Niezwykły plebiscyt rozstrzygnięty. Polski przedstawiciel wśród drzew, które zachwyciły Europę
Litewski dąb ze wsi Rukai zdobył prestiżowy tytuł Europejskiego Drzewa Roku 2026. Wygrana w międzynarodowym konkursie to dla niego prawdziwe „drugie życie” – przez długie lata ten niezwykły pomnik przyrody stał na uboczu, zapomniany i omijany przez turystyczne szlaki. Na podium tegorocznej edycji znalazł się także reprezentant Polski.
Choć drzewa są kluczowym elementem ziemskiego ekosystemu, wciąż zbyt często pozostają niedoceniane. Postępująca urbanizacja sprawia, że wiele z tych wiekowych pomników przyrody przegrywa walkę z piłami mechanicznymi i buldożerami. W czasach, gdy człowiek tak łatwo zapomina o naturze, pielęgnowanie pamięci o tych niezwykłych mieszkańcach naszej planety staje się sprawą fundamentalną. Z tą właśnie misją przychodzi konkurs na Europejskie Drzewo Roku, który od lat wyróżnia i przypomina nam o rozgałęzionych królach naszego kontynentu. Triumfator zza wschodniej granicy W głosowaniu internetowym zwyciężył wyjątkowy dąb ze wsi Rukai na Litwie. Według organizatorów konkursu to 400-letnie drzewo przez lata pozostawało zapomniane, a o jego pięknie wiedzieli jedynie mieszkańcy wioski na północnym zachodzie kraju. Choć można było się spodziewać, że wiekowy olbrzym dokona swoich dni w zapomnieniu, lokalna społeczność całkowicie odmieniła jego los. Mieszkańcy zorganizowali uroczystość na cześć dębu, co znacznie wzmocniło jego lokalne znaczenie. Obecnie dąb oraz kolejne pokolenia mieszkańców Rukai tworzą nowy etap w historii ludzko-drzewnych relacji. Nazwa tegorocznego triumfatora nawiązuje do słowa „pole” – w przeszłości drzewo było bowiem jedynym obiektem na otwartych, rozpościerających się po horyzont połaciach terenu. Współcześnie, choć w okolicy zaczęli osiedlać się ludzie, roślina nadal wyraźnie wyróżnia się w litewskim krajobrazie. Srebro z Tatr Choć swoim wyglądem w niewielkim stopniu przypomina triumfatora, nie ustępuje mu dostojnością i wyjątkowością. Stara jabłoń rośnie w pasterskiej wsi Żar na Słowacji od 150 lat, niezmiennie opierając się ulewom, śnieżycom i upałom. Funkcjonowanie utrudnia jej dodatkowo położenie na wysokości 860 metrów n.p.m. Mimo tak surowych warunków srebrny medalista przez półtora wieku zdołał zachować swój unikatowy wdzięk. Słowackie media zaznaczają, że tak wysoka pozycja ich reprezentanta była możliwa dzięki zmianom w konkursowej ordynacji wyborczej. Nowy algorytm równoważy bowiem głosy, biorąc pod uwagę liczbę ludności danego kraju. Dzięki temu głosy oddane na drzewa z mniejszych państw zyskały większą wagę, co dało wszystkim uczestnikom równe i sprawiedliwe szanse w rywalizacji. Cud Polski doceniony Trzecia lokata w konkursie przypadła drzewu, które w zeszłym roku było triumfatorem ogólnopolskiego konkursu. Szydłowiecki wiąz szypułkowy znajduje się wewnątrz ogrodowego kompleksu zamku Szydłowieckich, który w zeszłym roku znalazł się na prestiżowej liście „Cudów Polski”. Nietypowa sylwetka drzewa wynika z jego lokalizacji – chcąc przetrwać, musiało wygiąć się w stronę wody. Stało się przez to idealnym miejscem dla dworskich schadzek, które przez 110 lat miały miejsce w Szydłowcu. Na kolejnych miejscach rankingu znalazły się drzewa m.in. z: Portugalii, Francji, Czech. Źródła: Tree of the Year, TimeOut Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Poezja i ślady w słojach drzew pozwoliły japońskim naukowcom rozszyfrować kosmiczną zagadkę z XIII w.
