National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-05-04T11:06:47.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Cesarski barwnik w grobach najmłodszych. Tak żegnano najbogatsze dzieci w rzymskiej prowincji
items: Neandertalskie dzieci rozwijały się szybciej niż dzieci współcześnie. Jeden czynnik miał znaczenie
items: Marihuana działa jak „hamulec” dla mózgu. Największe badanie w historii USA ujawnia skutki u nastolatków
items: Para zmarłych w czułej pozycji. Zagadka anglosaskiego grobu rozwiązana
items: Żółw na obiad czy miska z pancerza? Zagadka neandertalskich obozowisk
items: Mały książę z kurhanu. Nowe odkrycia z epoki brązu
items: Pluszowy przyjaciel napędzany sztuczną inteligencją. Zabawki aktywnie rozmawiające z dziećmi to rozwój czy ryzyko?
items: Nastolatkowie śpią znacznie krócej niż 20 lat temu. Ogromne badanie wskazuje, że to nie ich wina
items: Ludzie są z natury „zwierzętami muzycznymi”. Rodzimy się z miłością do dźwięków i dobrze wykształconym słuchem
items: Pingwiny dostały kolorowe kamienie i zaczęły „oświadczać się” partnerkom. To nagranie jest hitem sieci
items: Rosnąca temperatura zmienia proporcje ludzkich płci. Będzie mniej mężczyzn?
items: Dlaczego dzieci jedzą swoje „gile”? To nie tylko zły nawyk, kryje się za nim coś więcej
items: Zdążyć, nim media społecznościowe zniszczą psychikę młodzieży. Wnioski z francuskiego raportu
items: Inkaskie mumie dzieci przebadano w klinice. Odkryto brutalną historię rytuału
items: Tani opał, ale wysoka cena dla zdrowia. „Spadek funkcji poznawczych w kilku obszarach mózgu”
items: „Kotki i psiecka nie zastąpią ci dziecka”… bo nigdy nawet nie próbowały. Badania dowodzą, że posiadanie psa zwiększa szansę na rodzicielstwo
items: Nauka matematyki przez zabawę? Badania potwierdzają skuteczność planszówek
items: Rejs bez dzieci staje się standardem? Znana linia zamyka pokład dla najmłodszych
items: Chłopiec czy dziewczynka u władzy? Tak dzieci widzą autorytet – naukowcy przebadali kilkaset dzieci
items: Rodzisz w styczniu? Twoje dziecko ma dwukrotnie większą szansę, by zostać drugim Robertem Lewandowskim
items: Nowa epidemia odry nadchodzi? To efekt braku szczepień
items: Gen stulatków może pomóc chronić dzieci chore na progerię. Przełom w medycynie
items: Inkowie złożyli nastolatkę w ofierze. Naukowcy zrekonstruowali jej wygląd
items: Twój ojciec palił, gdy był nastolatkiem? Teraz ty będziesz starzeć się szybciej
items: Paracetamol w ciąży nie powoduje autyzmu – badanie obejmujące 2,5 miliona dzieci to potwierdza

Cesarski barwnik w grobach najmłodszych. Tak żegnano najbogatsze dzieci w rzymskiej prowincji
type: item
date: 2026-05-05T06:39:08.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: cesarstwo rzymskie
subject: dzieci
subject: grób
subject: grobowce
subject: imperium
subject: odkrycia archeologiczne
subject: złoto
description: Blisko dwa tysiące lat temu ciała dwóch zmarłych dzieci zatopiono w gipsie. Ten niezwykły pochówek skrywał w sobie wiele niespodzianek. Wśród nich znalazł się szal przeszyty złotymi nićmi i z barwnikiem cenniejszym nawet niż ten kruszec. To przepych godny cesarzy rzymskich. Kim byli zmarli?
encoded: W czasach antycznych York, znany jako Eboracum, nie był jedynie odległą placówką wojskową, lecz tętniącym życiem centrum administracyjnym na północnych krańcach imperium rzymskiego. Współczesne miasto York położone jest w północnej Anglii. To właśnie tutaj stacjonowały legiony, a wraz z nimi zamożne rodziny urzędników i kupców. Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że mieszkańcy Eboracum mieli dostęp do towarów z najdalszych zakątków antycznego świata. Teraz archeolodzy podzielili się niezwykłymi wynikami badań. Dotyczą dwóch pochówków dzieci. Pochowano je prawie jak członków cesarskiej rodziny, mimo że mówimy tu o mieście oddalonym od Rzymu o tysiące kilometrów. Gipsowe pochówki Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku przeanalizowali dwa pochówki gipsowe sprzed 1700 lat. Ten rytuał pogrzebowy polegał na zalewaniu ciała zmarłego, ubranego w szaty lub owiniętego w całun, płynnym gipsem. Substancja ta, twardniejąc, utworzyła swoistą „kapsułę czasu”, która przez blisko dwa tysiące lat chroniła nie tylko szczątki, ale i mikroskopijne ślady materiałów organicznych, takich jak tkaniny i barwniki. Barwnik droższy niż złoto Badacze zajrzeli pod gipsową skorupę. I tam czekało ich zaskoczenie. Na pozostałościach po tkaninie wykryli bardzo cenny barwnik – cesarską purpurę, znaną również jako purpura tyryjska. W świecie rzymskim był to bardzo ceniony towar, pozyskiwany z tysięcy morskich ślimaków z rodziny Murex. Proces produkcji był tak żmudny, że cena pigmentu mogła przewyższać nawet złoto. Był to barwnik zarezerwowany dla cesarzy rzymskich, senatorów i najwyższej arystokracji. Luksus w grobach najmłodszych Pochówki, w których znajdowały się tkaniny barwione purpurą, należały do niemowlaków. Z analiz reliktów wynika, że ich ciała owinięto w tkaniny najwyższej jakości, ozdobione dodatkowo złotymi nićmi. Jedno z dzieci, zmarłe w wieku zaledwie kilku miesięcy, spoczywało w ołowianej trumnie okryte ozdobnym płaszczem lub szalem z frędzlami, na którym spoczywała warstwa purpurowo-złotej …

Seeing-Dead-1000-541befe.jpg
width: 1575
height: 1050

Neandertalskie dzieci rozwijały się szybciej niż dzieci współcześnie. Jeden czynnik miał znaczenie
type: item
date: 2026-04-28T06:05:46.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: dzieci
subject: dzieciństwo
subject: ewolucja
subject: homo sapiens
subject: neandertalczycy
description: Nowe badanie wykazało, że neandertalskie niemowlaki rosły znacznie szybciej niż współczesne dzieci. Naukowcy uważają, że wynika to z czynników ewolucyjnych i adaptacji do życia w surowym i chłodnym środowisku.
encoded: Zespół badaczy z Izraela, Portugalii, Francji i Wielkiej Brytanii przeanalizował szkielet neandertalskiego niemowlęcia odkrytego w jaskini Amud w Izraelu w latach 90. XX wieku. W grocie tej żyli krewni człowieka między 51 000 a 56 000 lat temu. Wyniki wskazują, że tempo wzrostu tego dziecka było wyjątkowo szybkie, co może oznaczać, że całe życie neandertalczyków – od dzieciństwa po dorosłość – przebiegało inaczej niż u współczesnych ludzi. Badania zostały opublikowane na łamach czasopisma „Current Biology”. Jak rozwijały się neandertalskie dzieci? Autorzy twierdzą, że ich odkrycie sugeruje, że neandertalczycy i współcześni ludzie (Homo sapiens) podążali różnymi ścieżkami ewolucyjnymi po oddzieleniu się od wspólnego przodka ok. 600 tys. lat temu. „Neandertalskie niemowlęta są bardzo rzadko odnajdywane. W literaturze opisano jedynie kilka takich osobników. W związku z tym ich wzrost i rozwój pozostawały słabo poznane” – napisali we wstępie swojej pracy badacze. Badacze podkreślają, że szkielet neandertalskiego dziecka jest jednym z najbardziej kompletnych w przedziale 6–14 miesięcy. „Z tego powodu odgrywa istotną rolę w naszym rozumieniu paleobiologii neandertalczyków” – podkreślają uczeni. Kości niemowlaka wykazują wyraźne cechy Homo neanderthalensis zarówno w części czaszkowej, jak i pozaczaszkowej, a jego cechy morfologiczne dostarczają informacji na temat filogenezy, wzrostu i rozwoju neandertalczyków. Wyjątkowo szybkie tempo wzrostu w okresie niemowlęcym – Co najważniejsze, niemowlę wykazuje oznaki wyjątkowo szybkiego wzrostu somatycznego, co sugeruje, że neandertalczycy posiadali odmienną strategię rozwoju we wczesnym okresie życia. Inne rzadko zachowane neandertalskie niemowlęta pokazują podobny wzorzec przyspieszonego wczesnego wzrostu somatycznego i mózgowego, co sugeruje konsekwentną różnicę w sposobie rozwoju naszych ewolucyjnych krewnych – twierdzą naukowcy. Jednoczesne uczeni podkreślają, że wspieranie szybkiego wzrostu ciała i rozwoju mózgu wiązałoby się…

