Nowa epidemia odry nadchodzi? To efekt braku szczepień
Wszystko wskazuje na to, że Nowa Zelandia może wkrótce mierzyć się z epidemią odry – podobną, jaka wybuchła w 2019 roku. Wtedy umierały na nią głównie dzieci. Ten wyspiarski kraj zmaga się, podobnie jak Polska, nie tylko z niskim poziomem zaszczepienia najmłodszych, ale i dawnymi brakami systemowymi, których żniwa zbierają obecne pokolenia. Czego możemy się nauczyć od nowozelandczyków, żeby uniknąć podobnej sytuacji w naszym kraju?
Nowa Zelandia stoi w obliczu możliwej epidemii odry. Niedawne potwierdzenie nowych, niezwiązanych z międzynarodowymi podróżami przypadków choroby sugeruje, że groźny wirus zaczął się już rozprzestrzeniać w społecznościach. Na alarm bije Health New Zealand, czyli publiczny system opieki zdrowotnej wyspiarskiego kraju. Wirus odry błyskawicznie roznosi się po społeczeństwie Nowe przypadki odry wykryte w Nowej Zelandii niebezpiecznie przypominają wydarzenia z 2019 roku. Wtedy to najludniejsze miasto kraju – Auckland – przeżyło największą od 1997 roku epidemię odry. Odnotowano ponad 2000 przypadków choroby, a nawet 35% zainfekowanych wymagało hospitalizacji. Mimo tego, że większość wcześniej była zdrowa. U wielu pacjentów wystąpiły poważne komplikacje: zapalenie mózgu, utrata ciąży czy wymóg intensywnej terapii u dzieci. Co jeszcze bardziej niepokojące, osoby, które przeszły wtedy odrę, w kolejnych latach częściej były hospitalizowane i częściej otrzymywały recepty na antybiotyki. Z Nowej Zelandii choroba zawędrowała do Samoa, gdzie spowodowała 5 700 zachorowań i niemal 100 zgonów. 87% z nich stanowiły dzieci do 5. roku życia. Jak zapobiec rozprzestrzenianiu się odry? Aby zapobiec szerzeniu się odry po jej pojawieniu się w danym kraju niezbędny jest poziom odporności populacyjnej sięgający około 95%. Osiąga się go dzięki szczepieniom: w Polsce obowiązuje dwudawkowe, obowiązkowe szczepienie dzieci – pierwszą dawkę szczepionki na odrę podaje się w 13.–15. miesiącu życia, a drugą przed ukończeniem 6. roku życia. To zapewnia ochronę przed ciężką chorobą na poziomie 98–99% na całe życie. Dlaczego poziom zaszczepienia w Nowej Zelandii jest niski? Niestety, w Nowej Zelandii nie udało się osiągnąć tego progu. Szczepienia MMR (odra, świnka, różyczka), czyli główne narzędzie walki z chorobą, prowadzone są w tym kraju od 1969 roku, jednak dopiero od 2005 roku funkcjonuje narodowy rejestr szczepień. Braki systemowe sprawiły, że nawet 80% osób urodzonych w latach 80. i 90. może nie być chronionych przed odrą. Co więcej, dane z czerwca 2025 roku wskazują, że jedynie 82% dzieci w Nowej Zelandii otrzymało dwie wymagane dawki szczepionki. To oznacza, że co piąte dziecko jest narażone na zakażenie. Szczególnie niski poziom szczepień utrzymuje się wśród dzieci maorysów oraz pochodzenia pacyficznego. Podobne, niepokojące tendencje możemy zaobserwować również w Polsce. Pacyficzni obywatele Nowej Zelandii niekiedy nie mają jednak w ogóle dostępu do szczepionki, a Polacy świadomie jej odmawiają. Jak zapobiec katastrofie zdrowotnej? Zdaniem ekspertów konieczne są natychmiastowe działania. W Polsce liczba odmów obowiązkowej szczepionki wzrosła z 3077 w 2003 roku do 87 344 w 2023 roku. W 2024 roku odnotowano w Polsce niemal 300 przypadków odry. Warto przypomnieć, że szczepienie jest jedyną metodą zapobiegania tej groźnej chorobie. Na odrę nie ma lekarstwa, a może ona prowadzić do groźnych powikłań – także u dzieci. Spadek odporności społeczeństwa sprawia, że coraz więcej osób jest podatnych na infekcję wirusem odry i staje się nieświadomym nosicielem choroby. To zagrożenie dla wszystkich mieszkańców kraju: nie tylko dla dzieci. Źródło: Health New Zealand, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Gen stulatków może pomóc chronić dzieci chore na progerię. Przełom w medycynie
„Gen długowieczności” obecny u osób żyjących wyjątkowo długo może pomóc ratować dzieci zmagające się z rzadką chorobą. Progeria, bo tak nazywa się schorzenie powodujące przedwczesne starzenie się dzieci, skraca życie do około 14 lat. Do tej pory nie było na nią skutecznego lekarstwa, ale dzięki odkryciu naukowców może się to zmienić.
Przełom w leczeniu rzadkiej choroby. Zespół progerii Hutchinsona-Gilforda może stać się uleczalny dzięki genom pozyskanym od „superstulatków”. Wszystko dzięki pracy naukowców z Uniwersytetu w Bristolu i IRCCS MultiMedica. Progeria powoduje przedwczesne starzenie Progeria Hutchinsona-Gliforda (HGPS) jest rzadką chorobą genetyczną polegającą na – w dużym skrócie – szybkim starzeniu się dzieci. Spowodowana jest mutacją w genie LMNA, która powoduje produkcję toksycznego białka zwanego progeryną. Ta uszkadza jądra komórkowe i powoduje szybszą degradację. Choroba zyskała światowy rozgłos za sprawą filmu „Ciekawy przypadek Benjamina Buttona”. Osoby dotknięte progerią umierają zwykle około 13.–15. roku życia z powodu problemów z sercem. Są jednak wyjątki, takie jak Sammy Basso, który był najstarszą znaną osobą z progerią. Ten włoski biolog zmarł 5 października 2024 roku w wieku 28 lat. Leczenie zespołu Hutchinsona-Gliforda Obecnie jedynym zatwierdzonym lekiem na progerię jest lonafarnib, który zapobiega gromadzeniu się progeryny. Naukowcy z Bristolu we współpracy z włoskim IRCCS MultiMedica starali się sprawdzić, czy jest jakaś inna droga leczenia: postanowili wykorzystać geny stulatków, które potencjalnie mogłyby chronić chore dzieci. Użyli w tym celu genu LAV-BPIFB4, który występuje u niektórych osób powyżej 100. r.ż. – znanego jako „gen długowieczności”, z którym wiązana jest dłuższa niż przeciętnie oczekiwana długość życia. Badania wykazały, że pomaga on utrzymać zdrowie serca i naczyń krwionośnych w okresie starzenia. Pierwsze rezultaty były obiecujące Najpierw sprawdzono działanie genu u myszy. Zespół badawczy był w stanie wykryć wczesne problemy z sercem – bardzo podobne do tych, które występują u dzieci zmagających się z progerią. Okazało się, że wstrzyknięcie „genu długowieczności” pomagało poprawić to, jak serce się rozkurcza i napełnia krwią. Zmniejszył on zwłóknienie serca, ograniczył liczbę starzejących się komórek i stymulował wzrost nowych naczyń krwionośnych, przez co bezpośrednio przyczyniał się do utrzymania zdrowej tkanki. Geny stulatków ratują dzieci Kolejnym krokiem było przetestowanie wpływu genu na ludzkie komórki i to właśnie to przyniosło przełom. Zmniejszył on oznaki starzenia, ale – co ważne – nie zmienił poziomu progeryny. To sugerowało, że pomógł ochronić przed nią komórki. – Wyniki dają nadzieję na nowy rodzaj terapii progerii, oparty na naturalnej biologii zdrowego starzenia się, a nie na blokowaniu wadliwego białka. To podejście może z czasem pomóc również w walce z normalnymi chorobami serca związanymi z wiekiem – mówi dr Yan Qiu z Instytutu Kardiologii Uniwersytetu w Bristolu. Naukowcy prowadzą obecnie liczne badania poświęcone zbadaniu potencjału LAV-BPIFB4. Otwiera to nową strategię leczenia zespołu progerii Hutchinsona-Gliforda, która pilnie potrzebuje innowacyjnych leków. Dzięki pracy badaczy może udać się uratować wiele dzieci. Źródła: Singal Transduction and Targeted Theraphy, European Heart Journal Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Inkowie złożyli nastolatkę w ofierze. Naukowcy zrekonstruowali jej wygląd
Zagadkowy rytuał Inków i twarz sprzed wieków. Naukowcy zrekonstruowali wygląd nastoletniej dziewczyny, która została złożona w ofierze ponad 500 lat temu. Niemal żywa twarz dziewczyny odsłania tajemnice jednego z najbardziej poruszających rytuałów prekolumbijskiej cywilizacji.
Spis treści: Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Choć od jej śmierci minęło ponad pięć wieków, dzięki współczesnej technologii możemy dziś spojrzeć w oczy jednej z najbardziej znanych ofiar inkaskiego rytuału capacocha. Nastolatka, znaleziona wysoko w Andach, była częścią religijnego obrzędu, który wymagał złożenia dzieci w ofierze bogom. Jej doskonale zachowane ciało, wydobyte z wiecznie zamarzniętej ziemi, pozwoliło badaczom nie tylko ustalić przyczynę śmierci, ale też odtworzyć jej wygląd z niezwykłą dokładnością. Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Był 1995 rok. Amerykański archeolog i antropolog Johan Reinhard wyruszył w góry w okolicach Arequipy na południu Peru. Razem z peruwiańskim przewodnikiem Miguelem Zarate wdrapali się na górę Ampato, która ma ponad 6 tys. m n.p.m. Liczyli na ciekawe znaleziska, bo pobliski czynny wulkan doprowadził do topnienia czapy lodowców. Tuż pod samym szczytem badacze dostrzegli niewielkie brązowe zawiniątko, przypominające worek z tkaniny. Okazało się, że był to szczelnie zawinięty płaszcz, który skrywał doskonale zachowaną zamarzniętą mumię dziewczynki. Jej grobowiec znajdował pierwotnie kilkaset metrów wyżej. Uległ on zniszczeniu, a zawartość usunęła się wzdłuż zbocza. Dama z Ampato miała na sobie suknię, szal i ozdobny pas oraz skórzane mokasyny. Na ramionach ofiary znajdowały się dwie szpile, które spinały szatę. Tuż obok mumii były też trzy figurki wykonane ze złota i potłuczone fragmenty naczyń. Znalezisko szybko stało się sensacją. Dziewczynkę nazwano Damą z Ampato lub po prostu Juanitą. Od kilku dekad jej szczątki są przechowywane w specjalnej komorze Arequipie. Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci We wtorek w Muzeum Andyjskich Sanktuariów otwarto wystawę „Capacocha. Podążając za bogami Inków”, na której zaprezentowano rekonstrukcję twarzy Damy z Ampato. Wiosną 2024 roku ekspozycja przybędzie do Polski. Rekonstrukcję stworzył szwedzki artysta i archeolog Oscar Nilsson, używając techniki manchesterskiej – typowej dla kryminalistyki. Procesowi towarzyszyły liczne konsultacje i trwał on blisko pół roku. – Pierwszym etapem było wykorzystanie skanów CT [tomografii komputerowej – przyp. red.], do stworzenia modelu czaszki przez dr. Bartłomieja Ćmielewskiego z Politechniki Wrocławskiej. Następnie czaszkę wydrukowaliśmy w technice druku 3D i nanieśliśmy w punktach anatomicznych 32 kołki, odpowiadające grubości tkanek miękkich – wyjaśniła National Geographic Polska koordynatorka projektu, dr Dagmara Socha z Centrum Badań Andyjskich UW. Następnie wspólnie z Nilssonem Socha konsultowała na bieżąco takie detale jak wiek, stopień odżywienia, odcień skóry, długość włosów, uczesanie zmarłej. W ramach przedsięwzięcia w Centro Textiles Tradicionales w Cuzco zamówiono też ręcznie tkane kopie szala i nakrycia głowy Juanity, tak by maksymalnie przybliżyć jej rekonstrukcję do rzeczywistości. – Odtwarzanie wyglądu zmarłych pozwala nam zmienić postrzeganie mumii, które obecnie traktowane są jako ciekawostki w muzeum. Pozwala opowiedzieć historię osób, które żyły przed setkami lat – podkreśliła dr Socha. Ze względu na warunki panujące na szczycie ciało uległo naturalnej mumifikacji poprzez zamarznięcie. Mumia należała do dziewczynki zmarłej w wieku ok. 14–15 lat. Podczas tomografii ustalono, że zabito ją uderzeniem tępym narzędziem w prawy bok głowy. Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Dziewczynkę złożono na górze w ramach rytuału capacocha. Archeolodzy znają kilkanaście miejsc na terenie Peru, gdzie Inkowie na szczytach gór lub wulkanów składali dzieci w ramach tego rytuału. Dzieci były – według inkaskich wierzeń – pośrednikami między bogami i ludźmi. Inkowie wybierali swoje ofiary spośród najważniejszych rodów. Czasami jasno określona była intencja ofiary. Na przykład, by zakończyła się jakaś klęska żywiołowa. Dzieci nie składano w ofierze od razu. Zdarzało się, że pielgrzymowano z nimi nawet kilka miesięcy. Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Z badań innych mumii wykonanych przez dr Sochę wiadomo, że dzieci były odurzane z pomocą liści koki i halucynogennego naparu ayahuasca. Składał się on z lian Banisteriopsis caapi. W przypadku Damy z Ampato nie jest to jeszcze jasne. Jednak wraz z jej mumią znaleziono torebkę pełną liści koki i jej własnych włosów. Inkowie uważali, że obcięte włosy stanowią integralną cześć danej osoby. Dlatego były przechowywane po obcięciu i składane w ofierze wraz z ofiarą. W drugiej torebce zmarła miała ze sobą również muszlę spondylusa. Traktowana była jako jeden z najbardziej luksusowych przedmiotów w Imperium Inkaskim i sprowadzana aż z Ekwadoru. Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Na wystawie prezentowane są również hologramy zabytków znalezionych przy pochówkach złożonych na wulkanach przez Inków. Wykonali je dr Bartłomiej Ćmielewski i dr Dominika Sieczkowska. Zwiedzający mogą odbyć wirtualną pielgrzymkę śladami rytuały capacochy, udając się pozostałościami inkaskich dróg. Wystawa powstała dzięki współpracy pomiędzy Centrum Badań Andyjskich UW i Universidad Catolica de Santa Maria w Arequipie, dzięki wsparciu ze Ministerstwa Edukacji i Nauki. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Twój ojciec palił, gdy był nastolatkiem? Teraz ty będziesz starzeć się szybciej
Czy błędy młodości ojców mogą wpływać na życie dzieci? Okazuje się, że palenie papierosów w wieku nastoletnim uszkadza plemniki, a wady te przekazywane są przez mężczyzn ich potomkom – nawet, jeśli ci rodzą się dużo później. Kiedy palenie papierosów szkodzi najbardziej i jak wpływa na los kolejnego pokolenia?
Dzięki badaniom zaprezentowanym na kongresie Europejskiego Towarzystwa Pulmonologicznego (ERS) w Amsterdamie dowiedzieliśmy się, że osoby, których ojcowie palili papierosy w trakcie swojego dojrzewania, starzeją się szybciej niż przeciętnie. Naukowcy doszli do zaskakujących wniosków, które jeszcze bardziej odstręczają od palenia. Dług przeszłości spłacany przez kolejne pokolenia Lekarze z Towarzystwa Pulmonologicznego odkryli, że osoby, których ojcowie zaczęli palić w wieku 15 lat lub wcześniej, wykazywały oznaki szybszego starzenia biologicznego w porównaniu z ich wiekiem chronologicznym. Ma mieć to związek z uszkodzeniami w rozwijających się plemnikach u chłopców, które na późniejszym etapie życia posłużą do spłodzenia potomstwa. Dzieci ojców-palaczy były średnio od 9 miesięcy do roku biologicznie starsze niż powinny. Jeśli same dodatkowo paliły, to różnica była większa i sięgała nawet 15 miesięcy. Co ciekawe, kluczowy okazał się wiek tytoniowej inicjacji ojców – gdy zaczynali oni palić w późniejszym wieku, badacze zaobserwowali jedynie niewielki wzrost tempa starzenia ich dzieci. Nieistotne okazało się też to, czy matki paliły przed ciążą. Badania nad paleniem papierosów – W nowym badaniu chcieliśmy ustalić, czy palenie przez rodziców w okresie dojrzewania może również wpływać na biologiczne starzenie się ich przyszłych dzieci – opowiada dr Juan Pablo López-Cervantes z Uniwersytetu w Bergen w Norwegii. Naukowcy do mierzenia procesu starzenia wykorzystali znaną metodę – zegary epigenetyczne. Zmiany w DNA pozwalają prześledzić nie tylko zmiany związane z upływającym czasem, ale także potencjał rozwoju chorób wieku podeszłego, np. demencji czy nowotworów. Przebadano 892 osoby w wieku od 7 do 50. Średni wiek badanego wynosił 28 lat. Każdy z nich przekazał próbki krwi i z każdym został przeprowadzony szczegółowy wywiad. Chłopcy szkodzą swoim dzieciom – To przyspieszone starzenie biologiczne jest ważne, ponieważ w poprzednich badaniach powiązano je z wyższym ryzykiem chorób takich jak rak, artretyzm i demencja. Nasze wyniki sugerują, że chłopcy, którzy palą w okresie dojrzewania, mogą nieświadomie szkodzić dzieciom, które w przyszłości będą mieli – tłumaczy López-Cervantes. Badania naukowców nie tłumaczą w pełni, dlaczego palenie papierosów u nastolatków wiąże się z szybszym starzeniem ich dzieci. Uczeni wierzą jednak, że odkrycie może być ważne dla młodych chłopców, którzy palą papierosy lub spożywają inne, coraz bardziej popularne produkty nikotynowe. Zdaniem lekarzy priorytetem powinno być zwiększenie wysiłków na rzecz zapobiegania palenia papierosów przez nieletnich. Pierwszy raz wiemy, że takie działania przynoszą korzyść nie tylko obecnemu pokoleniu, ale także kolejnym. Źródło: European Respiratory Society Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Paracetamol w ciąży nie powoduje autyzmu – badanie obejmujące 2,5 miliona dzieci to potwierdza
Wbrew temu, co z największych mównic świata głoszą niektórzy, paracetamol przyjmowany w ciąży nie powoduje zwiększenia ryzyka wystąpienia autyzmu u dzieci. Badania obejmujące miliony ciąż udowadniają, że nawet prezydent Stanów Zjednoczonych może się mylić.