Japońscy naukowcy odkryli ślady ogromnego bombardowanie protonami przyspieszonymi do dziewięciu dziesiątych prędkości światła. Doszło do niego ponad 800 lat temu. Ślady zdarzenia zachowały się w słojach żywotnikowców japońskich.
Średniowieczne zapiski z dziennika japońskiego dworzanina i poety Fujiwary no Teiki, żyjącego w latach 1162–1241, stały się punktem wyjścia do poszukiwań dawnych słonecznych zdarzeń protonowych (SPE – solar proton event). W dzienniku można znaleźć informację, że w lutym 1204 roku poeta zobaczył „czerwone światła na północnym niebie nad Kioto”. Zorza polarna nad Kioto Poeta miał prawo nie wiedzieć, że ma do czynienia z zorzą polarną, ponieważ Kioto leży na 35° szerokości północnej, co jest stosunkowo niską szerokością geograficzną dla obserwacji zorzy polarnej. Jednak jak przekonaliśmy się w ostatnich latach maksimum słonecznego, silna burza geomagnetyczna może doprowadzić do pojawienia się zorzy również na średnich szerokościach geograficznych. Nie tylko Fujiwara no Teiki obserwował to niezwykłe zjawisko. W niebo spoglądali również chińscy astronomowie. Powstanie zorzy polarnej wiąże się z koronalnymi wyrzutami masy ze Słońca bombardującymi ziemską magnetosferę, ale wystąpienie wyjątkowo silnej zorzy jest dobrym punktem wyjścia do poszukiwań historycznych SPE. Wyjaśnijmy, że słoneczne zdarzenie protonowe to zjawisko bombardowania protonami przyspieszonymi do dziewięciu dziesiątych prędkości światła przez rozbłyski słoneczne i koronalne wyrzuty masy. SPE mogą być niezwykle niebezpieczne, stanowiąc zagrożenie dla astronautów i statków kosmicznych. Pole magnetyczne Ziemi zatrzymuje większość protonów, lecz czasami część z nich przenika przez ziemską osłonę magnetyczną i trafia do atmosfery, gdzie zderza się z gazami, tworząc atomy szczególnego rodzaju węgla – węgla-14. Ten następnie rozprzestrzenia się po planecie i zostaje wchłonięty przez organizmy żywe – w tym drzewa. Dymiący pistolet Właśnie dlatego badacze z Okinawa Institute of Science and Technology (OIST) skupili się na drzewach. Konkretnie na pozostałościach żywotnikowców japońskich z północnej Japonii, pochodzących z przełomu XII i XIII wieku. Zespół pod kierownictwem Hiroko Miyahary odkrył węgiel-14 w słojach datowanych na okres od zimy 1200 roku do wiosny 1201 roku. Słoje te stanowią „dymiący pistolet” wskazujący na „subekstremalne” zdarzenie SPE. – Poprzednie badania historycznych SPE koncentrowały się na rzadkich, ekstremalnie silnych zdarzeniach. Nasza praca stanowi podstawę do wykrywania subekstremalnych SPE – napisała Hiroko Miyahara w oświadczeniu. Wyjaśnijmy, że tzw. subekstremalne SPE występują częściej i mają energię wynoszącą około 10–30% energii najbardziej ekstremalnych SPE. Mimo to są niebezpieczne. – Subekstremalne SPE są trudniejsze do wykrycia, ale nasza metoda pozwala teraz skutecznie je identyfikować i lepiej rozumieć warunki, w których najczęściej występują – dodała badaczka. Bombardowanie protonami W opisywanym okresie tzw. cykl słoneczny był o kilka lat krótszy niż współcześnie spotykany 11-letni cykl. W pierwszych latach XII wielu Słońce znajdowało się w wyjątkowo aktywnej fazie – przynajmniej tak sugerują dowody zachowane w słojach drzew i historycznych zapisach. Wskazują one, że między rokiem 1200 a 1204 n.e. Ziemię bombardował strumień protonów oraz wzmożone koronalne wyrzuty masy. Aby lepiej zrozumieć to, co się wydarzyło, zespół naukowców z Okinawy wykorzystał metodę zwaną dendroklimatologią. To badanie tego, jak odstępy między słojami drzew odzwierciedlają zmiany klimatyczne. Pozwoliło to odkryć, że w tym okresie Słońce musiało być wyjątkowo aktywne. – Zebrane w ten sposób precyzyjne dane nie tylko pozwoliły nam dokładnie datować subekstremalne zdarzenia protonowe, ale także umożliwiły wyraźne odtworzenie cykli słonecznych tego okresu. Obecnie aktywność Słońca zmienia się w 11-letnich cyklach, ale odkryliśmy, że w tamtym czasie cykl trwał zaledwie siedem do ośmiu lat, co wskazuje na bardzo aktywne Słońce. Datowane przez nas SPE wystąpiło w szczytowym momencie jednego z tych cykli – podsumowała Hiroko Miyahara. Źródło: Proceedings of the Japan Academy, Series B Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To drzewo to biologiczny fenomen. Przetrwało epokę dinozaurów i bombę atomową
