Czy goryle mogłyby wychować ludzkie dziecko? Nauka rozprawia się z mitem Tarzana
Goryle tworzą silne więzi rodzinne, opiekują się młodymi, a niekiedy wspierają osierocone osobniki. Czy samica, która znalazłaby porzucone ludzkie niemowlę, potraktowałaby je jak własne? Choć taki scenariusz brzmi jak początek opowieści o Tarzanie, pozwala postawić całkiem poważne pytania o empatię zwierząt, instynkt macierzyński i granice biologii.
Spis treści: Samica goryla znajduje ludzkie dziecko. Co mogłaby zrobić? Goryle naprawdę opiekują się osieroconymi młodymi Ludzki noworodek ma odruch chwytny. To jednak nie wystarczy Największą przeszkodą byłoby karmienie Las byłby dla niemowlęcia śmiertelnie niebezpieczny Czy ludzkie dziecko mogłoby jeść to samo co goryle? Czy goryle mogłyby przypadkowo skrzywdzić dziecko? Czy goryl nauczyłby człowieka żyć jak goryl? Empatia goryla nie wystarczyłaby, aby uratować niemowlę Ludzkie niemowlę pozostawione w pobliżu grupy goryli mogłoby wzbudzić zainteresowanie jej członków. Nie można wykluczyć, że samica próbowałaby je dotykać, podnosić, chronić, a nawet nosić. Nie oznacza to jednak, że doszłoby do trwałej adopcji. Tym bardziej nie ma podstaw, by zakładać, że dziecko mogłoby dorastać w lesie razem z młodymi gorylami. Samica goryla znajduje ludzkie dziecko. Co mogłaby zrobić? Nie istnieje udokumentowany przypadek, w którym dziki goryl znalazł ludzkiego noworodka i próbował go wychować. Każda odpowiedź musi więc pozostać naukowo uzasadnioną hipotezą, a nie opisem przewidywalnego zachowania. Goryle nizinne i inne gatunki goryli nie są jednak bezwzględnymi olbrzymami znanymi z dawnych filmów. To społeczne małpy człekokształtne, które tworzą długotrwałe relacje, reagują na emocje innych osobników i przez wiele lat opiekują się potomstwem. Samice karmią, przenoszą, chronią i uczą swoje młode. W opiekę społeczną mogą włączać się również inni członkowie grupy. Najbardziej znany przykład delikatnego zachowania goryla wobec ludzkiego dziecka wydarzył się w 1996 roku w Brookfield Zoo pod Chicago. Trzyletni chłopiec spadł z dużej wysokości na wybieg goryli. Ośmioletnia samica Binti Jua podeszła do nieprzytomnego dziecka, podniosła je i przeniosła w pobliże wejścia dla opiekunów. Brookfield Zoo do dziś wymienia to wydarzenie jako jeden z najważniejszych momentów w swojej historii. Zachowanie Binti Jua pokazuje, że goryl może potraktować małego człowieka ostrożnie i opiekuńczo. Nie dowodzi jednak, że dzika samica uznałaby ludzkie niemowlę za własne. Binti wychowywała się pod opieką ludzi, była przyzwyczajona do ich obecności, a całe zdarzenie trwało krótko. Doraźne przeniesienie dziecka w bezpieczne miejsce nie jest tym samym, co jego karmienie i wielomiesięczna opieka. Reakcja dzikiego goryla zależałaby prawdopodobnie od wielu czynników: płci i wieku zwierzęcia, wcześniejszych doświadczeń, obecności własnego potomstwa, etapu cyklu rozrodczego, zachowania pozostałych członków grupy oraz sposobu, w jaki niemowlę płakałoby i poruszało się. Ciekawość lub troska byłyby możliwe. Pełna adopcja – znacznie mniej pewna. Goryle naprawdę opiekują się osieroconymi młodymi Badania nad gorylami górskimi pokazują, że po utracie matki młode nie zawsze pozostają bez opieki. Analiza długoterminowych obserwacji wykazała, że sieroty zacieśniały relacje z innymi członkami grupy, zwłaszcza z dominującymi samcami oraz osobnikami w podobnym wieku. Badacze nie stwierdzili u nich wyraźnie gorszych szans przeżycia ani późniejszego rozrodu niż u goryli, które nie straciły matki. Nie oznacza to, że każdy osierocony noworodek zostaje formalnie „adoptowany” przez konkretną samicę. W społeczności goryli część funkcji matki może jednak przejąć cała grupa. Młode otrzymuje ochronę, kontakt społeczny, możliwość zabawy i dostęp do doświadczonych dorosłych. U goryli obserwowano również noszenie martwych młodych przez matki, a nawet przez niespokrewnione samice. Takie zachowania mogą być skutkiem silnej więzi, utrzymującej się reakcji opiekuńczej albo doświadczenia zdobywanego przez młode samice. Świadczy to o niezwykle silnych mechanizmach opieki. Nie można jednak automatycznie zakładać, że zostałyby one uruchomione w takim samym stopniu przez widok przedstawiciela innego gatunku. Ludzki noworodek ma odruch chwytny. To jednak nie wystarczy Popularna odpowiedź na pytanie o dziecko wśród goryli głosi, że niemowlę nie przeżyłoby, ponieważ nie potrafiłoby trzymać się futra przybranej matki. Jest w tym część prawdy, ale twierdzenie, że człowiekowi brakuje odpowiedniego odruchu, jest nieprecyzyjne. Ludzkie noworodki mają dłoniowy odruch chwytny. Dotknięcie wnętrza dłoni powoduje automatyczne zaciśnięcie palców. Jest to zachowanie obecne od urodzenia i uznawane za ewolucyjną pozostałość po przodkach, których młode mogły aktywnie przytrzymywać się ciała matki. Problem polega na tym, że współczesne ludzkie dziecko nie jest przystosowane do samodzielnego transportu na ciele rodzica. Odruchowe zaciśnięcie dłoni nie zapewnia wystarczającej siły, koordynacji i wytrzymałości, aby przez długi czas utrzymywać cały ciężar ciała na poruszającym się zwierzęciu. Młode goryle także nie stają się od razu całkowicie samodzielnymi pasażerami. Matka podpiera noworodka, przytrzymuje go ramieniem i dostosowuje sposób poruszania się. Wraz z rozwojem młode coraz sprawniej przywiera do jej brzucha, a następnie przemieszcza się na grzbiet. Badania biomechaniczne wskazują, że sposób przenoszenia młodych u małp człekokształtnych zależy zarówno od siły chwytu, jak i od właściwości sierści, wielkości ciała oraz sposobu lokomocji danego gatunku. Samice goryli potrafią poruszać się, podtrzymując młode jedną ręką. Obserwacje matki bliźniąt pokazały jednak, jak wymagające jest to zadanie. Samica Isaro nosiła początkowo oboje młodych przy piersi, używając podczas chodu tylko jednej ręki. Gdy młode rosły, musiała zmieniać ich położenie, chodzić przez krótki czas na dwóch nogach albo zachęcać jedno z nich do samodzielnego trzymania się jej grzbietu. Ludzkie niemowlę wymagałoby więc niemal nieustannego podtrzymywania. Ograniczałoby to samicy możliwość przemieszczania się, zdobywania pokarmu, wspinania, obrony oraz budowy nocnego gniazda. Nie oznacza to, że upuściłaby dziecko po kilku minutach. Mogłaby przez pewien czas je nieść. W perspektywie kolejnych dni brak odpowiedniego chwytu stałby się jednak poważnym problemem. Największą przeszkodą byłoby karmienie Nawet najbardziej troskliwa samica nie mogłaby uratować noworodka, gdyby nie była w okresie laktacji. Brak mleka szybko doprowadziłby do odwodnienia i śmierci. Jeżeli samica właśnie karmiłaby własne młode albo niedawno je straciła, teoretycznie mogłaby produkować mleko. Nadal nie wiadomo jednak, czy dopuściłaby ludzkie dziecko do piersi i czy niemowlę potrafiłoby skutecznie się przystawić. Ewolucja człowieka potwierdza, że ludzie i goryle są blisko spokrewnieni, ale ich mleko nie jest identyczne. Mleko naczelnych jest na ogół stosunkowo rozcieńczone, zawiera dużo wody i węglowodanów oraz mniej tłuszczu i białka niż mleko wielu innych ssaków. Poszczególne gatunki znacznie różnią się jednak składem cukrów, składników odpornościowych i mikroorganizmów. Badania wykazały między innymi istotne różnice między mlekiem człowieka i goryla w liczbie oraz strukturze oligosacharydów, które wpływają na rozwój mikrobiomu i ochronę przed infekcjami. Nie pozwala to przesądzić, że mleko goryla byłoby dla człowieka natychmiast toksyczne. Prawdopodobnie mogłoby przez pewien czas dostarczać energii i płynów. Nie wiadomo jednak, czy zapewniłoby ludzkiemu niemowlęciu właściwe proporcje składników odżywczych i ochronnych. Dodatkowym problemem byłaby konkurencja z własnym młodym samicy. Wychowanie nawet bliźniąt stanowi dla gorylic ogromne obciążenie. Urodzenie jednego młodego jest normą, a opieka oraz karmienie trwają przez kilka lat. Młode goryle są zwykle odstawiane od piersi dopiero w wieku około 3–4 lat. Samica mogłaby zatem nie być fizjologicznie zdolna do wykarmienia jednocześnie swojego potomstwa i ludzkiego dziecka. Las byłby dla niemowlęcia śmiertelnie niebezpieczny Ludzkie niemowlęta są wyjątkowo niesamodzielne. Nie potrafią regulować temperatury ciała równie skutecznie jak dorośli, nie mogą zmienić miejsca pobytu, ukryć się przed deszczem ani odsunąć od owadów. W naturze ich przeżycie zależy od stałej opieki dorosłego. Samica goryla zapewnia swojemu młodemu ciepło i ochronę, ale młode goryla jest przystosowane do lokalnego klimatu, kontaktu z podłożem i sposobu przemieszczania się grupy. Ludzkie dziecko miałoby inną budowę ciała, cieńszą warstwę owłosienia oraz odmienną podatność na wychłodzenie i uszkodzenia skóry. Dużym zagrożeniem byłyby także infekcje międzygatunkowe. Ludzie i goryle są na tyle blisko spokrewnieni, że mogą przekazywać sobie część patogenów układu oddechowego i pokarmowego. Z tego powodu osoby obserwujące dzikie goryle muszą zachowywać dystans, a podczas niektórych spotkań stosuje się dodatkowe środki ostrożności. Dla organizmu noworodka kontakt z mikroorganizmami występującymi w ślinie, odchodach, sierści i otoczeniu goryli mógłby mieć poważne konsekwencje. Niektóre drobnoustroje byłyby dla niego obce, a niedojrzały układ odpornościowy miałby ograniczone możliwości obrony. Czy ludzkie dziecko mogłoby jeść to samo co goryle? W pierwszych miesiącach życia dieta roślinna nie miałaby znaczenia, ponieważ niemowlę potrzebowałoby przede wszystkim mleka. Problem pojawiłby się później, podczas rozszerzania jadłospisu. Goryle górskie jedzą głównie liście, łodygi, pędy, korzenie, korę i części roślin zielnych. W diecie mogą pojawiać się również owoce, grzyby i niewielkie ilości bezkręgowców. Ich układ pokarmowy jest przystosowany do wykorzystywania dużych ilości włóknistego pokarmu. Mikroorganizmy jelitowe pomagają im fermentować składniki roślin, z których człowiek pozyskuje znacznie mniej energii. Ludzkie dziecko nie mogłoby po odstawieniu od mleka po prostu przejść na liście i łodygi. Potrzebowałoby wysokokalorycznych, łatwych do przeżucia i strawienia produktów, zapewniających odpowiednią ilość tłuszczu, białka i mikroelementów. Nawet gdyby na obszarze życia grupy występowały jadalne dla człowieka owoce, małe dziecko nie wiedziałoby, które rośliny może jeść. Gorylica również nie musiałaby rozumieć, że jej podopieczny ma inne potrzeby żywieniowe niż młody przedstawiciel jej gatunku. Czy goryle mogłyby przypadkowo skrzywdzić dziecko? Dorosły goryl dysponuje ogromną siłą, lecz nie oznacza to, że wobec młodych zachowuje się brutalnie. Matki potrafią manipulować noworodkami bardzo delikatnie, a srebrnogrzbiete samce bywają cierpliwymi partnerami zabaw i ważnymi opiekunami społecznymi. Mimo to ludzkie dziecko nie rozumiałoby sygnałów wysyłanych przez goryle i reagowałoby inaczej niż ich młode. Nie potrafiłoby właściwie przywierać do ciała, przyjmować oczekiwanych pozycji ani uciekać podczas napięcia w grupie. Zwykłe przesunięcie, pociągnięcie, nadepnięcie lub zbyt mocny chwyt mogłyby spowodować poważny uraz. Zagrożeniem byłyby też gwałtowne konflikty między dorosłymi, szarże, zmiany miejsca pobytu oraz spotkania z obcymi samcami. Ryzyko przypadkowego zranienia byłoby wysokie, choć nie należy przedstawiać go jako pewnego zmiażdżenia dziecka przez agresywne małpy. Czy goryl nauczyłby człowieka żyć jak goryl? Załóżmy skrajnie mało prawdopodobny scenariusz: samica przyjmuje dziecko, produkuje mleko, skutecznie je karmi i chroni przez pierwsze lata. Czy mały człowiek mógłby nauczyć się funkcjonować w grupie? Częściowo zapewne tak. Dzieci niezwykle intensywnie uczą się przez obserwację i naśladowanie. Mogłyby przyswajać gesty, sposoby poruszania się, sygnały ostrzegawcze oraz reguły społeczne grupy. Nie stałyby się jednak gorylami. Budowa ludzkiego ciała narzuca inne możliwości. Człowiek ma krótsze ręce, słabszą górną część ciała, inne stopy, mniej owłosienia i układ pokarmowy nieprzystosowany do diety goryli. Najpoważniejsze skutki dotyczyłyby rozwoju psychicznego i językowego. Ludzki mózg potrzebuje kontaktu z językiem w pierwszych latach życia. Dziecko pozbawione ludzkiej mowy nie rozwinęłoby jej w normalny sposób, nawet gdyby nauczyło się rozpoznawać część odgłosów i gestów goryli. Nie byłoby więc człowiekiem wychowanym „jak goryl” w romantycznym sensie. Byłoby dzieckiem cierpiącym z powodu głębokiej deprywacji społecznej i braku warunków niezbędnych do prawidłowego rozwoju. Empatia goryla nie wystarczyłaby, aby uratować niemowlę Czy samica goryla mogłaby podnieść porzucone ludzkie niemowlę i próbować je chronić? Takiego zachowania nie można wykluczyć. Udokumentowane obserwacje pokazują, że goryle potrafią być delikatne wobec dzieci, tworzą silne więzi opiekuńcze i wspierają osieroconych członków swoich grup. Nie można jednak twierdzić, że samica niemal na pewno adoptowałaby człowieka. Jeszcze mniej prawdopodobne byłoby jego długotrwałe przeżycie. Nie zadecydowałby o tym jeden brakujący odruch, lecz cały splot biologicznych barier: problemy z transportem, brak odpowiedniego pokarmu, możliwość odwodnienia, wychłodzenie, infekcje, urazy, odmienny rozwój ruchowy oraz potrzeba kontaktu z ludzkim językiem i kulturą. Gorylica mogłaby okazać dziecku troskę. Nie byłaby jednak w stanie zapewnić mu tego, czego potrzebuje rozwijający się człowiek. Historia o Tarzanie pozostaje więc fascynującą opowieścią – ale nie realistycznym scenariuszem biologicznym. Źródła: Morrison R.E. i in., Social groups buffer maternal loss in mountain gorillas, eLife, 2021 Amaral L.Q., Mechanical analysis of infant carrying in hominoids, Naturwissenschaften, 2008 Dian Fossey Gorilla Fund, materiały dotyczące rozwoju, noszenia i opieki nad młodymi goryli Brookfield Zoo Chicago, historia zdarzenia z udziałem Binti Jua w 1996 roku Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Koniec z wychowaniem w przesadnej czystości? Naukowcy potwierdzają „efekt zagrody”
Naukowcy od dawna podejrzewali, że wyjątkowo czyste środowisko dezorientuje układ odpornościowy, a dzieci wychowujące się na wsi rzadziej cierpią na alergie. Dziś w końcu mamy na to twarde dowody. Zespół niemieckich badaczy po raz pierwszy zidentyfikował konkretne gatunki bakterii, które odpowiadają za tzw. efekt zagrody.