Donald Trump zasugerował ostatnio, że acetaminofen (w Polsce znany szerzej jako paracetamol, a w Stanach Zjednoczonych jako Tylenol) stosowany przez kobiety w ciąży ma przyczyniać się wzrostu ilości diagnoz autyzmu. Zaproponował, by zamiast ulżyć sobie w bólu, matki „przeczekały” trudny czas gorączki. Wywołało to ostry sprzeciw środowiska naukowego, według którego nie ma twardych dowodów naukowych na temat powiązań paracetamolu z rozwojem neurologicznym dzieci. Są za to odwrotne. Największe badanie nad środkami przeciwbólowymi Badanie opublikowane w 2024 roku w prestiżowym czasopiśmie „Journal of the American Medical Association” objęło niemal 2,5 miliona urodzeń w latach 1995–2019 w Szwecji. Nie wykazało dowodów na to, że stosowanie paracetamolu w ciąży zwiększa ryzyko wystąpienia autyzmu u dziecka. To największe analizy naukowe przeprowadzone w tym temacie. 7,5% matek przyznało się do stosowania paracetamolu w ciąży. Naukowcy przeanalizowali dodatkowo wszystkie zmienne, które mogły wpłynąć na wyniki analizy statystycznej – uwzględnili między innymi czynniki zdrowotne, takie jak gorączkę czy ból, które mogły wpływać na to, czy zażywane były środki przeciwbólowe. Przyjrzeli się następnie wynikom rozwoju neurologicznego urodzonych dzieci: sprawdzano, czy częściej diagnozowano u nich ADHD, autyzm czy niepełnosprawność intelektualną. Stosowanie paracetamolu a rozwój rodzeństwa Długi czas trwania badania pozwolił porównywać ze sobą nawet rodzeństwa: dzieci urodzone przez tę samą matkę, u której paracetamol był stosowany w jednej ciąży, a w drugiej nie. To bardzo ważne, ponieważ rodzeństwo dzieli ze sobą bardzo wiele – od wspólnych genów, po środowisko, w którym się wychowuje. Dzięki temu łatwiej było oszacować, czy na zwiększone ryzyko rozwoju neurologicznego miał wpływ sam lek, czy cechy rodzinne lub stan zdrowia. Czy paracetamol powoduje autyzm? Pierwsze wyniki badań przykuły uwagę naukowców. Okazało się, że u dzieci, których matki przyznały się do stosowania paracetamolu, faktycznie nieznacznie częściej diagnozowano autyzm. Wątpliwości jednak szybko się rozwiały – wszystko dzięki temu, że w kompleksowym badaniu udało się przeanalizować także rodzeństwa. Kiedy przeprowadzono między nimi porównania, zależność między paracetamolem a autyzmem całkowicie zniknęła. Co to znaczy? Gdy porównano pary, w których jedno z rodzeństwa było narażone w trakcie ciąży na działanie paracetamolu, a drugie nie, różnice w diagnozach autyzmu nie występowały. To znaczy, że na rozwój neuronalny nie miał wpływu acetaminofen, tylko cechy genetyczne i społeczne. Stosowanie paracetamolu w ciąży – czy jest bezpieczne? To nie jedyne badanie naukowe, które stwierdza, że stosowanie paracetamolu w ciąży jest bezpieczne. Naukowcy z Japonii niedawno opublikowali inne, w którym także porównywali ze sobą rodzeństwa. Wyniki ich badań były zbliżone do wyników przedstawionych wyżej. Jedyną różnicą było to, że prawie 40% matek w Japonii przyznało się do stosowania paracetamolu. Nieuważne studiowanie wyników może być mylące i prowadzić do błędnych wniosków, na które powoływał się m. in. Donald Trump. Matki przyjmujące paracetamol to zwykle te, które ciężko znoszą ciążę: występuje u nich przewlekły ból, gorączki czy przechodzą poważne infekcje. Te schorzenia są genetycznie powiązane z występowaniem ADHD czy autyzmu. Powiązanie rozwoju neuronalnego z paracetamolem więc istnieje, tylko nie jest tak bezpośrednie, jak chcą przekonać niektórzy. W ciąży warto więc nie dokładać sobie zmartwień: niezależnie od tego, co twierdzi przywódca Stanów Zjednoczonych. Należy pamiętać jednak o zaleceniach lekarzy: mimo, że paracetamol jest najbezpieczniejszym lekiem przeciwbólowym i przeciwgorączkowym w czasie ciąży, to zawsze powinien być stosowany w najniższej skutecznej dawce i w wyłącznie razie potrzeby. Źródło: JAMA, Japan Science and Technology Agency Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To nie dzieci zmieniają język. Naukowcy wskazują winnych wśród dorosłych
Od wielu lat w lingwistycznym świecie panuje przekonanie, że to małe dzieci i popełniane przez nie błędy są motorem napędowym zmian, jakie zachodzą w językach świata. XIX-wieczni językoznawcy twierdzili nawet, że gdyby dzieci perfekcyjnie uczyły się języka, ten pozostawałby w swojej czystej formie. Dzięki nowym badaniom wiemy, że to wcale nie najmłodsi są odpowiedzialni za zmiany w języku, którym wszyscy się posługujemy.
Językoznawcy, historycy czy psychologowie – wszyscy badacze, szukając przyczyn zmian zachodzących w mowie, zwalali winę na dzieci i ich niedoskonałości językowe. Dzięki badaniom przeprowadzonym w Instytucie Psycholingwistyki im. Maxa Placka w Nijmegen wiemy, że to nie one zmieniają polszczyznę i inne języki. Kto zmienia język polski i czy mamy na to jakiś wpływ? Język polski przechodzi radykalne zmiany – mierzymy się z falą anglicyzmów, pojęć związanych z drapieżnie rozwijającą się technologią czy internetową nowomową, która staje się specyficzna dla międzynarodowych grup zasiedlających social media. Gdyby jednak świat stał w miejscu, a do naszych rąk nie trafiły smartfony i komputery, to język… i tak by się zmieniał. Każdy z nich ewoluuje, a współczesny angielski jest tak daleko – jeśli nie dalej – od mowy Szekspira, jak współczesny polski od „Daj, ać ja pobruszę, a Ty poczywaj”. Do tej pory w świecie lingwistów panował jednak konsensus. Uważano, że to małe dzieci, jako czyste językowe karty, mają największy wpływ na zmiany w polszczyźnie. Okazało się, że nie jest to prawda – prawdziwym motorem zmian ma być codzienne używanie języka przez osoby starsze. Co to znaczy? Zamieszanie w polszczyźnie Limor Raviv, Damian Blasi i Vera Kempe – autorzy badania – nie mają wątpliwości, że błędy popełniane przez małe dzieci podczas nauki języka ojczystego nie utrwalają się i nie mają wpływu na szerszą społeczność. – Zmiana języka jest bardziej prawdopodobna w wyniku sposobów, w jaki dorośli i nastolatkowie adaptują się do zmieniającego się społeczeństwa, wprowadzają innowacje i wchodzą w interakcje w rzeczywistych sytuacjach komunikacyjnych – twierdzą autorzy, zwracając uwagę na kontekst biznesowy i pozabiznesowy. Kto jest więc winien? Starsi nastolatkowie i młodzi dorośli. Naukowcy podkreślają ich ekspresję twórczą i elastyczność jako potencjalne czynniki, które umożliwiają zakorzenienie i utrwalenie nowych form językowych. Ich rodzice chcą za nimi nadążyć i tak oto nowe formy rozlewają się po języku, nieodwracalnie go zmieniając. W Polsce znamy wiele takich przykładów: głośnym z nich jest coroczny plebiscyt na Słowo Roku. Złośliwi nastolatkowie powiedzą jednak, że zawsze jest spóźniony, a słowa w nim wybierane już dawno stają się dla nich „przestarzałe”. Nowe spojrzenie na język Autorzy twierdzą, że analizując zmiany zachodzące w języku powinniśmy nie tyle skupiać się na dzieciach, tylko więcej uwagi poświęcić temu, w jaki sposób komunikują się ze sobą dorośli. Postulują o porzucenie uprzedzeń poznawczych i skupienie się na kontekstach społecznych, w których ludzie używają języka. – Zamiast skupiać się wyłącznie na błędach w nauce języka u dzieci, powinniśmy zbadać szersze procesy społeczne, historyczne i interakcyjne, które leżą u podstaw powstawania i zmian języka. To podejście obiecuje lepsze wyjaśnienia tego, jak i dlaczego języki ewoluują – dodają. Źródło: Psychological Review Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie tylko geny? Kto naprawdę decyduje o płci dziecka
Płeć dzieci wpływa na decyzje rodzicielskie bardziej, niż przypuszczano. Badania pokazują, że rodzice częściej decydują się na powiększenie rodziny, jeśli pierwsze dzieci są tej samej płci.
Spis treści: Rodziny z dziećmi tej samej płci. Dlaczego niektóre rodziny decydują się na kolejne dzieci? Czy preferencje rodziców wpływają na decyzje prokreacyjne? Historyczne wzorce rodzinne i preferencje dotyczące płci Biologiczne predyspozycje — czy mają znaczenie? Jak organizm wpływa na płeć dziecka? Choć z biologicznego punktu widzenia płeć dziecka to kwestia przypadku, nowe dane sugerują, że rodzicielskie preferencje mogą istotnie wpływać na liczbę urodzeń w rodzinie. Zależności te są widoczne w badaniach prowadzonych od XIX wieku aż do dziś. Czy chodzi o biologię, czy raczej o społeczne oczekiwania? Rodziny z dziećmi tej samej płci W teorii poczęcie dziecka to rzut monetą: 50 procent szans na chłopca i 50 procent na dziewczynkę. W praktyce rodziny z samymi synami albo samymi córkami pojawiają się znacznie częściej, niż wynikałoby z przypadku. Nowe badania opublikowane w czasopiśmie „Science Advances” wskazują, że te „przechylone” układy niekoniecznie są statystycznym wybrykiem. — Dorastając, zauważyłam taki wzorzec [rodzin z samymi chłopcami albo samymi dziewczynkami] i zawsze się zastanawiałam, czy to czysty przypadek, czy stoi za tym jakiś biologiczny mechanizm — mówi Siwen Wang, badaczka z Harvard T.H. Chan School of Public Health i współautorka pracy. W badaniu analizowano dane z Nurses’ Health Study II i III — długoterminowych projektów, które od dekad zbierają informacje od pielęgniarek, w tym o liczbie dzieci i czasie ciąż. W ramach analiz 58 007 kobiet urodziło 146 064 dzieci, co daje średnio 2,5 urodzenia na kobietę. Naukowcy znaleźli więcej rodzin z samymi chłopcami lub samymi dziewczynkami, niż można by oczekiwać. Tego efektu nie dało się wyjaśnić samym przypadkiem. — Dane ostatecznie pokazały, że to może nie być tak losowe jak rzut monetą — mówi Wang. Dlaczego niektóre rodziny decydują się na kolejne dzieci? Uczeni próbują teraz wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje. Jedna możliwość to czynniki biologiczne — niektórzy rodzice mogą mieć predyspozycję do posiadania dzieci jednej płci. Druga możliwość to zachowania — rodzice mogą próbować, dopóki w rodzinie nie pojawią się obie płcie, co zniekształca statystykę. Tak czy inaczej, wyniki sugerują, że rodzinne wzorce nie są całkiem przypadkowe. Mogą też odsłaniać złożoną grę między biologią, zachowaniami i rozrodczością. Czy preferencje rodziców wpływają na decyzje prokreacyjne? Jeśli biologia nie tłumaczy w pełni trendu, wyjaśnieniem mogą być zachowania. W analizie uzupełniającej, przeprowadzonej przez dwoje statystyków i opublikowanej jako preprint, pokazano, że preferencje dotyczące płci dziecka są główną siłą stojącą za obserwowanymi trendami. — Gdy patrzymy na rodziny z trójką lub większą liczbą dzieci, widzimy nadreprezentację — mówi Judith Lok, statystyczka z Boston University i współautorka preprintu. — To nie tak, że losowanie nie jest przypadkowe. Raczej ludzie mają kolejne dzieci, aż uznają, że „wystarczy”, czyli mają co najmniej dwie płcie. Te wyniki nie zostały jeszcze zrecenzowane. — Wszystko w tych danych da się wytłumaczyć samymi preferencjami co do momentu, w którym rodzice decydują się zakończyć powiększanie rodziny — mówi Marcos Huerta, data scientist i astrofizyk z Wirginii, który przeprowadził własną, niezależną analizę. Jak zauważa Huerta, próby skorygowania wpływu preferencji — w tym wykluczanie ostatniego dziecka w rodzinie lub tzw. rodzin „kolekcjonerów kuponów” — nie wystarczyły, by całkowicie ten efekt usunąć. Historyczne wzorce rodzinne i preferencje dotyczące płci Upodobanie do „po jednym” nie jest nowe. W badaniu z 2023 roku naukowcy przeanalizowali, jak preferencje dotyczące płci kształtują rodziny od 1850 roku, łącząc dane spisowe z nowszymi zbiorami. Ustalono, że preferencje płci zawsze wpływały na decyzje prokreacyjne, choć w ostatnich latach stały się wyraźniejsze. W XIX wieku rodziny były o około 2 procent bardziej skłonne do posiadania trzeciego dziecka, jeśli dwoje pierwszych było tej samej płci. W ostatnich latach skłonność ta wynosi 6–7 procent. — Gdy rodzice zaczynają od dwójki dzieci tej samej płci, częściej decydują się na trzecie — mówi Todd Jones, ekonomista z Mississippi State University i współautor badania z 2023 roku. — Ta prosta preferencja tworzy zaskakującą iluzję. Nawet jeśli każde urodzenie jest tak losowe jak rzut monetą, rodziny z samymi chłopcami lub samymi dziewczynkami chętniej idą „po kolejne”, co sprawia wrażenie, że część rodziców ma naturalną skłonność do dzieci jednej płci. Jak pokazują badania Jonesa, preferencja posiadania dzieci obu płci sięga lat 50. XIX wieku i nie wskazuje, by rodziny preferowały jedną płeć kosztem drugiej. Rodziny z samymi chłopcami równie często decydują się na kolejne dzieci jak rodziny z samymi dziewczynkami. Biologiczne predyspozycje — czy mają znaczenie? Choć wyniki omawianego badania najprawdopodobniej wynikają z preferencji rodziców, istnieją pewne przesłanki sugerujące, że czynniki biologiczne mogą lekko przechylać szanse. Stosunek płci przy urodzeniu nie jest idealnie równy: na świecie rodzi się około 105 chłopców na 100 dziewczynek. Daje to niewielką przewagę statystyczną chłopcom. Jest też dobrze udokumentowany tzw. efekt powracających żołnierzy — po wielkich wojnach rośnie odsetek urodzeń chłopców. Jak organizm wpływa na płeć dziecka? Biologiczny mechanizm powstawania takich nierównowag wciąż nie jest znany. Istnieje jednak kilka hipotez: czas poczęcia – faza cyklu miesiączkowego może wpływać na płeć dziecka. Niektóre prace sugerują, że współżycie bliżej owulacji zwiększa szanse na chłopca, choć dane są niespójne; pH macicy – środowisko chemiczne może sprzyjać jednemu typowi plemników bardziej niż drugiemu; długość fazy pęcherzykowej – krótsza może sprzyjać chłopcom, dłuższa dziewczynkom; fizjologia matki – poziomy hormonów, glukozy, reakcje immunologiczne — wszystko to może subtelnie wpływać na wynik; styl życia ojca – niektóre badania sugerują, że wyżsi, zamożniejsi lub bardziej agresywni mężczyźni mogą częściej mieć synów, choć dowody są ograniczone. Na razie dowody na biologiczne predyspozycje do posiadania dzieci określonej płci są skromne. — Badanie ludzkiej rozrodczości jest bardzo trudne, bo nie jest ona wyłącznie biologiczna, lecz także behawioralna — mówi Wang. Źródło: National Geographic
Steward nagrywał nastolatki w samolocie. Został skazany na 18,5 roku więzienia
Z pozoru rutynowy lot stał się początkiem śledztwa, które odsłoniło szokującą skalę nadużyć ze strony członka załogi. Przez wiele miesięcy 37-letni steward nagrywał nieletnie pasażerki, ukrywając telefon z włączoną kamerą pod naklejkami sugerującymi awarię techniczną.