dzieci-neandertalczykow-33a7242.jpg
width: 4000
height: 3000

Marihuana działa jak „hamulec” dla mózgu. Największe badanie w historii USA ujawnia skutki u nastolatków
type: item
date: 2026-04-21T06:38:54.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: dojrzewanie
subject: dzieci
subject: marihuana
subject: mózg
subject: rozwój
description: Okres dorastania to dla ludzkiego mózgu czas „wielkiego programowania”. Właśnie wtedy formują się kluczowe połączenia odpowiadające za logiczne myślenie, pamięć i koncentrację. Najnowsze dane z gigantycznego projektu badawczego ABCD (Adolescent Brain Cognitive Development) pierwszy raz na tak olbrzymią skale pokazują, jak kontakt z konopiami modyfikuje ten ważny proces. Okazuje się, że u nastolatków palących marihuanę postęp w rozwoju zdolności poznawczych jest wyraźnie wolniejszy niż u ich rówieśników.
encoded: Badacze z University of California San Diego przeanalizowali dane od ponad 11 000 osób. To największe tego typu długofalowe badanie w historii Stanów Zjednoczonych. Naukowcy śledzili dzieci od 9. roku życia aż do późnej adolescencji (16–17 lat), monitorując zarówno ich wyniki testów psychologicznych, jak i kontakt z substancjami psychoaktywnymi. Wyniki są niepokojące, szczególnie dla rodziców. Efekt płaskowyżu. Dlaczego powinien nas martwić wolniejszy rozwój? Najbardziej niepokojącym wnioskiem z badania, opublikowanego w kwietniu 2026 r. w czasopiśmie „Neuropsychopharmacology”, nie jest to, że nastolatki nagle tracą inteligencję. Problem leży w zahamowaniu naturalnego rozwoju. W normalnych warunkach mózg nastolatka z roku na rok staje się sprawniejszy w zapamiętywaniu informacji i przetwarzaniu danych. Jednak u młodych ludzi regularnie sięgających po marihuanę naukowcy zaobserwowali ograniczony przyrost tych umiejętności. Choć jako dzieci często wypadali w testach równie dobrze (lub nawet lepiej) niż rówieśnicy, po rozpoczęciu używania konopi ich wykres rozwoju „wypłaszczał się” jak płaskowyż, podczas gdy reszta grupy dalej pięła się w górę. W jakich obszarach odnotowano spowolnienie? Pamięć operacyjna, czyli zdolność do przechowywania i czerpania z informacji podczas rozwiązywania zadań. Utrzymywanie uwagi i odporność na rozpraszacze. Szybkość przetwarzania informacji. THC na celowniku Aby wykluczyć błędy w deklaracjach (nastolatki nie zawsze mówią prawdę o używkach), zespół dr Natashy Wade zastosował testy biologiczne – analizowano próbki włosów, moczu i śliny. Pozwoliło to precyzyjnie wykryć obecność kannabinoidów nawet sprzed wielu miesięcy. Badanie wykazało, że głównym winowajcą jest THC (tetrahydrokannabinol) – składnik psychoaktywny marihuany. To on wydaje się „hakować” system endokannabinoidowy w mózgu, który w okresie dojrzewania zarządza procesem synaptycznego przycinania (usuwania niepotrzebnych połączeń, by mózg działał wydajniej). Co ciekawe, u małej gr…

GettyImages-139690618-fac826a.jpg
width: 3072
height: 2040

Para zmarłych w czułej pozycji. Zagadka anglosaskiego grobu rozwiązana
type: item
date: 2026-04-17T13:18:05.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: dzieci
subject: grobowce
subject: odkrycia archeologiczne
subject: śmierć
subject: średniowiecze
description: Archeolodzy nie wykopują tylko milczących naczyń ceramicznych. Teraz udało się im wydrzeć z ziemi jedną z najbardziej wzruszających historii wczesnego średniowiecza. Dwoje młodych ludzi pochowano w uścisku, który przetrwał czternaście stuleci. Teraz ustalono, kim dla siebie byli.
encoded: Archeolodzy pojawili się w Chrington w Wielkiej Brytanii już w 2016 roku. Zaalarmowali ich detektoryści, którzy natykali się na cenne średniowieczne artefakty. Okazało się, że był to cmentarz, a metalowe przedmioty były złożone wraz z zmarłymi. W 2024 roku w czasie dalszych poszukiwań z pomocą wykrywacza eksperci usłyszeli ponownie obiecujący sygnał. To był dopiero początek pasjonujących badań. Co kryła ziemia? Wykopaliska przeprowadzone w ramach popularnonaukowej serii Time Team ujawniły płytki grób w wapiennym podłożu wyposażony w miecz. Początkowo archeolodzy spodziewali się pojedynczego pochówku wojownika. Szybko jednak okazało się, że w mogile spoczywa więcej niż jedna osoba. Obok pełnowymiarowego miecza znaleziono szczątki nie rosłego mężczyzny, ale małego dziecka oraz nastoletniej dziewczyny. To znalezisko było niezwykle rzadkie i zaskakujące dla całego zespołu badawczego Miecz i tajemnicze pudełko Przy dziecku leżał wspaniały, wzorzyście spawany miecz w drewnianej pochwie. Dziewczyna posiadała natomiast naszyjnik z rzymskich monet oraz metalowy pojemnik przy pasie. Mógł służyć jako chrześcijański relikwiarz. View oEmbed on the source website Takie przedmioty świadczą o wysokim statusie społecznym pochowanej osoby. Wszystkie artefakty zostały poddane pieczołowitej konserwacji i badaniom rentgenowskim. Z analizy artefaktów wynika, że zmarłych złożono do grobu w połowie VII wieku. Ostatni gest opieki Ułożenie ciał w grobie świadczyło o bliskich relacjach zmarłych. Nastoletnia dziewczyna leżała na boku, zwrócona twarzą w stronę chłopca. Jej ciało było lekko uniesione, jakby czuwała nad towarzyszem nawet po śmierci. – Wcześniejsze przypadki podwójnych pochówków, z jakimi miałam do czynienia, najczęściej ukazywały zmarłych leżących ramię w ramię. Tutaj najpierw ułożono chłopca, a tuż obok niego nastolatkę. Zwrócono ją twarzą w jego stronę, jakby celowo ją podpierając – mówi bioarcheolożka Jacqueline McKinley. – Jednoczesny pochówek wskazuje na to, że oboje padli o…

zmarli-dwojka-a327c6d.jpg
width: 1575
height: 1050

Żółw na obiad czy miska z pancerza? Zagadka neandertalskich obozowisk
type: item
date: 2026-04-10T10:48:55.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: dzieci
subject: neandertalczycy
subject: odkrycia archeologiczne
subject: polowanie
subject: pradzieje
subject: żółwie
description: Czy pancerz żółwia mógł służyć jako pierwsza miska w historii ludzkości? Naukowcy odkryli, że neandertalczycy precyzyjnie czyścili skorupy gadów z tkanek i mięśni. Sugeruje to, że te małe zwierzęta nie były jedynie źródłem kalorii, ale elementem bardziej złożonej strategii przetrwania.
encoded: Około 125 tysięcy lat temu krajobraz dzisiejszych Niemiec wyglądał zupełnie inaczej. W miejscu zwanym Neumark-Nord w kraju związkowym Saksonia-Anhalt znajdowały się jeziora otoczone gęstą roślinnością. Neandertalczycy chętnie obozowali na brzegach tych zbiorników. Wokół nich żyły zwierzęta, które dziś już nie występują w Europie. Największym z nich był słoń leśny, który mógł ważyć nawet ponad 10 ton. Obok żyły liczne jelenie, konie i dzikie bydło. Jedzenia było pod dostatkiem, więc neandertalczycy żyli w świecie nadwyżek kalorii. Systematycznie pozyskiwali je z wielkich ssaków. Z nowych badań wynika, że polowali również na żółwie. Czy były dla nich smakołykiem? Polowanie na żółwie Międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem prof. Sabine Gaudzinski-Windheuser z Uniwersytetu Johannesa Gutenberga w Moguncji oraz MONREPOS przyjrzał się szczątkom żółwi błotnych ze stanowiska archeologicznego w Neumark-Nord. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Przeanalizowano 92 fragmenty skorup żółwi sprzed około 125 tysięcy lat. Naukowcy wykorzystali do tego nowoczesne metody, w tym skanowanie 3D o wysokiej rozdzielczości. Wynik analizy był jednoznaczny i bardzo zaskakujący. Na wewnętrznych stronach skorup odkryto wyraźne ślady nacięć wykonanych kamiennymi narzędziami. – Nasze dane stanowią pierwszy dowód na to, że neandertalczycy polowali na żółwie i przetwarzali je również na północ od Alp, poza regionem Morza Śródziemnego – powiedziała prof. Gaudzinski-Windheuser. Neandertalczycy precyzyjnie usuwali kończyny gadów i ich narządy wewnętrzne. Robili to w sposób powtarzalny i zaplanowany. Żółw to nie tylko kalorie Skoro w okolicy neandertaczlycy mieli dostęp do innych zasobów mięsa, w jakim celu łapali niewielkie żółwie? Żółw błotny waży około kilograma, więc nie jest to zbyt bogaty w kalorie łup. Badacze raczej wykluczają, że były one dla nich głównym źródłem pożywienia dla naszych kuzynów. W czasie wykopalisk znalezione kości innych zwierząt: jeleni, dzikic…

zolw-dcf91f0.jpg
width: 1688
height: 1125

Mały książę z kurhanu. Nowe odkrycia z epoki brązu
type: item
date: 2026-04-07T11:59:08.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: dzieci
subject: grobowce
subject: odkrycia archeologiczne
subject: wierzenia
description: Monumentalne kurhany z epoki brązu kojarzą się głównie z pochówkami potężnych wojowników. Jednak najnowsze odkrycie z Anglii pokazuje, że tego typu budowle usypywano również dla dzieci. Te wyjątkowe znaleziska rzucają zupełnie nowe światło na status najmłodszych członków pradziejowych społeczności.
encoded: Wczesna epoka brązu w na terenie Wysp Brytyjskich (ok. 2400–1500 p.n.e.) była okresem fundamentalnych zmian w kulturze materialnej i technologii. To czas ekspansji rolnictwa, narodzin metalurgii oraz upowszechnienia się tzw. kultury pucharów dzwonowatych, nazwanej tak od charakterystycznych naczyń w kształcie odwróconego dzwonu. Rytuały pogrzebowe epoki brązu Wraz z coraz bardziej osiadłym trybem życia ewoluowały rytuały pogrzebowe. Ciała były składane bezpośrednio do ziemi lub poddawane kremacji. Często umieszczano je w monumentalnych kurhanach lub na cmentarzach, z których wiele znajdowało się w charakterystycznych punktach krajobrazu. Tradycyjnie przyjmowano, że centralne miejsce w kurhanie było zarezerwowane dla dorosłych mężczyzn. Jednak najnowsze analizy pokazują, że rzeczywistość była znacznie bardziej złożona. Bogate dary dla dzieci W przeciwieństwie do dorosłych, pochówki dziecięce z wczesnego okresu epoki brązu są odkrywane rzadko i to z niewielką ilością darów. Ostatnie wykopaliska firmy Cotswold Archaeology dostarczyły jednak dowodów na to, że niektóre dzieci żegnano w sposób absolutnie wyjątkowy. W ich jamach grobowych archeolodzy odkrywają wyposażenie godne dorosłych przedstawicieli elit. Na przykład na stanowisku archeologicznym Lawn’s Farm w Lancashire odkryto pochówek ciałopalny dziecka z XIX–XVII stulecia p.n.e. Wiek określono na podstawie metody radiowęglowej. Obok szczątków znaleziono zestaw przepalonych narzędzi krzemiennych, sugerujący, że zostały one spalone razem ze zmarłym na stosie. Jeszcze bardziej spektakularne odkrycie miało miejsce w Eynsham w Oxfordshire. Tamtejszy pochówek dziecka zawierał przepalony paliczek należący zapewne do orła. To jedyny znany przypadek znalezienia kości tego ptaka w grobie z epoki brązu w całej Anglii. Kość była przebita, co wskazuje, że mogła pełnić funkcję amuletu, szpili lub cennej pamiątki rodzinnej. Kurhan dla dziecka Jednym z najbardziej zaskakujących wyników nowych analiz jest pochówek z Netherhampton R…