Do polskich kin właśnie trafił film „Milcząca przyjaciółka”, opowiadający o niezwykłej relacji człowieka z drzewem. W centrum historii znalazł się miłorząb japoński – gatunek od lat uznawany za jeden z najbardziej niezwykłych na świecie. To drzewo fascynuje nie tylko swoim wyglądem i długowiecznością, ale również symboliką, która od wieków wiąże je z pamięcią, odpornością i przemijaniem. Nic więc dziwnego, że twórcy filmu uczynili z niego cichego świadka ludzkich emocji i historii rozgrywających się na przestrzeni dekad.
W ostatnich latach coraz częściej mówi się o „inteligencji” roślin, ich zdolności do komunikacji oraz wpływie natury na ludzką psychikę. Naukowcy badają, w jaki sposób drzewa reagują na otoczenie, wymieniają informacje i tworzą skomplikowane sieci zależności przypominające naturalne systemy komunikacji. Jednocześnie rośnie zainteresowanie terapeutycznym wpływem kontaktu z przyrodą – od leśnych kąpieli po ogrody wspierające zdrowie psychiczne. W tym kontekście miłorząb japoński zajmuje miejsce szczególne. To jeden z najstarszych gatunków drzew na Ziemi, który przetrwał miliony lat niemal bez zmian i stał się symbolem wytrwałości oraz pamięci. Miłorząb japoński przetrwał miliony lat. Ocalał nawet po Hiroszimie Miłorząb japoński, znany również jako miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba), od lat uznawany jest za jedno z najbardziej niezwykłych drzew na świecie. Naukowcy określają go mianem „żywej skamieniałości”, ponieważ jego przodkowie pojawili się na Ziemi ponad 200 milionów lat temu, jeszcze w czasach dinozaurów. Skamieniałości liści bardzo podobnych do współczesnych miłorzębów odkryto m.in. w Chinach i datowano na wczesną jurę. Co wyjątkowe, współczesne drzewa niemal nie różnią się od swoich pradawnych odpowiedników. Paleobotanicy podkreślają, że miłorząb jest biologicznym fenomenem – jedynym żyjącym przedstawicielem całego rzędu miłorzębowców (Ginkgoales), który w odległej przeszłości obejmował wiele różnych gatunków roślin. Większość z nich wyginęła jednak miliony lat temu wraz ze zmianami klimatu i rozwojem nowych gatunków roślin kwitnących. Przez długi czas sądzono nawet, że miłorząb całkowicie zniknął ze środowiska naturalnego i przetrwał wyłącznie dzięki uprawie prowadzonej przez ludzi. Gatunek został ocalony przede wszystkim przez mnichów buddyjskich i mieszkańców Chin, Korei oraz Japonii, którzy od wieków sadzili drzewa w pobliżu świątyń i klasztorów. W Europie miłorząb pojawił się dopiero w XVIII wieku, prawdopodobnie za sprawą podróżników i kupców związanych z Holenderską Kompanią Wschodnioindyjską. Dziś można go spotkać na całym świecie, także w polskich parkach i ogrodach botanicznych. Drzewo słynie z niezwykłej wytrzymałości – jest odporne na mróz, zanieczyszczenia powietrza, grzyby oraz owady, dlatego doskonale radzi sobie nawet w centrach dużych miast. Miłorzęby należą również do najbardziej długowiecznych drzew na świecie. Za jeden z najstarszych uznawany jest okaz rosnący przy świątyni Gu Guanyin w chińskim Xi’an, którego wiek szacuje się na ponad 1400 lat. Każdej jesieni tysiące turystów przyjeżdżają tam obserwować spektakularny moment, gdy drzewo niemal jednocześnie zrzuca wszystkie liście, tworząc wokół świątyni naturalny złoty „dywan”. Według części źródeł w Chinach mogą istnieć nawet starsze drzewa mające około 3,5 tysiąca lat, choć ich dokładny wiek nadal pozostaje przedmiotem badań. Szczególne