Spis treści: Steward nagrywał nastolatki w toalecie Kara dla przestępcy seksualnego Choć nowoczesne technologie ułatwiają codzienne życie, coraz częściej bywają wykorzystywane też przez przestępców seksualnych. Jednym z najbardziej niepokojących przykładów pozostaje przypadek 37-letniego stewarda, który na pokładzie samolotu American Airlines ukrył telefon z włączoną kamerą w toalecie. Rejestrował nieletnie dziewczynki, maskując urządzenie naklejkami sugerującymi awarię techniczną. Do naruszenia prywatności doszło w przestrzeni objętej ścisłymi procedurami bezpieczeństwa, a sprawa szybko obiegła światowe media. Steward nagrywał nastolatki w toalecie 2 września 2023 roku jedna z ofiar po raz pierwszy zorientowała się, że została nagrana, co doprowadziło do aresztowania stewarda. Otóż na pokładzie samolotu linii American Airlines lecącego z Charlotte w Karolinie Północnej do Bostonu, 37-letni członek załogi zaproponował 14-letniej pasażerce skorzystanie z toalety w klasie biznes, choć dziewczynka leciała klasą ekonomiczną. Poinformował ją przy tym, że deska sedesowa „jest zepsuta”. Kiedy dziewczynka weszła do wskazanej toalety, zauważyła naklejki na spodzie deski klozetowej – były to czerwone oznaczenia z napisem „nieczynny sprzęt cateringowy” oraz odręczny napis: „deska uszkodzona”. Dopiero po skorzystaniu z toalety i spuszczeniu wody dziewczynka dostrzegła pod naklejkami ukryty telefon z włączoną latarką. 14-latka zrobiła wówczas zdjęcie całej konstrukcji i przekazała informację rodzicom, którzy również znajdowali się na pokładzie. Jej ojciec następnie skonfrontował się z Thompsonem, który – według ustaleń śledczych – zabrał telefon z toalety i przywrócił go do ustawień fabrycznych, próbując w ten sposób zniszczyć dowody. Mimo tego, rodzice szybko powiadomili pracowników pokładowych, a sprawa trafiła w ręce służb federalnych. Kara dla przestępcy seksualnego W trakcie śledztwa wyszło na jaw, że Thompson nagrywał dziewczynki przez co najmniej dziewięć miesięcy. Na jego koncie iCloud funkcjonariusze odnaleźli cztery inne nagrania na pokładzie samolotów American Airlines w 2023 roku. Policja zabezpieczyła materiały przedstawiające dzieci w wieku 7, 9, 11 i 14 lat. Ponadto w chmurze iCloud znajdowały się także obrazy przedstawiające wykorzystywanie seksualne nieletnich, które – jak ustalono – zostały wygenerowane przy użyciu sztucznej inteligencji. Co więcej, 37-latek miał też ponad 50 zdjęć 9-letniej dziewczynki, która podróżowała bez opieki. W jego walizce natomiast znaleziono 11 naklejek z napisem „nieczynny sprzęt cateringowy”, a także liczne formularze swojego pracodawcy dotyczące nieletnich pasażerów. Linie lotnicze American Airlines natychmiast po ujawnieniu tych informacji zawiesiły Thompsona, a następnie zerwały z nim współpracę. Wydały też oficjalne oświadczenie: „Zarzuty te traktujemy z najwyższą powagą. Nie odzwierciedlają one wartości, którymi kieruje się nasza linia lotnicza, ani naszej podstawowej misji – troski o bezpieczeństwo i dobro naszych pasażerów”. Finalnie w marcu 2025 roku Estes Carter Thompson III przyznał się do zarzutów usiłowania seksualnego wykorzystania dziecka oraz posiadania materiałów pornograficznych z udziałem osoby nieletniej. Teraz przed sądem federalnym w Bostonie zapadł wyrok w tej sprawie. Sędzia Julia Kobick określiła działania 37-latka jako „przerażające” i podkreśliła, że ofiary „straciły niewinność”. Thompson został skazany na 18,5 roku pozbawienia wolności oraz pięć lat nadzoru kuratorskiego po odbyciu kary. Jak poinformowano, zamierza poddać się terapii przeznaczonej dla sprawców przestępstw seksualnych. W trakcie rozprawy wyraził skruchę, nazywając swoje postępowanie „samolubnym, perwersyjnym i złym”. Źródła: New York Times, People, CNN Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Polski robot skradł dziecięce serca. ReXio nie przypomina maszyny – to ich przyjaciel
ReXio to czteronożny robot, który zamiast służyć wojsku, trafił do sal terapeutycznych – i tam podbija serca dzieci. Jego ruchy przypominają zachowania zwierząt, a terapeuci dostrzegają w nim ogromny potencjał wspierania rozwoju najmłodszych.
Spis treści: Od laboratorium do sali terapii Terapia z uśmiechem i… tuptaniem Projekt naukowy, nie komercyjny produkt Rewolucja robotyczna jest nieuchronna. W świecie nowoczesnych technologii roboty coraz częściej pełnią funkcje nie tylko przemysłowe czy militarne, lecz także społeczne i terapeutyczne. Dobrym przykładem tej zmiany jest ReXio, czteronożny robot opracowany przez studentów i pracowników Politechniki Śląskiej. Zamiast przemierzać poligony, trafił… na sale terapeutyczne. Od laboratorium do sali terapii ReXio początkowo nie był planowany jako robot terapeutyczny dla dzieci. Jak tłumaczy mgr inż. Łukasz Gałeczka z Wydziału Mechanicznego Technologicznego Politechniki Śląskiej, projekt wystartował jako eksperyment badawczy. Robot miał skanować pomieszczenia i wspierać zadania operacyjne w zastosowaniach wojskowych. Pomysł jego nowego zastosowania zrodził się podczas prezentacji możliwości ruchowych robota. Terapeuci szybko dostrzegli w nim ogromny potencjał. Sposób poruszania się i zachowania Rexia przypominały dzieciom zwierzę, co pobudzało ich ciekawość i zachęcało do interakcji. Mózgi małych dzieci rejestrują wspomnienia. Praca z robotem może im naturalnie pomóc z zdrowym rozwoju. – Choć początkowo panował sceptycyzm, pierwsze sesje pokazały, że ReXio przyciąga uwagę najmłodszych nie jako narzędzie technologiczne, lecz jako „przyjaciel” – mówi nam Łukasz Gałeczka. Sercem ReXio jest platforma Unitree Go1 Edu – lekka, zwinna, z wyraźnie „zwierzęcym” chodem. Dzięki dziesięciu kamerom i zestawowi czujników ciśnienia w łapach, robot nie tylko widzi w pełnym zakresie 360°, ale także czuje, jak porusza się po podłożu. Trzy wbudowane jednostki obliczeniowe pozwalają na jednoczesną analizę obrazu, sterowanie ruchem i interakcję z użytkownikiem. Terapia z uśmiechem i… tuptaniem Podczas sesji terapeutycznych ReXio wykorzystuje swoje możliwości do budowania relacji z dzieckiem. Potrafi „zadzierać głowę”, spokojnie oczekiwać czy energicznie biec, motywując dzieci do ruchu i ćwiczeń. Szczególnie pomocny okazuje się w pracy z dziećmi z niepełnosprawnością ruchową oraz zaburzeniami rozwojowymi. – Dzieci szybko orientują się, z czym mają do czynienia, i przechodzą do eksploracji zachowań robota-psa. Większość reaguje z entuzjazmem – skaczą z radości, gdy ReXio się im „przypatruje”, choć czasem łączą to z lekkim wstydem – opisuje Łukasz Gałeczka. Inżynierowie musieli zmierzyć się z wyzwaniami, takimi jak przetwarzanie ogromnych strumieni danych z kamer i integracja informacji z czujników z systemem ruchu robota. Efekt? ReXio potrafi dynamicznie reagować na ruchy dziecka i dostosowywać swoje zachowanie do sytuacji. Co więcej, zespół planuje wdrożenie kolejnych funkcji – np. rozpoznawanie emocji na twarzy dziecka i przekazywanie tych danych terapeucie, a także dodanie „uszu” reagujących na dotyk. View Ediplayer on the source website Projekt naukowy, nie komercyjny produkt ReXio powstał w ramach Studenckiego Koła Naukowego Zastosowań Metod Sztucznej Inteligencji. Jak podkreśla mgr inż. Łukasz Gałeczka, celem nie jest szybka komercjalizacja, lecz tworzenie rozwiązań opartych na badaniach i realnych potrzebach. – Poszukujemy partnerów i sponsorów z sektora medycznego, którzy pomogą nam rozwijać roboterapię i wdrażać ją w kolejnych placówkach. Chcemy pozostać wierni naszemu naukowemu charakterowi – opowiada w rozmowie z National Geographic Polska. Efekty testów w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Dąbrowie Górniczej są obiecujące. Dzieci chętniej podejmują interakcje, a ich poziom lęku systematycznie maleje. Sam projekt okazał się nie tylko sukcesem technologicznym, ale też emocjonalnym – zarówno dla małych pacjentów, jak i młodych konstruktorów, którzy dzięki niemu zyskali nie tylko doświadczenie, ale i nową wrażliwość. Źródło: National Geographic Polska Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Co znaleźli przy „lodowym księciu”? Tak bogatego pochówku nikt się nie spodziewał
Miał błękitne oczy i jasne włosy. Pochowano go 1300 lat temu w grobie z bogatymi darami, wśród których był jedwab i srebrne bransolety. W momencie śmierci chłopiec miał zaledwie półtora roku. Już wiemy, dlaczego tak szybko zmarł.
Spis treści: Grób jak dom – jak pochowano dziecko? Bogate wyposażenie „księcia”. Jedwab i srebro Do odkrycia doszło w 2021 roku w Mattsies. Tak bogaty grób z obstawą kamienną zaskoczył naukowców. Dlatego w celu dokładnych badań postanowiono przetransportować go w całości do laboratorium. W tym celu zamrożono go z pomocą ciekłego azotu. Dlatego nazwano go „lodowym księciem”. Od tego czasu w sterylnych warunkach trwają analizy grobu, wydobytego wraz z otaczającą go ziemią. Naukowcy ogłosili szereg zaskakujących informacji. Grób jak dom – jak pochowano dziecko? Zespół konserwatorów, archeologów i techników wykopaliskowych z Bawarskiego Urzędu ds. Ochrony Zabytków (BLfD) pozyskał mnóstwo informacji z zmrożonego ciała dziecka. – Wyniki badań pokazują teraz w imponujący sposób, jak wiele informacji można uzyskać z tak niezwykłego znaleziska grobu dzięki odpowiednim metodom wydobycia i intensywnej analizie – mówi prof. inż. Mathias Pfeil, konserwator generalny BLfD. Dziecko spoczywało w komorze grobowej wykonanej z płyt kamiennych w dawnej rzymskiej posiadłości ziemskiej. Jego forma przypominała niewielki domek uszczelniony zaprawą wapienną – to spora rzadkość w tamtym czasie. Dziecko żyło prawdopodobnie między 670 a 680 r. n.e. Z badań wynika, że miało niebieskie oczy i jasne włosy. Z analiz izotopów strontu w jego zębach i profilu DNA można wywnioskować, że chłopiec pochodził z rejonu, w którym umarł. Rozwój jego uzębienia wskazuje, że był karmiony piersią aż do śmierci w wieku półtora roku. Pomimo wzmacniającego odporność działania mleka matki, spotkał go los częsty w czasach przednowoczesnych. Zmarł na skutek przewlekłej infekcji, która rozwinęła się z zapalenia ucha środkowego. – Śmierć chłopca musiała wstrząsnąć jego znaczącą w regionie rodziną. Najwyraźniej podjęła ona wielkie wysiłki, aby zorganizować dziecku pogrzeb odpowiadający jego statusowi społecznemu – skomentował prof. Pfeil. Bogate wyposażenie „księcia”. Jedwab i srebro W komorze grobowej chłopca złożono na futrze. Jego ubranie składało się ze skórzanych butów, spodni i płaszcza. Ubiór wykonano z delikatnej tkaniny, ozdobionej na brzegach pasami jedwabiu. Jedwab był materiałem, który można było zdobyć tylko dzięki kontaktom z Cesarstwem Bizantyjskim, a zatem stanowił symbol statusu społecznego. Na ramionach chłopca znajdowały się srebrne bransolety, a do jego butów przymocowane były srebrne ostrogi. Skórzana pochwa krótkiego miecza, który nosił przy pasie, była ozdobiona wyszukanymi złotymi zdobieniami. W komorze grobowej znajdowała się też misa z brązu, w której były: grzebień, drewniana miska, kubek z srebrnymi okuciami, resztki orzechów laskowych, jabłek i gruszek. Źródło: BLfD Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dwulatek dołącza do klubu Mensa jako najmłodszy członek w historii. Czy będzie geniuszem?
W wieku, gdy większość maluchów dopiero buduje pierwsze, krótkie zdania, dwuletni Brytyjczyk Joseph Harris-Birtill potrafi już czytać całe książki. Zaczyna też naukę alfabetu Morse’a, interesuje się starożytną greką i układem okresowym pierwiastków. Właśnie dostał się do Mensy, czyli stowarzyszenia ludzi o wysokim ilorazie inteligencji.
Spis treści: Syn naukowców Matryce Ravena Los małego geniusza Urodzony 23 listopada 2021 roku Joseph Harris-Birtill właśnie został najmłodszym w historii członkiem Mensy, ekskluzywnego klubu, który przyjmuje tylko osoby z IQ 132 lub wyższym. W dniu przyjęcia liczył zaledwie 2 lata i 182 dni. Tym samym trafił do Księgi Rekordów Guinnessa. Syn naukowców – Szybko stało się jasne, że jest wyjątkowy. Po raz pierwszy przewrócił się na bok w wieku pięciu tygodni, powiedział swoje pierwsze słowo w wieku siedmiu miesięcy i przeczytał swoją pierwszą książkę na głos, od okładki do okładki, w wieku półtora roku – powiedziała matka Harrisa-Birtilla, Rose, w wywiadzie dla Guinness World Records. Dostrzegając wyjątkowe zdolności syna, rodzice chłopca – Rose i David – zwrócili się do brytyjskiego oddziału Mensy z prośbą o poradę dotyczącą rozwijania potencjału Josepha. Dodajmy, że oboje rodzice są wykładowcami prestiżowego szkockiego Uniwersytetu Św. Andrzeja. – Przeglądałam internet w poszukiwaniu dodatkowego wsparcia dla syna i znalazłam informację, że Mensa oferuje zasoby i członkostwo dla dzieci o wysokich zdolnościach – powiedziała Rose. – Mamy nadzieję, że to osiągnięcie da mu poczucie dumy, gdy będzie starszy. To bardzo niezwykłe wyróżnienie, a cała zasługa należy się jemu! Mensa nie tylko udzieliła wsparcia rodzinie, ale także przyjęła młodego chłopca do swojej społeczności, oficjalnie czyniąc go najmłodszym członkiem najstarszej i największej na świecie organizacji skupiającej osoby o wysokim IQ, w wieku 2 lat i 182 dni. Joseph w chwili przyjęcia był o 13 dni młodszy od poprzedniej rekordzistki Isli McNabb, która została przyjęta do organizacji w wieku 2 lat i 195 dni, po tym jak jej inteligencję oszacowano na 99. percentyl. Matryce Ravena Przypomnijmy, że aby się zakwalifikować, kandydaci muszą zdać specjalny, standaryzowany test IQ lub przedstawić wystarczające dowody, aby przekonać zarząd Mensy, że należą do 2% najinteligentniejszych osób w populacji. Oznacza to, że test powinien wykazać IQ na poziomie 130 lub wyższym (dla testów o średniej 100 i odchyleniu standardowym 15). Sam test musi zostać wykonany pod nadzorem psychologa lub podczas oficjalnych testów Mensy. Tego typu testy są niewerbalne, czyli nie zależą od języka ojczystego. Składają się zwykle z zadań logicznych, przestrzennych, abstrakcyjnych – np. tzw. matryc Ravena. Matryce Ravena składają się z serii diagramów (matryc) – zazwyczaj w formie kwadratów 3×3 (czyli 9 pól), w których jedno pole (najczęściej to dolne prawe) jest puste. Zadanie polega na znalezieniu brakującego elementu, który najlepiej uzupełni wzór według logicznej zasady. Wynik testu Josepha Harrisa-Birtilla wskazywał na IQ na poziomie 132. Dodajmy, że prawdziwe cudowne dzieci są rzadkością. Według niektórych szacunków występują one z częstotliwością 1 na 5–10 milionów. Umiejętności wpływające na ogólną inteligencję wynikają z połączenia czynników genetycznych i środowiskowych. Los małego geniusza Chociaż osiągnięcia Josepha są niezwykłe, nie oznacza to, że życie będzie dla niego łatwe. Systemy edukacyjne zwykle wspierają uczniów, którzy nie wychodzą poza średnią. Historia genialnych dzieci pokazuje też, że nie zawsze w dorosłości są postaciami z pierwszych stron gazet. Często, mimo ogromnych osiągnięć w młodym wieku, wycofują się z życia naukowego. Tak było w przypadku Williama Sidisa, którego IQ szacowano na 250–300. Chłopiec w wieku ośmiu lat władał biegle ośmioma językami, w tym łaciną, greką, rosyjskim, niemieckim i hebrajskim. Wymyślił własny język, który nazwał „Vendergood”. Startował na Uniwersytet Harvarda, na którym wykładał jego ojciec, w wieku zaledwie 10 lat, lecz został przyjęty rok później po naciskach mediów. Mając 12 lat wykładał przed profesorami matematyki na Harvardzie teorię czwartego wymiaru. Ten określany jako „najmądrzejszy chłopiec świata” geniusz, po fali medialnego zainteresowania wycofał się z życia publicznego. Samotność, izolacja i presja medialna były dla niego nie do wytrzymania. Odrzucił też karierę akademicką, pracował dorywczo i anonimowo, często jako urzędnik. W wieku 23 lat został aresztowany za udział w demonstracji socjalistycznej. Żył w ubóstwie, nie kontaktując się z ojcem, którego winił za swoje problemy. Inna, bardziej optymistyczna historia dotyczy Koreańczyka Kim Ung-Yonga. Chłopiec w wieku zaledwie kilku lat rozwiązywał zaawansowane równania matematyczne i uczęszczał na zajęcia akademickie, znacznie przewyższając swoich starszych kolegów. Mając niespełna osiem lat przyjął zaproszenie od NASA i pod okiem agencyjnych ekspertów zaczął studiować fizykę. Później jednak zdecydował się wrócić do Korei Południowej, gdzie ukończył studia i rozpoczął spokojniejsze życie. Mówił, że wyobcowanie i niekończąca się samotność nie dawały mu żyć. W Korei pracował jako profesor i wykładowca uniwersytecki. Wybrał życie zwykłego człowieka, skupiając się na rodzinie i hobby. Nigdy nie żałował swojego wyboru. Źródło: CBS Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najstarsza matka w Polsce urodziła bliźniaki w wieku 60 lat. Nie jest jednak światową rekordzistką
Najstarsza matka w Polsce urodziła dzieci w wieku, w którym większość kobiet cieszy się z roli babci. Jej przypadek stał się tematem licznych dyskusji – od medycznych po światopoglądowe.