Rosnąca fala alergii, astmy oraz atopowego zapalenia skóry u dzieci to jeden z największych problemów w krajach uprzemysłowionych. Zakładno, że układ odpornościowy pozbawiony kontaktu z drobnoustrojami w dzieciństwie, zaczyna traktować niegroźne pyłki czy sierść zwierząt jako zagrożenie. Zauważono, że dzieci mające codzienny kontakt ze zwierzętami hodowlanymi, chorują znacznie rzadziej, co określano jako tzw. efekt zagrody. Brakowało jednak dowodu, który jednoznacznie wskazałby przyczynę. Zespół naukowców z Uniwersytetu Ludwika Maksymiliana oraz Instytutu Zapobiegania Astmie i Alergii Helmholtz w Monachium, postanowił rozwikłać tę zagadkę. Udało się. Sprzymierzeńcy z obory Kluczem do sukcesu okazała się wnikliwa analiza mikrobiomu z próbek pobranych ze środowisk, w których na co dzień przebywały badane dzieci. Naukowcy przeanalizowali kurz z materacy ponad tysiąca uczniów z wiejskich terenów południowej Japonii i Niemiec oraz próbki powietrza z kilkudziesięciu obór. Wyniki, opublikowane właśnie na łamach czasopisma „NEJM Evidence”, okazały się zaskakująco jednoznaczne. Zidentyfikowano dziewięć gatunków bakterii gram-dodatnich (w tym m.in. Romboutsia timonensis oraz Glutamicibacter arilaitensis), które odgrywają decydującą rolę w stymulacji dziecięcego układu immunologicznego. Mikrobiologiczny ślad prowadzi do… obory. Pożyteczne bakterie żyją w układzie pokarmowym krów, skąd wraz z obornikiem trafiają do powietrza w oborach. Dzieci przebywające w pobliżu wdychają je, a także przenoszą na ubraniach do domów. W próbkach powietrza z obór te dziewięć gatunków stanowiło aż 25 procent wszystkich mikroorganizmów, podczas gdy w kurzu z dziecięcych materacy ich udział wynosił około 6 procent. Ta stała, umiarkowana ekspozycja okazuje się optymalnym treningiem dla układu odpornościowego. „Efekt zagrody” został tym samym naukowo potwierdzony. Mikrobiom wycisza stany zapalne Odkrycie konkretnych gatunków to tylko połowa sukcesu. Sama korelacja nie dowodzi jeszcze przyczynowości. Niemieckim badaczom jako pierwszym udało się jednak odtworzyć pełny łańcuch przyczynowo-skutkowy: od zwierząt, przez powietrze, po reakcję w ludzkim organizmie. Odpowiedź na pytanie, jak te konkretne bakterie chronią nas przed chorobą, leży w biochemii. Metabolity mikroorganizmów, po znalezieniu się w drogach oddechowych dzieci, łączą się z ludzkim receptorem AhR (Aryl hydrocarbon Receptor, receptor węglowodorów arylowych). Działa on jak komórkowy włącznik. Gdy dostanie sygnał w postaci umiarkowanej dawki bakteryjnych metabolitów, uruchamia w organizmie silną kaskadę sygnałów przeciwzapalnych. To właśnie ta reakcja zapobiega nadmiernej odpowiedzi immunologicznej, jaką jest atak astmy czy wysypka alergiczna. Naukowcy podkreślają, że kluczowe jest tu słowo „umiarkowanej”. Zbyt silna aktywacja receptora AhR mogłaby być szkodliwa, jednak naturalna inhalacja mikroskopijnych ilości bakteryjnych cząsteczek w wiejskim środowisku, wywołuje dokładnie taki efekt, jakiego potrzebuje rozwijający się organizm dziecka. Czy będziemy przyjmować „szczepionkę z obory”? Naukowcy oszacowali, że odkryte gatunki bakterii odpowiadają aż za dwie trzecie efektu ochronnego przed astmą oraz połowę ochrony przed alergią na pyłki i atopowym zapaleniem skóry. To liczby, obok których świat medycyny nie może przejść obojętnie. Udowodnienie tego mechanizmu daje nadzieję na stworzenie zupełnie nowych form terapii, które potencjalnie mogą uratować zdrowie tym, którzy nie mieli szans na dzieciństwo na wsi. Oczywiście naukowcy nie zachęcają przesiadywania w oborach, ani do rezygnacji z zasad higieny. Wyniki badań stanowią jednak fundament dla nowych strategii profilaktyki. W przyszłości mogą to być np. specjalne preparaty wzbogacające mikrobiom domowy lub bezpieczne inhalatory na bazie bakteryjnych metabolitów. Ale zanim to nastąpi, naukowców czeka seria doświadczeń mająca na celu szczegółowe poznanie każdego etapu tej niezwykłej interakcji. Jedno jest pewne: po raz kolejny przekonujemy się, że rozwiązanie problemów nowoczesności leży w kontakcie z naturą. Źródło: NEJM Evidence Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Trudne początki rodzicielstwa. Homo erectus też zmagał się z bezradnością dzieci
Dzisiejsze rodzicielstwo jest trudne? Nowe badania dowodzą, że nasi przodkowie żyjący milion lat temu mierzyli się z podobnymi wyzwaniami. Bezradne niemowlęta Homo erectus i Homo floresiensis wymagały tak samo intensywnej opieki, jak dzisiejsze dzieci. A świadczą o tym odkryte przez naukowców… płaskie głowy.
Ludzkie niemowlęta rodzą się wyjątkowo bezradne w porównaniu do innych naczelnych. Mają słabe mięśnie szyi, miękkie kości czaszki i niedojrzałe mózgi, które gwałtownie rosną po porodzie. Ta biologiczna cecha wymusza na rodzicach ogromne zaangażowanie już od pierwszej sekundy życia dziecka. Taka dziecięca bezradność związana jest z ewolucyjnym kompromisem między dwunożnością a dużym mózgiem. Jak zbadać rodzicielstwo? Zespół prof. Yousuke Kaifu z Uniwersytetu Tokijskiego skupił się na zjawisku zwanym deformacyjną plagiocefalią, czyli syndromem płaskiej głowy. Powstaje on, gdy niemowlę o miękkiej czaszce zbyt długo leży w jednej pozycji. Dziecko nie jest w stanie tego kontrolować, bo ma zbyt słabe mięśnie szyi, dlatego musi polegać na rodzicu. Ślady syndromu płaskiej głowy udało się znaleźć w zapisie kopalnym. Opisano je na łamach czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”. Nowoczesna analiza czaszek Aby znaleźć przykłady pradziejowych deformacji czaszek, naukowcy porównali skany CT ponad 100 współczesnych niemowląt, 385 historycznych czaszek z Japonii, blisko tysiąca czaszek małp oraz skamieniałości Homo erectus i Homo floresiensis. – Nasza metoda poszukuje zmian w kształcie górnej części czaszki, które wystąpiły około lub wkrótce po urodzeniu i pozostały w pewnym stopniu do dorosłości – wyjaśnił prof. Yousuke Kaifu. Pozwoliło to na obiektywne porównanie stopnia deformacji między gatunkami. Człowiek kontra małpa Analiza wykazała, że czaszki małp, które rodzą się bardziej niezależne, wykazują niewielki zakres deformacji. Tymczasem próbki ludzkie – w tym te kopalne – charakteryzują się ogromną rozpiętością zniekształceń głowy. – To było ekscytujące, ponieważ niewiele wiemy o zachowaniu Homo erectus. Jeśli rodzili fizycznie bezradne dzieci, to mówi nam coś o ich zachowaniach, ponieważ musieli opiekować się dzieckiem tak pilnie jak my – powiedział prof. Kaifu. Zagadka małego hobbita. Nie tylko duże mózgi Zaskoczeniem było odkrycie silnej plagiocefalii u Homo floresiensis, gatunku o mózgu wielkości szympansa. Podważa to tezę, że bezradność noworodków jest wyłącznie ceną za wysoką inteligencję. – Nawet jeśli rozmiar ich mózgu był znacznie mniejszy, ich etap noworodkowy podążał już za tym samym rodzajem trudnego procesu, co u przodków współczesnych ludzi o większych mózgach – zaznaczył prof. Kaifu. Sugeruje to, że ten model rozwoju ma znacznie głębsze korzenie. Korzenie opieki starsze, niż sądzono Konieczność opieki nad bezbronnym noworodkiem w środowisku pełnym drapieżników wymuszała współpracę całej grupy. Samotna matka nie mogłaby przetrwać bez wsparcia ojca i innych członków społeczności. – Wymagająca odpowiedzialność za opiekę nad dziećmi i wspieranie matek z ich niemowlętami może być w rzeczywistości integralną częścią naszej ludzkiej historii, przynajmniej od czasów wspólnego przodka Homo erectus i Homo floresiensis ponad milion lat temu – podsumowuje japoński badacz. Co nam mówi płaska głowa? Czy zatem plagiocefalia u naszych praprzodków to wynik zaniedbania rodziców? Nie zawsze walka z tym syndromem jest możliwa. Dziś wiemy zdecydowanie więcej o nim i o jego konsekwencjach w późniejszym życiu w postaci problemów ze zgryzem czy krzywym kręgosłupem. Z tego z pewnością nie zdawali sobie sprawy ani erectus, ani floresiensis. Rodzice żyjący milion lat temu mieli większe zmartwienia (jak na przykład przetrwania w sąsiedztwie wielkich drapieżników), niż ciągła zmiana pozycji noworodka, która i tak mogłaby na wiele się nie zdać. Fakt, że ich noworodki przetrwały – również z plagiocefalią – świadczy, że były zaopiekowane. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Niezwykły pochówek w cieniu Świątyni Artemidy. Naukowcy odkryli tajemnicę bliźniąt z Efezu i ich rzadkiej mutacji
Efez, niegdyś dumne rzymskie miasto, słynął na cały świat ze Świątyni Artemidy – jednego z siedmiu cudów starożytności. Choć w średniowieczu monumentalne budowle popadły w ruinę, życie i śmierć wciąż toczyły się w ich cieniu. To właśnie tam, w miejscu, którego archeolodzy najmniej się spodziewali, odkryto poruszający, 1200-letni pochówek przedwcześnie urodzonych bliźniąt. Dlaczego maleńkie ciała spoczęły w dawnej rzymskiej latrynie, a jedno z niemowląt posiadało dodatkowe żebro w szyi? Średniowiecze ma przed nami jeszcze wiele sekretów.
Zespół z Austriackiej Akademii Nauk natrafił na kamienny grób (tzw. cystę) podczas wykopalisk w rzymskim odeonie – antycznym budynku przeznaczonym do występów muzycznych, zlokalizowanym na uświęconym terenie dawnej Świątyni Artemidy. Sama konstrukcja grobu datowana jest na VIII–IX wiek, czyli czasy Cesarstwa Bizantyjskiego. Największe zdumienie badaczy wywołała jednak jego lokalizacja. Zmarłych w Efezie zazwyczaj chowano na oficjalnym cmentarzu. Tymczasem te maleńkie ciała złożono w dawnym kanale latrynowym, dobudowanym do odeonu setki lat wcześniej. Przedwczesny poród i genetyczna anomalia Wewnątrz kamiennej skrzyni archeolodzy odnaleźli dwa maleńkie szkielety złożone tuż obok siebie. Rozmiar kości wskazuje, że dzieci przyszły na świat przedwcześnie, w połowie 8. miesiąca ciąży. Wspólny pochówek w bezpośrednim kontakcie fizycznym oraz niemal identyczny wiek zmarłych pozwalają badaczom z ogromnym prawdopodobieństwem założyć, że mamy do czynienia z bliźniętami. Analiza osteologiczna, przeprowadzona przez bioarcheolożkę Caroline Partiot, nie wykazała śladów chorób zakaźnych ani urazów. Ujawniła za to coś znacznie bardziej wyjątkowego. Jedno z niemowląt posiadało dodatkowe żebro szyjne. To bardzo rzadka cecha dziedziczna, występująca współcześnie u około 1% populacji. O ile u dorosłych zazwyczaj nie powoduje żadnych objawów, w przypadku płodów i noworodków jest często powiązana z anomaliami w genach Hox, które sterują wczesnym rozwojem zarodkowym organizmu. Tego typu genetyczne błędy mogą prowadzić do przedwczesnego porodu, poronienia lub nagłej śmierci łóżeczkowej. Jak zaznaczają badacze, to pierwszy w historii archeologii udokumentowany przypadek bliźniąt z taką wadą anatomiczną. Szacunek na granicy dwóch światów Pozostaje pytanie – dlaczego rodzina wybrała na miejsce spoczynku zrujnowaną latrynę? Naukowcy przypuszczają, że kluczem jest religia. W czasach bizantyjskich śmiertelność noworodków i matek była drastycznie wysoka, a zmarłe przedwcześnie bliźnięta najprawdopodobniej nie zdążyły przyjąć chrztu. W świetle surowych, chrześcijańskich zasad wykluczało to możliwość pochówku na poświęconej ziemi oficjalnego cmentarza. Badacze z Austriackiej Akademii Nauk uważają, że ukrycie ciał w solidnym, kamiennym grobie na terenie dawnej świątyni było kompromisem między kościelnymi zakazami a ludzką potrzebą opieki nad zmarłym potomstwem. Konstrukcja chroniła ciała przed drapieżnikami i przetrwała nienaruszona przez 1200 lat. Według archeologów to nie było potajemne pozbycie się zwłok, lecz pełen szacunku pochówek, który miał zapewnić najsłabszym członkom społeczności należne im bezpieczeństwo. Wybór dawnej latryny mógł być po prostu niezbyt fortunny, ale konieczny. Źródło: Childhood in the Past Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Geometrię znają nie tylko ludzie. Małpy pokazały, że matematyka nie wymaga szkoły
Wiele osób uważa, że abstrakcyjne myślenie i zdolności matematyczne są zarezerwowane wyłącznie dla naszego gatunku. Z tego błędu wyprowadzili nas właśnie naukowcy – okazuje się, że dorosłe małpy potrafią rozpoznawać skomplikowane figury geometryczne dokładnie na takim samym poziomie, co ludzkie przedszkolaki. Czy matematykę mamy w genach po naszych przodkach?
Badacze z Carnegie Mellon University sprawdzili, jak bardzo nasze rozumienie kształtów różni się od tego, jak postrzegają je inne naczelne. Może matematykę mamy w genach? W eksperymencie, którego wyniki opublikowano w „Proceedings of the National Academy of Sciences”, wzięło udział nietypowe grono badanych. Przed ekranami dotykowymi posadzono m.in. dorosłe makaki królewskie i pawiany anubis, a ich wyniki zestawiono z osiągnięciami amerykańskich dzieci w wieku od 3 do 6 lat. Aby dane były kompletne, badacze przeanalizowali również zachowania dorosłych z rdzennych plemion Tsimane' i Himba (posiadających minimalne wykształcenie). Co się okazało? Pawiany kłócą się o tablet Zadanie polegało na dobieraniu w pary pasujących do siebie figur geometrycznych (np. dwóch trójkątów prostokątnych), które ukryto w gąszczu innych kształtów. Haczyk polegał na tym, że pasujące figury celowo obrócono lub przeskalowano. Uczestnicy otrzymali minimum instrukcji i musieli uczyć się zasad metodą prób i błędów. Za każdą poprawną odpowiedź dzieci nagradzano naklejkami, a małpy – chrupkami zbożowymi. Jak relacjonują badacze, gra tak bardzo spodobała się zwierzętom, że ustawiały się do ekranu w kolejce. Zdarzało się nawet, że między pawianami dochodziło do kłótni o dostęp do urządzenia, jeśli któryś z osobników zbyt długo okupował „stanowisko badawcze”. Intuicja zamiast wiedzy Zespół odkrył, że ludzkie dzieci, zanim jeszcze rozpoczną edukację matematyczną, wykonują zadanie dokładnie w ten sam sposób, co małpy. Sukces w takiej grze wymaga abstrakcyjnego rozumienia cech geometrycznych. Okazuje się, że zarówno małpy, jak i kilkulatkowie, rozwiązują ten problem korzystając wyłącznie z potężnego, wrodzonego i intuicyjnego przetwarzania obrazu. Różnica pojawił się dopiero u dorosłych ludzi po szkołach. Aby połączyć figury w pary, dorosły używa wyuczonej, symbolicznej wiedzy – świadomie i nieświadomie analizuje symetrię, ułożenie równoległych linii czy stopnie kątów. Matematykę mamy w genach Dzięki temu odkryciu musimy inaczej spojrzeć na ewolucję umysłu. Dowodzi ono, że myślenie matematyczne nie pojawiło się u ludzi znikąd. Jego fundamenty to stara, ewolucyjna zdolność poznawcza, którą po prostu dzielimy z innymi naczelnymi. Jak podkreśla dr Jessica Cantlon, neurobiolożka rozwojowa i współautorka badań, szkolna edukacja nie tworzy u nas zmysłu geometrycznego od zera, a jedynie rozwija i formalizuje to, w co wyposażyła nas biologia na przestrzeni milionów lat. Źródło: PNAS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Mroczna strona psychologii. Te eksperymenty na dzieciach przerażają do dziś
Eksperyment już z definicji wiąże się z ryzykiem. Co jednak, gdy jego uczestnikiem staje się niczego nieświadome dziecko? Mały Albert, Monster Study i historia opisana w filmie „Bliscy Nieznajomi” to trzy przykłady badań prowadzonych na granicy moralności i etyki. Pokazują, że psychologia ma również swoją ciemną stronę.