kurhan-dziecka-2157aa4.jpg
width: 1688
height: 1125

Pluszowy przyjaciel napędzany sztuczną inteligencją. Zabawki aktywnie rozmawiające z dziećmi to rozwój czy ryzyko?
type: item
date: 2026-03-28T08:57:09.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Technologia
subject: dzieci
subject: dzieciństwo
subject: psychologia
subject: sztuczna inteligencja
subject: zabawa
subject: zabawki
description: Gdy jesteśmy mali, zabawki wydają się być prawdziwymi postaciami. Nadajemy im imiona, budujemy ich historie, rozmawiamy z nimi i wyobrażamy sobie ich odpowiedzi. A co, jeśli zabawki zaczną nam odpowiadać? Jeśli postać w różowym futerku nie będzie rozmawiać z nami tylko w wyobraźni, lecz tworzyć realne, angażujące emocjonalnie wypowiedzi dzięki użyciu modeli językowych typu ChatGPT? Czy istnieje granica, której dla dobra najmłodszych nie powinniśmy przekroczyć?
encoded: Na rynku pojawia się coraz więcej zabawek dla dzieci wykorzystujących możliwości generowania mowy oparte na modelach językowych. To już dawno nie są pluszaczki, które po naciśnięciu łapki nagrywają usłyszane słowa i powtarzają je. Robotyczne zabawki napędzane sztuczną inteligencją potrafią się odpowiednio poruszać i aktywnie rozmawiać z najmłodszymi, co jest podstawą budowania relacji. Człekopodobna SI z interakcją emocjonalną Zabawki wyposażone w SI są szeroko dostępne u sprzedawców, takich jak Little Learners. Obejmują misie, szczeniaki i roboty, które rozmawiają z dziećmi za pomocą ChatGPT. Firma FoloToy oferuje zabawki w kształcie pandy, słonecznika i kaktusa, które mogą współpracować z różnymi modelami językowymi, w tym od OpenAI, Google i Baidu. Firmy takie jak Miko oferują roboty obiecujące „odpowiednie dla wieku, moderowane rozmowy SI” dla dzieci, nie ujawniając jednak, kto stworzył model SI, i twierdzą, że sprzedały już 700 tys. egzemplarzy. Firma Luka oferuje sowę z „człekopodobną SI z interakcją emocjonalną”. Czy tak wczesne wprowadzanie dzieci w środowisko generatywnej SI jest po prostu znakiem czasów i rozwoju technologicznego? A może to, co wygląda na zabawę nowymi technologiami jest nieprzemyślanym podążaniem za nowościami? Opóźnienie jako funkcja treningowa – Dzieciństwo jest buforem czasowym, który ewolucja wytworzyła, by kultura mogła nadrobić dystans wobec biologii – komentuje dr Ada Florentyna Pawlak, antropolożka technologii, prawniczka i historyczka sztuki, wykładowczyni akademicka. Specjalizuje się w obszarze społecznych implikacji sztucznej inteligencji i transhumanizmu. Naukowo interesuje się relacjami pokolenia Z i pokolenia Alfa ze sztuczną inteligencją. Bada też, jak rozwój technologicznych narzędzi wpływa na wyobrażenia społeczne. Jak wyjaśnia ekspertka, to właśnie w tym buforze dziecko doświadcza świata nie jako pola walki o przetrwanie, lecz jako przestrzeni znaczeń, relacji i oczekiwań. – Jednym z kluczowych elementów tego procesu jes…

zabawka-ai-84215b3.jpg
width: 1799
height: 1200

Nastolatkowie śpią znacznie krócej niż 20 lat temu. Ogromne badanie wskazuje, że to nie ich wina
type: item
date: 2026-03-15T09:46:50.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: sen
subject: smartfony
subject: szkoła
description: W ciągu zaledwie kilkunastu lat przeciętny nastolatek stracił około godziny snu każdej nocy. Badania pokazują, że jeszcze na początku XXI wieku około siedmio-ośmiogodzinny sen był standardem u młodzieży, a dzisiaj to… rzadkość. Co się stało?
encoded: Wyobraźmy sobie Maję, licealistkę spod Warszawy. Codzienne rano wstaje przed 6, żeby zdążyć do szkoły w centrum miasta – chociaż jeszcze kilka lat temu mogłaby spać godzinę dłużej. Wieczorem kładzie się spać później niż jej rodzice, bo – jak większość rówieśników – po 22 uczestniczy w towarzyskich rytuałach na mediach społecznościowych, bez których mogłaby zostać wykluczona z grupy. Chociaż wie, że powinna spać więcej, nie może się powstrzymać. Jak zmieniała się długość snu nastolatków w ostatnich dekadach? Wyniki najnowszego badania statystycznego z lat 2007–2023 Przełomowe badanie zespołu dr. Tannera J. Bommersbacha z Mayo Clinic objęło ponad 120 000 amerykańskich licealistów. Wyniki są jednoznaczne: w 2007 roku prawie 69% nastolatków spało za krótko, a w 2023 – już niemal 77%. Jeszcze gorzej wygląda liczba tych, którzy śpią bardzo krótko (5 godzin dziennie lub mniej): odsetek ten wzrósł z 16% do 23%. Polskie dane także potwierdzają ten trend – liczba nastolatków przesypiających zalecaną liczbę godzin spada z roku na rok. A jak było kiedyś? W latach 90. niedobór snu nie był aż tak masowym problemem. W 1991 roku ponad 70% polskich piętnastolatków deklarowało sen trwający co najmniej 7 godzin. Dziś jest to już mniej niż 60%. Kto śpi najmniej? Problem dotyczy wszystkich, ale szczególnie narasta u dziewcząt, uczniów starszych klas i młodzieży w trudniejszej sytuacji materialnej – ta częściej musi poświęcać więcej czasu np. na dojazd do szkoły czy ma wieczorne zajęcia. Badania potwierdzają też, że niedobór snu częściej dotyka tych, którzy zmagają się z depresją czy lękami. Czemu młodzież śpi mniej niż kiedyś? Rola mediów społecznościowych i nowych technologii Główny winowajca? Smartfony i media społecznościowe. Jak pokazuje raport „Nastolatki 3.0”, niemal wszyscy młodzi ludzie korzystają z urządzeń elektronicznych przed snem. Niebieskie światło z ekranów zaburza produkcję melatoniny, co dodatkowo utrudnia zasypianie i skraca sen. To jednak nie wina nastolatków, a doros…

GettyImages-71050294-aadafbd.jpg
width: 3000
height: 2246

Ludzie są z natury „zwierzętami muzycznymi”. Rodzimy się z miłością do dźwięków i dobrze wykształconym słuchem
type: item
date: 2026-03-14T13:31:23.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: mowa
subject: mózg
subject: muzyka
subject: rozwój
description: Niemowlę jeszcze nie potrafi mówić, ale już wie, kiedy muzyka przyspiesza, kiedy zwalnia, a kiedy melodia robi się bardziej łagodna. Naukowcy udowodnili, że ludzie są „zwierzętami muzycznymi”, a umiejętność rozumienia dźwięków jest częścią naszej biologii, a nie kultury.
encoded: Prof. Henkjan Honing z Uniwersytetu w Amsterdamie dowiódł, że jesteśmy genetycznie zaprogramowani do bycia „zwierzętami muzycznymi”. Dwie dekady badań – od psychologii po genetykę – pokazały, że muzykalność nie jest wyłącznie wytworem kultury. Słuch muzyczny jest głęboko zakorzeniony w naszym mózgu. Rytm jest z nami od kołyski Już noworodki instynktownie wyczuwają rytm i rozpoznają melodie. Jak pokazują eksperymenty z holenderskiej uczelni, nawet śpiące niemowlęta reagują na zmiany tempa i wysokości dźwięków. Maluchy są jeszcze za małe, by uczyć się tego od rodziców – mają to zapisane w genach. – To umiejętności pojawiające się spontanicznie. Niemowlęta reagują na muzykę, zanim jeszcze nauczą się języka – wyjaśnia prof. Honing. Ta wrodzona muzykalność nie zależy od miejsca urodzenia ani tradycji muzycznej – niezależnie czy słyszymy gamelan w Indonezji, czy kołysanki w Polsce, dzieci intuicyjnie rozpoznają wzorce muzyczne. Rozwiązanie logopedycznej zagadki: muzyka nie jest tylko dodatkiem do mowy Długo sądzono, że muzyka to uboczny efekt rozwoju mowy – jej rozumienie miało rozwijać się przypadkiem wraz z rozwojem zdolności komunikacji. Badania pokazują jednak, że muzyka i język angażują zupełnie różne części mózgu. Osoby z zaburzeniami mowy potrafią czasem śpiewać nawet, gdy cierpią na afazję, czyli nie są w stanie mówić. To dowód, że „bycie umuzykalnionym” to coś więcej niż tylko znajomość nut czy rytmiki – to fundament naszego człowieczeństwa. – Muzyka to nie tylko język z ozdobami. Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że słuch muzyczny to starożytna zdolność biologiczna, prawdopodobnie starsza niż sam język – komentuje Honing. Muzyka to mozaika umiejętności Nasza „muzykalność” to nie jedna cecha, lecz ich cały zestaw: mamy wrodzone wyczucie rytmu, umiejętność śledzenia linii melodycznych czy reagujemy emocjonalnie na dźwięki. Chociaż muzyka jest bardzo zróżnicowana na całym świecie, to powtarzające się wzorce (czyli właśnie np. relacje wysokości dźwięków czy struk…