W tym artykule: Ile lat miała najstarsza matka w Polsce, gdy urodziła? Kim była najstarsza matka w Polsce? Najstarsza matka świata Matki rekordzistki Zmiany cywilizacyjne, a przede wszystkim ogromne postępy w leczeniu niepłodności, sprawiają, że coraz więcej kobiet decyduje się na ciążę dopiero po 40., a nawet 50. roku życia. Czy istnieją jakiekolwiek wiekowe granice macierzyństwa? Współczesna medycyna przełamuje kolejne bariery i pozwala cieszyć się potomstwem nawet emerytkom, co udowodniła zarówno najstarsza matka w Polsce, jak i światowa rekordzistka. Ile lat miała najstarsza matka w Polsce, gdy urodziła? Dojrzałe macierzyństwo wciąż budzi wiele emocji, zwłaszcza gdy jest to pierwsza pociecha zaawansowanych wiekiem rodziców. Podobnie było w przypadku Barbary Sienkiewicz, która dekadę temu została okrzyknięta „najstarszą matką w Polsce”. Aktorka w 2015 r., mając 60 lat, urodziła bliźnięta. Jak sama przyznała w jednym z wywiadów, decyzję o późnym rodzicielstwie podjęła w pełni świadomie, po wcześniejszej konsultacji z lekarzem. – Pierwszy moment, kiedy zapragnęłam być mamą, pojawił się podczas rozmowy z moim lekarzem, który powiedział: „Pani ma młody wiek biologiczny”. Zdziwiłam się. I to na tyle mocno zostało w mojej psychice, że wiedziałam i czułam, że mam jeszcze czas. Czułam w 100 proc., że dam radę. Gdybym tego nie czuła, to na pewno bym nie realizowała do końca swojej decyzji i chęci. I tak się stało. Wbrew wiedzy niektórych lekarzy ginekologów – przekonywała po latach w rozmowie z „Wieczornym Expressem”. Kim była najstarsza matka w Polsce? Gdy na świecie pojawiły się dzieci Barbary Sienkiewicz, rozgorzała ogólnopolska dyskusja na temat późnego macierzyństwa. Sama zainteresowana starała się nie komentować sprawy. Nigdy nie zdradziła, czy dzieci przyszły na świat dzięki metodzie in vitro. Nie ujawniła także, kim jest ich ojciec. – To jest moja tajemnica i moja decyzja – mówiła w „Wieczornym Expressie”. Zanim zasłynęła jako najstarsza matka w Polsce, Barbara Sienkiewicz zagrała kilka epizodycznych ról w popularnych serialach telewizyjnych. Aktorka zmarła nagle 7 czerwca 2024 r. w wieku 69 lat, osierocając bliźnięta – Annę i Piotra. Najstarsza matka świata Za najstarszą matkę świata uznawana jest María del Carmen Bousada de Lara. Hiszpanka w 2006 r. urodziła bliźniaki w wyniku zapłodnienia pozaustrojowego. W dniu porodu miała 67 lat. Natomiast najstarszą matką, która urodziła dziecko z naturalnej ciąży, od 1997 r. jest Dawn Brooke. Mieszkanka wyspy Guernsey została mamą w wieku 59 lat. Pod koniec 2023 r. media rozpisywały się o 70-letniej Ugandyjce, która po zastosowaniu metody in vitro urodziła bliźnięta w ośrodku leczenia niepłodności w stolicy kraju, Kampali. Co ciekawe, trzy lata wcześniej Safina Namukwaya powitała na świecie pierwsze dziecko, córeczkę. Kobieta od tego momentu dzierży nieoficjalny tytuł „najstarszej matki w Afryce”. Z kolei na początku września 2019 r. w wyniku cesarskiego cięcia na świat przyszły bliźniaczki – Rama Tulasi i Uma Tulasi – których mama w dniu porodu miała 74 lata. Erramatti Mangayamma doczekała się upragnionego potomstwa po sześciu dekadach starań. Córeczki urodziły się dzięki metodzie in vitro. Matki rekordzistki Najbardziej płodna matka świata doczekała się narodzin 69 dzieci. Rosjanka Fiodorowa Wasiljewa 27-krotnie cieszyła się stanem błogosławionym. Każda z ciąż była mnoga, co poskutkowało bardzo liczną rodziną. Jak podają internetowe źródła, światowa rekordzista 16 razy urodziła bliźniaki, siedem razy trojaczki i cztery razy czworaczki. Dla porównania Grażyna i Jan Karczewscy, tworzący najliczniejszą rodzine w Polsce, doczekali się 21 dzieci – 11 chłopców i 10 dziewczynek. Różnica między najstarszym a najmłodszym potomkiem wynosi 24 lata. Najmłodsza matka na świecie urodziła w wieku zaledwie 5 lat. Historia Liny Mediny do dziś wzbudza bardzo wiele kontrowersji i rodzi liczne pytania. Wszystkie dowody wskazują na to, że Peruwianka, która najprawdopodobniej cierpiała na syndrom przedwczesnego dojrzewania, padła ofiarą gwałtu. Syn nieletniej matki, Gerardo, do 10. roku życia żył w przekonaniu, iż Lina jest jego starszą siostrą. Ile trwała najdłuższa ciąża? W 1945 r. Beulah Hunter z Los Angeles pobiła rekord pod względem długości stanu błogosławionego. Amerykanka swoją córeczkę urodziła nie po 9, a po ponad 12 miesiącach. Gosiame Thamara Sithole w 2021 r. ustanowiła rekord liczby dzieci urodzonych z jednej ciąży. Mieszkanka Republiki Południowej Afryki powitała wówczas na świecie dziesięcioraczki – siedmiu chłopców i trzy dziewczynki. Pochodząca ze Stanów Zjednoczonych Elisabeth Anderson Sierra została rekordzistką Guinnessa w kategorii „Najwięcej mleka matki oddanego przez jedną osobę”. Kobieta zmagająca się z hiperlaktacją, czyli nadmierną w stosunku do potrzeb dziecka produkcją mleka, w ciągu trzech lat (luty 2015–czerwiec 2018) oddała na rzecz kalifornijskiego laktarium aż 1 599,68 litrów pokarmu. Stacey Herald to najniższa matka w historii. Mierząca niewiele ponad 70 centymetrów wzrostu Amerykanka, mimo choroby genetycznej, doczekała się trójki dzieci. Źródła: stat.gov.pl; biurorekordow.pl; archiwum redakcji Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Niezwykła rola dzieci w tworzeniu sztuki naskalnej. Kontaktowały się z duchami
Nawet kilkuletnie dzieci współtworzyły słynne pradziejowe malowidła naskalne. Te przedstawienia powstawały kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Archeolodzy mają odpowiedź, dlaczego uczestniczyły w tym maluchy.
Spis treści: Dzieci w jaskiniach z malowidłami naskalnymi Specjalna rola dzieci w pradziejach Dowody na udział dzieci w tworzeniu malowideł Malowidła naskalne powstawały w Europie i w Azji kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Najbardziej znane są przedstawienia z Jaskini Chauveta i Lascaux. Są tam piękne galerie ukazujące między innymi dzikie zwierzęta. Naukowcy od lat gromadzą coraz więcej dowodów na to, że w tej zagadkowej praktyce uczestniczyły dzieci. Zespół badaczy z Uniwersytetu w Tel Awiwie zajmujących się archeologią prehistoryczną zaproponował nowatorską hipotezę dotyczącą przyczyny obecności kilkulatków w pieczarach. Dzieci w jaskiniach z malowidłami naskalnymi Wiele przedstawień sztuki naskalnej powstało kilkadziesiąt, a nawet ponad 100 metrów w głębi ziemi. Dostanie się do wielu podziemnych komór nastręczało wielu trudności. Prowadzące do nich tunele były ciasne, zimne i naszpikowane ostrymi krawędziami, czyli po prostu niebezpieczne. Dlaczego więc ludzie w pradziejach zabierali tam swoje małe dzieci? Do tej pory większość hipotez wskazywała na aspekt edukacyjny i wychowawczy – poznawanie tradycji i zwyczajów społeczności. – Uważamy jednak, że dzieci odgrywały w tych jaskiniach również wyjątkową rolę kulturową. Małym dzieciom przypisywano bowiem szczególne cechy w świecie duchowym, umożliwiające im komunikowanie się z bytami z zaświatów, które, jak wierzono, były dostępne w głębi jaskiń – tłumaczą autorzy analizy. Specjalna rola dzieci w pradziejach Według nich dzieci brały udział w tworzeniu malowideł jaskiniowych, ponieważ były postrzegane jako mediatorzy między światem fizycznym i duchowym. Taki wniosek badacze wyciągnęli między innymi na podstawie analiz tradycyjnych (rdzennych) społeczności, czyli z użyciem narzędzi znanych z etnologii. – Rdzenne kultury na całym świecie, przez całą historię i prehistorię, postrzegały dzieci jako „aktywnych agentów” – mediatorów między tym światem a bytami zamieszkującymi świat przyrody, podziemny świat i kosmos jako całość – mówi dr Ella Assaf. W ten sposób – w jego ocenie – dzieci wniosły istotny wkład do swoich społeczności łowców-zbieraczy, którzy żyli w zgodzie z naturą i starali się utrzymywać ciągłe, pełne szacunku relacje z różnymi bytami: zwierzętami i roślinami, które służyły jako źródła pożywienia, kamieniami używanymi do wyrobu narzędzi, duchami przodków. Dowody na udział dzieci w tworzeniu malowideł Do tej pory odkryto około 400 jaskiń zawierających sztukę jaskiniową, głównie we Francji i Hiszpanii, a wiek tych dzieł sztuki szacowany jest na 40 000 do 12 000 lat. Istnieją solidne dowody na udział dzieci w tej pracy artystycznej. Są to odciski małych rączek i palców, które można przypisać dzieciom w wieku od kilku do kilkunastu lat. Znajdują się obok odcisków dłoni osób dorosłych. Źródło: Uniwersytet w Tel Awiwie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Mózgi małych dzieci rejestrują wspomnienia. „Mogą one nadal istnieć w dorosłości”
Jako dorośli nie pamiętamy nic z najwcześniejszego dzieciństwa. Jednak najnowsze badania naukowców wykorzystujące rezonans magnetyczny (MRI) wykazały, że już od roku wzwyż tworzymy wspomnienia. Dlaczego więc w późniejszym życiu nie mamy do nich dostępu?
W tym artykule: Jak się bada pamięć niemowlaków? Kiedy nasz mózg tworzy pierwsze wspomnienia? Dlaczego nie mamy dostępu do najwcześniejszych wspomnień Istnieje pewien rodzaj amnezji, na który cierpią absolutnie wszyscy. To tak zwana amnezja dziecięca. Czyli niezdolność przypomnienia sobie jakichkolwiek wydarzeń z pierwszych dwóch–trzech lat naszego życia. Dopiero po upływie tego czasu formują się wspomnienia, które potrafimy przywołać w dorosłości. Zagadka dziecięcej amnezji od dawna intryguje psychologów dziecięcych. Co sprawia, że nie mamy dostępu do zdarzeń z naszego najwcześniejszego dzieciństwa? Dotychczas naukowcy podejrzewali m.in., że wiąże się to z pracą hipokampu – części mózgu odpowiedzialnej za powstawanie wspomnień. Zakładano że u bardzo małych dzieci hipokamp jest jeszcze niedostatecznie rozwinięty, by tworzyć i przechowywać wspomnienia. Jednak wyjaśnienie może być zupełnie inne. Najnowsze badania, których wyniki zostały opublikowane w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Science”, wskazują, że już od około pierwszego roku życia nasz hipokamp bardzo dobrze radzi sobie z tworzeniem wspomnień. Jak się bada pamięć niemowlaków? Udowodnienie tego wymagało sporej pomysłowości i cierpliwości. Do badania aktywności różnych części mózgu służy obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego. By przeprowadzić je skutecznie, badany nie może się poruszać. Co jest niewykonalne w przypadku bardzo małych dzieci. Zespół kierowany przez Nicka Turk-Browne’a, profesora psychologii na Uniwersytecie Yale, opracował więc własną metodę uspokojenie maluchów, które mają znaleźć się wewnątrz skanera MRI. Udoskonalono ją przez całe lata. Naukowcy wykorzystywali smoczki, kocyki, pluszaki, poduszki, wsparcie rodziców, a nawet psychodeliczne wzory tła, aby utrzymać uwagę dzieci. Mimo to maluchy się wierciły, a obrazy wychodziły rozmazane. Trzeba więc było przeprowadzić setki sesji. Kiedy nasz mózg tworzy pierwsze wspomnienia? W badaniach wzięło udział 26 dzieci w wieku czterech miesięcy do dwóch lat. Każdemu pokazywano wpierw zdjęcie ludzkiej twarzy, przedmiotu albo jakieś sceny. Następnie dziecko widziało to samo zdjęcie zestawione z innym, które było dla niego nieznane. Okazało się, że im większa była aktywność hipokampa, gdy niemowlę oglądało nową fotografię, tym następnie dłużej patrzyło na nią, gdy pokazywano mu ją ponownie. Ponieważ niemowlęta poświęcają więcej czasu na przyglądaniu się znajomym rzeczom, naukowcy przypuszczają, że zapamiętywały to, co widziały. Dotyczyło to 11 z 13 dzieci mających roczek i więcej, ale nie tych młodszych. Najwyraźniej 12 miesięcy jest granicą, dopiero powyżej której nasz hipokamp robi się zdolny do tworzenia wspomnień. Dlaczego nie mamy dostępu do najwcześniejszych wspomnień Co się z nimi dzieje w późniejszym życiu? Przepadają raz na zawsze? To jeden z największych sekretów ludzkiej pamięci. – Istnieje ekscytująca możliwość, że te wspomnienia nadal istnieją w dorosłości. Po prostu nie jesteśmy w stanie do nich dotrzeć – komentuje współautor badania Tristan Yates, neurobiolog z Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku. W późniejszych latach mózg może umieścić to, co widzimy i słyszymy, w kontekście i odpowiednio skategoryzować wspomnienie. U maluchów jest inaczej. – Nawet przejście od raczkowania do chodzenia zmienia cały twój pogląd na świat – zauważa Yates. Swoisty „problem z odczytem” może być więc spowodowany „niedopasowaniem między tym, jak wspomnienie zostało początkowo zapisane, a wskazówkami przywoływania lub metodami wyszukiwania, których mózg używa, aby spróbować odzyskać wspomnienie” – mówi Turk-Browne cytowany przez nature.com. Naukowiec zamierza teraz sprawdzić, czy małe dzieci mogą rozpoznać klipy wideo nagrane z ich własnej perspektywy w wieku niemowlęcym. Źródła: Science, nature.com, ScienceAlert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Rodzice nie traktują swoich dzieci tak samo. Lepiej mają córki oraz starsze z rodzeństwa
Zapytany, każdy rodzic odpowie, że kocha wszystkie swoje dzieci równie mocno. Jednak nie zawsze traktuje je w taki sam sposób. Jak pokazuje nowe badanie, rodzice faworyzują niektóre z rodzeństwa.