Badania i eksperymenty od lat stanowią jedno z najważniejszych źródeł weryfikowania hipotez badawczych oraz poszerzania wiedzy. Jedną z najważniejszych kwestii, o których nie można zapominać, jest jednak etyka ich prowadzenia. Współcześnie ogromną wagę przykłada się do tego, by osoby uczestniczące w badaniach były bezpieczne i dobrze traktowane. Nie zawsze jednak tak było. Psychologia jako nauka ma również stronę, z której z pewnością nie jest dumna. Mały Albert – Dziecko, któremu „zaprogramowano” strach (1920) Pomysłodawcą tego eksperymentu był amerykański psycholog John B. Watson – kluczowa postać w historii psychologii i jeden z najważniejszych przedstawicieli behawioryzmu. Przedmiotem jego badań były przede wszystkim ludzkie zachowania oraz reakcje na różnego rodzaju bodźce. Watson był przekonany, że możliwości kształtowania człowieka w określonym kierunku są nieograniczone. Dlatego razem z Rosalie Rayner przeprowadził eksperyment z udziałem dziewięciomiesięcznego chłopca, którego na potrzeby badania nazwano „Albertem B.”. Celem badaczy było wykazanie, że reakcję emocjonalną można warunkować, a także pokazanie, jak może rozwijać się fobia. Kiedy chłopiec głaskał białego szczura, naukowcy wydawali głośny, przerażający dźwięk. Sytuację powtarzano kilkakrotnie, a następnie pokazano dziecku zwierzę bez użycia hałasu. Mimo to Mały Albert zareagował płaczem, podobnie jak wcześniej. Eksperyment doprowadził do ukształtowania się reakcji lękowej oraz jej generalizacji. Strach wywoływał już nie tylko biały szczur, ale także inne futrzane zwierzęta i przedmioty. Monster Study – Eksperyment, który przez dekady próbowano ukryć (1939) To eksperyment, który przez ponad 60 lat pozostawał szerzej nieznany, a gdy go ujawniono, wywołał ogromny skandal. Właśnie wtedy utrwaliła się nazwa, pod którą jest dziś znany. Za badaniem stali logopeda Wendell Johnson i jego doktorantka Mary Tudor, którzy chcieli sprawdzić, czy jąkanie jest czymś, z czym dziecko się rodzi, czy raczej problemem, który może rozwijać się pod wpływem krytycznych reakcji dorosłych. Eksperyment przeprowadzono na 22 dzieciach z sierocińca w wieku od 5 do 15 lat. Badanych podzielono na dwie grupy. Pierwsza otrzymywała terapię pozytywną – dzieci chwalono za płynność mówienia, zachęcano do rozmowy i zapewniano, że ich wymowa jest prawidłowa. Druga grupa otrzymała negatywne komunikaty – dzieciom mówiono, że się jąkają, krytykowano je, poprawiano i podważano ich sposób mówienia niezależnie od tego, jak faktycznie mówiły. Po kilku miesiącach zaobserwowano znaczące zmiany w zachowaniu dzieci z drugiej grupy. Zmienił się ich sposób komunikacji. Stały się bardzo nieśmiałe i niepewne. Mimo że nie rozwinęły neurologicznego zaburzenia mowy, zaczęły wykazywać zachowania przypominające jąkanie. Johnson nigdy nie opublikował wyników badania, prawdopodobnie dlatego, że zdawał sobie sprawę z jego etycznej wątpliwości. Bliscy nieznajomi – Tajne badanie bliźniąt i trojaczków (lata 60. i 70.) To historia, na podstawie której powstał film dokumentalny „Three Identical Strangers”, znany także pod polskim tytułem „Bliscy nieznajomi”. Opowiada on o tajnym badaniu psychiatry Petera Neubauera, prowadzonym w latach 60. i 70. XX wieku. Badacz chciał odpowiedzieć na jedno z najważniejszych pytań psychologii: co ma większy wpływ na ludzkie zachowanie – genetyka czy wychowanie? W tym celu, razem z Violą Bernard oraz przy współpracy z nowojorską agencją adopcyjną Louise Wise Services, rozdzielano po urodzeniu bliźnięta oraz trojaczki. Dzieci trafiały do rodzin o różnym statusie społeczno-ekonomicznym, a następnie obserwowano ich rozwój. Rodzin adopcyjnych nie poinformowano jednak, że ich dziecko zostało rozdzielone z rodzeństwem – ani podczas procesu adopcyjnego, ani przy okazji późniejszych obserwacji. Według relacji Sharon Morello, jednej z uczestniczek badania, psychiatra miał odwiedzać jej dom, przedstawiając wizyty jako rutynową kontrolę tego, czy dobrze czuje się w rodzinie adopcyjnej. Miał przeprowadzać z nią wywiady, robić zdjęcia i nagrywać filmy, między innymi wtedy, gdy jeździła na rowerze. Kobieta dopiero w wieku 49 lat dowiedziała się, że ma bliźniaka. Mimo wieloletnich badań Neubauer nie zdecydował się upublicznić wyników, a akta przekazano Uniwersytetowi Yale. Pomimo żądań części uczestników dokumenty mają pozostać tajne do 2065 roku. Aby przybliżyć tę historię, Tim Wardle wyreżyserował film dokumentalny „Bliscy nieznajomi” z 2018 roku. Produkcja pokazała tragiczne konsekwencje, z którymi przez lata musieli mierzyć się nieświadomi uczestnicy badania. Konsekwencje eksperymentów na dzieciach Według części źródeł matka Małego Alberta pracowała w szpitalu, w którym prowadzono eksperyment i miała otrzymać zapłatę za udział syna w wysokości jednego dolara. W przypadku Monster Study badanie przeprowadzono na dzieciach z sierocińca, czyli na szczególnie wrażliwej grupie, która nie miała możliwości wyrażenia świadomej zgody. Uczestnicy badania Neubauera o tym, że w ogóle brali udział w eksperymencie, dowiadywali się wiele lat później – często przypadkiem. Właśnie dlatego współcześnie etyka prowadzenia badań jest tak istotna. Odpowiedzialność za osoby badane jest ogromna, zwłaszcza gdy uczestnikami są dzieci. Konsekwencje takich eksperymentów mogą trwać przez długie lata i wpływać na całe dorosłe życie. Źródła: American Psychological Association, Simply Psychology, Science in Sights, Yale Daily News Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Na Górze Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym odkryto dwa groby. To mogą być alienaci
Przewodniczka turystyczna dostrzegła wystające kości ludzkie na Górze Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym. Na miejsce przybyła policja, a później – archeolodzy, bo szkielety, które odsłoniła ziemia mają kilkaset lat. Złożono je na wyjątkowym cmentarzu. Kto na nim spoczął?
Z Góry Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym rozpościera się wspaniały widok na okolicę i zabytkową architekturę miasta. Wznosi się ona na wysokość ok. 175 m n.p.m. Trzy drewniane krzyże postawiono tu w 1708 roku. Upamiętniały liczne ofiary zarazy morowej, czyli cholery, która pustoszyła region. Już w XVI wieku wyniesienia określano mianem Góry Krzyżowej. Dziś nadal stoją tam trzy krzyże, jednak te są XIX-wieczne. Nierozpoznana Góry Trzech Krzyży Krąży bardzo wiele informacji na temat tego miejsca. Na podstawie pojedynczych znaleziska dokonywanych na powierzchni stwierdzono, że znajdowała się tam nekropolia, ale nigdy nie przeprowadzono szerszych wykopalisk. Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków (LWKZ) poinformował właśnie o nowym odkryciu. W maju lokalna przewodniczka wycieczek turystycznych z Kazimierza Dolnego poinformowała służby o ujawnieniu na Górze Trzech Krzyży przypuszczalnych szczątków kostnych. Służby w akcji. Co to za kości? Najpierw do akcji wkroczyła policja, która potwierdziła, że faktycznie na powierzchni widoczna jest ludzka czaszka. Miejsce zabezpieczono, po czym na miejscu pojawili się inspektorzy archeologiczni lubelskiego urzędu konserwatorskiego. „Oględziny konserwatorskie potwierdziły, że zabezpieczone przez Policję szczątki pochodzą ze zniszczonego w wyniku intensywnych procesów erozyjnych pochówku ludzkiego. Jest to kolejne znalezisko o charakterze grobowym na tym obszarze” – podał LWKZ w mediach społecznościowych. Również w 2021 roku doszło do podobnego odkrycia. Ale już w połowie XIX wieku, gdy stawiano nowe trzy krzyże, natknięto się na szczątki ludzkie. Erozja i ratownicze wykopaliska Kości zaczęły pojawiać się na powierzchni w ostatnich latach w wyniku intensywnej erozji spowodowanej ruchem turystycznym oraz spływem wód deszczowych. Inspektorzy zadecydowali, że niezbędne jest przeprowadzenie interwencyjnych badań archeologicznych – wykopaliskowych w miejscu odkrycia czaszki i nieinwazyjnych, geofizycznych na całej przestrzeni punktu widokowego – aby ustalić zasięg przypuszczalnego cmentarzyska. Dwa dziecięce groby Badania przeprowadzili naukowcy z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN pod kierunkiem archeologa dr. Łukasza Miechowicza. W miejscu odnalezienia szczątków udało się zlokalizować dwa groby: Grób nr 1 – zarys jego jamy grobowej był bardzo słabo czytelny. Wewnątrz znajdował się szkielet małego dziecka, długości ok. 50 cm. Być może było to niemowlę. Nie było przy nim żadnych przedmiotów; Grób nr 2 – w tym przypadku zarys jamy grobowej był dobrze czytelny. Zlokalizowano pozostałości po trumnie w postaci 7 gwoździ żelaznych. Odsłonięto szkielet dziecka. Z analiz czaszki wykonanych w Zakładzie Medycyny Sądowej wynika, że miało około trzech lat. Zmarły w drugim grobie był wyposażony na ostatnią drogę w kilkanaście niewielkich szklanych paciorków. Zdaniem badaczy była to pierwotnie ozdoba nakrycia głowy lub rozsypany naszyjnik. Czy mamy do czynienia z alienatami? Według dr. Łukasz Miechowicza, odkryte groby dziecięce pochodzą zapewne z XVI–XVII wieku. „Stanowią one być może część większego cmentarza, którego strefa ulokowana w zachodniej partii Wzgórza Trzech Krzyży była zarezerwowana dla dzieci. Nie możemy również wykluczyć, że funkcjonował tu cmentarzyk dziecięcy zarezerwowany dla tzw. alienatów – dzieci nieochrzczonych, które z różnych względów nie mogły być pochowane na cmentarzu parafialnym” – podał LWKZ. Góra Trzech Krzyży pełna tajemnic National Geographic Polska spytał dr. Miechowicza o to, czy jego zdaniem Góra Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym nadal może nas zaskoczyć. – Góra Trzech Krzyży nigdy nie była badana archeologicznie, myślę że skrywa jeszcze dużo archeologicznych zagadek. Intrygujące są np. informacje w zapiskach źródłowych o znajdujących się tu niegdyś kopcach, być może kurhanach – przekazał. Poza tym zespół pod jego kierunkiem przeprowadził na wzniesieniu badania georadarowe. – Wykazały, że mogą się tu znajdować nieznane elementy architektury, ale wymaga to weryfikacji w formie badań wykopaliskowych – dodał. Źródła: LWKZ, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Sekrety jaskini w Bawarii. Naukowcy odkryli, jak rosły neandertalskie niemowlęta
Jak wyglądało życie i zdrowie najmłodszych neandertalczyków? Najnowsze badania ujawniają, że ich rozwój w łonie matki był zaskakująco podobny do naszego. Odkryto również ślady dawnych chorób.
Neandertalczycy (Homo neanderthalensis) od lat budzą emocje jako gatunek, który dzielił Europę z ludźmi współczesnymi przez tysiące lat. Na temat naszych kuzynów wiemy coraz więcej. Jednak rozwój najmłodszych osobników pozostawał w dużej mierze białą plamą ze względu na rzadkość występowania szczątków dziecięcych w zapisie kopalnym. Dlatego międzynarodowy zespół naukowców, m.in. Uniwersytetu Friedricha-Alexandra w Erlangen i Norymberdze (FAU) pod przewodnictwem prof. Thorstena Uthmeiera postanowił zbadać to zagadnienie. Projekt był finansowany m.in. przez National Geographic Society, a wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Royal Society Open Science”. Szczątki z bawarskiej jaskini Jaskinia Sesselfelsgrotte w Bawarii jest jednym z najważniejszych stanowisk związanych z pobytem neandertalczyków w Europie. To tam archeolodzy znaleźli szczątki trzech młodych osobników. Znaleziska te datowano na okres między 90 a 50 tysięcy lat temu. Są to fragmenty kości neandertalczyka w wieku okołoporodowym oraz dwa zęby mleczne należące do starszych przedstawicieli gatunku. Uwagę badaczy przykuły szczątki należące zapewne do płodu – oszacowano, że miał 8–9 miesięcy. Takie znaleziska są arcyrzadkie i dają wgląd we wczesną fazę życia neandertalczyków. Wirtualna mikroanatomia. Nowa metoda Międzynarodowy zespół badawczy wykorzystał nieinwazyjną metodę mikrotomografii komputerowej (micro-CT), aby stworzyć trójwymiarowe obrazy wewnętrznej struktury kości i zębów. Ta „wirtualna mikroanatomia” pozwala analizować tkankę kostną na poziomie komórkowym, zachowując dowody aktywności żywych komórek sprzed tysiącleci. Badacze mogli ocenić unaczynienie i mineralizację tkanek bez konieczności niszczenia kruchych skamieniałości. Dzięki temu możliwe stało się porównanie mikrostruktury neandertalskiego noworodka z danymi dotyczącymi współczesnych niemowląt naszego gatunku oraz innych znalezisk neandertalskich. Co się okazało? Jak rosło neandertalskie niemowlę? Wyniki badań kości osobnika w wieku okołoporodowym są zaskakujące. Jego tkanka kostna jest niemal identyczna z tą, którą obserwujemy u współczesnych ludzkich płodów w trzecim trymestrze ciąży. Widoczne są ślady po bardzo szybkim tempie wzrostu szkieletu, typowym dla końcowego etapu ciąży. Potwierdza to, że neandertalskie dzieci rozwijały się bardzo podobnie, jak przedstawiciele naszego gatunku. Ustalono jednak, że jeszcze w brzuchu matki kości długie neandertalczyków mogły rosnąć nawet nieco szybciej niż u ludzi. Ale po narodzinach, do około 2. roku życia, zarówno neandertalczycy i przedstawiciele naszego gatunków rozwijali się niemal identycznie. Ślady po chorobach w zębach Analiza zębów mlecznych należących do dwóch neandertalskich dzieci również przyniosła ciekawe rezultaty – obecność zębiny międzykulistej (IGD). Są to obszary o upośledzonej mineralizacji, które u współczesnych ludzi wiążą się z zaburzeniami metabolizmu witaminy D lub wapnia, prowadzącymi do krzywicy. To odkrycie stanowi jeden z najwcześniejszych i najpewniejszych dowodów na występowanie chorób metabolicznych u neandertalczyków. Sugeruje to, że młode osobniki mogły mierzyć się z okresowym stresem żywieniowym lub niedoborem światła słonecznego już na bardzo wczesnym etapie życia. Wspólne dziedzictwo, inna ścieżka Badania szczątków z jaskini Sesselfelsgrotte dowodzą, że w okresie płodowym neandertalczycy i ludzie współcześni podążali uderzająco podobną ścieżką rozwoju, chociaż widoczne są pewne różnice. – Nasze wyniki sugerują, że obie formy ludzkie przechodziły uderzająco podobne procesy wzrostu, przynajmniej w późnym okresie ciąży – podsumowuje prof. Thorsten Uthmeier. Choć dorośli neandertalczycy różnili się od nas znacząco, ich fundamenty biologiczne były niemal takie same. Jednocześnie odkryte wady zębów przypominają nam, że życie w epoce lodowcowej było pełne wyzwań zdrowotnych, które dotykały nawet najmłodszych. Źródło: Royal Society Open Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Najstarszy ojciec na świecie doczekał się syna w wieku 94 lat. Nigdy nie stracił wiary
Najstarszy ojciec na świecie miał grubo ponad 90 lat, gdy doczekał się narodzin pierworodnego syna. Ta historia, choć brzmi jak scenariusz filmu, zdarzyła się naprawdę. Niestety, nie miała happy endu.