GettyImages-907861760-bf3d23f.jpg
width: 4831
height: 3264

Pingwiny dostały kolorowe kamienie i zaczęły „oświadczać się” partnerkom. To nagranie jest hitem sieci
type: item
date: 2026-03-10T07:02:07.000Z
creator: Sabina Zięba
subject: Przyroda
subject: dzieci
subject: edynburg
subject: pingwiny
subject: social media
subject: zoo
subject: zwierzęta
description: Krótki film z pingwinami z zoo w Edynburgu w ostatnich dniach podbił media społecznościowe. Na nagraniu widać, jak ptaki zbierają kolorowe kamienie i wręczają je wybranym partnerom. Internauci szybko uznali scenę za jedną z najbardziej uroczych rzeczy, jakie widzieli w sieci. „To takie urocze!” – piszą w komentarzach, a nagranie błyskawicznie zaczęło krążyć po platformach społecznościowych.
encoded: Historia stojąca za viralowym nagraniem ma znacznie dłuższą tradycję. Od kilku lat dzieci ze Szpitala Dziecięcego w Edynburgu przekazują zoo kolorowe kamienie, które trafiają do wybiegu pingwinów białobrewych. Ten niewielki gest stał się symbolicznym połączeniem dwóch światów: zwierząt budujących relacje w naturalny sposób oraz dzieci, które w ten sposób włączają się w opiekę nad mieszkańcami zoo. Dzieci ze szpitala w malują kamienie dla pingwinów z zoo w Edynburgu Wzruszający film, który w ostatnich dniach obiegł media społecznościowe, ma swoje źródło w inicjatywie realizowanej od kilku lat we współpracy edynburskiego zoo z Królewskim Szpitalem Dziecięcym i Młodzieżowym. Co roku młodzi pacjenci uczestniczą w specjalnym projekcie, w ramach którego malują kolorowe kamienie przeznaczone dla pingwinów białobrewych mieszkających w ogrodzie zoologicznym. Tegoroczna edycja była już czwartą odsłoną tej akcji – dzieci przygotowały około tysiąca ozdobnych kamyków, które następnie trafiły na wybieg ptaków wraz z rozpoczęciem sezonu lęgowego. Symboliczny pierwszy kamień tradycyjnie umieszcza w zagrodzie jedno z dzieci biorących udział w projekcie. Dla wielu młodych pacjentów to wyjątkowy moment, ponieważ dzięki transmisjom na żywo z kamer internetowych mogą później obserwować, jak pingwiny wykorzystują przygotowane przez nich „prezenty”. Jak podkreśla Roslyn Neely z Fundacji Szpitala Dziecięcego w Edynburgu, taka współpraca pozwala dzieciom utrzymać kontakt z naturą nawet podczas długiego pobytu w placówce medycznej. – To naprawdę wspaniałe, że dzieci i młodzież nie muszą rezygnować z kontaktu z naturą nawet podczas pobytu w szpitalu. W tym trudnym czasie możliwość obserwowania zwierząt daje im coś pozytywnego, na czym mogą się skupić – zaznacza. Przedstawiciele zoo dodają, że kamienie przekazywane są podczas regularnych spotkań edukacyjnych organizowanych w szpitalu przez pracowników Królewskiego Towarzystwa Zoologicznego Szkocji. Inicjatywa ma łączyć młodych pacjentów ze świ…

zdj-36-abb067a.jpg
width: 4608
height: 3069

Rosnąca temperatura zmienia proporcje ludzkich płci. Będzie mniej mężczyzn?
type: item
date: 2026-02-24T12:02:42.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: narodziny
subject: płeć
subject: Społeczeństwo
description: Czy temperatura może zmienić światowy rozkład płci? To nie hipoteza – wskazują na to badania przeprowadzone na 5 milionach urodzeń. Wyniki są jednoznaczne: więcej stopni Celsjusza oznacza mniej mężczyzn. Czy globalne ocieplenie zgotuje nam scenariusz jak z „Seksmisji”?
encoded: Długo utrzymujące się temperatury powyżej 20°C mogą przyczyniać się do zmniejszenia liczby narodzin chłopców względem dziewczynek. Efekty te, chociaż na razie obserwowane głównie w krajach Afryki Subsaharyjskiej oraz Indiach – w regionach najbardziej dotkniętych podwyższającą się temperaturą i o silnym wpływie kulturowym płci – wywołują ważne pytania do przyszłość demograficzną świata. Wysoka temperatura zmienia proporcje płci – najnowsze badania z Oksfordu Analiza ponad 5 milionów urodzeń w 33 krajach Afryki Subsaharyjskiej i Indiach pozwoliła po raz pierwszy tak jednoznacznie powiązać wyższe temperatury z liczbą rodzących się chłopców – szczególnie wśród kobiet z terenów wiejskich i o niższym statusie społecznym. Oczywiście determinowały one płeć jedynie pośrednio. W Afryce to pierwszy trymestr jest najważniejszy Badacze wykazali, że w Afryce Subsaharyjskiej temperatury przekraczające 20°C w pierwszym trymestrze ciąży skutkują zauważalnym spadkiem liczby narodzin chłopców. Ten efekt szczególnie dotyka kobiet zamieszkujących tereny wiejskie, mających niższy poziom wykształcenia oraz rodzących już kolejnego potomka. Przyczyną jest zwiększona śmiertelność prenatalna chłopców spowodowana stresem cieplnym u matki. To oznacza, że nie tylko czynniki społeczno-kulturowe, ale także warunki klimatyczne mogą znacząco wpływać na stosunek płci przy urodzeniach. W Indiach ciepło uderza w drugi trymestr: może hamować aborcje selektywne W Indiach naukowcy zaobserwowali, że wpływ wysokiej temperatury widoczny jest w drugim trymestrze ciąży. Tutaj szczególnie zagrożone są kobiety starsze, wieloródki oraz te, które nie mają jeszcze synów – zwłaszcza w północnych stanach kraju. W Indiach mechanizm ten nie powoduje jednak, że koniecznie rodzi się więcej dziewczynek niż chłopców. Sytuacja jest nieco bardziej skomplikowana. Wysoka temperatura bowiem utrudnia dostęp lub użycie aborcji selektywnej pod względem płci. Efekt klimatyczny zatem oddziałuje zarówno na biologiczne mechanizmy śmie…

GettyImages-1190823302-509bd22.jpg
width: 6720
height: 4480

Dlaczego dzieci jedzą swoje „gile”? To nie tylko zły nawyk, kryje się za nim coś więcej
type: item
date: 2026-02-11T09:16:56.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: dzieci
subject: nawyki
subject: Zdrowie
description: Jak świat długi i szeroki, rodzice są świadkami swoich dzieci smakujących własne wydzieliny z nosa. Chociaż dorosłych to obrzydza, maluchy zdają się tym zupełnie nie przejmować. Naukowcy postanowili dowiedzieć się jaka jest przyczyna zachowania, które obserwujemy u większości naczelnych.
encoded: Zjawisko zjadania swoich „gilów” nazywa się mukofagią. Jej przyczyny mogą być ewolucyjne, biologiczne, społeczne i psychologiczne. Ma ona swoje konsekwencje – także zdrowotne. Naukowcy wpadli na trop, ale wciąż jest wiele tajemnic. Czy tylko dzieci jedzą swoje „gile”? Mukofagia w świecie ludzi i zwierząt Mukofagia jest znacznie powszechniejsza niż mogłoby się wydawać. Chociaż głównie utożsamia się ją z dziećmi, to nie one jedyne sięgają do nosa. Badania pokazują, że dorośli równie często praktykują ten kontrowersyjny zwyczaj. Podczas badania z 2001 roku przeprowadzonego na grupie 200 nastolatków w Indiach niemal wszyscy przyznali się do dłubania w nosie, a 9 z nich regularnie zjadało wydzieliny. W praktyce niewiele osób o nim mówi, ale to zachowanie wcale nie jest rzadkie – i to w różnych grupach wiekowych. Naczelne także jedzą wydzieliny z nosa W wielu pracach naukowych czytamy, że to zachowanie nie ogranicza się wyłącznie do ludzi. Anne-Claire Fabre, biolożka z Uniwersytetu w Bernie, zaobserwowała podobne nawyki u innych naczelnych. Szczególnie zaskakujące były obserwacje palczaka madagaskarskiego, który swoim wyjątkowo długim palcem nie tylko wydobywał wydzielinę z nosa, ale także ją zjadał. Literatura naukowa dokumentuje przypadki mukofagii również u goryli, bonobo, szympansów, makaków czy kapucynek. Część naczelnych używa do tego patyków, inne wykorzystują własne palce. Zachowanie, które szokuje dorosłych ludzi, w świecie zwierząt jest znacznie bardziej rozpowszechnione. Czemu właściwie dzieci jedzą swoje wydzieliny? Skład wydzieliny nosowej a potencjalne korzyści, czyli popularny mit Wydzielina nosowa składa się głównie z wody (ponad 98%), resztę stanowią białka (mucyny), węglowodany, sole mineralne oraz złapane cząstki kurzu i drobnoustroje. Teoretycznie mukofagia mogłaby mieć ewolucyjny sens – tak jak niektóre gatunki zwierząt spożywają własne odchody w celu odzyskania składników odżywczych. Jednak u ludzi nie ma jednoznacznych dowodów naukowych na pozytywny…