miejsce w historii miłorzębu zajmuje jednak Hiroszima. Po zrzuceniu bomby atomowej w 1945 roku większość roślinności w mieście została doszczętnie zniszczona, jednak sześć miłorzębów rosnących w pobliżu epicentrum eksplozji przetrwało katastrofę i po pewnym czasie ponownie wypuściło liście. Dla wielu mieszkańców Japonii stały się symbolem nadziei i odrodzenia po jednej z największych tragedii XX wieku. Do dziś pozostają pod szczególną ochroną i są traktowane jako żywe pomniki historii. Właściwości miłorzębu japońskiego fascynują naukowców. Roślina od wieków wykorzystywana jest w medycynie Miłorząb japoński od stuleci zajmuje wyjątkowe miejsce w medycynie naturalnej i do dziś pozostaje jedną z najczęściej badanych roślin wykorzystywanych w suplementacji. W tradycyjnej medycynie chińskiej ceniono przede wszystkim jego nasiona, które stosowano m.in. w leczeniu problemów oddechowych i krążeniowych. Na Zachodzie znacznie większą popularność zdobyły jednak ekstrakty z liści miłorzębu, które zaczęto badać pod kątem wpływu na pamięć, koncentrację i funkcjonowanie mózgu. Roślina zawiera dużą ilość substancji aktywnych, w tym flawonoidy, terpeny, przeciwutleniacze, witaminę C i E, selen oraz związki wspierające ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym. To właśnie dzięki wysokiej zawartości antyoksydantów miłorząb od lat pojawia się w badaniach dotyczących procesów starzenia się organizmu i chorób neurodegeneracyjnych. Preparaty z Ginkgo biloba bywają stosowane pomocniczo przy problemach z pamięcią i koncentracją, zaburzeniach krążenia mózgowego czy przewlekłym zmęczeniu psychicznym. Badania sugerują również, że roślina może poprawiać przepływ krwi, zwiększać elastyczność naczyń krwionośnych oraz ograniczać ryzyko tworzenia zakrzepów. Z tego powodu ekstrakty z miłorzębu często wykorzystywane są także przy szumach usznych, zawrotach głowy czy zaburzeniach równowagi. Niektóre analizy wskazują ponadto, że związki zawarte w liściach mogą wspierać funkcje poznawcze u osób starszych oraz poprawiać zdolność uczenia się w okresach wzmożonego wysiłku intelektualnego. Jednocześnie naukowcy podkreślają, że wokół właściwości miłorzębu przez lata narosło wiele uproszczeń. W wywiadzie dla „Yale Environment 360” paleobotanik Peter Crane zwracał uwagę, że wyniki badań nad skutecznością ekstraktów „pozostają niejednoznaczne”, a część analiz przynosi sprzeczne rezultaty. – Istnieją pewne dowody na to, że jest pomocny w określonych aspektach, ale trudno jednoznacznie udowodnić jego skuteczność – tłumaczył badacz. Mimo to zainteresowanie rośliną nie słabnie, a miłorząb pozostaje jednym z najpopularniejszych składników suplementów wspierających pamięć i koncentrację na świecie. Ciekawostką pozostaje również charakterystyczny zapach owoców żeńskich drzew, który przez wielu porównywany jest do zjełczałego masła lub nawet... wymiocin. Jak wyjaśniał Crane, może być to pozostałość dawnego mechanizmu rozsiewania nasion przez zwierzęta, które przyciągał intensywny aromat mięsistej osłonki. Same nasiona są jadalne i w części Azji uznawane są za przysmak dodawany m.in. do zup i dań ryżowych, choć eksperci ostrzegają, że spożywane w nadmiarze mogą działać toksycznie. Miłorząb od dawna fascynuje więc nie tylko botaników, lecz także lekarzy, farmaceutów, kucharzy i naukowców badających procesy starzenia się mózgu oraz wpływ substancji roślinnych na funkcjonowanie ludzkiego organizmu. Źródła: Britannica, Yale Environment 360, Roots Plants Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Drzewo z popularnej gry rośnie w Warszawie. „Geralt” oficjalnie pomnikiem przyrody
Warszawa zyskała wyjątkowy pomnik przyrody. Dąb szypułkowy „Geralt” zachwyca zarówno swoim majestatycznym rozmiarem, jak i popkulturowym znaczeniem. Cyfrowy odpowiednik drzewa był ważnym elementem gry opartej na prozie Andrzeja Sapkowskiego.