W tym artykule: Historia najstarszego ojca na świecie Najstarsi ojcowie na świecie Ile lat ma najstarszy ojciec w Polsce? „Ojcowskie” rekordy i ciekawostki Najstarsza matka świata udowodniła, że na macierzyństwo nigdy nie jest za późno. María del Carmen Bousada de Lara z Hiszpanii, bo o niej mowa, została mamą dzięki metodzie in vitro, mając 67 lat. Niewiele młodsza była najstarsza matka w Polsce, czyli Barbara Sienkiewicz. Aktora w 2015 roku, tuż przed 60. urodzinami, urodziła bliźnięta. Choć oba przypadki budzą skrajne emocje, to i tak nic w porównaniu z wiekiem najstarszego ojca na świecie, który upragnionego potomka doczekał się grubo po 90-tce. Jego historia to gotowy scenariusz na film, ale bez szczęśliwego zakończenia. Historia najstarszego ojca na świecie Chociaż trudno w to uwierzyć, najstarszy ojciec na świecie miał 94 lata, gdy doczekał się narodzin – co warto zaznaczyć – pierwszego dziecka. Ramjeet Ragav, mieszkaniec miasta Kharkhoda w pobliżu Nowego Delhi, trafił na nagłówki gazet w 2010 r. Wówczas jego młodsza o ponad trzy dekady żona urodziła mu upragnionego syna. Dwa lata później Hinuds ponownie został tatą, poprawiając tym samym własny rekord. Radość z rodzicielstwa nie trwała jednak długo. W 2013 r. najstarszy syn pary, Raghava, padł ofiarą porywaczy i nigdy nie udało się go odnaleźć. Po kilku miesiącach od tych wydarzeń najstarszy ojciec świata musiał pogodzić się nie tylko z utratą pociechy, ale także żony. Shakuntala postanowiła odejść od sędziwego męża, zabierając ze sobą drugiego syna. Ramjeet Ragav zmarł w lutym 2020 r. wskutek obrażeń, jakich doznał podczas pożaru domu. Mężczyzna przez przypadek zaprószył ogień, paląc fajkę w łóżku. Mimo natychmiastowej reakcji sąsiadów 104-latka nie udało się uratować. Najstarsi ojcowie na świecie Wiele źródeł podaje, że najstarszym ojcem w historii był James E. Smith. Amerykanin, jak sam twierdził, został tatą w wieku 101 lat. Nie ma jednak żadnych oficjalnych potwierdzeń na ten temat. Według Księgi Rekordów Guinnessa najstarszy ojciec na świecie to Australijczyk Les Colley (1898 – 1998). Mężczyzna w momencie narodzin swojego dziewiątego dziecka, syna o imieniu Oswald, miał 92 lata i 10 miesięcy. Matką chłopca była o wiele młodsza od Colleya mieszkanka Fidżi, którą staruszek zapoznał za pośrednictwem biura matrymonialnego, mając wówczas 90 lat. Podobnych przypadków jest jednak znacznie więcej. W 2017 r. pochodzący z Palestyny Mahmoud al-Adam został ojcem po raz dwunasty, gdy również miał 92 lata. Z kolei w 2019 r. włoskie media donosiły, że w jednym ze szpitali w regionie Apulia, w walentynkowy poranek na świat przyszło dziecko, którego ojcem był 93-latek. Nieco młodszy był Julio Iglesias, dziadek hiszpańskiego piosenkarza Enrique Iglesiasa, który w wieku 88 lat ponownie cieszył się z bycia tatą. W grudniu 2005 r. Julio Sr. poinformował, że wraz z ukochaną spodziewa się ich drugiego dziecka. Słynny ginekolog niestety nie doczekał narodzin kolejnej pociechy. Ruth Iglesias urodziła się 26 lipca 2006 r., a więc siedem miesięcy po śmierci swojego ojca. Ile lat ma najstarszy ojciec w Polsce? Andrzej Słupecki z Pasymia (woj. warmińsko-mazurskie) to najstarszy ojciec w Polsce. Mężczyzna w 2009 r. na jednym z portali internetowych poznał swoją żonę, Beatę, a 4 lata później para postanowiła sformalizować związek. Owocem ich miłości jest syn Piotruś, który przyszedł na świat 12 kwietnia 2017 r. Jego tata miał wówczas 81 lat. Przypomnijmy, że poprzednim rekordzistą był pan Zenon z Pustówki (woj. zachodniopomorskie), który został ojcem w wieku 75 lat. Są kuzynami, ale genetycznie to rodzeństwo. Ich rodzice pobrali się z bliźniętami Bliźnięta jednojajowe niezwykle rzadko wiążą się z innymi identycznymi bliźniętami. Dzieci takich par to prawdziwy fenomen genetyczny. Są kuzynami, czy może jednak rodzeństwem? Niektórz... „Ojcowskie” rekordy i ciekawostki Amerykanin Samuel S. Mast w dniu swojej śmierci miał aż 824 żyjących potomków: 11 dzieci, 97 wnuków, 634 prawnuków oraz 82 praprawnuków; Za najmłodszego ojca w historii (choć nie ma oficjalnego potwierdzenia) uznawany jest 9-latek z Chin; Legenda głosi, że Mulaj Ismail, drugi sułtan Maroka z dynastii Alawitów, miał spłodzić 525 synów i 342 córki; John Tyler, 10. prezydent Stanów Zjednoczonych, 15-krotnie zostawał ojcem, co czyni go najbardziej płodnym spośród wszystkich amerykańskich przywódców; George Washington uważany jest za ojca narodu amerykańskiego. Co ciekawe, sam nigdy nie doczekał się własnego potomstwa. Wychowywał jedynie dwójkę dzieci z poprzedniego małżeństwa swojej żony. Źródła: biurorekordow.pl; ilfattoquotidiano.it; english.alarabiya.net; archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Dieta może chronić przed ADHD. Naukowcy udowodnili to, skanując mózgi dzieci
Lekarze z Holandii wykazali, że zmiana diety pomaga ograniczyć objawy ADHD u dzieci. Nie chodzi tu jednak o wyeliminowanie cukru z jadłospisu. Na czym polega ta metoda? Więcej o ADHD w nowym wydaniu specjalnym magazynu National Geographic Polska.
W tym artykule: Dieta ograniczyła objawy ADHD i zmieniła aktywność mózgu Na czym polega dieta oligoantygenowa? Cukier nie wywołuje nadpobudliwości u dzieci Dogoterapia pomaga na ADHD Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) to zaburzenie występujące u kilku procent dzieci. Stanowi poważny problem, utrudniając uczenie się i zaburzając relacje społeczne. Można je leczyć farmakologicznie, lecz analizowane są też inne sposoby. Uczeni z holenderskiego Uniwersytetu Wageningen wykazali, że skuteczną metodą ograniczenia objawów ADHD może być zmiana diety. Wyeliminowanie z niej niektórych produktów prowadzi do znaczącej poprawy zachowania. Pracę naukową na ten temat opublikowało czasopismo „Scientific Reports”. Dieta ograniczyła objawy ADHD i zmieniła aktywność mózgu Naukowcy zastosowali tzw. dietę oligoantygenową. 53 dzieci biorących udział w badaniach było na niej przez pięć tygodni. Po tym czasie ich rodzice zaobserwowali zdecydowane zmniejszenie się objawów ADHD. Aby potwierdzić efekty, uczeni porównali aktywność mózgów uczestników badania. Wykonali u nich badanie rezonansem jądrowym (MRI) przed włączeniem diety i po pięciu tygodniach jej stosowania. Okazało się, że dzięki diecie wzrosła aktywność obszaru mózgu zwanego przedklinkiem. Aktywność tej części płata ciemieniowego spada w ADHD, a rośnie m.in. pod wpływem leków na ADHD takich jak metylofenidat. Taki efekt zaobserwowano u ponad 60% badanych dzieci. – To ważny krok w badaniach nad ADHD i żywieniem. Wykazaliśmy, że dieta prowadzi nie tylko do subiektywnej zmiany objawów, ale też do obiektywnie potwierdzonych zmian aktywności mózgu – wyjaśnia prowadząca badania dr Saartje Hontelez z Uniwersytetu Wageningen. Na czym polega dieta oligoantygenowa? Stosowana u dzieci z ADHD dieta ma na celu ograniczenie antygenów, mogących wywołać objawy nietolerancji pokarmowej. Po angielsku nazywana jest „few foods diet” albo „oligoantigenic diet” (dietą oligoantygenową). Należy ona do diet eliminacyjnych. W pierwszej fazie jadłospis zostaje ograniczony do niewielkiej liczby produktów: ryż, indyk, niektóre warzywa (kapusta, kalafior, sałata, buraki, kiełki), gruszki, oliwa z oliwek, masło klarowane, sól, woda i napoje wzbogacone wapniem. Potem stopniowo mogą być wprowadzane inne produkty, takie jak jagnięcina, niewielkie porcje produktów pszennych, kukurydzianych i ziemniaczanych, niektóre owoce i miód. Taką dietę należy wprowadzać pod nadzorem lekarza i dietetyka. Trzeba też obserwować dziecko, by ustalić, które produkty wywołują objawy ADHD. Cukier nie wywołuje nadpobudliwości u dzieci Wbrew rozpowszechnionemu mitowi, cukier nie odgrywa znaczącej roli w nadpobudliwości u dzieci. Przekonanie to wzięło się z jednego badania przeprowadzonego w latach 70. XX wieku. Wynikało z niego, że u dzieci z ADHD może występować tzw. hipoglikemia reaktywna. Późniejsze, bardziej rygorystyczne badania nie wykazały jednak związku między obecnością cukru w diecie a objawami nadpobudliwości i ogólnie zachowaniem dzieci. Oczywiście duże ilości węglowodanów łatwoprzyswajalnych, takich jak sacharoza (biały cukier spożywczy) sprzyjają nadwadze i otyłości, zaburzeniom metabolicznym i próchnicy. Dogoterapia pomaga na ADHD Wykorzystywanie zwierząt w terapii od lat budzi wątpliwości, szczególnie jeśli chodzi o skuteczność. Jednak pionierskie badania przeprowadzone na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine dowodzą, że psy-terapeuci pomagają dzieciom cierpiącym na AHDH. – Dogoterapia poprawia skupienie i zdolności społeczne. Co ważne, pozytywne efekty pojawiły się dość szybko, bo już po ośmiu tygodniach – mówi prowadząca badania dr Sabrina Schuck. Dodaje jednak, że taka terapia nie wpłynęła w znaczący sposób na nadpobudliwość i impulsywność dzieci. Źródła: Scientific Reports, Human-Animal Interaction Więcej o ADHD piszemy w nowym numerze specjalnym „National Geographic” 2/2026. Zapraszamy do naszego sklepu internetowego!
Szokujące odkrycie w grobie dziecka. Ktoś operował jego czaszkę 4000 lat temu
Archeolodzy odkryli w Uzbekistanie szczątki dziecka ze śladami skomplikowanego zabiegu chirurgicznego. Operację wykonano około 4000 lat temu, co czyni ją jednym z najstarszych znanych przykładów neurochirurgii w Azji.
Archeolodzy wciąż odkrywają dowody na to, że ludzie wykonywali skomplikowane zabiegi już tysiące lat temu. Najstarszym znanym przykładem jest amputacja nogi sprzed ok. 31 tys. lat odnaleziona na indonezyjskiej wyspie Borneo. Znane są także liczne przypadki trepanacji, czyli chirurgicznego otwierania czaszki, wykonywanych w różnych częściach świata od neolitu po czasy starożytne. Tym razem w Uzbekistanie badacze znaleźli ślady operacji przeprowadzonej około 4000 lat temu na czaszce zaledwie pięcioletniego dziecka. Operacja czaszki na 5-letnim dziecku Odkrycie to zostało opisane przez międzynarodowy zespół archeologów z Uniwersytetu Salento, którzy prowadzą wykopaliska na stanowisku Dżarkutan we współpracy z lokalnymi badaczami. W czasach starożytnych był to ośrodek miejski cywilizacji Oksus, kultury z wczesnej epoki brązu, która dominowała w Azji Środkowej od około 2500 do 1500 r. p.n.e. Wyniki wykopalisk zaprezentowano w komunikacie naukowym zespołu badawczego oraz w materiałach udostępnionych przez uczelnię. Jak podkreślają autorzy badań, znalezisko wyróżnia się nie tylko wiekiem, ale także stanem zachowania śladów zabiegu chirurgicznego. – To wyjątkowy przypadek w skali całego regionu Azji Środkowej – wskazują badacze w oświadczeniu. – Mamy do czynienia z jednym z najwcześniejszych znanych przykładów operacji chirurgicznej w obrębie czaszki u dziecka – podkreślają archeolodzy. Dlaczego przeprowadzono tak skomplikowany zabieg? Szczątki należały do ok. pięcioletniego dziecka. Pochowano je na cmentarzysku datowanym na koniec III tysiąclecia p.n.e. Na kości czaszki 5-latka widoczne są wyraźne ślady zabiegu przeprowadzonego jeszcze za życia chłopca. Jak zaznaczają archeolodzy, brzegi zmienionej kości wykazują oznaki częściowego gojenia, co sugeruje, że dziecko przeżyło operację przynajmniej przez pewien czas po zabiegu. Do jego przeprowadzenia użyto kamiennych lub kościanych narzędzi. – To nie jest przypadkowe uszkodzenie ani efekt rytuału pośmiertnego – twierdzą autorzy odkrycia. – Widać tutaj regularny charakter ingerencji oraz jej lokalizację w obrębie czaszki – dodają. Badacze wskazują, że najbardziej prawdopodobnym zabiegiem była forma trepanacji, czyli kontrolowanego otwarcia czaszki. Tego typu zabiegi znane są z wielu kultur starożytnych, jednak dotąd rzadko dokumentowane były przypadki dotyczące tak młodych pacjentów. – Wiek dziecka czyni to odkrycie szczególnie niezwykłym i trudnym do interpretacji w kontekście ówczesnej wiedzy medycznej – zaznaczają archeolodzy. Na tym etapie analiz naukowcy ostrożnie podchodzą do interpretacji celu zabiegu. Możliwe, że było to działanie terapeutyczne związane np. z epilepsją, migrenami lub problemami behawioralnymi. Kto był chirurgiem? – Na razie nie możemy jednoznacznie określić intencji, ale sam fakt przeprowadzenia takiej operacji świadczy o wysokim poziomie wiedzy anatomicznej i dużych zdolnościach medycznych – podsumowują badacze.– Dżarkutan wciąż nas zaskakuje. Trepanacja czaszki u dziecka cztery tysiące lat temu w Azji Środkowej do wczoraj była nie do pomyślenia. Dziś znajduje się w naszych danych – powiedział Enrico Ascalone, archeolog z Uniwersytetu Salento, który kierował wykopaliskami. Kolejne badania będą skupiały się na tym, kto dokładnie mógł przeprowadzić operację na dziecku i w jakim celu ten zabieg przeprowadzono. Naukowcy liczą na to, że w toku dalszych prac uda się dowiedzieć więcej o starożytnej medycynie praktykowanej w Azji Środkowej. Źródło: Universita del Salento Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Najmłodsza matka na świecie urodziła w wieku zaledwie 5 lat. Jak to możliwe?
Najmłodsza matka na świecie, czyli Lina Medina, dowiedziała się o swojej ciąży, gdy miała zaledwie 5 lat. Jej historia, mimo upływu kolejnych dekad, wciąż wzbudza skrajne emocje.