GettyImages-1257441772-2966d4e.jpg
width: 5088
height: 3392

Zdążyć, nim media społecznościowe zniszczą psychikę młodzieży. Wnioski z francuskiego raportu
type: item
date: 2026-02-04T08:19:11.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Ludzie
subject: dojrzewanie
subject: dzieci
subject: media
description: Nasilające się zaburzenia lękowo-depresyjne, w tym myśli samobójcze, obniżona samoocena, szukanie ucieczki w używkach. Media społecznościowe wykorzystują podatność młodych ludzi i nasilają niektóre charakterystyczne dla tego wieku problemy. Mechanizmy te najmocniej wpływają na nastoletnie dziewczynki.
encoded: Spis treści: Zarabianie na młodzieńczych emocjach Testowanie norm społecznych Utrzymać zaangażowanie odbiorcy Szczególnie narażone są dziewczęta Australia jest pierwszym krajem na świecie, który wprowadził zakaz korzystania z mediów społecznościowych dla młodzieży poniżej 16. roku życia. Platformy takie jak TikTok, Instagram, Facebook, X (Twitter) czy YouTube muszą zablokować dostęp nieletnim lub będą płacić ogromne kary. Podobne zakazy mają być niedługo wprowadzone przez rządy Francji, Danii, Hiszpanii, Grecji i Malezji. Polski projekt stosownej ustawy ma być gotowy do końca lutego tego roku. To dobrze, bo problem jest wielki i palący. Zarabianie na młodzieńczych emocjach W grudniu 2025 roku ukazał się raport francuskiej Narodowej Agencji ds. Bezpieczeństwa Żywności, Środowiska i Pracy (Anses) zatytułowany „Wpływ korzystania z mediów społecznościowych na zdrowie psychiczne nastolatków”. Analizuje on mechanizmy stojące za narzędziami marketingu cyfrowego zaprojektowanymi tak, by trafiać w specyficzne słabości emocjonalne okresu dojrzewania i jest efektem wielu lat pracy i metaanalizy ogromnego materiału badawczego. Wnioski z niego płynące nie są zbyt optymistyczne. – Okres dojrzewania jest czasem szczególnej wrażliwości, ponieważ mózg nadal się rozwija. Nastolatki przechodzą zmiany w sposobie przetwarzania emocji i funkcjonowania układów nagrody. Są również bardziej wrażliwe na kontekst społeczny, co sprzyja podejmowaniu ryzyka w obecności rówieśników. To także okres zwiększonego ryzyka wystąpienia zaburzeń psychicznych – powiedziała w rozmowie opublikowanej na łamach „The Conversation” Olivia Roth-Delgado, jedna z autorek omawianego raportu. Testowanie norm społecznych Jak podkreśla jej kolega Thomas Bayeux, w okresie dojrzewania rozwija się kultura konfrontacji z innymi, potrzeba komunikacji i kształtowania tożsamości poprzez testowanie norm społecznych. – Wszystko to dotyczy szczególnie grupy wiekowej 11–17 lat – podkreśla badacz. W rozmowie z francuskimi dzienni…

shutterstock2654281779-cf2c95d.jpg
width: 7680
height: 4320

Inkaskie mumie dzieci przebadano w klinice. Odkryto brutalną historię rytuału
type: item
date: 2026-02-03T09:16:15.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: dzieci
subject: inkowie
subject: mumia
subject: peru
subject: religie
subject: wulkany
description: Zamrożone inkaskie mumie dzieci od lat fascynują naukowców, ale dopiero teraz udało się zajrzeć do ich wnętrza bez naruszania ciał. Zespół kierowany przez dr Dagmarę Sochę z Uniwersytetu Warszawskiego wykorzystał tomografię komputerową. Wyniki badań podważają niektóre dotychczasowe wyobrażenia o enigmatycznym religijnym rytuale capacocha.
encoded: Spis treści: Pierwszy taki przypadek Wymuszona mumifikacja? Cios w głowę i walka z chorobami Z zamrażalnika do… kliniki Czym był rytuał capacocha? Najnowszy artykuł opublikowany w „Journal of Archaeological Science: Reports” przedstawia przełomowe wyniki badań czterech zamarzniętych mumii dzieci odkrytych na wulkanach Ampato i Sara Sara w Peru. Zespół naukowców, kierowany przez dr Dagmarę Sochę z Uniwersytetu Warszawskiego po raz pierwszy zastosował tomografię komputerową (CT), by nieinwazyjnie zbadać ofiary inkaskiego rytuału capacocha. Pierwszy taki przypadek Najbardziej sensacyjne okazało się ustalenie dotyczące mumii określanej „Ampato 4”. Tomograf dał wgląd w jej wnętrzności. Okazało się, że brakowało części kości, a te, które zostały, były przemieszczone. Zamiast organów wewnętrznych, w jamie brzusznej znajdowały się kamienie oraz fragmenty tkanin. Takie działania świadczą o tym, że była to celowa mumifikacja. To pierwszy znany przypadek celowej mumifikacji ofiary capacocha. Wymuszona mumifikacja? Dlaczego Inkowie wykonali mumifikację? Naukowcy przypuszczają, że dziewczynka zginęła w innym miejscu i została pochowana, a jej ciało po jakimś czasie zostało odkopane i spreparowane, by mogło przetrwać długą podróż. Mogło to mieć związek z przesiedleniami grup etnicznych. Przesiedleńcy zabierali ze sobą mumie przodków, by oswoić nowy, obcy krajobraz. „Ampato 4” mogła pełnić podobną rolę – stała się wiecznym strażnikiem góry i symbolem pamięci wspólnoty. Cios w głowę i walka z chorobami Wyniki badań pozostałych mumii są również wstrząsające i pokazują brutalną stronę rytuału. Wszystkie badane dzieci zginęły w wyniku silnego uderzenia w głowę. U ośmioletniej dziewczynki tomograf wykazał krwiak śródmózgowy. Z kolei słynna „Dama z Ampato”, o której rekonstrukcji twarzy pisaliśmy jakiś czas temu, miała liczne obrażenia czaszki, klatki piersiowej i miednicy. Te urazy powstały w chwili śmierci, co sugeruje rytualną przemoc. Badania wykazały jednak coś jeszcze: ofiary nie …

mumia-57851e9.jpg
width: 1575
height: 1050

Tani opał, ale wysoka cena dla zdrowia. „Spadek funkcji poznawczych w kilku obszarach mózgu”
type: item
date: 2026-01-17T14:13:07.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: Kuchnia
subject: mózg
subject: węgiel
subject: zanieczyszczenia powietrza
description: Dym z kuchni może szkodzić mózgowi, nawet po dekadach. Nowe badania wskazują, że dzieci wychowane w domach, gdzie używano węgla lub drewna do gotowania, mogą w dorosłości mieć gorszą pamięć i niższą sprawność poznawczą. Odpowiada za to zanieczyszczenie powietrza wewnątrz pomieszczeń. Potwierdza to badanie przeprowadzone wśród tysięcy osób.
encoded: W krajach o niskich dochodach ludzie nadal używają paliw stałych, takich jak węgiel, drewno i odpady roślinne, do gotowania i ogrzewania. Wynikające z tego zanieczyszczenie powietrza w pomieszczeniach naraża dzieci na działanie dymu i pyłów w kluczowych etapach rozwoju mózgu. – Prawie 30% światowej populacji, czyli około 2,4 miliarda ludzi, nadal gotuje bez użycia czystych paliw. Nasze odkrycia wskazują, że dorastanie w zadymionym domu może upośledzać zdrowie mózgu i zdolności poznawcze przez całe życie – mówi Xu Zong, badacz z Uniwersytetu Helsińskiego. Swoje wnioski opublikował właśnie na łamach „Social Science & Medicine”, wiodącego międzynarodowego czasopisma poświęconemu zdrowiu i medycynie społecznej. Szerokie badanie – tysiące Chińczyków Naukowiec zebrał dane dotyczące dużej grupy dorosłych mieszkańców Chin. Przeanalizował informacje dotyczące ponad 7 tys. osób w wieku 45 lat i starszych. Sprawdził warunki panujące w ich domach w dzieciństwie. Uczestników zapytano o to, jakich paliw używano w ich rodzinnych domach do gotowania, zanim ukończyli 17. rok życia. Porównano osoby wystawione na dym z węgla i drewna z tymi, które miały dostęp do czystej energii, np. prądu lub gazu.Aby wyniki były rzetelne, wzięto pod uwagę m.in. wiek, płeć, palenie papierosów, picie alkoholu oraz poziom wykształcenia i zarobki badanych osób. Kolejno przeprowadzono testy sprawności umysłowej. Naukowcy ocenili kondycję mózgów uczestników, badając ich pamięć epizodyczną (zdolność zapamiętywania) oraz ogólną sprawność umysłową, w tym orientację w czasie i umiejętność liczenia. Do analizy wyników wykorzystano algorytm „causal forest”, czyli metodę uczenia maszynowego, która potrafi wykryć skomplikowane i nieoczywiste związki między zanieczyszczeniem a pracą mózgu. Domowe zanieczyszczenie groźne też w przyszłości Osoby narażone w dzieciństwie na zanieczyszczenie powietrza w pomieszczeniach z paliw stałych uzyskiwały znacznie gorsze wyniki w testach poznawczych w wieku dorosłym. – Związek t…

