hiperlaktacją, czyli nadmierną w stosunku do potrzeb dziecka produkcją mleka, w ciągu trzech lat (luty 2015–czerwiec 2018) oddała na rzecz kalifornijskiego laktarium aż 1 599,68 litrów pokarmu. Stacey Herald to najniższa matka w historii. Mierząca niewiele ponad 70 centymetrów wzrostu Amerykanka, mimo choroby genetycznej, doczekała się trójki dzieci. Źródła: stat.gov.pl; biurorekordow.pl; archiwum redakcji Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.