W tym artykule: Ile lat miała najmłodsza matka na świecie? Kto był ojcem dziecka Liny Mediny? Jak 5-latka zaszła w ciążę? Lina Medina (nie ma informacji, czy kobieta nadal żyje) to najmłodsza matka na świecie. Jej historią żyły media z całego globu. Peruwianka wiosną 1939 roku powiła swoje pierwsze dziecko. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że miała wtedy zaledwie pięć lat. Po upływie ponad ośmiu dekad sprawa wciąż budzi spore zainteresowanie dziennikarzy, a także rodzi wiele niepokojących pytań i wątpliwości. Jak właściwie do tego doszło, że 5-latka została mamą, a ojciec dziecka po dziś dzień jest nieznany? Ile lat miała najmłodsza matka na świecie? Lina Medina, która została okrzyknięta najmłodszą matką w historii medycyny, w chwili narodzin syna miała dokładnie 5 lat, 7 miesięcy i 21 dni. Chłopiec o imieniu Gerardo (na cześć lekarza prowadzącego) przyszedł na świat 14 maja 1939 roku w wyniku cesarskiego cięcia. Zaledwie miesiąc po tym, jak lekarze potwierdzili ciążę u młodej Peruwianki. Lina Medina urodziła się 27 września 1933 r. jako jedna z dziewięciorga dzieci Victorii Losey i Tiburelo Medina. Pochodziła z Ticrapo w Peru. Pierwszy stanem zdrowia dziewczynki zainteresował się jej ojciec, który zaprowadził córkę do lokalnego szamana. Na miejscu stwierdzono, że 5-latka ma guza i pilnie potrzebuje fachowej pomocy medycznej. W pobliskiej klinice okazało się jednak – ku ogromnemu zdziwieniu wszystkich – że Lina jest w zaawansowanej ciąży. https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/006917ebe9497620de87161ffc2eb586585365fb-f4fab02.webp Najmłodsza matka na świecie trafiła pod opiekę doktora Gerardo Lozady w połowie kwietnia, a już w maju nastąpiło szczęśliwe rozwiązanie. Oznacza to, że dziewczynka zaszła w ciążę, mając zaledwie 4 lata i 10 miesięcy. Nad przebiegiem porodu czuwali również dr Rolando Colareta i dr Busalleu. Chłopiec w chwili narodzin ważył 2,7 kg. Gerardo dowiedział się, że jego Lina jest jego mamą, a nie siostrą, dopiero w wieku 10 lat. Wcześniej opiekę nad nim sprawili rodzice nieletniej. Syn Mediny zmarł w 1979 r. w wieku 40 lat na skutek rzadkiej choroby szpiku kostnego. Kto był ojcem dziecka Liny Mediny? Wszystkie dowody wskazują na to, że Lina Medina padła ofiarą gwałtu. Domniemywa się, że sprawcą i ojcem dziecka był wujek lub jeden z braci nieletniej. Oskarżony w sprawie został także jej ojciec, Tiburelo Medina, który trafił za kraty. Ostatecznie został uniewinniony i wypuszczony na wolność, a sprawę umorzono. Najmłodsza matka świata nigdy nie odniosła się do traumatycznych wydarzeń z czasów dzieciństwa. W 2002 roku odmówiła wywiadu agencji Reuters – podaje Wikipedia. Mimo trudnej przeszłości i śmierci syna, Lina Medina ułożyła sobie życie na nowo. Wyszła za mąż, a owocem tego związku był drugi syn, który przyszedł na świat w 1972 roku. Kobieta pracowała jako sekretarka w tej samej klinice, gdzie odbierano jej pierwszy poród. W 2002 roku światło dzienne ujrzała książka autorstwa Jose Sandovala, poświęcona historii najmłodszej matki na Ziemi. Czytamy w niej między innymi, że nieletnie rodzicielki, takie jak Lina Medina, są w Peru skazane na ubóstwo. Tymczasem „w każdym innym kraju byłyby przedmiotem szczególnej troski”. Jak 5-latka zaszła w ciążę? Jak to możliwe, że 5-latka zaszła w ciążę? To pytanie z pewnością zadaje sobie wielu z nas. Lina Medina najprawdopodobniej cierpiała na syndrom przedwczesnego dojrzewania, który dotyczy dziewczynek przed 8. rokiem życia i chłopców przed 9. rokiem życia. Objawy to między innymi powiększone gruczoły piersiowe czy owłosienie łonowe i pod pachami. Niektóre źródła podają, że Peruwianka zaczęła regularnie miesiączkować, zanim skończyła trzy lata. Pierwsze krwawienie miało pojawić się już w ósmym miesiącu życia. Przypomnijmy, że za najstarszą matkę na świecie uznawana jest Dawn Brooke, która urodziła syna – w wyniku naturalnego poczęcia – mając 59 lat. Natomiast Hiszpanka María del Carmen Bousada de Lara, dzięki metodzie in vitro, została mamą w wieku 67 lat. Ciekawa jest także historia nieznanej z imienia rosyjskiej chłopki, która dzierży tytuł „najbardziej płodnej matki świata”. Kobieta dała życie 69 (!) dzieciom. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Apokalipsa owadów jest faktem i już uderza w ludzi. Przez brak pszczół dzieci przestają prawidłowo rosnąć
Czarne wizje ekologów zaczynają się ziszczać na naszych oczach – i są na to dowody. Milczące łąki i puste ule bezpośrednio przekładają się na konkretne ludzkie tragedie. Najnowsze badania przeprowadzone w Nepalu dowodzą, że masowe wymieranie zapylaczy prowadzi do fali niedożywienia i zahamowania wzrostu u dzieci. To pierwszy raz, kiedy nauka tak precyzyjnie połączyła brak owadów z fizycznym stanem ludzkiego organizmu.
Przez ostatnie trzy dekady populacja owadów na świecie kurczyła się w tempie około 1% rocznie. To zjawisko, nazywane przez naukowców „apokalipsą owadów”, dotychczas analizowano głównie pod kątem zagrożenia dla bioróżnorodności. Zespół badaczy pod kierunkiem naukowców z University College London (UCL) oraz University of York postanowił sprawdzić, co dzieje się z człowiekiem, gdy z jego otoczenia znika darmowa siła robocza w postaci pszczół i motyli. Wyniki badań, opublikowane 6 maja 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie „Nature”, są wstrząsające. Bo cierpią dzieci. Gdy znikają najmniejszy robotnicy Naukowcy przez rok monitorowali 10 wiosek rolniczych w Nepalu. To regiony, gdzie większość żywności produkuje się na miejscu. Zespół co dwa tygodnie liczył owady odwiedzające uprawy, a następnie zestawiał te dane ze statystykami medycznymi mieszkańców. Okazało się, że dzikie zapylacze odpowiadają za aż 44% dochodów rolniczych mieszkańców i dostarczają ponad 20% kluczowych składników odżywczych, takich jak witamina A, witamina E oraz kwas foliowy. – Ponad połowa dzieci biorących udział w naszym badaniu wykazuje zahamowanie wzrostu w stosunku do swojego wieku – alarmuje dr Naomi Saville z Instytutu Zdrowia Globalnego UCL. – Jest to spowodowane dietą ubogą w warzywa, owoce i rośliny strączkowe, których plony zależą od owadów. Mroczny scenariusz roku 2030 Naukowcy ostrzegają, że jeśli trend wymierania owadów się utrzyma, do 2030 roku spożycie witaminy A i kwasu foliowego w badanych regionach spadnie o kolejne 7%. Dla człowieka oznacza to drastyczny wzrost ryzyka utraty wzroku oraz występowania wad wrodzonych u noworodków. Choć badania przeprowadzono w Nepalu, problem dotyczy nas wszystkich. Na całym świecie około 2 miliardy ludzi polega na drobnych gospodarstwach rolnych, a aż trzy czwarte upraw globalnych wymaga wsparcia zapylaczy. Bez nich takie produkty jak kawa, migdały czy czekolada mogą stać się luksusem dostępnym tylko dla najbogatszych, a w najbiedniejszych regionach po prostu zniknąć. Nie chodzi tylko o pszczoły Warto pamiętać, że owady to nie tylko pszczoła miodna. To tysiące gatunków innych dzikich pszczół, muchówek i chrząszczy, które po cichu pracują w naszym otoczeniu. – Bioróżnorodność nie powinna być luksusem. To fundament naszego zdrowia i przetrwania – mówi dr Thomas Timberlake z University of York. Teraz potwierdzają to także wyniki badań. Czy można zatrzymać ten proces? Na szczęście badanie opublikowane w „Nature” daje też promyk nadziei. Modele komputerowe wykazały, że proste działania mogą odwrócić negatywny trend. Musimy się jednak za nie zabrać. Remedium ma być proste – ma to być sadzenie dzikich kwiatów w pobliżu pól uprawnych, ograniczenie pestycydów, które – chociaż na krótką metę zwiększają zbiory – działają jak paraliż na układ nerwowy owadów i ochrona dzikich pszczół zamiast stawiania wyłącznie na hodowlę przemysłową. Według naukowców takie interwencje mogłyby podnieść dochody rolników o nawet 30% i znacząco poprawić stan zdrowia populacji, uzupełniając niedobory witamin naturalną drogą. Teraz wiemy, że nasz sposób „dbania” o planetę najbardziej krzywdzi dzieci. Może to przekona tych najbardziej sceptycznych do ochrony zapylaczy. Źródło: Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nienarodzone dzieci zarażają się ziewaniem od swoich matek. Badania potwierdzają więź głębszą, niż sądziliśmy
Wszyscy znamy to uczucie – wystarczy, że ktoś w metrze lub przy biurku obok szeroko otworzy usta, byśmy po chwili sami poczuli nieodpartą potrzebę ziewnięcia. To zjawisko, zwane ziewaniem zaraźliwym, dotychczas uważano za domenę istot już urodzonych i społecznie rozwiniętych. Najnowsze badania dowodzą jednak, że ta niezwykła nić porozumienia wiąże matkę i dziecko jeszcze przed pierwszym oddechem noworodka.
Naukowcy od dekad wiedzieli, że płody ziewają w łonie matki – i to mimo tego, że ich płuca nie są jeszcze zdolne do oddychania. Przez lata spierano się jednak, czy jest to jedynie samoczynny odruch fizjologiczny, czy może reakcja na sygnały płynące z zewnątrz. Zagadkę tę rozwiązali badacze pod kierunkiem dr Giulii D’Adamo, neurobiolożki z Uniwersytetu w Parmie. Wyniki ich pracy opublikowano 5 maja 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie „Current Biology”. Eksperyment pod okiem ultrasonografu W badaniu wzięło udział 38 kobiet w trzecim trymestrze ciąży. Naukowcy przygotowali dla nich serię nagrań: od ludzi ziewających, przez osoby po prostu otwierające usta, aż po statyczne twarze bez wyrazu. Podczas gdy matki oglądały filmy, badacze monitorowali ich reakcje kamerą, a stan płodów śledzili w czasie rzeczywistym za pomocą ultrasonografii 2D, skupiając się na ruchach nosa i warg nienarodzonych dzieci. Wyniki były jednoznaczne. Podczas gdy matki zarażały się ziewaniem od postaci na ekranie (robiło to 64% badanych), ich dzieci nie pozostawały dłużne. Około 53% płodów ziewało w odpowiedzi na ziewnięcie matki. Co fascynujące, reakcja dziecka nie była natychmiastowa – następowała zazwyczaj po około półtorej minuty. Zauważono również bezpośrednią korelację: im częściej ziewała matka, tym częściej robiło to jej dziecko. Czy płód czuje ziewnięcie? Skoro płód nie widzi twarzy matki, w jaki sposób przejmuje jej zachowanie? Naukowcy wysunęli dwie główne hipotezy: Reakcja mechaniczna: płód może wyczuwać specyficzne drgania i ruchy przepony oraz klatki piersiowej matki podczas głębokiego wdechu, co stymuluje jego własny odruch. Sygnały hormonalne: ziewanie matki może wiązać się z gwałtowną zmianą poziomu hormonów lub natlenienia krwi, co niemal natychmiast dociera do organizmu dziecka przez łożysko. – W ciąży wszystko jest przygotowaniem do tego, co nastąpi później – tłumaczy Giulia D’Adamo. Ziewanie zaraźliwe może być rodzajem treningu neurobiologicznego, który przygotowuje dziecko do życia w grupie społecznej. Czemu tak właściwie służy ziewanie? To pompa na „nieczystości” mózgu Chociaż kojarzy nam się z nudą, to ziewanie pełni kluczowe funkcje biologiczne. Naukowcy podejrzewają, że pomaga ono schłodzić mózg i zwiększyć czujność w grupie (tzw. synchronizacja czujności). Odkrycia z kwietnia 2026 roku, opublikowane w czasopiśmie „Respiratory Physiology & Neurobiology” udowadniają, że sprawa może być jeszcze ciekawsza. Ziewanie ma być elementem wspierającym układ glimfatyczny – swojego rodzaju system „oczyszczania ścieków” w naszym mózgu. Gdy nie śpimy wystarczająco dobrze, ziewanie ma działać jak pompa, która pomaga wypłukiwać toksyny i zbędne produkty przemiany materii z tkanki mózgowej. U płodu, którego układ nerwowy rozwija się w zawrotnym tempie, taki „serwis sprzątający” może mieć niebagatelne znaczenie. Nie tylko ziewanie jest zaraźliwe Ziewanie zaraźliwe łączy nas z innymi istotami społecznymi, takimi jak szympansy, lwy, psy, a nawet papużki faliste. Co ciekawe, biologia zna jeszcze dziwniejsze przypadki „zaraźliwych” zachowań. Niedawne badania nad szympansami w niewoli wykazały istnienie „społecznie zaraźliwego oddawania moczu” – gdy jeden osobnik zaczynał to robić, reszta grupy często podążała za jego przykładem. Tego jednak dzieci przebywające w łonie matki powtarzać nie będą. Źródło: Current Biology, naukawpolsce.pl, Respiratory Physiology & Neurobiology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Cesarski barwnik w grobach najmłodszych. Tak żegnano najbogatsze dzieci w rzymskiej prowincji
Blisko dwa tysiące lat temu ciała dwóch zmarłych dzieci zatopiono w gipsie. Ten niezwykły pochówek skrywał w sobie wiele niespodzianek. Wśród nich znalazł się szal przeszyty złotymi nićmi i z barwnikiem cenniejszym nawet niż ten kruszec. To przepych godny cesarzy rzymskich. Kim byli zmarli?
W czasach antycznych York, znany jako Eboracum, nie był jedynie odległą placówką wojskową, lecz tętniącym życiem centrum administracyjnym na północnych krańcach imperium rzymskiego. Współczesne miasto York położone jest w północnej Anglii. To właśnie tutaj stacjonowały legiony, a wraz z nimi zamożne rodziny urzędników i kupców. Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że mieszkańcy Eboracum mieli dostęp do towarów z najdalszych zakątków antycznego świata. Teraz archeolodzy podzielili się niezwykłymi wynikami badań. Dotyczą dwóch pochówków dzieci. Pochowano je prawie jak członków cesarskiej rodziny, mimo że mówimy tu o mieście oddalonym od Rzymu o tysiące kilometrów. Gipsowe pochówki Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku przeanalizowali dwa pochówki gipsowe sprzed 1700 lat. Ten rytuał pogrzebowy polegał na zalewaniu ciała zmarłego, ubranego w szaty lub owiniętego w całun, płynnym gipsem. Substancja ta, twardniejąc, utworzyła swoistą „kapsułę czasu”, która przez blisko dwa tysiące lat chroniła nie tylko szczątki, ale i mikroskopijne ślady materiałów organicznych, takich jak tkaniny i barwniki. Barwnik droższy niż złoto Badacze zajrzeli pod gipsową skorupę. I tam czekało ich zaskoczenie. Na pozostałościach po tkaninie wykryli bardzo cenny barwnik – cesarską purpurę, znaną również jako purpura tyryjska. W świecie rzymskim był to bardzo ceniony towar, pozyskiwany z tysięcy morskich ślimaków z rodziny Murex. Proces produkcji był tak żmudny, że cena pigmentu mogła przewyższać nawet złoto. Był to barwnik zarezerwowany dla cesarzy rzymskich, senatorów i najwyższej arystokracji. Luksus w grobach najmłodszych Pochówki, w których znajdowały się tkaniny barwione purpurą, należały do niemowlaków. Z analiz reliktów wynika, że ich ciała owinięto w tkaniny najwyższej jakości, ozdobione dodatkowo złotymi nićmi. Jedno z dzieci, zmarłe w wieku zaledwie kilku miesięcy, spoczywało w ołowianej trumnie okryte ozdobnym płaszczem lub szalem z frędzlami, na którym spoczywała warstwa purpurowo-złotej tkaniny. To pierwszy taki przypadek zidentyfikowany w rzymskim Yorku. – Zamożni mieszkańcy miasta mieli dostęp do drogich i egzotycznych towarów z drugiego końca imperium – zauważa profesor Maureen Carroll, kierowniczka projektu z Wydziału Archeologii Uniwersytetu w Yorku. Nauka na usługach archeologii Odkrycie nie byłoby możliwe bez zaawansowanej technologii. Dr Jennifer Wakefield przeprowadziła analizy laboratoryjne. Zastosowała chromatografię cieczową i tandemową spektrometrię mas. Naukowcom udało się wyizolować niebieski roztwór zawierający 6,6-dibromoindygo – marker chemiczny jednoznacznie potwierdzający obecność purpury tyryjskiej. Ślady te często nie były widoczne gołym okiem na powierzchni gipsu. Głosy z przeszłości. Miłość i status Obecność cesarskiej purpury na krańcach imperium rzuca nowe światło na emocjonalną sferę życia Rzymian. Naukowcy sądzili, że ze względu na wysoką śmiertelność dzieci, rzymscy rodzice nie okazywali publicznie żałoby po stracie niemowląt. Znalezisko z Yorku podważa to twierdzenie – pokazuje gotowość rodzin do wydania ogromnych kwot, by zapewnić najmłodszym wystawne ostatnie pożegnanie. To też dowód na to, że nawet tysiące kilometrów od stolicy imperium, Rzymu, elity żyły na bardzo wysokim poziomie. Źródło: Uniwersytet w Yorku Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Neandertalskie dzieci rozwijały się szybciej niż dzieci współcześnie. Jeden czynnik miał znaczenie
Nowe badanie wykazało, że neandertalskie niemowlaki rosły znacznie szybciej niż współczesne dzieci. Naukowcy uważają, że wynika to z czynników ewolucyjnych i adaptacji do życia w surowym i chłodnym środowisku.