shutterstock2427010283-ae4eec7.jpg
width: 4817
height: 3336

„Kotki i psiecka nie zastąpią ci dziecka”… bo nigdy nawet nie próbowały. Badania dowodzą, że posiadanie psa zwiększa szansę na rodzicielstwo
type: item
date: 2026-01-15T13:00:36.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Ludzie
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: dzieci
subject: pies
subject: rodzice
subject: rodzicielstwo
description: W niektórych konserwatywnych kręgach społecznych funkcjonuje pogląd, że spadająca dzietność to wina młodych ludzi, którzy adoptują psy czy koty i poświęcają im dużo uwagi. Nowe badania z hukiem obalają tę tezę – posiadanie zwierząt, w szczególności psów, znacznie zwiększa szansę na decyzję o dziecku.
encoded: Naukowcy z Tajwanu postanowili sprawdzić, czy rzeczywiście istnieje korelacja pomiędzy liczbą niemowląt a psami wożonymi w wózkach. Przeanalizowali zatem rządowe dane podatkowe z milionów gospodarstw domowych, śledząc terminy rejestracji zwierząt i urodzeń dzieci. Czy zastępujemy sobie niemowlęta szczeniakami? Psy w wózkach dziecięcych i mit o spadku dzietności Osoby decydujące się na posiadanie psów i kotów stają się kozłem ofiarnym – z powodu kryzysu demograficznego. W wielu miastach nierzadko można zobaczyć zwierzęta ubrane w eleganckie stroje i pchane w wózkach. Dla wielu osób to wystarczy, by przyjąć, że rozpieszczone psy stały się substytutem ludzkich dzieci. – Młodzi ludzie się nie kochają. Zamiast tego kochają swoje psy, noszą je ze sobą, nie zawierają małżeństw i nie mają dzieci – grzmiał Kim Moon-Soo, minister pracy Korei Południowej w 2023 roku. W podobnym tonie wypowiadał się papież Franciszek, nazywając decyzję o posiadaniu zwierząt zamiast dzieci „samolubną” i ostrzegając przez nadchodzącą „demograficzną zimą”. Czy pies może być „dzieckiem na próbę?” Autorzy badania chcieli sprawdzić, ile prawdy jest w popularnym stereotypie. Na tapet wzięli miliony gospodarstw domowych w Tajpej. Ich badanie wykazało, że posiadanie zwierząt, a zwłaszcza psów, nie oznacza rezygnacji z posiadania dzieci. Wręcz przeciwnie – osoby, które rejestrowały psy, w ciągu następnych kilku lat znacznie częściej rejestrowały także dziecko. Osoby bez zwierząt decydowały się na ten krok rzadziej. – W Tajpej mówi się żartobliwie, że jeśli widzisz wózek w parku, to większa szansa, że jest w nim pies niż dziecko – mówi Ming-Jen Lin, jeden z autorów badania. Analiza danych wykazała jednak, że zwierzęta domowe często stanowią „próbę generalną” dla osób rozważających rodzicielstwo. Młode pary, które planują dzieci, coraz częściej decydują się najpierw na adopcję lub kupno psa, aby sprawdzić swoje kompetencje opiekuńcze i odpowiedzialność. To nowe podejście różni się od tradycyjnych modeli ro…

shutterstock1683571948-d8133ab.jpg
width: 4239
height: 2826

Nauka matematyki przez zabawę? Badania potwierdzają skuteczność planszówek
type: item
date: 2026-01-14T14:58:07.000Z
creator: Olaf Kardaszewski
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: gry
subject: matematyka
description: Naukowcy z Uniwersytetu Oregonu nie mają wątpliwości: niektóre gry planszowe zwiększają umiejętności matematyczne u dzieci. Na wysnucie takich wniosków pozwoliła obszerna analiza wyników osiemnastu badań mierzących wpływ tzw. gier liczbowych na zdolności liczenia u dzieci w wieku od czwartego do ósmego roku życia. Rezultat pracy naukowców nie tylko podkreśla zalety takiej formy spędzania czasu, ale również daje sygnał, jakie elementy gier planszowych najbardziej sprzyjają najmłodszym.
encoded: Analizy nad wpływem rozgrywek planszowych na zdolności matematyczne były już przeprowadzane w 2023 roku. Brytyjskie wydawnictwo naukowe „Taylor & Francis” w tamtym czasie opublikowało zbiorcze wyniki badań prowadzonych przez ponad dwadzieścia lat. Już wtedy naukowcy starali się dowieść, że regularne granie w różnorodne tytuły planszowe pomaga w nauce matematyki i pozwala lepiej zrozumieć działania zachodzące na liczbach. Badania te stały się podstawą do późniejszych analiz, w trakcie których badacze z Uniwersytetu Oregonu określili konkretny typ gier wpływający na zdolności matematyczne. Jakie gry planszowe były analizowane? Autorzy analizy skupili się na badaniach, w trakcie których wykorzystywane były tzw. liniowe gry planszowe z liczbami. Taka forma rozgrywki polega na stopniowym przemieszczaniu się po planszy zgodnie z rosnącymi liczbami. To, o ile pól do przodu (lub do tyłu) porusza się dany gracz, zależy od indywidualnych reguł gry. Wygrywa ten, kto jak najszybciej dotrze na pole końcowe, mające najwyższą liczbę. W trakcie badań używano m.in. bardzo prostej gry pt. „Wielki wyścig”, której zasady polegają na rzucaniu kostką i przesuwaniu pionka o wskazaną liczbę pól. W 18 badaniach wzięło udział ponad 1700 dzieci w różnym wieku. Próba obejmowała graczy od czwartego do ósmego roku życia. Konkretne typy gier oraz długość rozgrywek różniły się pomiędzy poszczególnymi badaniami. W niektórych z nich sprawdzano na przykład umiejętności posługiwania się liczbami (wykonywania działań matematycznych) po zakończeniu gry planszowej. W ten sposób badacze mogli określić wpływ tej nietypowej formy edukacji na zdolności matematyczne dzieci. Kiedy gra działała słabiej? Mnogość analizowanych przypadków pozwoliła badaczom określić szereg czynników wpływających na edukacyjną skuteczność gier planszowych. Niektóre z nich sprawiały, że nauka poprzez rozgrywkę w jednych badaniach działała lepiej, a w innych słabiej. Efektywność liniowej planszówki zależała m.in. od czasu i częstotli…

shutterstock1419396152-563f86c.jpg
width: 6000
height: 4000

Rejs bez dzieci staje się standardem? Znana linia zamyka pokład dla najmłodszych
type: item
date: 2026-01-14T13:28:10.000Z
creator: Sabina Zięba
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: dzieci
subject: podróże
subject: rejsy
subject: statki
description: Rejsy wycieczkowe od lat należą do jednej z najpopularniejszych form wypoczynku na świecie. Na pokładach statków spotykają się zarówno seniorzy, pary, jak i rodziny z dziećmi, a rekordy popularności biją choćby rejsy organizowane przez Disney Cruise Line, które od lat stawiają na ofertę skierowaną do najmłodszych. Teraz jednak jedna ze znanych linii rejsowych decyduje się na wyraźny zwrot w strategii – w jej nowej ofercie nie będzie miejsca dla dzieci. Na statkach pojawią się wyłącznie dorośli pasażerowie.
encoded: Wypoczynek w formule „tylko dla dorosłych” od dawna budzi emocje i dzieli opinię publiczną. Jedni krytykują restauracje, hotele czy kurorty ograniczające wstęp dla rodzin z dziećmi, inni podkreślają, że taka forma urlopu pozwala na prawdziwy reset, ciszę i oderwanie się od codziennego zgiełku. Teraz podobne podejście coraz wyraźniej zaznacza swoją obecność również na morzu. Jedna z renomowanych linii rejsowych postanowiła stworzyć ofertę, która ma zapewnić pasażerom spokojne, kameralne otoczenie – bez animacji dla najmłodszych, dziecięcego gwaru i kompromisów w kwestii ciszy na pokładzie. Oceania Cruises stawia na rejsy tylko dla dorosłych Coraz więcej linii rejsowych uważnie przygląda się zmianom w strukturze swoich pasażerów, a jednym z wyraźniejszych trendów ostatnich lat jest rosnące zainteresowanie długimi, spokojnymi podróżami wśród osób starszych. Właśnie na ten segment zdecydowała się postawić Oceania Cruises, luksusowa linia obsługująca osiem statków kursujących m.in. po Europie, Alasce, Karaibach, Ameryce Południowej, Azji, Afryce i Australii. Firma ogłosiła, że wszystkie nowe rezerwacje będą dostępne wyłącznie dla osób, które ukończyły 18 lat. Decyzja nie oznacza jednak gwałtownego zerwania z dotychczasowymi klientami – rezerwacje dokonane przed 7 stycznia 2026 roku, obejmujące niepełnoletnich pasażerów, pozostaną ważne. Jak podkreślił Jason Montague, dyrektor ds. oferty premium w Oceania Cruises, zmiana jest bezpośrednią odpowiedzią na głosy samych gości. „Nasi pasażerowie wielokrotnie podkreślali, że spokojna atmosfera na pokładach jest jednym z głównych powodów, dla których do nas wracają” – zaznaczył w oficjalnym oświadczeniu. Przejście na ofertę wyłącznie dla dorosłych ma więc wzmacniać kluczowe wartości marki: ciszę i podróżowanie w tempie sprzyjającym odkrywaniu świata, a nie masowej rozrywce. Linia wskazuje również, że nowa polityka pozwoli lepiej „zarządzać oczekiwaniami” pasażerów i uniknąć nieporozumień co do charakteru rejsów. W praktyce dla w…