Spis treści: Jak badano, co się dzieje wewnątrz rodziny Mniej czujne rodzicielskie oko Córki mają łatwiej niż synowie Jak kochać i traktować tak samo Naukowcy mają złe wiadomości dla synów. Niekoniecznie są oni ulubieńcami swoich rodziców. Tak wynika z badań, których wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie naukowym „Psychological Bulletin”. Badanie wskazuje, że rodzice mogą faworyzować część rodzeństwa. Lepszego traktowania mogą spodziewać się córki oraz starsze z dzieci. A także te z nich, które są bardziej zgodne i bardziej sumienne. Wcześniejsze badanie wykazało, że nierówne traktowanie dzieci może mieć na nie negatywny wpływ. Dotyczy to szczególnie z dzieci, które są traktowane gorzej od pozostałych. Nierówne traktowanie wpływa na ich poczucie własnej wartości, ale również pogarsza relacje między rodzeństwem. Jak badano, co się dzieje wewnątrz rodziny? Autorami najnowszego artykułu są Alexander Jensen z amerykańskiego Brigham Young University i McKell Jorgensen-Wells z Western University w Kanadzie. Przygotowali oni metaanalizę, w której wykorzystali m.in. 30 recenzowanych artykułów na opracowywany temat. Łącznie objęły one ponad 19 tys. uczestników ze Stanów Zjednoczonych, Kanady oraz zachodniej Europy. Naukowcy wzięli pod uwagę kolejność pojawienia się dzieci w rodzinie, ich deklarowaną płeć, a także temperament i osobowość. Na temat tych dwóch ostatnich wypowiadali się rodzice. Z kolei w większości przypadków to dzieci dostarczyły informacji o tym, które z rodzeństwa jest faworyzowane. Mając wszystkie te dane, badacze mogli sprawdzić, w jaki sposób są one ze sobą powiązane. Mniej czujne rodzicielskie oko Co łatwo zrozumieć, jeśli chodzi o poziom uwagi rodzice mniej kontrolują starsze rodzeństwo. Starsze dzieci mają większą autonomię i są mniej nadzorowane. Ma to istotne skutki dla młodszych członków rodziny. „Zróżnicowana kontrola, niezależnie od tego, czy jest odpowiednia pod względem rozwojowym, czy nie, wiąże się z niższą samooceną i większą liczbą problematycznych zachowań wśród mniej faworyzowanego rodzeństwa. Zarówno w dzieciństwie, jak i w okresie dojrzewania” – napisali autorzy artykułu. Córki mają łatwiej niż synowie Kiedy zapytano o to rodziców, sami częściej deklarowali, że faworyzują córki. Dzieci jednak tego nie zauważyły. Zdaniem badaczy może to być efekt tego, że, uśredniając, dziewczynki nieco łatwiej wychować. Badanie wykazało również, że w rodzinach nieco lepiej traktowane są dzieci, które uznawane są za bardziej zgodne i sumienne. Analiza ma pewne ograniczenia – dane były zbierane w różny sposób i nie zostały uwzględnione różnice kulturowe ani zmieniające się normy społeczne na przestrzeni czasu. Warto też dodać, że zaobserwowane efekty były raczej słabe. Naukowcy zwracają również uwagę, że przyczyny, dla których rodzice mogą traktować swoje dzieci w różny sposób, są bardzo złożone. Ich artykuł się nimi nie zajmuje. Jak kochać i traktować tak samo – Rodzice różnicują swoje dzieci, jednak nie oznacza to, że lubią lub kochają jedno bardziej niż drugie – zauważa Karl Pillemer, socjolog i badacz rodziny z Cornell University, pytany przez „Guardiana”. I dodaje, że dzieci w rodzinach mogą być faworyzowane z bardzo różnych powodów. Według badacza, rodzice bardzo starają się, żeby nie pokazać, iż traktują swoje dzieci nierówno. – Problemy pojawiają się, gdy niemal powszechne poczucie preferowania niektórych dzieci przekłada się na traktowanie ich w inny sposób – mówi Pillemer. – Nie możemy zmienić tego, co czujemy. Ale zdecydowanie możemy zmienić to, jak postępujemy wobec naszych dzieci – dodaje. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie Kultowy.pl. Źródło: Psychological Bulletin, Guardian Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Na dwór Jana Kazimierza trafił chłopiec wychowany przez niedźwiedzie. Ile jest prawdy w tej historii?
W drugiej połowie XVII w. litewskie bory zamieszkiwali ponoć ludzie zachowujący się jak zwierzęta. Jeden z nich trafił nawet na dwór polskiego króla.
Spis treści: Pół człowiek, pół zwierzę Chłopiec-niedźwiedź był postrzegany jako bestia Dzikie dzieci poruszały się na czterech kończynach Dzikie dziecko podarowane królowi Francji Kraj obfitujący w potwory Nieustanne wojny w połowie XVII wieku zrujnowały większość ziem Rzeczypospolitej. Nie inaczej było w przypadku województw podlaskiego i trockiego. Pod koniec 1659 roku splądrowały je wojska moskiewskie dowodzone przez Iwana Chowańskiego. Wyludnienie regionu odczuwane było jeszcze wiele lat później. W 1663 roku chłopi skarżyli się stolnikowi wielkiemu litewskiemu Marcjanowi Aleksandrowi Ogińskiemu na zagrażające ludziom niedźwiedzie, które w wielkiej liczbie rozmnożyły się w okolicznych lasach. Poproszono o pomoc wojsko, które wkrótce zaczęło urządzać polowania na niebezpieczne zwierzęta. Podczas jednego z nich doszło do niezwykłego wydarzenia. W nieprzebytej puszczy żołnierze natknęli się na grupę niedźwiedzi zaciekle broniących swojego potomstwa. Ku zdziwieniu ludzi Ogińskiego wśród niedźwiadków znajdowało się także… ludzkie dziecko, około ośmioletni chłopiec! Nie umiał chodzić ani mówić. Do tego był cały pokryty włosami, niby sierścią. Wieści o dziwnym chłopcu szybko dotarły na dwór królewski i wzbudziły duże zainteresowanie królowej. Ludwika Maria Gonzaga, żona dwóch kolejnych polskich królów, i jedna z najbardziej wpływowych kobiet w Rzeczypospolitej XVII wieku, nigdy nie została szczęśliwą matką. Dzieci, których doczekała w związku z Janem Kazimierzem, Maria Teresa i Jan Zygmunt, zmarły jeszcze w niemowlęctwie. Być może z tego powodu królowa nie szczędziła funduszy na dobroczynność. To ona sprowadziła do Polski Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia, potocznie zwane szarytkami, które opiekowały się chorymi dziećmi i sierotami. Nie wiemy, czy powodowała nią zwykła ciekawość, czy może także współczucie i chęć pomocy. Niemniej chłopiec-niedźwiedź na wyraźne życzenie monarchini został sprowadzony na dwór i otoczony królewską opieką. Pół człowiek, pół zwierzę Historie dzieci osieroconych lub pozostawionych w dziczy przez rodziców fascynowały ludzi już w starożytności. Powszechnie znana była legenda upowszechniona przez Liwiusza o bliźniakach Romulusie i Remusie, których porzucono nad brzegiem rzeki. Mitycznymi założycielami Rzymu do czasu odnalezienia ich przez pasterza Faustulusa zaopiekowała się wilczyca, przyszły symbol Wiecznego Miasta. Chłopcy jednak nie byli zdziczali, a ich ciała – zdeformowane. Inne mity szły znacznie dalej, opowiadając o zamieszkujących odległe krainy ludzkich hybrydach: harpiach – kobietach-ptakach, centaurach – pół koniach, pół ludziach, groźnych syrenach. Potwory jeszcze silniej rozbudzały wyobraźnię człowieka w średniowieczu. Stąd bestiariusze czy mniej lub bardziej fikcyjne relacje z dalekich krain, jak choćby napisane w XIV wieku „Podróże Jana z Mandeville”, obfitowały w opisy zdeformowanych ludzi. Na przykład w Afryce i Indiach mieli żyć kynokefalowie, czyli ludzie o głowach psów lub szakali. Zgodnie ze średniowieczną legendą rozpowszechnioną w krajach prawosławnych psią głowę posiadał św. Krzysztof, wcześniej nazywany Reprobusem (z łac. niegodnym, odrażającym). Według „Złotej Legendy” Jakuba de Voragine zdeformowany olbrzym odznaczający się nadludzką siłą, ale i dzikością, pragnął służyć najpotężniejszemu z władców. Gdy dowiedział się, że i cesarz, i diabeł, którym wcześniej oferował swoje usługi, nie są wszechmocni, udał się do pustelnika, by ten pomógł mu zgłębić nauki Chrystusa. Eremita nakazał mu przenieść przez rwącą rzekę małe dziecko. Jak się okazało, niezwykle ciężkie niemowlę było w rzeczywistości Synem Bożym, który w podzięce nadał gigantowi ludzkie oblicze i ochrzcił go imieniem Christophorus, czyli „niosący Chrystusa”. Chłopiec-niedźwiedź był postrzegany jako bestia Te powszechnie znane w Europie legendy wpłynęły na sposób, w jaki chłopca-niedźwiedzia postrzegali ówcześni obserwatorzy. Dostrzegali w nim bardziej dziką bestię niż człowieka. Mimo to zaraz po przybyciu do Warszawy chłopca ochrzczono i nadano mu imię Józef. Prawdopodobnie nie doczekał się jednak nazwiska, a samo imię nie było zbyt często używane. Najczęściej nazywano go po prostu l’ourson – niedźwiadek. Królowa oddała chłopca pod opiekę zakonnicom ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia, które miały nauczyć go mówić oraz wpoić mu zasady ludzkiego zachowania. Edukacja szła jednak Józefowi opornie. Z opisu francuskiego arystokraty i żołnierza Antoine’a Charles’a de Gramonta wynika, że po 6 miesiącach nauk „nie umiał poprawnie wymówić jednego słowa po polsku, i nadal wył, doskonale imitując odgłosy niedźwiedzi”. Nie tylko mowa sprawiała chłopcu problemy. Nie umiał też chodzić w pozycji wyprostowanej, natomiast poruszanie się na czworakach, „do którego był przyzwyczajony od dziecięctwa – jak relacjonuje Gramont – bardziej mu pasowało i przychodziło z dużą łatwością”. Także lekcje savoir-vivre’u poszły na marne. Szpital szarytek znajdował się w pobliżu królewskiej rezydencji. Królowa zabierała chłopca do ogrodów, gdzie mógł się bawić, jednocześnie wywołując sensację wśród dworzan. W 1662 roku zdarzył się incydent, którego świadkiem był Jan Chryzostom Pasek. „W tenże to czas podała mu krolowa z gruszki łupinę, pocukrowawszy ją z wielką ochotą włożył do gęby; posmakowawszy, wyplunął to na rękę i z ślinami cisnął krolowej między oczy – zanotował pamiętnikarz. – Król począł się śmiać okrutnie. Krolowa rzekła coś po francusku; król jeszcze bardziej w śmiech. Ludowika, jako była gniewliwa, poszła od stołu”. Mimo swej tragicznej zapewne historii chłopiec nie wzbudzał empatii wśród ludzi, którzy mieli okazję go obejrzeć. Pierre des Noyers, francuski sekretarz Ludwiki Marii, pisał, że dziecko „jest prawie tak zwierzęce, jak ci, którzy je wychowali”. Przebywanie w nowym otoczeniu było dla chłopca ewidentną traumą. Jak twierdził des Noyers, „gdy jest niezadowolony, chowa się w dziurze wykopanej w ziemi”. Sekretarz zastanawiał się również nad niezwykłym wyglądem dziecka. W liście do przyjaciela astronoma Ismaëla Boulliau pisał: „Nie wiem, czy wynika to z pożywienia, czy utraty krwi w wyniku, jak się domyślano, wielkiej rany od kłów, po której bliznę ma na ciele”. Także Jan Chryzostom Pasek podejrzewał, że nadmierne owłosienie mogło być skutkiem ubocznym odżywiania się niedźwiedzim mlekiem. Niektóre plotki mówiły jednak, że chłopiec został poczęty przez mężczyznę współżyjącego z… niedźwiedzicą. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/10/Zalozyciele-Rzymu-Romulus-i-Remus.-Bohaterowie-najslynniejszej-legendy-o-dzieciach-wychowanych-przez-zwierzeta.-fot-Wielka-Historia--11086fd.jpeg" width="932" height="622" alt="Założyciele Rzymu Romulus i Remus. Bohaterowie najsłynniejszej legendy o dzieciach wychowanych przez zwierzęta. fot: Wielka Historia" title="Założyciele Rzymu Romulus i Remus. Bohaterowie najsłynniejszej legendy o dzieciach wychowanych przez zwierzęta. fot: Wielka Historia" /> Dzikie dzieci poruszały się na czterech kończynach Dzikie dzieci budziły zainteresowanie ówczesnych właśnie dlatego, że uważano je za stadium pośrednie między zwierzęciem a człowiekiem. W XVI i XVII wieku nie istniała jeszcze naukowa systematyka organizmów, więc przyrodę opisywano przez analogię. I tak francuski przyrodnik i lekarz Pierre Belon podczas podróży po Egipcie, obserwując tresowane pawiany, stwierdził, że mogą być to właśnie mityczni kynokefalowie. Prawie wiek później, w 1631 r., holenderski lekarz Jacob de Bondt jako pierwszy Europejczyk opisał orangutana. Słowo to w języku malajskim oznacza „leśnego człowieka” i w takiej formie zostało przeszczepione do Europy. Sporządzony przez de Bondta szkic przedstawia owłosioną postać, która bardziej niż małpę przypominała człowieka. Tego typu przeinaczenia zdarzały się nawet w wieku XIX. Odkrycie goryli przez Paula du Chaillu wywołało ożywioną dyskusję wśród zachodnich uczonych. Sam podróżnik twierdził, że „włochate bestie porywają kobiety i zaciągają je do swoich leży w głębi dżungli w celach zbyt plugawych, by o nich mówić”. Zatarcie granicy pomiędzy człowieczeństwem a zwierzęcością spowodowało, że lekarze chętnie postrzegali psychiczne i fizyczne wady „dzikich dzieci” bardziej jako skutek niż przyczynę ich porzucenia. Takie odwrócenie sytuacji zamieniało upośledzone dzieci w cudowne fenomeny natury. Słynny francuski filozof J.J. Rousseau w „Rozprawie o nierówności stanów pomiędzy ludźmi” posłużył się przykładem dwóch pirenejskich chłopców, którzy mieli reprezentować pierwotny stan człowieka nieskażonego cywilizacją. Wychowani z dala od ludzi mieli przejąć zwierzęce formy zachowania, w tym poruszać się po stromych górach na czworakach, niczym górskie kozice. Inny chłopiec, znaleziony w 1725 roku w lesie okalającym niemieckie miasto Hamelin, został przez niektórych uznany za… orangutana. Sprowadzony do Anglii przez Jerzego I wywołał niemałą sensację. Rozpisywały się o nim gazety, a każdy lekarz chciał go zbadać. Poza typowymi objawami „dzikości”, jak poruszanie się na czterech kończynach, agresywne zachowanie i brak umiejętności mowy, także wygląd chłopca odbiegał od normy. Niski wzrost, grube kręcone włosy, opadające powieki, wydatne usta i wykrzywiona w kształt łuku górna warga wskazują, że mógł być chory na zespół Pitta-Hopkinsa – zaburzenie genetyczne powodujące deformację i niedorozwój umysłowy. Znamienne, że w Wielkiej Brytanii został zapamiętany jako Piotruś Dziki Chłopiec. Taka inskrypcja widnieje na jednym z nagrobków cmentarza w Northchurch, gdzie został pochowany w 1785 roku. Nie doczekał się medycznej diagnozy. Choroba, na którą cierpiał, została zidentyfikowana dopiero w 1978 roku. Dzikie dziecko podarowane królowi Francji Podobnie jak w przypadku Piotrusia, wygląd „niedźwiadka” był dla XVII-wiecznego człowieka zagadką niemożliwą do rozwiązania. Des Noyers czy Pasek, którzy tłumaczyli nadmierne owłosienie pokarmem, utratą dużej ilości krwi czy międzygatunkowym mezaliansem, powoływali się na plotki powielające ówczesne medyczne stereotypy. Źródła nie dostarczają dowodów pozwalających jednoznacznie rozstrzygnąć, na jakie schorzenie w rzeczywistości cierpiał Józef. Nie zachowały się żadne ilustracje, szkice czy portrety „niedźwiadka”, wykonane przez naocznych świadków. Możemy jednak podejrzewać, że chłopiec mógł mieć hipertrichozę – chorobę hormonalną powodującą nadmierne owłosienie. Po raz pierwszy jej objawy zanotowano u Petrusa Gonsalvusa, urodzonego w 1537 roku na Teneryfie. W wieku 10 lat chłopiec został podarowany królowi Francji Henrykowi II i natychmiast stał się jego pupilem. Petrus odebrał dobre wykształcenie i cieszył się królewskimi względami, z czasem dołączając do grupy dworzan. W 1572 roku wziął ślub z Catherine Raffelin, z którą miał siódemkę dzieci. Niektóre z nich, w tym Tognina, słynna dzięki pracom włoskiego naturalisty Ulisse Aldrovandiego, także cierpiały na schorzenie ojca. Mimo królewskiej opieki Petrusa nie traktowano jak pełnoprawnego człowieka. Przezywano go „dzikusem króla” oraz „leśnym człowiekiem”, a w młodości był dla dzieci monarchy czymś w rodzaju tresowanej małpki. Nie cieszył się także pełną wolnością i jego opiekunowie mogli się nim wymieniać jak przedmiotem. Najpierw trafił jako podarek na dwór Małgorzaty Parmeńskiej, namiestniczki Niderlandów. Ta z kolei oddała go swojemu mężowi Aleksandrowi Farnese, księciu Parmy. Petrus zmarł we Włoszech w 1618 roku. Jego wygląd znamy dobrze dzięki serii obrazów zebranych w tyrolskiej siedzibie Habsburgów, od której hipertrichozę nazywa się potocznie zespołem Ambras. Kraj obfitujący w potwory Przedmiotowo traktowano także Józefa. Król podarował go podczaszemu królowej Piotrowi Adamowi Opalińskiemu. Umiejący już wtedy trochę mówić po francusku oraz wykonywać proste czynności chłopiec został pomocnikiem kuchennym. Podobno do końca nie udało się z niego wyplenić dzikości. Miał udawać się na długie spacery do lasu, a tam spotykać się z niedźwiedziami, które uznawały go za swojego pobratymca. Niewiele więcej wiadomo o losie Józefa w tym okresie. Pierre des Noyers w liście z 1688 roku informował, że z wiekiem stał się groźny. Szlachcic, który się nim opiekował, był zmuszony... zakuć go w łańcuchy. „Nie wiem, czy on dalej żyje, czy już umarł, ale taka jest jego historia. Nigdy nie okazał oznak rozumności. I nie wiedziano nic o tym, żeby kiedykolwiek nauczył się robić znak krzyża przed posiłkiem” – podsumowywał des Noyers. Historia „niedźwiadka” wkrótce obrosła legendą. W literacko-naukowym periodyku „Journal des Savants” z 1681 roku pojawił się artykuł relacjonujący jego historię. Autor stwierdził w nim, że Litwa to kraj „bardziej niż inne obfitujący w potwory”. Podobnego zdania był Bernard O’Connor. Nadworny lekarz Jana III Sobieskiego, który spędził w Polsce zaledwie parę miesięcy w roku 1694, napisał, że litewskie lasy zamieszkiwane są przez „ludzi bardzo dzikich i ciemnych”, a „dzieci są wychowywane przez niedźwiedzie”. Twierdził, że widział 10-letnie pokryte bliznami dziecko, które nie potrafiło mówić i chodzić na dwóch nogach. Nie wspomniał o nietypowym owłosieniu, dlatego też twierdzenie, że miał do czynienia z kolejnym „niedźwiadkiem”, należy przypisać bujnej wyobraźni Irlandczyka. Przypadek Józefa był odosobniony, a powstanie kolejnych historii wynika z małej wiedzy na temat wschodnich rubieży Rzeczypospolitej. Zawikłane losy ludzi uznanych za „dzikich” rzadko kończyły się happy endem. W XVIII i XIX wieku coraz większą popularność zyskiwały pokazy osobliwości, podczas których za drobną opłatą można było oglądać syjamskie bliźniaki, karły czy ludzi-słonie. Do roli cyrkowej rozrywki sprowadzano także ludzi o innym kolorze skóry, a uznanie braku cywilizacji za przyczynę ułomności fizycznych i psychicznych stało się podstawą europejskiego rasizmu. W ogrodach zoologicznych organizowano „wybiegi dzikich”, w których zamykano całe wioski. Nowojorskie zoo w roku 1906 wystawiło porwanego z Konga Pigmeja Ota Bengę, którego umieszczono w wybiegu z orangutanem. Ostatnia taka wystawa odbyła się w Brukseli… w 1958 roku!