Zespół badaczy z Izraela, Portugalii, Francji i Wielkiej Brytanii przeanalizował szkielet neandertalskiego niemowlęcia odkrytego w jaskini Amud w Izraelu w latach 90. XX wieku. W grocie tej żyli krewni człowieka między 51 000 a 56 000 lat temu. Wyniki wskazują, że tempo wzrostu tego dziecka było wyjątkowo szybkie, co może oznaczać, że całe życie neandertalczyków – od dzieciństwa po dorosłość – przebiegało inaczej niż u współczesnych ludzi. Badania zostały opublikowane na łamach czasopisma „Current Biology”. Jak rozwijały się neandertalskie dzieci? Autorzy twierdzą, że ich odkrycie sugeruje, że neandertalczycy i współcześni ludzie (Homo sapiens) podążali różnymi ścieżkami ewolucyjnymi po oddzieleniu się od wspólnego przodka ok. 600 tys. lat temu. „Neandertalskie niemowlęta są bardzo rzadko odnajdywane. W literaturze opisano jedynie kilka takich osobników. W związku z tym ich wzrost i rozwój pozostawały słabo poznane” – napisali we wstępie swojej pracy badacze. Badacze podkreślają, że szkielet neandertalskiego dziecka jest jednym z najbardziej kompletnych w przedziale 6–14 miesięcy. „Z tego powodu odgrywa istotną rolę w naszym rozumieniu paleobiologii neandertalczyków” – podkreślają uczeni. Kości niemowlaka wykazują wyraźne cechy Homo neanderthalensis zarówno w części czaszkowej, jak i pozaczaszkowej, a jego cechy morfologiczne dostarczają informacji na temat filogenezy, wzrostu i rozwoju neandertalczyków. Wyjątkowo szybkie tempo wzrostu w okresie niemowlęcym – Co najważniejsze, niemowlę wykazuje oznaki wyjątkowo szybkiego wzrostu somatycznego, co sugeruje, że neandertalczycy posiadali odmienną strategię rozwoju we wczesnym okresie życia. Inne rzadko zachowane neandertalskie niemowlęta pokazują podobny wzorzec przyspieszonego wczesnego wzrostu somatycznego i mózgowego, co sugeruje konsekwentną różnicę w sposobie rozwoju naszych ewolucyjnych krewnych – twierdzą naukowcy. Jednoczesne uczeni podkreślają, że wspieranie szybkiego wzrostu ciała i rozwoju mózgu wiązałoby się z bardzo wysokim zapotrzebowaniem energetycznym. W praktyce oznacza to, że neandertalskie niemowlęta już od pierwszych miesięcy życia mogły potrzebować znacznie większych zasobów energii niż współczesne dzieci. Mogło to przekładać się na intensywniejsze karmienie, większe uzależnienie od dostępności pożywienia oraz silniejszą presję środowiskową na przeżycie w warunkach niedoboru. Naukowcy zwracają uwagę, że taki model rozwoju mógł być bezpośrednio powiązany z warunkami klimatycznymi epoki lodowcowej. W chłodnym, surowym środowisku szybsze osiąganie sprawności fizycznej mogło zwiększać szanse przetrwania – zarówno jednostek, jak i całych grup. W tym kontekście przyspieszony rozwój nie był przypadkową cechą, lecz adaptacją ewolucyjną, która pozwalała lepiej radzić sobie z wysokim ryzykiem środowiskowym. Szybszy rozwój mógł mieć swoje negatywne konsekwencje Autorzy badania podkreślają jednak, że wczesny, intensywny rozwój mógł mieć również swoje koszty. Wysokie zapotrzebowanie energetyczne oraz szybkie tempo wzrostu mogły zwiększać podatność na stres metaboliczny i ograniczać elastyczność rozwoju w późniejszych etapach życia. To z kolei mogło wpływać na różnice w strategiach życiowych między neandertalczykami a Homo sapiens. W rezultacie badanie nie tylko poszerza wiedzę o biologii neandertalczyków, ale także pozwala lepiej zrozumieć, jak różne strategie rozwoju mogły kształtować ewolucyjne losy człowieka. – Wyniki tego badania sugerują, że ciała neandertalczyków rozwijały się szybciej niż ciała współczesnych ludzi w pierwszych latach życia, ale następnie wyrównało się to w późniejszym dzieciństwie. Sugeruje to strategię ewolucyjną kładącą nacisk na przyspieszony rozwój we wczesnych latach życia, prawdopodobnie korzystny w trudnych warunkach zamieszkiwanych przez neandertalczyków – podsumowali autorzy. Źródło: Current Biology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Marihuana działa jak „hamulec” dla mózgu. Największe badanie w historii USA ujawnia skutki u nastolatków
Okres dorastania to dla ludzkiego mózgu czas „wielkiego programowania”. Właśnie wtedy formują się kluczowe połączenia odpowiadające za logiczne myślenie, pamięć i koncentrację. Najnowsze dane z gigantycznego projektu badawczego ABCD (Adolescent Brain Cognitive Development) pierwszy raz na tak olbrzymią skale pokazują, jak kontakt z konopiami modyfikuje ten ważny proces. Okazuje się, że u nastolatków palących marihuanę postęp w rozwoju zdolności poznawczych jest wyraźnie wolniejszy niż u ich rówieśników.
Badacze z University of California San Diego przeanalizowali dane od ponad 11 000 osób. To największe tego typu długofalowe badanie w historii Stanów Zjednoczonych. Naukowcy śledzili dzieci od 9. roku życia aż do późnej adolescencji (16–17 lat), monitorując zarówno ich wyniki testów psychologicznych, jak i kontakt z substancjami psychoaktywnymi. Wyniki są niepokojące, szczególnie dla rodziców. Efekt płaskowyżu. Dlaczego powinien nas martwić wolniejszy rozwój? Najbardziej niepokojącym wnioskiem z badania, opublikowanego w kwietniu 2026 r. w czasopiśmie „Neuropsychopharmacology”, nie jest to, że nastolatki nagle tracą inteligencję. Problem leży w zahamowaniu naturalnego rozwoju. W normalnych warunkach mózg nastolatka z roku na rok staje się sprawniejszy w zapamiętywaniu informacji i przetwarzaniu danych. Jednak u młodych ludzi regularnie sięgających po marihuanę naukowcy zaobserwowali ograniczony przyrost tych umiejętności. Choć jako dzieci często wypadali w testach równie dobrze (lub nawet lepiej) niż rówieśnicy, po rozpoczęciu używania konopi ich wykres rozwoju „wypłaszczał się” jak płaskowyż, podczas gdy reszta grupy dalej pięła się w górę. W jakich obszarach odnotowano spowolnienie? Pamięć operacyjna, czyli zdolność do przechowywania i czerpania z informacji podczas rozwiązywania zadań. Utrzymywanie uwagi i odporność na rozpraszacze. Szybkość przetwarzania informacji. THC na celowniku Aby wykluczyć błędy w deklaracjach (nastolatki nie zawsze mówią prawdę o używkach), zespół dr Natashy Wade zastosował testy biologiczne – analizowano próbki włosów, moczu i śliny. Pozwoliło to precyzyjnie wykryć obecność kannabinoidów nawet sprzed wielu miesięcy. Badanie wykazało, że głównym winowajcą jest THC (tetrahydrokannabinol) – składnik psychoaktywny marihuany. To on wydaje się „hakować” system endokannabinoidowy w mózgu, który w okresie dojrzewania zarządza procesem synaptycznego przycinania (usuwania niepotrzebnych połączeń, by mózg działał wydajniej). Co ciekawe, u małej grupy badanych, u których wykryto jedynie CBD, nie zaobserwowano podobnych negatywnych zmian, choć badacze ostrzegają, że produkty reklamowane jako „czyste CBD” często i tak zawierają śladowe ilości THC. Czy to na pewno marihuana, a nie coś innego? Naukowcy zadali sobie trud, by sprawdzić, czy za gorsze wyniki nie odpowiadają inne czynniki. W analizie uwzględniono genetykę i historię rodzinną, stan zdrowia psychicznego (np. depresję czy lęki), używanie innych substancji (np. alkoholu czy nikotyny) oraz status socjoekonomiczny. Nawet po odliczeniu tych wpływów, związek między marihuaną a spowolnionym rozwojem poznawczym pozostał statystycznie istotny. Sugeruje to, że konopie mają bezpośredni, biologiczny wpływ na dojrzewający układ nerwowy. Werdykt – czas ma znaczenie. Warto się wstrzymać Mózg kończy swój rozwój dopiero około 25. roku życia. Każdy rok, o który uda się opóźnić inicjację z marihuaną, to realny zysk dla sprawności intelektualnej w dorosłości. – Opóźnienie kontaktu z konopiami wspiera zdrowy rozwój mózgu – podsumowuje dr Natasha Wade. Marihuana jest coraz bardziej dostępna, więc zrozumienie, że dla młodego mózgu nie jest ona substancją obojętną, jest niezwykle ważne dla rodziców, pedagogów i samych nastolatków. Źródło: Neuropsychopharmacology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Para zmarłych w czułej pozycji. Zagadka anglosaskiego grobu rozwiązana
Archeolodzy nie wykopują tylko milczących naczyń ceramicznych. Teraz udało się im wydrzeć z ziemi jedną z najbardziej wzruszających historii wczesnego średniowiecza. Dwoje młodych ludzi pochowano w uścisku, który przetrwał czternaście stuleci. Teraz ustalono, kim dla siebie byli.
Archeolodzy pojawili się w Chrington w Wielkiej Brytanii już w 2016 roku. Zaalarmowali ich detektoryści, którzy natykali się na cenne średniowieczne artefakty. Okazało się, że był to cmentarz, a metalowe przedmioty były złożone wraz z zmarłymi. W 2024 roku w czasie dalszych poszukiwań z pomocą wykrywacza eksperci usłyszeli ponownie obiecujący sygnał. To był dopiero początek pasjonujących badań. Co kryła ziemia? Wykopaliska przeprowadzone w ramach popularnonaukowej serii Time Team ujawniły płytki grób w wapiennym podłożu wyposażony w miecz. Początkowo archeolodzy spodziewali się pojedynczego pochówku wojownika. Szybko jednak okazało się, że w mogile spoczywa więcej niż jedna osoba. Obok pełnowymiarowego miecza znaleziono szczątki nie rosłego mężczyzny, ale małego dziecka oraz nastoletniej dziewczyny. To znalezisko było niezwykle rzadkie i zaskakujące dla całego zespołu badawczego Miecz i tajemnicze pudełko Przy dziecku leżał wspaniały, wzorzyście spawany miecz w drewnianej pochwie. Dziewczyna posiadała natomiast naszyjnik z rzymskich monet oraz metalowy pojemnik przy pasie. Mógł służyć jako chrześcijański relikwiarz. View oEmbed on the source website Takie przedmioty świadczą o wysokim statusie społecznym pochowanej osoby. Wszystkie artefakty zostały poddane pieczołowitej konserwacji i badaniom rentgenowskim. Z analizy artefaktów wynika, że zmarłych złożono do grobu w połowie VII wieku. Ostatni gest opieki Ułożenie ciał w grobie świadczyło o bliskich relacjach zmarłych. Nastoletnia dziewczyna leżała na boku, zwrócona twarzą w stronę chłopca. Jej ciało było lekko uniesione, jakby czuwała nad towarzyszem nawet po śmierci. – Wcześniejsze przypadki podwójnych pochówków, z jakimi miałam do czynienia, najczęściej ukazywały zmarłych leżących ramię w ramię. Tutaj najpierw ułożono chłopca, a tuż obok niego nastolatkę. Zwrócono ją twarzą w jego stronę, jakby celowo ją podpierając – mówi bioarcheolożka Jacqueline McKinley. – Jednoczesny pochówek wskazuje na to, że oboje padli ofiarą tej samej choroby zakaźnej. To, że [dziewczynka – przyp. red.] spoczęła obok niego w tak czułym geście, niemal nad nim czuwając, pozwala mi przypuszczać, iż zaraziła się podczas opieki nad nim, pełniąc do końca rolę starszej siostry – przypuszcza ekspertka. Przełom w laboratorium DNA Kluczowe odpowiedzi przyniosły zaawansowane analizy genetyczne wykonane z próbek kości. Badania przeprowadzone w Francis Crick Institute potwierdziły, że pochowani byli rodzeństwem. Brat i siostra zmarli prawdopodobnie w tym samym czasie. – Taki pochówek wskazuje na wspólną przyczynę zgonu, zapewne chorobę zakaźną. Fakt ułożenia dziewczyny w pozie wyrażającej troskę i czuwanie nad zmarłym sugeruje, że mogła ona zarazić się od chłopca, gdy opiekowała się nim jako starsza siostra – mówi McKinley. Źródło: Time Team Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Żółw na obiad czy miska z pancerza? Zagadka neandertalskich obozowisk
Czy pancerz żółwia mógł służyć jako pierwsza miska w historii ludzkości? Naukowcy odkryli, że neandertalczycy precyzyjnie czyścili skorupy gadów z tkanek i mięśni. Sugeruje to, że te małe zwierzęta nie były jedynie źródłem kalorii, ale elementem bardziej złożonej strategii przetrwania.