cruise-da6f229.jpg
width: 5416
height: 3713

Chłopiec czy dziewczynka u władzy? Tak dzieci widzą autorytet – naukowcy przebadali kilkaset dzieci
type: item
date: 2026-01-11T14:14:34.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: kobiety
subject: mężczyźni
subject: psychologia
description: Czy przedszkolaki uważają, że chłopcy powinni rządzić światem? Naukowcy zbadali, jak setki dzieci dzielą cenne nagrody między „szefa” a „podwładnego”. Wyniki rzucają nowe światło na to, jak w naszych głowach rodzi się poczucie równości i czy faktycznie faworyzujemy mężczyzn u władzy.
encoded: Nierówności na tle płci są na porządku dziennym. Nawet w dążącej do równości Unii Europejskiej z jakiegoś powodu kobiety zarabiają średnio o 12% mniej za godzinę pracy niż mężczyźni. W naszym kraju luka płacowa jest niższa od średniej unijnej i wynosi 7,8%. Z jakiego powodu kobiety zarabiają mniej na tym samym stanowisku? Bo są kobietami, nie ma na to innego wytłumaczenia. Nierówności dotyczą również dostępu kobiet do awansów na najwyżej płatne stanowiska. Trafia ich tam zdecydowanie mniej niż mężczyzn. Skąd biorą się takie różnice? Kiedy zaczynają się pojawiać takie nierówności? Czy dzieci uznają męską dominację nad kobietami za uzasadnioną? Ten temat rozpoznali naukowcy, którzy postanowili zbadać sprawę u kilkulatków i dowiedzieć się, czy już w tym wieku widoczne są przejawy dyskryminacji. Badania w przedszkolach Badacze z francuskich uniwersytetów postanowili sprawdzić, czy dziecięce intuicje wspierają „męski przywilej”, czy może kierują się zupełnie innymi zasadami. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Child Development”. W badaniu wzięło udział 653 dzieci w wieku od 3 do 8 lat z Francji. Zostały one zrekrutowane z obszaru metropolitalnego Lyonu we Francji. Naukowcy przeprowadzili testy w konkretnych placówkach edukacyjnych i wychowawczych, którymi były: 10 przedszkoli, 9 szkół publicznych, 1 centrum rekreacji. Jak zbadać tendencje nierówności? Naukowcy opowiedzieli dzieciom historię o dwóch postaciach, które wspólnie planowały zabawę. Jedna z nich – postać dominująca – zawsze narzucała swoje zdanie i wybierała gry. Druga – postać podległa – musiała się dostosować. Postacie te były rówieśnikami dzieci, co ułatwiało badanym identyfikację z sytuacją. Kluczowym momentem był podział nagród. Dzieci otrzymały trzy naklejki, które miały rozdzielić między bohaterów. Trzy to liczba nieparzysta, więc nie dało się ich podzielić po równo – ktoś musiał dostać więcej. Komu dać bonus? Skutecznemu liderowi czy podwładnemu? Naukowcy sprytnie zmieniali płeć postaci w różnych…

shutterstock2141806575-0f49adc.jpg
width: 6000
height: 4000

Rodzisz w styczniu? Twoje dziecko ma dwukrotnie większą szansę, by zostać drugim Robertem Lewandowskim
type: item
date: 2026-01-02T08:57:47.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: piłka nożna
subject: Sport
subject: urodziny
description: Urodziliście się w grudniu lub pod koniec roku i zastanawiacie się, czemu nie zostaliście profesjonalnymi piłkarzami? Okazuje się, że to nie przypadek – wśród zawodników krajowych reprezentacji jest wielokrotnie więcej osób urodzonych w pierwszym kwartale roku. Czy styczeń daje supermoce?
encoded: Według badań Uniwersytetu Strathclyde w rozgrywkach UEFA bierze udział prawie dwa razy więcej zawodników urodzonych w styczniu niż w grudniu – mimo tego, że oba miesiące charakteryzuje podobny wskaźnik urodzeń. Nie chodzi jednak o znaki zodiaku czy temperament. Dlaczego dzieci urodzone w styczniu mają przewagę w sporcie? Badania prowadzone niezależnie w wielu krajach potwierdzają, że dzieci urodzone na początku roku mają istotną sportową przewagę nad rówieśnikami z jego końca. Przewaga ta wynika z tzw. efektu względnego wieku, czyli różnicy rozwojowej pomiędzy najstarszymi a najmłodszymi zawodnikami w danej kategorii wiekowej. W praktyce oznacza to, że dzieci urodzone w styczniu są niemal o rok starsze niż ich „rówieśnicy” urodzeni w grudniu. W młodym wieku to ogromna różnica rozwojowa, która ma wyraźny wpływ na późniejsze sukcesy sportowe. Są wyżsi, silniejsi, mają więcej doświadczenia. Euro 2024 pełne koziorożców, wodników i ryb Co łączy Cristiano Ronaldo, Ardę Gülera i Jamala Musialę? Wszyscy byli gwiazdami rozgrywanych w Niemczech mistrzostw Europy 2024 i wszyscy… urodzili się w lutym. Szkockie badanie przyjrzało się temu, ile z uczestników turnieju piłkarskiego faktycznie ma urodziny na początku roku. W samym turnieju dysproporcja była widoczna, ale efekt był szczególnie zauważalny w składach reprezentacji U-17. Analiza składów z mistrzostw Europy wykazała, że w okresie od stycznia do marca urodziło się ponad cztery razy więcej zawodników niż w okresie od października do grudnia. Szczególnie dobrym przykładem są sami mistrzowie, czyli Włochy, których 20-osobowa kadra składała się z 11 zawodników urodzonych w pierwszym kwartale roku i tylko jednego urodzonego w grudniu. – Rok może wydawać się niewielką różnicą, ale w przypadku młodzieży oznacza, że zawodnicy urodzeni w styczniu spędzili na boisku prawie o 10% więcej czasu niż zawodnicy urodzeni w grudniu – przypomina Aidan Rooney, jeden z twórców badania. Miesiąc urodzenia to nie wyrok: z wiekiem przewaga zanika…

FABRIC-KOLAZ-32-46-c95e430.jpg
width: 2700
height: 1800

Nowa epidemia odry nadchodzi? To efekt braku szczepień
type: item
date: 2025-10-28T08:50:07.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: antyszczepionkowcy
subject: choroby
subject: choroby zakaźne
subject: dzieci
subject: nowa zelandia
subject: odra
subject: szczepionki
description: Wszystko wskazuje na to, że Nowa Zelandia może wkrótce mierzyć się z epidemią odry – podobną, jaka wybuchła w 2019 roku. Wtedy umierały na nią głównie dzieci. Ten wyspiarski kraj zmaga się, podobnie jak Polska, nie tylko z niskim poziomem zaszczepienia najmłodszych, ale i dawnymi brakami systemowymi, których żniwa zbierają obecne pokolenia. Czego możemy się nauczyć od nowozelandczyków, żeby uniknąć podobnej sytuacji w naszym kraju?
encoded: Nowa Zelandia stoi w obliczu możliwej epidemii odry. Niedawne potwierdzenie nowych, niezwiązanych z międzynarodowymi podróżami przypadków choroby sugeruje, że groźny wirus zaczął się już rozprzestrzeniać w społecznościach. Na alarm bije Health New Zealand, czyli publiczny system opieki zdrowotnej wyspiarskiego kraju. Wirus odry błyskawicznie roznosi się po społeczeństwie Nowe przypadki odry wykryte w Nowej Zelandii niebezpiecznie przypominają wydarzenia z 2019 roku. Wtedy to najludniejsze miasto kraju – Auckland – przeżyło największą od 1997 roku epidemię odry. Odnotowano ponad 2000 przypadków choroby, a nawet 35% zainfekowanych wymagało hospitalizacji. Mimo tego, że większość wcześniej była zdrowa. U wielu pacjentów wystąpiły poważne komplikacje: zapalenie mózgu, utrata ciąży czy wymóg intensywnej terapii u dzieci. Co jeszcze bardziej niepokojące, osoby, które przeszły wtedy odrę, w kolejnych latach częściej były hospitalizowane i częściej otrzymywały recepty na antybiotyki. Z Nowej Zelandii choroba zawędrowała do Samoa, gdzie spowodowała 5 700 zachorowań i niemal 100 zgonów. 87% z nich stanowiły dzieci do 5. roku życia. Jak zapobiec rozprzestrzenianiu się odry? Aby zapobiec szerzeniu się odry po jej pojawieniu się w danym kraju niezbędny jest poziom odporności populacyjnej sięgający około 95%. Osiąga się go dzięki szczepieniom: w Polsce obowiązuje dwudawkowe, obowiązkowe szczepienie dzieci – pierwszą dawkę szczepionki na odrę podaje się w 13.–15. miesiącu życia, a drugą przed ukończeniem 6. roku życia. To zapewnia ochronę przed ciężką chorobą na poziomie 98–99% na całe życie. Dlaczego poziom zaszczepienia w Nowej Zelandii jest niski? Niestety, w Nowej Zelandii nie udało się osiągnąć tego progu. Szczepienia MMR (odra, świnka, różyczka), czyli główne narzędzie walki z chorobą, prowadzone są w tym kraju od 1969 roku, jednak dopiero od 2005 roku funkcjonuje narodowy rejestr szczepień. Braki systemowe sprawiły, że nawet 80% osób urodzonych w latach 80. i 90. może nie b…

FABRIC-KOLAZ-32-13-e859ab8.jpg
width: 2700
height: 1800

Gen stulatków może pomóc chronić dzieci chore na progerię. Przełom w medycynie
type: item
date: 2025-10-17T07:59:26.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: choroby
subject: dzieci
subject: leczenie
subject: medycyna
subject: Zdrowie
description: „Gen długowieczności” obecny u osób żyjących wyjątkowo długo może pomóc ratować dzieci zmagające się z rzadką chorobą. Progeria, bo tak nazywa się schorzenie powodujące przedwczesne starzenie się dzieci, skraca życie do około 14 lat. Do tej pory nie było na nią skutecznego lekarstwa, ale dzięki odkryciu naukowców może się to zmienić.
encoded: Przełom w leczeniu rzadkiej choroby. Zespół progerii Hutchinsona-Gilforda może stać się uleczalny dzięki genom pozyskanym od „superstulatków”. Wszystko dzięki pracy naukowców z Uniwersytetu w Bristolu i IRCCS MultiMedica. Progeria powoduje przedwczesne starzenie Progeria Hutchinsona-Gliforda (HGPS) jest rzadką chorobą genetyczną polegającą na – w dużym skrócie – szybkim starzeniu się dzieci. Spowodowana jest mutacją w genie LMNA, która powoduje produkcję toksycznego białka zwanego progeryną. Ta uszkadza jądra komórkowe i powoduje szybszą degradację. Choroba zyskała światowy rozgłos za sprawą filmu „Ciekawy przypadek Benjamina Buttona”. Osoby dotknięte progerią umierają zwykle około 13.–15. roku życia z powodu problemów z sercem. Są jednak wyjątki, takie jak Sammy Basso, który był najstarszą znaną osobą z progerią. Ten włoski biolog zmarł 5 października 2024 roku w wieku 28 lat. Leczenie zespołu Hutchinsona-Gliforda Obecnie jedynym zatwierdzonym lekiem na progerię jest lonafarnib, który zapobiega gromadzeniu się progeryny. Naukowcy z Bristolu we współpracy z włoskim IRCCS MultiMedica starali się sprawdzić, czy jest jakaś inna droga leczenia: postanowili wykorzystać geny stulatków, które potencjalnie mogłyby chronić chore dzieci. Użyli w tym celu genu LAV-BPIFB4, który występuje u niektórych osób powyżej 100. r.ż. – znanego jako „gen długowieczności”, z którym wiązana jest dłuższa niż przeciętnie oczekiwana długość życia. Badania wykazały, że pomaga on utrzymać zdrowie serca i naczyń krwionośnych w okresie starzenia. Pierwsze rezultaty były obiecujące Najpierw sprawdzono działanie genu u myszy. Zespół badawczy był w stanie wykryć wczesne problemy z sercem – bardzo podobne do tych, które występują u dzieci zmagających się z progerią. Okazało się, że wstrzyknięcie „genu długowieczności” pomagało poprawić to, jak serce się rozkurcza i napełnia krwią. Zmniejszył on zwłóknienie serca, ograniczył liczbę starzejących się komórek i stymulował wzrost nowych naczyń krwionośnych…