Jadąc ulicą Jagiellońską, dostrzeżemy – z pozoru – zwyczajne drzewo. Co prawda jego rozmiar i rozłożystość mogą świadczyć o przyrodniczych walorach okazu, jednak na próżno doszukiwać się tu jakiegoś dodatkowego znaczenia. Pozory jednak w tym przypadku mylą – drzewo jest nie tylko istotnym elementem miejskiej przyrody, ale również bohaterem gry o słynnym wiedźminie Geralcie. Informacja o wpisaniu okazu na listę pomników przyrody powinna więc ucieszyć nie tylko fanów fantastycznej sagi. Geralt z Pragi W trakcie często nagradzanej gry „Wiedźmin 3: Dziki Gon” tytułowy bohater regularnie przedstawia się tytułem nawiązującym do miejsca pochodzenia wiedźmina – mitycznej Riwii. Kraina ta w ustach protagonisty nabiera wyjątkowego znaczenia – określa bowiem miejsce, w którym rodzą się wyjątkowe istoty. Możliwe, że podobny cel przyświecał pomysłodawcom petycji, która w poprzednim roku podbijała internet. Podanie dotyczyło ustanowienia – jeszcze wtedy bezimiennego drzewa z ulicy Jagiellońskiej – pomnikiem przyrody oraz nadania okazowi imienia Geralt. Nazwa ta rzecz jasna nawiązywała do tytułowego bohatera z Riwii, jednak dlaczego zdecydowano się nazwać tak akurat to drzewo? Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy spojrzeć na drugą stronę ulicy Jagiellońskiej. Dostrzeżemy tam budynek siedziby firmy CD Projekt Red – twórcy gier o łowcy potworów. Ponoć zespół stojący za słynną grą inspirował się przy tworzeniu jednego z drzew dębem szypułkowym stojącym po drugiej stronie ulicy. Warszawskie drzewo dostrzeżemy w momencie pierwszego wjazdu do Velen. Słynny obiekt w grze nosi niechlubną nazwę „Drzewo Wisielców”. Na szczęście stołeczny odpowiednik (przy ulicy Jagiellońskiej 47) zdaje się zdecydowanie bardziej pogodniejszy. Internetowa petycja – jak drzewo stało się Geraltem? Walkę o miano pomnika przyrody dla praskiego Geralta rozpoczął stołeczny radny Jan Mencwel. Pomysłodawca współtworzył petycję skierowaną do prezydenta Warszawy, która została podpisana przez prawie 25 tysięcy osób. Tak liczna grupa zwolenników przekonała zarząd miejski do przyjrzenia się sprawie rośliny i mianowania obiektu pomnikiem przyrody. W uzasadnieniu uchwały Urząd Miejski pisze m.in. o dużym potencjale promocyjnym drzewa, które dzięki swojej historii może stać się jedną z ciekawszych atrakcji przyrodniczych prawobrzeżnej Warszawy. Według autorów dokumentu nadanie drzewu statusu pomnika przyrody pozwoli nie tylko lepiej je chronić, ale także podkreślić unikatowe połączenie warszawskiej przyrody z elementami współczesnej kultury popularnej. Polska stolica Wiedźmina Najbardziej bogatym w obiekty związane ze słynnym łowcą potworów miastem w Polsce jest zdecydowanie Łódź. To w tym mieście przyszedł na świat w 1948 roku Andrzej Sapkowski – twórca fantastycznej sagi. W mieście dostrzeżemy więc m.in. mural z Geraltem przy ulicy Piotrkowskiej 182 oraz Skwer Wiedźmina. Instalacje tego typu szybko stały się popularnym miejscem spotkań i zdjęć dla fanów wiedźmińskiego uniwersum. Nic więc dziwnego, że i warszawskie władze nie sprzeciwiały się idei nazwania imieniem wiedźmina praskiego dębu. Źródła: TVN24 Warszawa Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Czy Rzym straci swoje słynne pinie? Ikoniczne drzewa przy Koloseum w centrum wydarzeń
Władze Rzymu zdecydowały się na usunięcie części z ikonicznych sosen rosnących przy słynnej drodze Via dei Fori Imperiali. Wycinka jest konsekwencją wypadków, które na początku tego roku miały miejsce we włoskiej stolicy. Dla fanów drzew z tej zabytkowej ulicy mamy jednak również dobre wiadomości.