Około 125 tysięcy lat temu krajobraz dzisiejszych Niemiec wyglądał zupełnie inaczej. W miejscu zwanym Neumark-Nord w kraju związkowym Saksonia-Anhalt znajdowały się jeziora otoczone gęstą roślinnością. Neandertalczycy chętnie obozowali na brzegach tych zbiorników. Wokół nich żyły zwierzęta, które dziś już nie występują w Europie. Największym z nich był słoń leśny, który mógł ważyć nawet ponad 10 ton. Obok żyły liczne jelenie, konie i dzikie bydło. Jedzenia było pod dostatkiem, więc neandertalczycy żyli w świecie nadwyżek kalorii. Systematycznie pozyskiwali je z wielkich ssaków. Z nowych badań wynika, że polowali również na żółwie. Czy były dla nich smakołykiem? Polowanie na żółwie Międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem prof. Sabine Gaudzinski-Windheuser z Uniwersytetu Johannesa Gutenberga w Moguncji oraz MONREPOS przyjrzał się szczątkom żółwi błotnych ze stanowiska archeologicznego w Neumark-Nord. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Przeanalizowano 92 fragmenty skorup żółwi sprzed około 125 tysięcy lat. Naukowcy wykorzystali do tego nowoczesne metody, w tym skanowanie 3D o wysokiej rozdzielczości. Wynik analizy był jednoznaczny i bardzo zaskakujący. Na wewnętrznych stronach skorup odkryto wyraźne ślady nacięć wykonanych kamiennymi narzędziami. – Nasze dane stanowią pierwszy dowód na to, że neandertalczycy polowali na żółwie i przetwarzali je również na północ od Alp, poza regionem Morza Śródziemnego – powiedziała prof. Gaudzinski-Windheuser. Neandertalczycy precyzyjnie usuwali kończyny gadów i ich narządy wewnętrzne. Robili to w sposób powtarzalny i zaplanowany. Żółw to nie tylko kalorie Skoro w okolicy neandertaczlycy mieli dostęp do innych zasobów mięsa, w jakim celu łapali niewielkie żółwie? Żółw błotny waży około kilograma, więc nie jest to zbyt bogaty w kalorie łup. Badacze raczej wykluczają, że były one dla nich głównym źródłem pożywienia dla naszych kuzynów. W czasie wykopalisk znalezione kości innych zwierząt: jeleni, dzikich koni, a także największych ssaków lądowych tamtych czasów – europejskich słoni leśnych. Ślady nacięć na skorupach pokazują jednak coś niezwykłego. Pancerze były bardzo dokładnie czyszczone z resztek mięsa i tkanek. Analiza 3D wykazała, że nacięcia znajdują się dokładnie tam, gdzie przyczepione są mięśnie i narządy. Cel polowania na żółwie? Jedna z hipotez mówi, że żółwie mogły łapać dzieci. Dla najmłodszych była to łatwa i bezpieczna forma nauki polowania. Inna możliwość to cenienie przez naszych kuzynów walorów smakowych mięsa tych gadów. Albo uważano, że spożywanie ich ma właściwości lecznicze – na to wskazują badania etnograficzne przeprowadzone wśród nowożytnych społeczności tradycyjnych. Najciekawsza teoria zakłada jednak, że wyczyszczone skorupy służyły jako gotowe przedmioty. Mogły to być małe naczynia, miseczki na wodę lub czerpaki do jedzenia. – Dzisiejsze odkrycia rzucają nowe światło na zdolności adaptacyjne neandertalczyków, których skomplikowane systemy przetrwania znacznie przewyższały zwykłą maksymalizację zasobów energetycznych – podsumowała prof. Gaudzinski-Windheuser Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Mały książę z kurhanu. Nowe odkrycia z epoki brązu
Monumentalne kurhany z epoki brązu kojarzą się głównie z pochówkami potężnych wojowników. Jednak najnowsze odkrycie z Anglii pokazuje, że tego typu budowle usypywano również dla dzieci. Te wyjątkowe znaleziska rzucają zupełnie nowe światło na status najmłodszych członków pradziejowych społeczności.
Wczesna epoka brązu w na terenie Wysp Brytyjskich (ok. 2400–1500 p.n.e.) była okresem fundamentalnych zmian w kulturze materialnej i technologii. To czas ekspansji rolnictwa, narodzin metalurgii oraz upowszechnienia się tzw. kultury pucharów dzwonowatych, nazwanej tak od charakterystycznych naczyń w kształcie odwróconego dzwonu. Rytuały pogrzebowe epoki brązu Wraz z coraz bardziej osiadłym trybem życia ewoluowały rytuały pogrzebowe. Ciała były składane bezpośrednio do ziemi lub poddawane kremacji. Często umieszczano je w monumentalnych kurhanach lub na cmentarzach, z których wiele znajdowało się w charakterystycznych punktach krajobrazu. Tradycyjnie przyjmowano, że centralne miejsce w kurhanie było zarezerwowane dla dorosłych mężczyzn. Jednak najnowsze analizy pokazują, że rzeczywistość była znacznie bardziej złożona. Bogate dary dla dzieci W przeciwieństwie do dorosłych, pochówki dziecięce z wczesnego okresu epoki brązu są odkrywane rzadko i to z niewielką ilością darów. Ostatnie wykopaliska firmy Cotswold Archaeology dostarczyły jednak dowodów na to, że niektóre dzieci żegnano w sposób absolutnie wyjątkowy. W ich jamach grobowych archeolodzy odkrywają wyposażenie godne dorosłych przedstawicieli elit. Na przykład na stanowisku archeologicznym Lawn’s Farm w Lancashire odkryto pochówek ciałopalny dziecka z XIX–XVII stulecia p.n.e. Wiek określono na podstawie metody radiowęglowej. Obok szczątków znaleziono zestaw przepalonych narzędzi krzemiennych, sugerujący, że zostały one spalone razem ze zmarłym na stosie. Jeszcze bardziej spektakularne odkrycie miało miejsce w Eynsham w Oxfordshire. Tamtejszy pochówek dziecka zawierał przepalony paliczek należący zapewne do orła. To jedyny znany przypadek znalezienia kości tego ptaka w grobie z epoki brązu w całej Anglii. Kość była przebita, co wskazuje, że mogła pełnić funkcję amuletu, szpili lub cennej pamiątki rodzinnej. Kurhan dla dziecka Jednym z najbardziej zaskakujących wyników nowych analiz jest pochówek z Netherhampton Road w pobliżu Salisbury. Archeolodzy odkopali tam szczątki sześcioletniego chłopca złożone w samym sercu wielkiego kurhanu – miejscu, które w tradycji tej kultury było zarezerwowane niemal wyłącznie dla dorosłych przywódców lub wojowników. Umieszczenie dziecka w tak eksponowanym punkcie nekropolii jest wyraźnym sygnałem wysokiego statusu społecznego lub zamożności jego rodziny. Chłopcu towarzyszyły kunsztowne, bogato zdobione naczynia. Osad wewnątrz naczynia sugeruje, że było ono używane jeszcze przed pogrzebem, zapewne w czasie jakichś rytuałów. Jedno z nich pochodziło „z importu” – z dalekiej północy Anglii, co wskazuje być może na szerokie sieci wymiany kilka tysięcy lat temu. Ale czy na pewno kurhan przygotowano dla dziecka? Archeolodzy zauważyli, że wykopana komora grobowa była spora, jak dla dorosłej osoby. Dlatego okoliczności złożenia chłopca pozostaną dla nas zapewne na zawsze niejasne. Źródło: Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pluszowy przyjaciel napędzany sztuczną inteligencją. Zabawki aktywnie rozmawiające z dziećmi to rozwój czy ryzyko?
Gdy jesteśmy mali, zabawki wydają się być prawdziwymi postaciami. Nadajemy im imiona, budujemy ich historie, rozmawiamy z nimi i wyobrażamy sobie ich odpowiedzi. A co, jeśli zabawki zaczną nam odpowiadać? Jeśli postać w różowym futerku nie będzie rozmawiać z nami tylko w wyobraźni, lecz tworzyć realne, angażujące emocjonalnie wypowiedzi dzięki użyciu modeli językowych typu ChatGPT? Czy istnieje granica, której dla dobra najmłodszych nie powinniśmy przekroczyć?
Na rynku pojawia się coraz więcej zabawek dla dzieci wykorzystujących możliwości generowania mowy oparte na modelach językowych. To już dawno nie są pluszaczki, które po naciśnięciu łapki nagrywają usłyszane słowa i powtarzają je. Robotyczne zabawki napędzane sztuczną inteligencją potrafią się odpowiednio poruszać i aktywnie rozmawiać z najmłodszymi, co jest podstawą budowania relacji. Człekopodobna SI z interakcją emocjonalną Zabawki wyposażone w SI są szeroko dostępne u sprzedawców, takich jak Little Learners. Obejmują misie, szczeniaki i roboty, które rozmawiają z dziećmi za pomocą ChatGPT. Firma FoloToy oferuje zabawki w kształcie pandy, słonecznika i kaktusa, które mogą współpracować z różnymi modelami językowymi, w tym od OpenAI, Google i Baidu. Firmy takie jak Miko oferują roboty obiecujące „odpowiednie dla wieku, moderowane rozmowy SI” dla dzieci, nie ujawniając jednak, kto stworzył model SI, i twierdzą, że sprzedały już 700 tys. egzemplarzy. Firma Luka oferuje sowę z „człekopodobną SI z interakcją emocjonalną”. Czy tak wczesne wprowadzanie dzieci w środowisko generatywnej SI jest po prostu znakiem czasów i rozwoju technologicznego? A może to, co wygląda na zabawę nowymi technologiami jest nieprzemyślanym podążaniem za nowościami? Opóźnienie jako funkcja treningowa – Dzieciństwo jest buforem czasowym, który ewolucja wytworzyła, by kultura mogła nadrobić dystans wobec biologii – komentuje dr Ada Florentyna Pawlak, antropolożka technologii, prawniczka i historyczka sztuki, wykładowczyni akademicka. Specjalizuje się w obszarze społecznych implikacji sztucznej inteligencji i transhumanizmu. Naukowo interesuje się relacjami pokolenia Z i pokolenia Alfa ze sztuczną inteligencją. Bada też, jak rozwój technologicznych narzędzi wpływa na wyobrażenia społeczne. Jak wyjaśnia ekspertka, to właśnie w tym buforze dziecko doświadcza świata nie jako pola walki o przetrwanie, lecz jako przestrzeni znaczeń, relacji i oczekiwań. – Jednym z kluczowych elementów tego procesu jest długa ekspozycja na opóźnienie. Dziecko przez lata doświadcza, że potrzeby nie są zaspokajane natychmiast, że dostęp do narzędzi, ról i praw jest stopniowy, a wiele rzeczy przychodzi „później” lub „nigdy”. Ta ekspozycja nie jest przypadkowa. Opóźnienie pełni funkcję treningową. Uczy, że świat nie jest prostą reakcją na impuls, lecz złożonym systemem, który działa według własnych rytmów. Bez tego doświadczenia niemożliwe byłoby wykształcenie zdolności do planowania, przewidywania i samoregulacji. Rozwój zabawek konwersacyjnych opartych na sztucznej inteligencji stanowi jedno z najbardziej znaczących przesunięć w ekologii dzieciństwa od czasu pojawienia się ekranów dotykowych – przekonuje dr Pawlak. Dodaje, że w przeciwieństwie do tradycyjnych zabawek, które są projekcyjnymi „nośnikami wyobraźni”, zabawki SI wprowadzają quasi-podmiotowego partnera interakcji. A to fundamentalnie zmienia strukturę doświadczenia dziecka. Mój przyjaciel chat Wielu naukowców przygląda się tematowi, jednak wciąż jest za mało danych, by móc wysnuć bardziej jednoznaczne wnioski. Niektórzy podkreślają, że zabawki wykorzystujące sztuczną inteligencję wykazują niepokojący brak rozumienia emocji. W najnowszym badaniu realizowanym przez ekspertów z Uniwersytetu Cambridge, naukowcy zaobserwowali nawet sytuację, w której 5-letnie dziecko powiedziało do takiej zabawki „kocham cię”, na co ta odpowiedziała: „Przyjazne przypomnienie: proszę upewnić się, że interakcje są zgodne z obowiązującymi wytycznymi. Daj mi znać, jak chcesz kontynuować.” Nie oznacza to jednak, że powinny one całkowicie zniknąć z dziecięcych pokoi. – Najważniejszą luką badawczą pozostaje brak długoterminowych badań podłużnych, które pozwoliłyby ocenić, czy dzieci wychowywane w otoczeniu konwersacyjnych SI rozwijają inne style myślenia niż poprzednie pokolenia. Obecne dane sugerują, że taka transformacja jest nie tylko możliwa, ale już się zaczyna. Obserwujemy eksplozję systemów określanych jako „companion AI” projektowanych tak, by tworzyć trwałe, emocjonalne relacje z użytkownikami. To nie jest już interfejs. To symulowany partner. Systemy takie jak Replika czy eksperymentalne aplikacje AR typu „Livia” zostały zaprojektowane tak, by rozwijać długoterminową pamięć relacyjną i emocjonalne dopasowanie do użytkownika. Dzieci bardzo szybko tworzą więzi paraspołeczne z systemami konwersacyjnymi. Użytkownicy już po kilku tygodniach zaczynają traktować neutralnego chatbota jako „swojego” partnera relacyjnego, przypisując mu intencjonalność i stabilną tożsamość – komentuje dr Ada Florentyna Pawlak. Naśladowanie życia Dotarliśmy do punktu zwrotnego. Po raz pierwszy w dziejach dzieci nawiązują kontakt z systemami, które naśladują intencje, emocje i wiedzę, a jednocześnie nie odpowiadają za konsekwencje tych interakcji. To właśnie ta nierównowaga – relacja pozbawiona odpowiedzialności – sprawia, że jej regulowanie jest tak skomplikowane. – Pytanie brzmi: kto ma prawo kształtować doświadczenie relacji w najwcześniejszych latach życia człowieka? Jeśli pozwolimy, aby robiły to algorytmy, to pytanie o regulację stanie się wtórne. Zasadne będzie pytanie o to, czy społeczeństwo, które oddaje swoje dzieci systemom niezdolnym do odpowiedzialności jest jeszcze w stanie reprodukować własne wartości. W tradycyjnych społeczeństwach relacja była zawsze związana z ryzykiem i zobowiązaniem. Tutaj mamy relację bez ryzyka dla drugiej strony i bez odpowiedzialności po stronie systemu – tłumaczy antropolożka. Z jednej strony raport UNICEF „Policy Guidance on AI for Children” wskazuje, że dzieci są szczególnie podatne na manipulację ze strony systemów SI, ponieważ mają ograniczoną zdolność krytycznej oceny oraz skłonność do antropomorfizacji technologii. Jednak z drugiej badania wskazują, że SI może wzmacniać relacje, jeśli jest projektowana jako ich uzupełnienie, a nie substytut. – Problem zaczyna się wtedy, gdy ekonomia uwagi i modeli biznesowych premiuje uzależnienie, a nie relacyjność. Dzieci wychowywane przez sztuczną inteligencję nie są po prostu „kolejnym pokoleniem cyfrowym”. Mogą być pierwszym pokoleniem postspołecznym – podsumowuje ekspertka. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nastolatkowie śpią znacznie krócej niż 20 lat temu. Ogromne badanie wskazuje, że to nie ich wina
W ciągu zaledwie kilkunastu lat przeciętny nastolatek stracił około godziny snu każdej nocy. Badania pokazują, że jeszcze na początku XXI wieku około siedmio-ośmiogodzinny sen był standardem u młodzieży, a dzisiaj to… rzadkość. Co się stało?
Wyobraźmy sobie Maję, licealistkę spod Warszawy. Codzienne rano wstaje przed 6, żeby zdążyć do szkoły w centrum miasta – chociaż jeszcze kilka lat temu mogłaby spać godzinę dłużej. Wieczorem kładzie się spać później niż jej rodzice, bo – jak większość rówieśników – po 22 uczestniczy w towarzyskich rytuałach na mediach społecznościowych, bez których mogłaby zostać wykluczona z grupy. Chociaż wie, że powinna spać więcej, nie może się powstrzymać. Jak zmieniała się długość snu nastolatków w ostatnich dekadach? Wyniki najnowszego badania statystycznego z lat 2007–2023 Przełomowe badanie zespołu dr. Tannera J. Bommersbacha z Mayo Clinic objęło ponad 120 000 amerykańskich licealistów. Wyniki są jednoznaczne: w 2007 roku prawie 69% nastolatków spało za krótko, a w 2023 – już niemal 77%. Jeszcze gorzej wygląda liczba tych, którzy śpią bardzo krótko (5 godzin dziennie lub mniej): odsetek ten wzrósł z 16% do 23%. Polskie dane także potwierdzają ten trend – liczba nastolatków przesypiających zalecaną liczbę godzin spada z roku na rok. A jak było kiedyś? W latach 90. niedobór snu nie był aż tak masowym problemem. W 1991 roku ponad 70% polskich piętnastolatków deklarowało sen trwający co najmniej 7 godzin. Dziś jest to już mniej niż 60%. Kto śpi najmniej? Problem dotyczy wszystkich, ale szczególnie narasta u dziewcząt, uczniów starszych klas i młodzieży w trudniejszej sytuacji materialnej – ta częściej musi poświęcać więcej czasu np. na dojazd do szkoły czy ma wieczorne zajęcia. Badania potwierdzają też, że niedobór snu częściej dotyka tych, którzy zmagają się z depresją czy lękami. Czemu młodzież śpi mniej niż kiedyś? Rola mediów społecznościowych i nowych technologii Główny winowajca? Smartfony i media społecznościowe. Jak pokazuje raport „Nastolatki 3.0”, niemal wszyscy młodzi ludzie korzystają z urządzeń elektronicznych przed snem. Niebieskie światło z ekranów zaburza produkcję melatoniny, co dodatkowo utrudnia zasypianie i skraca sen. To jednak nie wina nastolatków, a dorosłych, u których podpatrują takie same zachowania. Przykład idzie z góry. Wpływ organizacji dnia szkolnego i startu lekcji Równie istotny jest sztywny grafik szkolny, który nie zmienia się od dziesiątek lat. Młodzi, biologicznie przestawieni na późniejsze zasypianie, muszą wstawać na wczesne lekcje. Rekomendacje ekspertów są jednak jasne: gdyby szkoły zaczynały zajęcia później, nastolatkowie mogliby być nie tylko zdrowsi, ale także lepiej chłonąć wiedzę. To nie ich wina, że potrzebują więcej snu. Skutki zdrowotne niedoboru snu u nastolatków No właśnie, z pewnością nie jest to zaskakujące, że zbyt krótki sen przekłada się nie tylko na zdrowie, ale także gorsze wyniki w nauce. Badania Stanford University wykazały, że chroniczny niedobór snu oznacza nawet o 30% słabsze wyniki testów poznawczych. Sen reguluje także nastrój. Jego niedobór zwiększa ryzyko depresji i lęków, co potwierdzają wspominane wcześniej, wieloletnie badania Mayo Clinic na amerykańskich licealistach. Ale ryzyko jest jeszcze większe: zbyt mało snu zwiększa ryzyko otyłości, cukrzycy typu 2, chorób serca czy obniżenia odporności. Co można zrobić? Nie możemy po prostu odebrać nastolatkom telefonów – to ich okno na świat i narzędzie komunikacji ze znajomymi, bez którego będą one wykluczone społecznie. Można jednak spróbować wprowadzać w domu dobre nawyki korzystania z technologii, ale trzeba pamiętać, że sami musimy o to dbać. Nie możemy egzekwować czegoś, czego sami nie pilnujemy. Innym pomysłem jest zmiana godzin lekcji na późniejsze – to realne rozwiązanie (chociaż wymagające zmian systemowych), które już przynosi pozytywne rezultaty w niektórych szkołach na świecie. Może jednak warto? Zdrowy sen to inwestycja na całe życie. Źródła: JAMA, gov.pl, Cornell University, Instytut Badań Edukacyjnych Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ludzie są z natury „zwierzętami muzycznymi”. Rodzimy się z miłością do dźwięków i dobrze wykształconym słuchem
Niemowlę jeszcze nie potrafi mówić, ale już wie, kiedy muzyka przyspiesza, kiedy zwalnia, a kiedy melodia robi się bardziej łagodna. Naukowcy udowodnili, że ludzie są „zwierzętami muzycznymi”, a umiejętność rozumienia dźwięków jest częścią naszej biologii, a nie kultury.