Znaleziono dowody, że w tym starożytnym kraju zmuszano dzieci do pracy. Najmłodsze miały 7 lat
Na ceramicznych naczyniach sprzed 4500 lat odkryto odciski palców. Badania wykazały, że należały do kilkuletnich dzieci, które pracowały jako garncarze.
Spis treści: Badania w starożytnej Syrii Dzieci w pracy Garncarze w wieku 7 lat Od czasów starożytnych dzieci brały aktywnie udział we wszelkich pracach nie tylko rolnych, ale i rzemieślniczych. To, co dziś może zatrważać, dawniej było normą, a najmłodsi nie byli traktowani jako dzieci, lecz mali dorośli. Tak zresztą było aż do czasów nowożytnych. Dziecko, tak samo zresztą, jak macierzyństwo jest w pewnym sensie konstruktem społecznym, który utworzył się w wyniku zmiany w myśleniu m.in. o okresie dzieciństwa. W XVII i XVIII wieku coraz częściej podkreślano wagę tego etapu w życiu człowieka. Koncepcja dzieciństwa stała się bardziej rozpowszechniona w XIX wieku, wraz z wprowadzeniem praw dzieci, takich jak zakaz pracy w fabrykach i wprowadzenie obowiązkowej edukacji. Badania w starożytnej Syrii Archeolodzy z Uniwersytetu w Tel Awiwie i naukowcy z Muzeum Narodowego w Kopenhadze odkryli ostatnio dowody, które pokazują, jak dzieci były wykorzystywane do pracy w starożytnej Syrii. Badacze przeanalizowali 450 naczyń ceramicznych, które wykonane zostały w wiosce Hama, znajdującej się nieopodal miasta Ebla, najważniejszego ośrodka północnej Syrii. W III tysiącleciu p.n.e., było to silne państwo semickie i ważne centrum handlowe. Wyniki tych badań opublikowano w czasopiśmie naukowym „Childhood in the Past”. Dzieci w pracy W wyniku badań naukowcy wykazały, że na ponad dwóch trzecich naczyń znajdowały się odciski palców należących do dzieci. Wiele z nich mogło mieć zaledwie 7 lub 8 lat. Autorzy sugerują, że kilkulatkowie byli najprawdopodobniej autorami tych wyrobów, którzy pracowali w lokalnym zakładzie garncarskim. – O dzieciństwie myślimy z poczuciem nostalgii. Tęsknimy za jego prostotą i beztroską. Jednak ta nostalgia przesłania nasze postrzeganie tego, co oznacza życie jako dziecko w szerszym ujęciu – mówi Akiva Sanders, autor badania z Uniwersytetu w Tel Awiwie. – Ostatnie archeologiczne badania etnograficzne dotyczące dzieci zaczęły opowiadać historię dzieciństwa z jego złożonościami. Podkreślały one sprawczość dzieci w przeszłości oraz różnorodność tego, co oznaczało bycie dzieckiem w czasie, przestrzeni i kategoriach społecznych. A także to, jak bycie dzieckiem różni się od bycia dorosłym – dodaje badacz. Garncarze w wieku 7 lat Sanders uważa, że w szczytowym okresie, mniej więcej od 2400 do 2000 r. p.n.e., miasta związane z królestwem Ebla zaczęły stawiać na pracę dzieci w celu przemysłowej produkcji ceramiki. Młodzi pracowali w warsztatach od siódmego roku życia. Byli specjalnie szkoleni, aby tworzyć kubki, które miały jednolitą formę i były używane nie tylko w życiu codziennym, a także na królewskich bankietach. – Na początku wczesnej epoki brązu w Lewancie i Mezopotamii powstały jedne z pierwszych miast-królestw na świecie – mówi Sanders. – Chcieliśmy wykorzystać odciski palców na ceramice, aby zrozumieć, w jaki sposób procesy takie jak urbanizacja i centralizacja funkcji rządowych wpłynęły na demografię przemysłu ceramicznego – tłumaczy naukowiec. Interesującym wnioskiem, który płynie z badań, jest to, jak zmieniał się wiek dzieci, wraz ze zmianami politycznymi w regionie. W Hama początkowo garncarze mieli około 12 i 13 lat, przy czym połowa z nich jest poniżej 18. roku życia. Pracują niemal po równo chłopcy i dziewczęta. – Ta statystyka zmienia się wraz z powstaniem Królestwa Ebla. Wtedy widzimy, że garncarze zaczynają produkować coraz więcej naczyń przeznaczonych na wytworne bankiety – mówi Sanders. Zapotrzebowanie na te produkty cały czas rosło, a więc potrzebni byli dodatkowi pracownicy. Właśnie dlatego najprawdopodobniej zatrudniano coraz młodsze dzieci. – Królestwo zaczęło nie tylko coraz bardziej polegać na pracy dzieci, ale dzieci były również szkolone, aby wytwarzać kubki jak najbardziej do siebie podobne. To zjawisko obserwujemy również w trakcie rewolucji przemysłowej w Europie i Ameryce. Bardzo łatwo jest kontrolować dzieci i uczyć je określonych ruchów, aby stworzyć standaryzację w rękodziele – wyjaśnia Sanders. Źródło: Arkeonews. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Zagadkowy pochówek dziecka z Meksyku sprzed setek lat. Badania DNA zdradzają tajemnicę
Rodzice dziecka złożonego w ofierze w Paquimé w dzisiejszym Meksyku byli ze sobą bardzo blisko spokrewnieni. Kim był zmarły i jaki był cel tego rytuału?
W tym artykule: Kto mieszkał w Paquimé? DNA pomaga rozwiązać tajemnicę Unikatowy pochówek dziecka. Kim było? Paquimé – wyjątkowe stanowisko archeologiczne Archeolodzy przeanalizowali DNA unikatowego pochówku dziecka z okresu prekolumbijskiego na meksykańskim stanowisku archeologicznym Paquimé. Miejsce to było politycznym i rytualnym centrum prekolumbijskiej kultury Mogollon w XIII i XIV wieku naszej ery. Archeolodzy poznali całkiem dobrze jego rozplanowanie, ale jest mnóstwo zagadek. Kto mieszkał w Paquimé? DNA pomaga rozwiązać tajemnicę Naukowcy co prawda rozpoznali budowle na tym stanowisku. Jednak stosunkowo niewiele wiadomo na temat składu genetycznego i organizacji społecznej populacji tego miejsca. – Archeolodzy badali Paquimé przez dziesięciolecia. Dowiedzieli się wiele o jego powstaniu i upadku, ludziach, którzy tam mieszkali, ich praktykach rytualnych i nie tylko – stwierdza dr Jakob Sedig z Chronicle Heritage i Uniwersytetu Harvarda w USA, główny autor badań genetycznych, które opublikowano w czasopiśmie naukowym „Antiquity”. Przyznał, że pozostaje wiele pytań. Zwłaszcza dotyczących hierarchii społecznej tego miejsca i tego, w jaki sposób mieszkańcy Paquimé byli biologicznie spokrewnieni ze sobą i swoimi sąsiadami. Dlatego zastosowano badania genetyczne. Unikatowy pochówek dziecka. Kim było? Dr Sedig i eksperci z kilku amerykańskich i meksykańskich instytucji przeprowadzili analizę DNA unikatowego pochówku dziecka z Paquimé, które żyło między 1200 a 1450 rokiem. Pochowano je w „Domu Studni”. To budynek uważany za centrum ceremonialne ze względu na znajdujące się w nim przedmioty rytualne i jego związek ze świętą podziemną studnią. Pochówek różnił się od innych ofiar na tym stanowisku. Znajdował się w ważnym rytualnie budynku obok cennych dóbr grobowych. Takie elementy sugerują, że dziecko pochodziło z rodziny lokalnej elity. Teraz naukowcy wykonali analizy jego szczątków. Wynika z nich, że miało bardzo blisko spokrewnionych ze sobą rodziców. – Ten osobnik ma jedną z najwyższych wartości homozygotyczności spośród wszystkich znanych nam starożytnych osobników na półkuli zachodniej. Oznacza to, że dziecko miało rodziców, którzy byli bliżej spokrewnieni niż pierwsi kuzyni – podkreśla dr Jakob Sedig. Krzyżowanie się bliskiej rodziny w większości kultur współczesnych i starożytnych jest tabu. Inaczej było jednak w przypadku elit państwowych na całym globie. Rodzeństwo miało wspólne dzieci na przykład wśród elit faraońskich w Egipcie. Eksperci analizujący już wcześniej ten meksykański pochówek uważają, że dziecko złożono w ofierze. Oznacza to, że elity w Paquimé uważały poświęcenie dziecka dwóch blisko spokrewnionych osób w ich rodzie za szczególnie ważne w ramach systemu wierzeń. – Wyniki te zapewniają unikatowy wgląd w hierarchię społeczną i praktyki społeczno-religijne w Paquimé. Następnym krokiem w tych badaniach jest kontynuowanie analizy starożytnego DNA osób z Paquimé oraz północnego i zachodniego Meksyku. To ma pomóc nam zrozumieć, w jaki sposób różne grupy przemieszczały się i mieszały w czasie – podkreśla dr Sedig. Jak i gdzie naprawdę żyli Majowie? Nowa metoda badawcza zrewolucjonizowała naszą wiedzę o tej cywilizacji Majowie zostawili po sobie fascynujący świat, a w zasadzie jego ruiny. Dziś przykrywa je dżungla, co utrudnia poznawanie historii pierwszych cywilizacji Ameryki Środkowej. Przełomem w eksplor... Paquimé – wyjątkowe stanowisko archeologiczne – Paquime od zawsze zachwyca badaczy i miłośników starożytności. To stanowisko archeologiczne przyciągnęło uwagę członków ekspedycji Francisco de Ibarry, czyli pierwszych Europejczyków, którzy ujrzeli te ruiny położone na pustyni Chihuahua – komentuje dla National Geographic Polska Adam Budziszewski, bioarcheolog i doktorant na Uniwersytecie Warszawskim. Jest ekspertem w zakresie obrządku pogrzebowego prekolumbijskiego Meksyku. W jego ocenie w rejonie północnego Meksyku trudno znaleźć równie majestatyczne i złożone architektonicznie stanowisko archeologiczne. Dla badaczy to miejsce jest dość zagadkowe, bo przedstawiciele kultury, którzy wznieśli Paquime mają wiele wspólnego z ludami Mezoameryki. Wznoszono na przykład podobne budowle oraz składano ofiary z ludzi. Kiedyś sugerowano, że miejsce to było emporium handlowym Tolteków z Mezoameryki, ale ta koncepcja legła w gruzach. – Najnowsze badania pod kierownictwem Jakoba Sediga pozwalają także lepiej zrozumieć praktykę składania ofiar z ludzi w tym ośrodku – zaznacza Budziszewski. Według niego ten pochówek jest wyjątkowy z kilku powodów. Po pierwsze, jest to jedyny grób w Paquime złożony pod słupem konstrukcyjnym. – Jest także jedynym przypadkiem kontekstu związanego ze składaniem ofiar z ludzi, w którym złożono szczątki tylko jednego osobnika. W związku z tym należy najprawdopodobniej interpretować ten przypadek jako ofiarę zakładzinową – uważa ekspert z UW. Według Budziszewskiego publikacja w „Antiquity” rodzi więcej pytań niż odpowiedzi. – Zwłaszcza że północny Meksyk wciąż pozostaje słabo zbadany archeologicznie – zauważa. Źródła: Antiquity, National Geographic Polska. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najstarszy ojciec na świecie nigdy nie stracił wiary. Doczekał się syna, mając 94 lata
Najstarszy ojciec na świecie był grubo po 90-tce, gdy doczekał się narodzin pierworodnego syna. Ta historia, choć brzmi jak scenariusz filmu, zdarzyła się naprawdę. Niestety, nie miała happy endu.
W tym artykule: Historia najstarszego ojca na świecie Najstarsi ojcowie na świecie Ile lat ma najstarszy ojciec w Polsce? „Ojcowskie” rekordy i ciekawostki Najstarsza matka świata udowodniła, że na macierzyństwo nigdy nie jest za późno. María del Carmen Bousada de Lara z Hiszpanii, bo o niej mowa, została mamą dzięki metodzie in vitro, mając 67 lat. Niewiele młodsza była najstarsza matka w Polsce, czyli Barbara Sienkiewicz. Aktora w 2015 roku, tuż przed 60. urodzinami, urodziła bliźnięta. Choć oba przypadki budzą skrajne emocje, to i tak nic w porównaniu z wiekiem najstarszego ojca na świecie, który upragnionego potomka doczekał się grubo po 90-tce. Jego historia to gotowy scenariusz na film, ale bez szczęśliwego zakończenia. Historia najstarszego ojca na świecie Chociaż trudno w to uwierzyć, najstarszy ojciec na świecie miał 94 lata, gdy doczekał się narodzin – co warto zaznaczyć – pierwszego dziecka. Ramjeet Ragav, mieszkaniec miasta Kharkhoda w pobliżu Nowego Delhi, trafił na nagłówki gazet w 2010 r. Wówczas jego młodsza o ponad trzy dekady żona urodziła mu upragnionego syna. Dwa lata później Hinuds ponownie został tatą, poprawiając tym samym własny rekord. Radość z rodzicielstwa nie trwała jednak długo. W 2013 r. najstarszy syn pary, Raghava, padł ofiarą porywaczy i nigdy nie udało się go odnaleźć. Po kilku miesiącach od tych wydarzeń najstarszy ojciec świata musiał pogodzić się nie tylko z utratą pociechy, ale także żony. Shakuntala postanowiła odejść od sędziwego męża, zabierając ze sobą drugiego syna. Ramjeet Ragav zmarł w lutym 2020 r. wskutek obrażeń, jakich doznał podczas pożaru domu. Mężczyzna przez przypadek zaprószył ogień, paląc fajkę w łóżku. Mimo natychmiastowej reakcji sąsiadów 104-latka nie udało się uratować. Najstarsi ojcowie na świecie Wiele źródeł podaje, że najstarszym ojcem w historii był James E. Smith. Amerykanin, jak sam twierdził, został tatą w wieku 101 lat. Nie ma jednak żadnych oficjalnych potwierdzeń na ten temat. Według Księgi Rekordów Guinnessa najstarszy ojciec na świecie to Australijczyk Les Colley (1898 – 1998). Mężczyzna w momencie narodzin swojego dziewiątego dziecka, syna o imieniu Oswald, miał 92 lata i 10 miesięcy. Matką chłopca była o wiele młodsza od Colleya mieszkanka Fidżi, którą staruszek zapoznał za pośrednictwem biura matrymonialnego, mając wówczas 90 lat. Podobnych przypadków jest jednak znacznie więcej. W 2017 r. pochodzący z Palestyny Mahmoud al-Adam został ojcem po raz dwunasty, gdy również miał 92 lata. Z kolei w 2019 r. włoskie media donosiły, że w jednym ze szpitali w regionie Apulia, w walentynkowy poranek na świat przyszło dziecko, którego ojcem był 93-latek. Nieco młodszy był Julio Iglesias, dziadek hiszpańskiego piosenkarza Enrique Iglesiasa, który w wieku 88 lat ponownie cieszył się z bycia tatą. W grudniu 2005 r. Julio Sr. poinformował, że wraz z ukochaną spodziewa się ich drugiego dziecka. Słynny ginekolog niestety nie doczekał narodzin kolejnej pociechy. Ruth Iglesias urodziła się 26 lipca 2006 r., a więc siedem miesięcy po śmierci swojego ojca. Ile lat ma najstarszy ojciec w Polsce? Andrzej Słupecki z Pasymia (woj. warmińsko-mazurskie) to najstarszy ojciec w Polsce. Mężczyzna w 2009 r. na jednym z portali internetowych poznał swoją żonę, Beatę, a 4 lata później para postanowiła sformalizować związek. Owocem ich miłości jest syn Piotruś, który przyszedł na świat 12 kwietnia 2017 r. Jego tata miał wówczas 81 lat. Przypomnijmy, że poprzednim rekordzistą był pan Zenon z Pustówki (woj. zachodniopomorskie), który został ojcem w wieku 75 lat. Są kuzynami, ale genetycznie to rodzeństwo. Ich rodzice pobrali się z bliźniętami Bliźnięta jednojajowe niezwykle rzadko wiążą się z innymi identycznymi bliźniętami. Dzieci takich par to prawdziwy fenomen genetyczny. Są kuzynami, czy może jednak rodzeństwem? Niektórz... „Ojcowskie” rekordy i ciekawostki Amerykanin Samuel S. Mast w dniu swojej śmierci miał aż 824 żyjących potomków: 11 dzieci, 97 wnuków, 634 prawnuków oraz 82 praprawnuków; Za najmłodszego ojca w historii (choć nie ma oficjalnego potwierdzenia) uznawany jest 9-latek z Chin; Legenda głosi, że Mulaj Ismail, drugi sułtan Maroka z dynastii Alawitów, miał spłodzić 525 synów i 342 córki; John Tyler, 10. prezydent Stanów Zjednoczonych, 15-krotnie zostawał ojcem, co czyni go najbardziej płodnym spośród wszystkich amerykańskich przywódców; George Washington uważany jest za ojca narodu amerykańskiego. Co ciekawe, sam nigdy nie doczekał się własnego potomstwa. Wychowywał jedynie dwójkę dzieci z poprzedniego małżeństwa swojej żony. Źródła: biurorekordow.pl; ilfattoquotidiano.it; english.alarabiya.net; archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Przerażające znalezisko w Norwegii. Cmentarzysko dzieci sprzed 2800 lat
Archeolodzy z Oslo dokonali niezwykłego odkrycia w południowo-wschodniej Norwegii. W tamtejszym kamieniołomie odnaleźli ślady cmentarzyska, na którym pochowano głównie dzieci. Wszystkie szczątki pochodzą z epoki kamienia.