Via dei Fori Imperiali uznawana jest za najsłynniejszą ulicę w Rzymie. Swój początek bierze u stóp znanego Koloseum, spod którego prowadzi aż do placu Weneckiego. Po drodze mija starożytne Fora Imperialne (stąd nazwa ulicy), których ruiny przypominają o czasach świetności starożytnego imperium Rzymskiego. Ikoniczność Via dei Fori Imperiali nie polega jednak jedynie na jej bogatym w zabytki otoczeniu. Turyści doceniają rosnące przy drodze sosny piniowe, które nie tylko zazieleniają okolicę, ale również dają schronienie w trakcie śródziemnomorskich upałów. Nic więc dziwnego, że usunięcie kilku z tych drzew spotkało się z dużym zdziwieniem, a nawet protestami miłośników Rzymu. Dlaczego ikoniczne pinie przeznaczono do wycinki? Usunięcie kilku ikonicznych drzew jest pokłosiem wydarzeń, jakie miały miejsce na początku 2026 roku. W tym czasie wiekowe drzewa zaczęły uginać się pod ciężarem swojego wieku i przewracać na niczego niespodziewających się przechodniów. W wyniku tych wypadków ranne zostały trzy osoby. Obrażenia zadane przez powalające się drzewa okazały się na szczęście niezagrażające zdrowiu poszkodowanych. W wyniku tych wydarzeń zarząd miasta zdecydował się na przeprowadzenie badań mających na celu zdiagnozowanie stabilności słynnych sosen. Dendrolodzy ustalili, że 12 z 36 rosnących wzdłuż ulicy drzew jest zagrożonych upadkiem. Reszta okazów wymaga, według specjalistów, bardziej szczegółowych badań, które pozwolą określić trwałość sosen piniowych. Liczba drzew wytypowanych do usunięcia może więc jeszcze wzrosnąć. Stabilność rzymskich sosen Na wytrzymałość sosen rosnących przy Via dei Fori Imperiali wpływa nie tylko ich podeszły wiek, ale również warunki, z jakimi muszą się na co dzień mierzyć. Niektóre z okolicznych drzew osiągają już nawet 120 lat, a przez większość swojego życia są wystawione na stres związany z funkcjonowaniem w jednym z najbardziej ruchliwych miejsc w Europie. Na stabilność pinii wpływają więc zarówno ekstremalne upały i intensywne deszcze, jak i pełen turystów oraz samochodów zgiełk rzymskiego centrum. Innym czynnikiem szkodzącym drzewom jest występowanie inwazyjnego szkodnika znanego jako Toumeyalla parvicornis (zwanego misecznikiem sosnowym), który do „wiecznego miasta” przedostał się z Ameryki Północnej. Sosnowy „happy end” Władze Rzymu udostępniły już przechodniom fragment drogi, wcześniej zamkniętej z powodu spadających sosen. Oznacza to, że turyści bez obaw mogą spacerować w kierunku Koloseum. Czy to jednak koniec pięknych sosen na Via dei Fori Imperiali? Na całe szczęście – prawdopodobnie nie. Jak podaje serwis „Travel Tomorrow”: „usunięte drzewa zostaną zastąpione okazami tego samego gatunku, o odpowiedniej wielkości i wieku”. Oznacza to, że już wkrótce turyści będą mogli rozkoszować się nie tylko majestatem rzymskich zabytków, ale również pięknem tamtejszych sosen, które wrócą na jedną z najsłynniejszych dróg Europy. Źródło: TimeOut Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Chińczycy przekształcili pustkę w życie. Posadzili tyle drzew wokół pustyni, że stała się gigantycznym pochłaniaczem dwutlenku węgla
Obrzeża pustyni Takla Makan – jednej z największych i najsuchszych pustyń świata – zaroiły się od zasadzonych drzew. To według naukowców nie tylko zatrzymało pustynnienie obszaru, ale także zmieniło pustynię w ogromny pochłaniacz dwutlenku węgla. Twierdzą, że stworzyli „piaskowe płuca”.