GettyImages-1140588158-7a1aa73.jpg
width: 6016
height: 4016

Inkowie złożyli nastolatkę w ofierze. Naukowcy zrekonstruowali jej wygląd
type: item
date: 2025-09-30T09:14:00.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: archeologia
subject: dzieci
subject: mumia
subject: odkrycia archeologiczne
subject: peru
subject: religie
subject: wierzenia
subject: Wolny czas
description: Zagadkowy rytuał Inków i twarz sprzed wieków. Naukowcy zrekonstruowali wygląd nastoletniej dziewczyny, która została złożona w ofierze ponad 500 lat temu. Niemal żywa twarz dziewczyny odsłania tajemnice jednego z najbardziej poruszających rytuałów prekolumbijskiej cywilizacji.
encoded: Spis treści: Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Choć od jej śmierci minęło ponad pięć wieków, dzięki współczesnej technologii możemy dziś spojrzeć w oczy jednej z najbardziej znanych ofiar inkaskiego rytuału capacocha. Nastolatka, znaleziona wysoko w Andach, była częścią religijnego obrzędu, który wymagał złożenia dzieci w ofierze bogom. Jej doskonale zachowane ciało, wydobyte z wiecznie zamarzniętej ziemi, pozwoliło badaczom nie tylko ustalić przyczynę śmierci, ale też odtworzyć jej wygląd z niezwykłą dokładnością. Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Był 1995 rok. Amerykański archeolog i antropolog Johan Reinhard wyruszył w góry w okolicach Arequipy na południu Peru. Razem z peruwiańskim przewodnikiem Miguelem Zarate wdrapali się na górę Ampato, która ma ponad 6 tys. m n.p.m. Liczyli na ciekawe znaleziska, bo pobliski czynny wulkan doprowadził do topnienia czapy lodowców. Tuż pod samym szczytem badacze dostrzegli niewielkie brązowe zawiniątko, przypominające worek z tkaniny. Okazało się, że był to szczelnie zawinięty płaszcz, który skrywał doskonale zachowaną zamarzniętą mumię dziewczynki. Jej grobowiec znajdował pierwotnie kilkaset metrów wyżej. Uległ on zniszczeniu, a zawartość usunęła się wzdłuż zbocza. Dama z Ampato miała na sobie suknię, szal i ozdobny pas oraz skórzane mokasyny. Na ramionach ofiary znajdowały się dwie szpile, które spinały szatę. Tuż obok mumii były też trzy figurki wykonane ze złota i potłuczone fragmenty naczyń. Znalezisko szybko stało się sensacją. Dziewczynkę nazwano Damą z Ampato lub po prostu Juanitą. Od kilku dekad jej szczątki są przechowywane w spe…

inkaska-nastolatka-1a794ac.jpg
width: 1350
height: 900

Twój ojciec palił, gdy był nastolatkiem? Teraz ty będziesz starzeć się szybciej
type: item
date: 2025-09-30T07:40:37.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: palenie
subject: papierosy
subject: plemniki
subject: Zdrowie
description: Czy błędy młodości ojców mogą wpływać na życie dzieci? Okazuje się, że palenie papierosów w wieku nastoletnim uszkadza plemniki, a wady te przekazywane są przez mężczyzn ich potomkom – nawet, jeśli ci rodzą się dużo później. Kiedy palenie papierosów szkodzi najbardziej i jak wpływa na los kolejnego pokolenia?
encoded: Dzięki badaniom zaprezentowanym na kongresie Europejskiego Towarzystwa Pulmonologicznego (ERS) w Amsterdamie dowiedzieliśmy się, że osoby, których ojcowie palili papierosy w trakcie swojego dojrzewania, starzeją się szybciej niż przeciętnie. Naukowcy doszli do zaskakujących wniosków, które jeszcze bardziej odstręczają od palenia. Dług przeszłości spłacany przez kolejne pokolenia Lekarze z Towarzystwa Pulmonologicznego odkryli, że osoby, których ojcowie zaczęli palić w wieku 15 lat lub wcześniej, wykazywały oznaki szybszego starzenia biologicznego w porównaniu z ich wiekiem chronologicznym. Ma mieć to związek z uszkodzeniami w rozwijających się plemnikach u chłopców, które na późniejszym etapie życia posłużą do spłodzenia potomstwa. Dzieci ojców-palaczy były średnio od 9 miesięcy do roku biologicznie starsze niż powinny. Jeśli same dodatkowo paliły, to różnica była większa i sięgała nawet 15 miesięcy. Co ciekawe, kluczowy okazał się wiek tytoniowej inicjacji ojców – gdy zaczynali oni palić w późniejszym wieku, badacze zaobserwowali jedynie niewielki wzrost tempa starzenia ich dzieci. Nieistotne okazało się też to, czy matki paliły przed ciążą. Badania nad paleniem papierosów – W nowym badaniu chcieliśmy ustalić, czy palenie przez rodziców w okresie dojrzewania może również wpływać na biologiczne starzenie się ich przyszłych dzieci – opowiada dr Juan Pablo López-Cervantes z Uniwersytetu w Bergen w Norwegii. Naukowcy do mierzenia procesu starzenia wykorzystali znaną metodę – zegary epigenetyczne. Zmiany w DNA pozwalają prześledzić nie tylko zmiany związane z upływającym czasem, ale także potencjał rozwoju chorób wieku podeszłego, np. demencji czy nowotworów. Przebadano 892 osoby w wieku od 7 do 50. Średni wiek badanego wynosił 28 lat. Każdy z nich przekazał próbki krwi i z każdym został przeprowadzony szczegółowy wywiad. Chłopcy szkodzą swoim dzieciom – To przyspieszone starzenie biologiczne jest ważne, ponieważ w poprzednich badaniach powiązano je z wyższym ryzykiem c…

GettyImages-2219281222-296f0cf.jpg
width: 1854
height: 1236

Paracetamol w ciąży nie powoduje autyzmu – badanie obejmujące 2,5 miliona dzieci to potwierdza
type: item
date: 2025-09-26T13:27:14.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: ból
subject: ciąża
subject: donald trump
subject: dzieci
subject: leki
description: Wbrew temu, co z największych mównic świata głoszą niektórzy, paracetamol przyjmowany w ciąży nie powoduje zwiększenia ryzyka wystąpienia autyzmu u dzieci. Badania obejmujące miliony ciąż udowadniają, że nawet prezydent Stanów Zjednoczonych może się mylić.
encoded: Donald Trump zasugerował ostatnio, że acetaminofen (w Polsce znany szerzej jako paracetamol, a w Stanach Zjednoczonych jako Tylenol) stosowany przez kobiety w ciąży ma przyczyniać się wzrostu ilości diagnoz autyzmu. Zaproponował, by zamiast ulżyć sobie w bólu, matki „przeczekały” trudny czas gorączki. Wywołało to ostry sprzeciw środowiska naukowego, według którego nie ma twardych dowodów naukowych na temat powiązań paracetamolu z rozwojem neurologicznym dzieci. Są za to odwrotne. Największe badanie nad środkami przeciwbólowymi Badanie opublikowane w 2024 roku w prestiżowym czasopiśmie „Journal of the American Medical Association” objęło niemal 2,5 miliona urodzeń w latach 1995–2019 w Szwecji. Nie wykazało dowodów na to, że stosowanie paracetamolu w ciąży zwiększa ryzyko wystąpienia autyzmu u dziecka. To największe analizy naukowe przeprowadzone w tym temacie. 7,5% matek przyznało się do stosowania paracetamolu w ciąży. Naukowcy przeanalizowali dodatkowo wszystkie zmienne, które mogły wpłynąć na wyniki analizy statystycznej – uwzględnili między innymi czynniki zdrowotne, takie jak gorączkę czy ból, które mogły wpływać na to, czy zażywane były środki przeciwbólowe. Przyjrzeli się następnie wynikom rozwoju neurologicznego urodzonych dzieci: sprawdzano, czy częściej diagnozowano u nich ADHD, autyzm czy niepełnosprawność intelektualną. Stosowanie paracetamolu a rozwój rodzeństwa Długi czas trwania badania pozwolił porównywać ze sobą nawet rodzeństwa: dzieci urodzone przez tę samą matkę, u której paracetamol był stosowany w jednej ciąży, a w drugiej nie. To bardzo ważne, ponieważ rodzeństwo dzieli ze sobą bardzo wiele – od wspólnych genów, po środowisko, w którym się wychowuje. Dzięki temu łatwiej było oszacować, czy na zwiększone ryzyko rozwoju neurologicznego miał wpływ sam lek, czy cechy rodzinne lub stan zdrowia. Czy paracetamol powoduje autyzm? Pierwsze wyniki badań przykuły uwagę naukowców. Okazało się, że u dzieci, których matki przyznały się do stosowania paraceta…

GettyImages-1197693392-282b763.jpg
width: 6720
height: 4480