W tym artykule: Ponad 40 grobów dzieci Cmentarzysko, które istniało ponad 400 lat Dlaczego dzieci pochowano osobno? Fredrikstad to niewielkie miasteczko w południo-wschodniej Norwegii. Znajduje się w okręgu Viken. To właśnie nieopodal znajduje się dawny kamieniołom, w którym zespół badaczy z Oslo badał starożytne osady z epoki kamienia. W 2023 roku odnaleźli pierwsze formacje kamienne, które po wielu miesiącach badań okazały się kręgami grobowymi. Ponad 40 grobów dzieci W sumie badacze zidentyfikowali tam 41 formacji. Znaleziono w nich spalone szczątki ponad 30 dzieci. Archeolodzy z Muzeum Historycznego w Oslo, którzy odpowiadali za wykopaliska podkreślają, że to nekropolia wyjątkowa na skalę europejską. Największą zagadką dla archeologów był fakt, że niemal wszystkie zmarłe dzieci pochowano pod enigmatycznymi kręgami ułożonymi z kamieni. – Gdy zaczęliśmy wykopaliska żadnego z grobów nie było widać na terenie stanowiska [archeologicznego – przyp. red.] . Jednak po usunięciu pierwszej warstwy osadów i darni odkryliśmy ponad 40 formacji kamiennych. Znajdowały się ok. 5–10 centymetrów pod powierzchnią. Formacje te były okrągłe lub owalne i miały średnicę od jednego do dwóch metrów. Kilka miało wyraźne kamienie krawędziowe i jeden większy kamień, który znajdował się w centrum – napisali archeolodzy w oświadczeniu. Cmentarzysko, które istniało ponad 400 lat Wszystkie te groby były dobrze zachowane. Archeolodzy twierdzą, że na cmentarzysku grzebano zmarłych i dokonywano rytuałów pogrzebowych prawdopodobnie przez ok. 400 lat. Z kolei analizy wykazały, że wiele z pochowanych w chwili śmierci było zaledwie niemowlętami, inne dzieci miały od trzech do sześciu lat. Większość pogrzebano między epoką brązu a epoką żelaza. Najstarszy grób miał ok. 2800 lat. W Norwegii odkryto grobowiec wikinga, a w środku jego miecz. Znajdował się w nietypowym miejscu Norweskie małżeństwo znalazło w swoim ogrodzie grobowiec wikinga. Wojownik został pochowany wraz ze swoim mieczem. Archeolodzy twierdzą, że był to niezwykle bogaty mężczyzna. – Datowanie pokazuje, że miejsce pochówku było użytkowane przez długi czas, więc to nie było tak, że były to masowe pochówki. Wszyscy mogli zginąć w innych okolicznościach, niektórzy w wyniku klęski żywiołowej, a inni przez wybuch choroby lub epidemii – mówi Guro Fossum, archeolog z Muzeum Historycznego w Oslo i współautor badania. – Te kamienne kręgi są kluczowym źródłem wiedzy o tym, jak żyli ludzie w dawnych czasach. Dlatego poczyniliśmy znaczne wysiłki, aby zabezpieczyć materiał mogący dostarczyć jak najwięcej informacji – stwierdzono w oświadczeniu. Badacze zapowiedzieli, że w muzeum planują otworzyć wystawę, która będzie poświęcona pamięci wszystkich odkrytych na cmentarzysku dzieci. – Wśród eksponatów znajdzie się kamienna formacja z jednego z grobów dzieci – przekazali naukowcy. Dlaczego dzieci pochowano osobno? Pośród szczątków badacze odnaleźli również fragmenty ceramiki, a nawet nadpaloną fibulę. Teraz archeolodzy planują przeprowadzić dokładną analizę wszystkich tych darów grobowych. – We wczesnej nordyckiej epoce brązu i przedrzymskiej epoce żelaza powszechną praktyką było kremowanie zmarłych na stosach. Następnie część spalonych szczątków kości zakopywano w dole lub rozrzucano na ziemi. Tutaj, w miejscach rozrzuconych szczątków, tworzono formacje kamienne, często w kształcie spirali lub koła – tłumaczą badacze. – Leżały tu w tajemnicy, dopóki ich nie odnaleźliśmy. Odkrywaliśmy jedną po drugiej i ostatecznie znaleźliśmy 41 okrągłych formacji kamiennych – mówi Fossum. – Było coś wyjątkowego w całej tej nekropolii. Groby są bardzo blisko siebie. Znajdowały się niedaleko głównego szlaku, więc wszyscy o nich wiedzieli. Doły i paleniska wokół tego miejsca sugerują, że w związku z pochówkami odbywały się tu zgromadzenia i ceremonie – twierdzą uczeni. – Poza tym wszystkie te groby były bardzo ładne i starannie wykonane. Każdy kamień pochodził z innego miejsca i został precyzyjnie umieszczony w formacji. Zastanawialiśmy się, kto włożył w to tyle wysiłku – powiedział Fossum. – Jednak najważniejsze pytanie brzmi, dlaczego dzieci chowano w osobnym miejscu? Dlaczego tutaj? – zastanawiają się archeolodzy. Dużo wskazuje na to, że należały do społeczności lub kultury, w której ważna była wspólnota. Groby nie różniły się zbytnio od siebie. Zastosowano również ten sam rodzaj grobów, wyposażenie grobowe i sposób pochówku. Badacze liczą na to, że kolejne badania pomogą ustalić dokładnie, kim byli zmarli. Źródło: Muzeum Historyczne w Oslo Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Parami w zaświaty. W ten sposób Majowie składali ofiary z dzieci 1000 lat temu
Zaskakujące wyniki badań genetycznych z prekolumbijskiego miasta Chichén Itzá w Meksyku. Majowie składali w ofierze blisko spokrewnionych ze sobą chłopców, także bliźniaków. Również pochodzenie dzieci było dla naukowców niespodzianką.
W tym artykule: Prężny ośrodek Majów z mroczną tajemnicą DNA i analizy anatomiczne. Ofiarami – chłopcy Ofiary z dzieci. Jaki był ich cel? Chichén Itzá jest obecnie jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Półwyspu Jukatan. To starożytne majańskie miasto znajduje się też na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Badania archeologiczne kompleksu rozpoczęły się już w XIX wieku. Jednak miejsce to nadal skrywa sporo zagadek. Prężny ośrodek Majów z mroczną tajemnicą Chichén Itzá było ważnym i potężnym ośrodkiem politycznym setki lat przed przybyciem Hiszpanów w XVI wieku. Słynie z monumentalnej architektury, w tym niezwykłej piramidy ozdobionej pierzastymi wężami, kilkunastu placów do gry w piłkę i licznych świątyń. Opustoszało w XIII wieku. Miasto to miało jednak mroczne oblicze. Naukowcy znajdują liczne świadectwa składania ofiar z ludzi. Na przykład w 1967 roku odkryto podziemną komorę, w której rozrzucono szczątki ponad setki małych dzieci. Była to pierwotnie zapewne podziemna cysterna, częściowo wykuta w wapiennym podłożu (tzw. chultun). Majowie składali ofiary w takich miejscach, gdyż jaskinie uważano za miejsce, w których można nawiązać kontakt ze światem podziemnym. Mimo dekad badań naukowcy ciągle niewiele wiedzą o rytuałach składania ofiar. Na podstawie wstępnych analiz uznano, że poświęcano bogom głównie dzieci i młodzież. Powszechne było przypuszczenie, że były to głównie dziewczynki lub młode kobiety. DNA i analizy anatomiczne. Ofiarami – chłopcy Zarówno nowe analizy anatomiczne szkieletów, jak i badania genetyczne wskazują, że wiele z ofiar było jednak płci męskiej. Takie samo ustalenie płynie z badań szczątków z podziemnej komory z Chichén Itzá odkrytej w 1967 roku. Na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature” międzynarodowa grupa naukowców zaprezentowała wyniki analiz genetycznych. Dają one niesamowity wgląd w starożytny rytuał. W sumie przeanalizowano genom 64 dzieci. Nieoczekiwanie okazało się, że wszystkie dzieci były płci męskiej. Dalej badaczy czekały kolejne zaskoczenia: wcale nie pochodziły spośród obcych ludów, ale z lokalnych populacji Majów. Dodatkowo, co najmniej 25% dzieci była blisko spokrewniona z co przynajmniej jednym innym dzieckiem złożonym w grocie. – Najbardziej zaskakujące jest to, że zidentyfikowaliśmy dwie pary identycznych bliźniąt – mówi współautorka artykułu, dr Kathrin Nägele z niemieckiego Instytut Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka. Według badaczy spokrewnieni chłopcy byli prawdopodobnie wybierani w parach do czynności rytualnych. Ofiary z dzieci. Jaki był ich cel? Dzieci składano w tym miejscu przez ponad 500 lat, od VII do XII wieku naszej ery. Ale większość pochowano podczas 200-letniego okresu między 800 a 1000 rokiem naszej ery. Wówczas miasto rozkwitało. Miasta Majów w Ameryce Środkowej. Gdzie mieszkali przedstawiciele tej prekolumbijskiej cywilizacji? Miasta Majów to niepowtarzalne i zachwycające zabytki, które są dziś świadectwem istnienia i wielkości tej prekolumbijskiej cywilizacji. Chociaż znajdują się w wielu regionach Ameryki Ś... – Podobny wiek i dieta dzieci płci męskiej, ich bliskie pokrewieństwo genetyczne oraz fakt, że był chowane w tym samym miejscu przez ponad 200 lat, wskazują, że chultun jako miejsce pochówku ofiarnego wybrano z określonego powodu – uważa dr Oana Del Castillo-Chávez, współautorka publikacji z meksykańskiego Narodowego Instytut Antropologii i Historii (INAH) w Méridzie. Eksperci zwracają uwagę na to, że bliźnięta zajmują szczególne miejsce w opowieściach o pochodzeniu i życiu duchowym starożytnych Majów. Poświęcenie bliźniąt jest głównym tematem świętej księgi Majów, znanej jako Popol Vuh. Bliźniacy Hun Hunahpu i Vucub Hunahpu trafili do podziemi po porażce w meczu w piłkę, gdzie bogowie śmierci złożyli ich w ofierze. W Popol Vuh opisano, że bliźniacy Hunahpu i Xbalanque później pomścili śmierć ojca i wuja. Ostatecznie zmienili się w Słońce i Księżyc. W finale jednej z wersji mitu ożywa ze skorupy żółwia (symbolizującej Ziemię) ich ojciec – bóg kukurydzy. To wydarzenie z kolei umożliwiło stworzenie obecnie istniejącego świata. Bliźnięta-bohaterowie i ich przygody są bogato reprezentowane w klasycznej sztuce Majów. Ponieważ podziemne struktury były postrzegane jako wejścia do świata podziemnego, pochówek dzieci w Chichén Itzá miał zapewne odwzorowywać mitologiczne wydarzenia na temat początków świata. Źródła: Nature, Olko J., Źrałka J, W krainie czerni i czerwieni. Kultury prekolumbijskiej Mezoameryki, Warszawa 2008 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy brud jest dobry dla dzieci? Brak higieny jest korzystny dla ich układu odpornościowego
Każde dziecko od czasu do czasu musi się ubrudzić. Eksperci wskazują, że to nic złego. Okazuje się, że odrobina brudu wzmacnia układ odpornościowy najmłodszych.
W tym artykule: Brudne dziecko to szczęśliwe dziecko? Wpływ brudu na zdrowie niemowlaków „Trzymaj wrogów blisko” Najważniejszy jest zdrowy rozsądek Można powiedzieć, że są dwa typy rodziców. Jeden wiecznie pilnuje swojego dziecka, aby nie wchodziło do kałuży, nie wkładało rąk, gdzie popadnie, nie dotykało brudnych powierzchni ani żadnych rzeczy, które są poza domem. A i w domu najlepiej jak myją ręce po każdym dotknięciu podłogi. Ci rodzice dbają po prostu o to, żeby dziecko było ciągle czyste, dlatego najlepiej, gdyby w ogóle nie wychodziło na zewnątrz. Brudne dziecko to szczęśliwe dziecko? Drugi typ rodzica to taki, który pozwala na wszystko: zabawę w błocie, piasku i wszelkim brudzie. Od czasu do czasu wytrze dziecku twarz, gdy jest już zbyt brudna i uniemożliwia mu dalsze funkcjonowanie. Ci rodzice na pierwszy rzut oka sprawiają wrażenie, jakby nic ich nie obchodziło, a ich zachowanie można uznać za nieodpowiedzialne. Okazuje się jednak, że taka postawa nie jest wcale taka najgorsza. Eksperci twierdzą bowiem, że dziecko musi się od czasu do czasu ubrudzić. Co więcej, w przeszłości naukowcy badali, czy brud ma wpływ m.in. na układ immunologiczny najmłodszych. A także czy obcowanie z nim może zmniejszać ryzyko rozwoju alergii i różnych chorób. W skrócie – stały kontakt z bakteriami i innymi drobnoustrojami pomaga w prawidłowym rozwoju układu odpornościowego, który kształtuje się przez pierwsze 3 lata życia. Wpływ brudu na zdrowie niemowlaków Właśnie dlatego dzieci, które wychowują się w warunkach nadmiernej higieny, mogą mieć wyższe ryzyko różnego rodzaju dolegliwości w późniejszych latach. – Sygnały molekularne napędzające ekspansję układu odpornościowego pochodzą głównie od drobnoustrojów żyjących w jelitach – mówi w rozmowie z Live Science Graham Rook, profesor mikrobiologii medycznej na University College London. Co na odporność? 15 produktów, które wzmocnią twój organizm – większość z nich na pewno masz w domu Co na odporność, by cieszyć się dobrym zdrowiem? Produkty wzmacniające organizm nie muszą być składnikami bardzo drogimi i trudno dostępnymi. Każdy z nas może dopasować je do swoich upo... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/co-na-odpornosc-15-produktow-ktore-wzmocnia-twoj-organizm-wiekszosc-z-nich-na-pewno-masz-w-domu-e0bc5fc.jpg" width="938" height="528" alt="Co na odporność? 15 produktów, które wzmocnią twój organizm. Większość z nich na pewno masz w domu" title="Co na odporność? 15 produktów, które wzmocnią twój organizm. Większość z nich na pewno masz w domu" /> Chodzi o mikrobiotę jelitową, zwaną również florą bakteryjną jelit. To zespół mikroorganizmów, głównie bakterii, które tworzą w układzie pokarmowym złożony ekosystem. Jest to niezbędny element zdrowia każdego człowieka. – Na przykład niektóre z tych drobnoustrojów pomagają wytwarzać witaminy niezbędne do życia i pomagają nam trawić żywność – wyjaśnia prof. Rook. Badacz podkreśla, że dla rozwoju mikrobioty najważniejszy jest pierwszy rok życia. Niemowlęta przychodzą na świat już z „własnymi” bakteriami, które pochodzą z organizmu matki. W miarę dorastania dzieci są stale wystawione na kontakt z kolejnymi drobnoustrojami. „Trzymaj wrogów blisko” Dzieci rodzą się z własnymi białkami odpornościowymi – immunoglobinami klasy IgM. Nie są one jednak wystarczające, aby w pełni chronić zdrowie najmłodszych. Dodatkową ochronę zyskują wraz z mlekiem matki. Otrzymują wówczas m.in. immunoglobuliny IgG, czyli bardzo ważne białka, które biorą udział w odpowiedzi wtórnej organizmu i zapewniają tymczasową odporność. To jednak też nie wystarczy, aby maluchy były w pełni odporne. Tutaj z pomocą przychodzi właśnie brud i hipoteza „starych przyjaciół”. Prof. Rook twierdzi, że im więcej drobnoustrojów, na które jesteśmy narażeni we wczesnym dzieciństwie, tym bardziej zróżnicowana stanie się nasza mikrobiota. Czyli ogół mikroorganizmów, takich jak bakterie, archeony, grzyby, pierwotniaki, które zasiedlają organizm człowieka. Słynne przysłowie głosi „trzymaj przyjaciół blisko, a wrogów jeszcze bliżej”. I właśnie o to chodzi w hipotezie, o której wspomina prof. Rook. Warto jednak zauważyć, że kilka lat temu badania wykazały, że „brak” higieny we wczesnym dzieciństwie nie ma dużego związku z występowaniem alergii w dorosłości. Najważniejszy jest zdrowy rozsądek – Chociaż mikrobiom jest ważny, istnieje wiele innych czynników, które wpływają na ryzyko wystąpienia alergii u danej osoby, w tym genetyka – powiedział Live Science dr Robert Wood, profesor pediatrii w Johns Hopkins Medicine w Baltimore. – Należy jednak zachęcać dzieci do wychodzenia na zewnątrz i zabawy „w ziemi” – dodaje uczony. W Finlandii z kolei badano, czy układ odpornościowy dzieci żyjących w miastach można wzmocnić trawą i ziemią pobraną z… lasu. Naukowcy odkryli, że w ciągu miesiąca dzieci bawiące się w tej ziemi miały na skórze bardziej zróżnicowaną „kolekcję” nieszkodliwych bakterii oraz więcej komórek immunoregulacyjnych, niż dzieci bawiące się tradycyjnych, miejskich placach zabaw. Co ciekawe, badania wykazały również związek między dorastaniem na wsi lub w gospodarstwie domowym ze zwierzętami a mniejszym prawdopodobieństwem wystąpienia alergii u dzieci w porównaniu z dziećmi żyjącymi w miastach lub w domach, w których nie było żadnych zwierząt. Oczywiście nie oznacza to, że teraz dzieci mają się tylko brudzić i spędzać czas z samymi zwierzakami. Najważniejszy jest zdrowy rozsądek i brak radykalnych postaw. Źródło: Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Toruniu archeolodzy znaleźli figurkę konika. Czy bawiło się nim dziecko w średniowieczu?