Prof. Henkjan Honing z Uniwersytetu w Amsterdamie dowiódł, że jesteśmy genetycznie zaprogramowani do bycia „zwierzętami muzycznymi”. Dwie dekady badań – od psychologii po genetykę – pokazały, że muzykalność nie jest wyłącznie wytworem kultury. Słuch muzyczny jest głęboko zakorzeniony w naszym mózgu. Rytm jest z nami od kołyski Już noworodki instynktownie wyczuwają rytm i rozpoznają melodie. Jak pokazują eksperymenty z holenderskiej uczelni, nawet śpiące niemowlęta reagują na zmiany tempa i wysokości dźwięków. Maluchy są jeszcze za małe, by uczyć się tego od rodziców – mają to zapisane w genach. – To umiejętności pojawiające się spontanicznie. Niemowlęta reagują na muzykę, zanim jeszcze nauczą się języka – wyjaśnia prof. Honing. Ta wrodzona muzykalność nie zależy od miejsca urodzenia ani tradycji muzycznej – niezależnie czy słyszymy gamelan w Indonezji, czy kołysanki w Polsce, dzieci intuicyjnie rozpoznają wzorce muzyczne. Rozwiązanie logopedycznej zagadki: muzyka nie jest tylko dodatkiem do mowy Długo sądzono, że muzyka to uboczny efekt rozwoju mowy – jej rozumienie miało rozwijać się przypadkiem wraz z rozwojem zdolności komunikacji. Badania pokazują jednak, że muzyka i język angażują zupełnie różne części mózgu. Osoby z zaburzeniami mowy potrafią czasem śpiewać nawet, gdy cierpią na afazję, czyli nie są w stanie mówić. To dowód, że „bycie umuzykalnionym” to coś więcej niż tylko znajomość nut czy rytmiki – to fundament naszego człowieczeństwa. – Muzyka to nie tylko język z ozdobami. Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że słuch muzyczny to starożytna zdolność biologiczna, prawdopodobnie starsza niż sam język – komentuje Honing. Muzyka to mozaika umiejętności Nasza „muzykalność” to nie jedna cecha, lecz ich cały zestaw: mamy wrodzone wyczucie rytmu, umiejętność śledzenia linii melodycznych czy reagujemy emocjonalnie na dźwięki. Chociaż muzyka jest bardzo zróżnicowana na całym świecie, to powtarzające się wzorce (czyli właśnie np. relacje wysokości dźwięków czy struktury rytmiczne) pojawiają się konsekwentnie na całym globie. Każdy element tej mozaiki ma własną historię ewolucyjną. U ludzi – i nie tylko, bo małpy też mają poczucie rytmu – muzykalność osiągnęła niezwykłą złożoność i uniwersalność. – Muzykalność mogła powstać w wyniku połączenia w nowy sposób elementów percepcyjnych, motorycznych i emocjonalnych – wyjaśnia profesor. Muzyka rozwija nas na każdym poziomie Wiedza o wrodzonej muzykalności pozwala nam lepiej spojrzeć nie tylko na rozwój dzieci, ale także na występujące w populacji zaburzenia. Dziś już wiemy, że wczesna ekspozycja na dźwięki, śpiew czy wspólną zabawę z rytmem wpływa na rozwój języka, motoryki czy emocji. Muzyka – jako osobny, niezależny od języka kanał komunikacji – może wspomóc zarówno terapie logopedyczne, jak i psychologiczne. – To zmienia sposób, w jaki postrzegamy siebie. Z natury jesteśmy „zwierzętami muzycznymi” – konstatuje Honing. Słuch muzyczny to element naszego biologicznego wyposażenia. Rodzimy się z miłością do muzyki, a pierwsze reakcje na nią są tak samo naturalne jak pierwsze kroki czy uśmiech. Pamiętajmy, jak bardzo jest ważna. I korzystajmy z naszej „supermocy”. Źródło: University of Amsterdam Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pingwiny dostały kolorowe kamienie i zaczęły „oświadczać się” partnerkom. To nagranie jest hitem sieci
Krótki film z pingwinami z zoo w Edynburgu w ostatnich dniach podbił media społecznościowe. Na nagraniu widać, jak ptaki zbierają kolorowe kamienie i wręczają je wybranym partnerom. Internauci szybko uznali scenę za jedną z najbardziej uroczych rzeczy, jakie widzieli w sieci. „To takie urocze!” – piszą w komentarzach, a nagranie błyskawicznie zaczęło krążyć po platformach społecznościowych.
Historia stojąca za viralowym nagraniem ma znacznie dłuższą tradycję. Od kilku lat dzieci ze Szpitala Dziecięcego w Edynburgu przekazują zoo kolorowe kamienie, które trafiają do wybiegu pingwinów białobrewych. Ten niewielki gest stał się symbolicznym połączeniem dwóch światów: zwierząt budujących relacje w naturalny sposób oraz dzieci, które w ten sposób włączają się w opiekę nad mieszkańcami zoo. Dzieci ze szpitala w malują kamienie dla pingwinów z zoo w Edynburgu Wzruszający film, który w ostatnich dniach obiegł media społecznościowe, ma swoje źródło w inicjatywie realizowanej od kilku lat we współpracy edynburskiego zoo z Królewskim Szpitalem Dziecięcym i Młodzieżowym. Co roku młodzi pacjenci uczestniczą w specjalnym projekcie, w ramach którego malują kolorowe kamienie przeznaczone dla pingwinów białobrewych mieszkających w ogrodzie zoologicznym. Tegoroczna edycja była już czwartą odsłoną tej akcji – dzieci przygotowały około tysiąca ozdobnych kamyków, które następnie trafiły na wybieg ptaków wraz z rozpoczęciem sezonu lęgowego. Symboliczny pierwszy kamień tradycyjnie umieszcza w zagrodzie jedno z dzieci biorących udział w projekcie. Dla wielu młodych pacjentów to wyjątkowy moment, ponieważ dzięki transmisjom na żywo z kamer internetowych mogą później obserwować, jak pingwiny wykorzystują przygotowane przez nich „prezenty”. Jak podkreśla Roslyn Neely z Fundacji Szpitala Dziecięcego w Edynburgu, taka współpraca pozwala dzieciom utrzymać kontakt z naturą nawet podczas długiego pobytu w placówce medycznej. – To naprawdę wspaniałe, że dzieci i młodzież nie muszą rezygnować z kontaktu z naturą nawet podczas pobytu w szpitalu. W tym trudnym czasie możliwość obserwowania zwierząt daje im coś pozytywnego, na czym mogą się skupić – zaznacza. Przedstawiciele zoo dodają, że kamienie przekazywane są podczas regularnych spotkań edukacyjnych organizowanych w szpitalu przez pracowników Królewskiego Towarzystwa Zoologicznego Szkocji. Inicjatywa ma łączyć młodych pacjentów ze światem przyrody oraz zachęcać ich do zainteresowania się zwierzętami. Pingwiny są jednymi z największych ulubieńców dzieci, dlatego możliwość obserwowania ich zachowania – zwłaszcza w czasie sezonu lęgowego – budzi szczególne emocje. Gdy kolorowe kamienie trafiły na wybieg, ptaki niemal natychmiast zaczęły je przeglądać i wybierać najbardziej efektowne, co szybko przyciągnęło uwagę internautów i wywołało falę komentarzy. Pod wideo czytamy: „To takie urocze!”, „To wspaniałe dla pingwinów i dzieci! Nie mogę się doczekać, aż zobaczę te piękne gniazda” czy „Ludzie powinni brać przykład z pingwinów! Uwielbiam to”. Dlaczego pingwiny wręczają sobie kamienie podczas zalotów? Zachowanie widoczne na nagraniu z edynburskiego zoo nie jest przypadkowe – to element naturalnego rytuału godowego charakterystycznego dla kilku gatunków pingwinów, w tym pingwinów białobrewych (Pygoscelis papua). W okresie lęgowym samce zaczynają zbierać niewielkie kamienie i przynoszą je wybranym samicom jako swoisty „prezent”. Jeśli samica zaakceptuje dar, często umieszcza go w gnieździe, co uznawane jest za sygnał rozpoczęcia budowania związku i wspólnego przygotowywania miejsca dla przyszłego potomstwa. Kamienie mają jednak nie tylko symboliczne znaczenie. Pingwiny wykorzystują je do budowy gniazd na skalistym lub lodowym podłożu – układane w niewielki kopczyk pomagają utrzymać jaja powyżej wilgotnej ziemi i chronią je przed wodą z topniejącego śniegu. Dlatego samce starannie wybierają gładkie i odpowiednio ukształtowane kamyki, a w koloniach często dochodzi nawet do rywalizacji o najlepsze egzemplarze. Zdarza się, że ptaki podkradają je z gniazd sąsiadów, co pokazuje, jak cennym „zasobem” są w czasie sezonu lęgowego. Podobny zwyczaj występuje również u innych gatunków, m.in. pingwinów Adeli czy pingwinów maskowych, choć nie wszystkie pingwiny budują gniazda z kamieni. U tych, które to robią, rytuał przekazywania kamyków pełni podwójną funkcję: jest zarówno elementem zalotów, jak i praktycznym początkiem wspólnego gniazda. Właśnie dlatego wielu biologów porównuje ten gest do symbolicznego „zaręczynowego pierścionka” w świecie pingwinów – niewielkiego daru, który oznacza gotowość do stworzenia pary i wychowania młodych. Źródła: Washington Post, Edinburgh News, Heraldo USA, One Earth, Discover Wildlife Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Rosnąca temperatura zmienia proporcje ludzkich płci. Będzie mniej mężczyzn?
Czy temperatura może zmienić światowy rozkład płci? To nie hipoteza – wskazują na to badania przeprowadzone na 5 milionach urodzeń. Wyniki są jednoznaczne: więcej stopni Celsjusza oznacza mniej mężczyzn. Czy globalne ocieplenie zgotuje nam scenariusz jak z „Seksmisji”?
Długo utrzymujące się temperatury powyżej 20°C mogą przyczyniać się do zmniejszenia liczby narodzin chłopców względem dziewczynek. Efekty te, chociaż na razie obserwowane głównie w krajach Afryki Subsaharyjskiej oraz Indiach – w regionach najbardziej dotkniętych podwyższającą się temperaturą i o silnym wpływie kulturowym płci – wywołują ważne pytania do przyszłość demograficzną świata. Wysoka temperatura zmienia proporcje płci – najnowsze badania z Oksfordu Analiza ponad 5 milionów urodzeń w 33 krajach Afryki Subsaharyjskiej i Indiach pozwoliła po raz pierwszy tak jednoznacznie powiązać wyższe temperatury z liczbą rodzących się chłopców – szczególnie wśród kobiet z terenów wiejskich i o niższym statusie społecznym. Oczywiście determinowały one płeć jedynie pośrednio. W Afryce to pierwszy trymestr jest najważniejszy Badacze wykazali, że w Afryce Subsaharyjskiej temperatury przekraczające 20°C w pierwszym trymestrze ciąży skutkują zauważalnym spadkiem liczby narodzin chłopców. Ten efekt szczególnie dotyka kobiet zamieszkujących tereny wiejskie, mających niższy poziom wykształcenia oraz rodzących już kolejnego potomka. Przyczyną jest zwiększona śmiertelność prenatalna chłopców spowodowana stresem cieplnym u matki. To oznacza, że nie tylko czynniki społeczno-kulturowe, ale także warunki klimatyczne mogą znacząco wpływać na stosunek płci przy urodzeniach. W Indiach ciepło uderza w drugi trymestr: może hamować aborcje selektywne W Indiach naukowcy zaobserwowali, że wpływ wysokiej temperatury widoczny jest w drugim trymestrze ciąży. Tutaj szczególnie zagrożone są kobiety starsze, wieloródki oraz te, które nie mają jeszcze synów – zwłaszcza w północnych stanach kraju. W Indiach mechanizm ten nie powoduje jednak, że koniecznie rodzi się więcej dziewczynek niż chłopców. Sytuacja jest nieco bardziej skomplikowana. Wysoka temperatura bowiem utrudnia dostęp lub użycie aborcji selektywnej pod względem płci. Efekt klimatyczny zatem oddziałuje zarówno na biologiczne mechanizmy śmiertelności prenatalnej, jak i na praktyki społeczne związane z selekcją płci. Północna część Indii to miejsce, w którym matki zdecydowanie wolą rodzić chłopców, więc w przypadku ciąży z dziewczynką częściej decydowały się na aborcję. Najbardziej zagrożone kobiety o niższym statusie Skutki wysokiej temperatury nie rozkładają się równomiernie. Najbardziej dotknięte są kobiety w trudniejszej sytuacji życiowej – te z mniejszym dostępem do opieki medycznej, niższym poziomem wykształcenia czy żyjące na obszarach mniej zurbanizowanych. W ich przypadku skutki stresu cieplnego są silniejsze i prowadzą do wyraźnego spadku liczby narodzin chłopców. Oznacza to, że zmiany klimatu mogą pogłębiać już istniejące nierówności zdrowotne i społeczne. Co determinuje płeć u ludzi i zwierząt? Jeśli faktycznie temperatura wpływa na proporcję płci w ludzkim społeczeństwie, to nie bylibyśmy w tym osamotnieni. U człowieka płeć determinowana jest przez chromosomy X i Y, ale na przeżywalność płodów wpływają czynniki środowiskowe. U gadów czy ryb to temperatura inkubacji jak decyduje o płci potomstwa, ale okazuje się, że ma ona wiele do powiedzenia także w przypadku człowieka. Konsekwencje społeczne braku mężczyzn Chociaż w normalnych warunkach chłopców rodzi się więcej (na 100 urodzonych dziewczynek przypada około 106 chłopców), to ogółem w populacji żyje więcej kobiet. Wynika to z większej śmiertelności i krótszej przeciętnej długości życia mężczyzn. Jeśli jednak trend liczby narodzin chłopców się utrzyma, można spodziewać się niedoboru mężczyzn w społeczeństwach. To zaś wpłynie na strukturę rodzin, rynek pracy czy nawet systemy emerytalne. W regionach o wysokich nierównościach społecznych konsekwencje będą szczególnie odczuwalne przez kobiety i dzieci. Czy to kolejny argument by walczyć z globalnym ociepleniem? Źródła: PNAS, University of Oxford Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.