Zabawką lub kukiełką jest figurka konika, którą archeolodzy odkryli w czasie wykopalisk w Toruniu. Ale to tylko jeden z bardzo wielu zabytków, które udało się znaleźć w centrum miasta słynącego z pierników.
W tym artykule: Wieża, mury i multum zabytków Koniec wykopalisk – zaskoczenia Mury, mnóstwo murów Dobiegły końca prace archeologów w Toruniu przy ul. Prostej, czyli w samym średniowiecznym centrum miasta. Powstanie tam nowa siedziba straży pożarnej. Przed budowlańcami do pracy przystąpili jednak archeolodzy, bo Toruń ma bogatą historię i wbicie łopaty w ziemię każdorazowo owocuje licznymi odkryciami. Wieża, mury i multum zabytków Nie inaczej było w podczas robót przy ul. Prostej, które rozpoczęły się w grudniu 2023 r. Już w pierwszej godzinie prac odsłonięto fundamenty średniowiecznej wieży. Później odkopano też fragment muru oporowego fosy. – Jego glazurowane, zielonkawe elementy z początku sugerowały ornament, ale szybko okazało się, że to uzupełnienia ubytków po ostrzale – informowali strażacy z Komendy Wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej w Toruniu na swoim profilu w mediach społecznościowych. Badacze przeszłości znaleźli też ceramiczny przedmiot, zapewne element związany z siecią elektryczną lub część instalacji do ostrzegania ludności i powiadamiania straży pożarnej. W podobny system Toruń był bowiem wyposażony na początku XIX wieku. Koniec wykopalisk – zaskoczenia Jak to często bywa na wykopaliskach, do najciekawszych odkryć dochodzi pod sam ich koniec. Tak było na przykład z grobowcem Tutanchamona. Howard Carter miał już kończyć sezon, gdy jego oczom ukazały się schody wiodące do grobu faraona. W przypadku Torunia podczas dosłownie ostatniego dnia badań archeolodzy natknęli się na niewielką, kilkucentymetrową figurkę konika. – Ta prawdopodobnie zabawka albo kukiełka – z uwagi na dziurkę pod spodem do nadziania na patyk – wykonana jest z glinki pokrytej glazurą i pochodzić może z przełomu XII i XIII wieku – przekazali strażacy. Oznacza to, że datowana jest na czasy lokacji miasta przez Krzyżaków. Ciekawych znalezisk dokonanych w lutym było więcej. – Wśród artefaktów uwagę zwracają kolejne fragmenty glinianych naczyń z charakterystycznymi grzebieniowatymi ozdobami, carska klamra czy pochwa na nóż wykonana z kości – wyliczają strażacy. Odkryto też pierścionek z bursztynu, który po odnalezieniu natychmiast zanurzono w wodzie dla ochrony. – Niestety, są to jedynie połamane elementy tej biżuterii, którą znaleziono w stanie spalonym – podano. Interesująca praktyka w krypcie sprzed kilkuset lat w Pucku. W trumnie odkryto szyszki W trumnie magnatki w krypcie w Pucku archeolodzy znaleźli szyszki chmielu. Kilkaset lat temu od momentu śmierci do umieszczenia trumny z ciałem w krypcie mijały czasem tygodnie. Szyszki miały ... Mury, mnóstwo murów W czasie badań miast o średniowiecznej metryce archeolodzy nieustannie natykają się na plątaninę murów z różnych epok. Podczas prac przy ul. Prostej ustalono, że średniowieczny mur oporowy przy fosie pokrywała XIX-wieczna ceglana licówka. – Dobudowana warstwa różni się znacznie od reszty. W murze zauważalne są pojawiające się regularnie co kilka metrów wyloty spustowe. Odniesienie ich położenia do poziomu kamiennego, pierwotnego muru miejskiego zdradza, że prawdopodobnie są elementem deszczowego systemu kanalizacyjnego – wyjaśniono w mediach społecznościowych. Co ciekawe, w pobliżu muru stały niegdyś drewniane budowle. Na placu robót archeolodzy zadokumentowali negatywy ścian. Są to wyraźnie rysujące się ciemne zabarwienia układające się w plany domostw. Z kolei w narożniku, gdzie mur miejski styka się z zachowanym i wciąż użytkowanym obiektem, odsłonięto palenisko, w którym prowadzono obróbkę metali. Archeolodzy znaleźli skupisko stopionych bryłek metalu i ślady po tej właśnie działalności. Źródło: PSP w Toruniu. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wychowanie dzieci u łowców-zbieraczy. Niemowlęta mogą mieć nawet kilkunastu opiekunów dziennie
Najnowsze badania wykazały, jak ważne dla społeczeństw zbieracko-łowieckich jest wychowanie dzieci, a przede wszystkim opieka nad niemowlakami. Dzieci mogły mieć nawet 15 różnych opiekunów, którzy czuwali nad nimi przez cały dzień. Takie podejście ma jeden ważny cel.
W tym artykule: Wychowanie dzieci w gospodarce zbieracko-łowieckiej Badanie zachowań współczesnych łowców-zbieraczy Zaopiekowane dziecko to szczęśliwe dziecko Społeczeństwo zbieracko-łowieckie to prawdopodobnie najstarszy typ gospodarki lub kultury, który – jak sama nazwa wskazuje – polegał na zdobywaniu pożywienia poprzez zbieranie jadalnych roślin oraz polowanie na zwierzęta. Łowcy-zbieracze prowadzili najczęściej koczowniczy tryb życia. Aż do końca mezolitu nie dążyli do udomowienia dzikich stworzeń. Przejście do gospodarki rolniczej rozpoczęło się dopiero w neolicie. Wychowanie dzieci w gospodarce zbieracko-łowieckiej Najnowsze odkrycie naukowców z Uniwersytetu w Cambridge sugeruje, że pomimo stosunkowo niewielkich osiągnięć technologicznych społeczeństwa zbieracko-łowieckie cechowała i do dziś cechuje duża świadomość współpracy. Na łamach czasopisma „Developmental Psychology” ukazał się właśnie artykuł, w którym opisano bardzo interesujące sposoby wychowywania dzieci przez społeczności zbieracko-łowieckie żyjące współcześnie. Autorzy twierdzą, że matki otrzymują w nich wyjątkowe wsparcie od reszty grupy. Badania prowadzone przez antropologa ewolucyjnego dr Nikhila Chaudhary’ego wykazały, że niemowlętami może zajmować się nawet 15–20 różnych opiekunów przez kilka godzin dziennie. – Przez zdecydowaną większość historii ewolucji naszego gatunku matki prawdopodobnie cieszyły się znacznie większym wsparciem społecznym niż obecnie w krajach zachodnich – twierdzi dr Chaudhary. Badanie zachowań współczesnych łowców-zbieraczy – Teoria przywiązania wskazuje, że istnieje szczególny styl opieki, który najprawdopodobniej prowadzi do zdrowego rozwoju psychicznego. Dotychczas badania nad przywiązaniem były krytykowane, ale większość badań przeprowadzono na populacjach zachodnich. W naszej pracy przeanalizowaliśmy relacje współczesnych łowców-zbieraczy Mbendjele zamieszkujących Republikę Konga – napisali autorzy w artykule. Mężczyźni byli łowcami, a kobiety zbieraczami? Badania wykazały, że to mit Naukowcy, którzy badali społeczeństwa zbieracko-łowieckie, odkryli, że odwieczny pogląd o roli mężczyzn i kobiet był błędny. Uczeni przyznali, że grupy te cechowało równouprawnienie w... – Przez większość naszej ewolucyjnej historii ludzie żyli jako łowcy-zbieracze, zatem badanie współczesnych łowców-zbieraczy może zapewnić wgląd w to, czy istnieją pewne systemy wychowania, do których niemowlęta i ich matki mogą być psychologicznie przystosowane – czytamy. W trakcie najnowszych badań dr Chaudhary wraz ze współpracownikiem spędzili miesiące z łowcami-zbieraczami Mbendjele Bayaka zamieszkującymi Republikę Konga. Wyniki swoich obserwacji analizowali i interpretowali wspólnie z psychiatrą dziecięcym dr Annie Swanepoel. – Na podstawie 12-godzinnych obserwacji osiemnastu dzieci w wieku do 4 lat odkryliśmy pewien model opieki, który cechowały różne zachowania całej społeczności. Gdy dziecko płakało, ktokolwiek znajdował się w pobliżu, reagował na ten płacz. Chodzi głównie o kontakt fizyczny, aby dziecko poczuło bliskość człowieka. Na płacz praktycznie zawsze reagowano szybko, pocieszając, lecz nigdy karcąc – wyjaśniają naukowcy. Zaopiekowane dziecko to szczęśliwe dziecko Naukowcy twierdzą, że dzieci miały zapewniony kontakt fizyczny i opiekę przez większą część dnia. Na ogół na jedno dziecko absorbowało kilku opiekunów, którzy nie byli biologicznymi rodzicami. W niektórych przypadkach w ciągu jednego dnia niemowlakiem mogło zajmować się nawet kilkanaście osób. – Odkrycia te pogłębiają naszą wiedzę na temat wrażliwej, responsywnej opieki, jakiej dzieci mogą oczekiwać ewolucyjnie – twierdzi dr Chaudhary. Dr Chaudhary uważa, że tak intensywna opieka w dużym stopniu wpływa na poprawę kondycji psychicznej zarówno dziecka, jak i jego rodziców. – Jest to zgodne z wcześniejszymi badaniami sugerującymi potencjalny związek między niestabilnością opiekunów a problemami z rozwojem emocjonalnym i poznawczym dzieci – mówi badacz. I dodaje, że opieka nad dziećmi i ich ochrona powinna być priorytetem w społecznościach zachodnich. – System rodziny nuklearnej na Zachodzie jest światem bardzo odległym od wspólnotowych warunków życia społeczeństw łowiecko-zbierackich, takich jak Mbendjele – podsumowuje dr Chaudhary. Źródło: Developmental Psychology Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Zagadkowa egipska mumia eksponowana w Poznaniu. Chłopiec zmarł w wieku ośmiu lat
Starannie owinięte bandażami jest ciało ośmioletniego chłopca, którego mumia eksponowana jest w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu. Można ją obejrzeć tylko do końca tego roku.
W tym artykule: Mumia chłopca – przez nos usunięto jego mózg Co wiemy o zmarłym? Dzieje mumii Gdzie i kiedy można obejrzeć mumię? W Polsce jest niewiele mumii pochodzących ze starożytnego Egiptu. Można je zobaczyć między innymi w Muzeum Narodowym w Warszawie i Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Tymczasem w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu jeszcze tylko do końca 2023 roku można zobaczyć mumię egipskiego chłopca. Po 1945 roku nie była wystawiana na widok publiczny. Mumia chłopca – przez nos usunięto jego mózg Zmumifikowane ciało należy do chłopca w wieku około 8 lat. Ciało zostało starannie owinięte bandażami oraz całunem o znacznie luźniejszym wątku. Zdaniem naukowców, prawdopodobnie na klatce piersiowej – pomiędzy bandażami – znajduje się zwinięty papirus. Mumifikacja była procesem bardzo inwazyjnym. Chłopcu usunięto mózg przez nos. Z ciała wyciągnięto także organy wewnętrzne: płuca, żołądek i jelita. Przypuszczalnie w mumii nadal znajduje się wątroba. Jest to jednak dość nietypowa mumia, bo balsamiści usunęli również serce. Ten organ zazwyczaj zostawiano w ciele zmarłego, aby mogło ono zostać zważone w czasie Sądu Ozyrysa, jednego z kluczowych bogów egipskich. Był to bardzo ważny element wierzeń Egipcjan. Prawdopodobnie podczas mumifikacji dziecka uszkodzono palce lewej stopy. Co wiemy o zmarłym? Zdaniem naukowców mumia pochodzi z III-II wieku p.n.e. Wynika to z analizy fragmentów kartonażu. To płótno, czasami papirus, sklejone gipsem, które pokrywało mumię. Na nim znajdują się charakterystyczne zdobienia i napisy, specyficzne dla każdej epoki w Egipcie. W tym czasie Egiptem rządzili następcy Aleksandra Wielkiego i państwo to znalazło się w strefie wpływów Grecji. Był to tzw. okres ptolemejski. Jego nazwa pochodzi od pierwszego władcy tej dynastii, Ptolemeusza I Sotera, który rozpoczął rządy w 323 r. p.n.e. Ostatnią władczynią tej dynastii była słynna Kleopatra. Dzieje mumii Mumia jest własnością Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu. W Europie trafiła najpierw do Niemiec – do Hildesheim pod Hanowerem na początku XX wieku. Sprowadził ją kupiec i hiszpański konsul w Egipcie Wilhelm Pelizaeus. Pelizaeus był wielkim entuzjastą starożytności. Podczas pobytu w Egipcie stworzył bogatą kolekcję obiektów, którą w 1907 r. przekazał rodzinnemu miastu Hildesheim. W 1911 r. mumię umieszczono w Pelizaeus-Museum (obecnie Roemer- und Pelizaeus-Museum Hildesheim). Przed II wojną światową przewieziono ją do Wrocławia, czyli ówczesnego Breslau zapewne dzięki kardynałowi Adolfowi Bertramowi. Był on biskupem diecezji wrocławskiej w latach 1914-1945. Pochodził z Hildesheim. Niestety, we Wrocławiu nie zachowała się żadna dokumentacja archiwalna na temat prezentowanej mumii. Badacze próbują teraz rozwikłać tę zagadkę. Mumia złotego chłopca została rozpakowana cyfrowo. W jej środku znaleziono 49 drogocennych amuletów Niezwykłe odkrycie w Egipcie. Naukowcy przebadali mumię złotego chłopca. W środku znaleźli m.in. kosztowności związane z wierzeniami starożytnych Egipcjan. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mumia-zlotego-chlopca-zostala-rozpakowana-cyfrowo-w-jej-srodku-znaleziono-49-drogocennych-amuletow-fot-sn-saleem-sa-seddik-m-el-halwagy-cc-by-ebdd691.jpg" width="938" height="674" alt="Mumia złotego chłopca została rozpakowana cyfrowo. W jej środku znaleziono 49 drogocennych amuletów (fot. SN Saleem, SA Seddik, M el-Halwagy, CC-BY)" title="Mumia złotego chłopca została rozpakowana cyfrowo. W jej środku znaleziono 49 drogocennych amuletów (fot. SN Saleem, SA Seddik, M el-Halwagy, CC-BY)" /> Gdzie i kiedy można obejrzeć mumię? Mumia chłopca prezentowana jest do końca grudnia br. na pięknym renesansowym dziedzińcu Muzeum Archeologicznego w Poznaniu. Bilet wstępu nie jest potrzebny. Na dziedziniec można wejść w godzinach otwarcia muzeum od ulicy Klasztornej. W centralnej części dziedzińca znajduje się oryginalny granitowy obelisk ze starożytnego Egiptu. To jedyny taki obiekt w Polsce. Mierzy trzy metry wysokości i jest pokryty pismem hieroglificznym. Na czterech jego bokach są wykute inskrypcje z imionami i tytułami trzech faraonów XIX dynastii: Ramzesa II (1279–1213 p.n.e.), Merenptaha (1213–1203 p.n.e.) i Setiego II (1200–1194 p.n.e.). W tym samym muzeum warto jednak wykupić bilet i wejść na wystawę „Śmierć i życie w starożytnym Egipcie”. Prezentowane są na niej mumie zwierzęce: dwóch kotów, krokodyla i ibisa oraz pięknie zdobione sarkofagi. Jedna z części ekspozycji poświęcona jest obyczajom pogrzebowym nad Nilem. Źródło: Muzeum Archeologiczne w Poznaniu Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.