Zaledwie kilkadziesiąt lat temu Takla Makan była symbolem pustki i skrajnej nieprzyjazności dla życia. Otoczona przez najwyższe góry świata, niemal całkowicie pozbawiona opadów i roślinności, rozrastała się w wyniku działalności człowieka i zmian klimatycznych. Jednak od wdrożenia programu Wielkiego Zielonego Muru Chiny podjęły się bezprecedensowego wyzwania zalesienia tego ekstremalnego obszaru. Co by nie mówić, efekt jest spektakularny. Pustynia Takla Makan to bardzo niegościnne miejsce Pustynia Takla Makan jest nieco większa od Polski. Rozciąga się na powierzchni ok. 337 000 km² (dla porównania powierzchnia naszego kraju wynosi 312 685 km²). Panujące na niej warunki są zbyt surowe dla większości roślin, a pustynia – przez którą niegdyś przebiegał Jedwabny Szlak – stale się powiększała. To jednak nie powstrzymało Chińczyków. Wielki Zielony Mur Chiński W 1978 roku chińskie władze zainicjowały gigantyczny program inżynierii ekologicznej – „Wielki Zielony Mur”. Celem była walka z narastającym problemem pustynnienia, które zagrażało rolnictwu, infrastrukturze i zdrowiu mieszkańców. Takla Makan i inne wielkie pustynie w Chinach (m.in. Gobi) powiększały się bowiem od lat 50. XX wieku, kiedy Państwo Środka przeszło masową urbanizację i ekspansję gruntów rolnych. Konwersja naturalnego terenu doprowadziła do większej liczby burz piaskowych, które zdmuchiwały glebę i osadzały piasek, powodując degradację ziemi i pustynnienie. Piasek pochłania wszystko Według raportu Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zwalczania pustynnienia z 2013 roku pustynnienie, degradacja gleby i susze znacząco nasiliły się na całym świecie w XX i XXI wieku, szczególnie na obszarach suchych, półsuchych i umiarkowanie wilgotnych. W ciągu ostatnich 40 lat Ziemia straciła jedną trzecią swoich gruntów ornych w wyniku erozji i degradacji. Chińczycy chcą z tym walczyć Do 2024 roku w północnych Chinach w ramach projektu Wielkiego Zielonego Muru posadzono ponad 66 mld drzew, skupiając się także na obrzeżach pustyni Takla Makan – stworzono wokół niej dosłowną „zieloną granicę”, która miała zatrzymać piasek. Chińczycy twierdzą, że dzięki temu wysiłkowi pokrywa leśna kraju wzrosła z 10% powierzchni w 1949 roku do ponad 25% obecnie. Pustynia stała się pochłaniaczem CO2 Badania przeprowadzone przy współpracy prof. Yuk Yunga z Caltech oraz NASA Jet Propulsion Laboratory wykazały, że roślinność zasadzona wokół Takla Makan faktycznie pochłania więcej dwutlenku węgla niż emituje pustynia. Analizowano zarówno dane z obserwacji terenowych różnych typów pokrycia roślinnego, jak i dane satelitarne dotyczące opadów, aktywności fotosyntezy oraz poziomów CO2. Naukowcy odnotowali, że przez ogromną liczbę roślinności ilość opadów w porze wilgotnej (od lipca do września) była nawet 2,5 razy wyższa. To dodatkowo zwiększyło zazielenienie, intensywność fotosyntezy i – co za tym idzie – pochłaniania CO2. Międzynarodowe instytucje (np. NOAA) potwierdziły, że pustynia wykazuje wyraźny, długoterminowy trend wzrostu pochłaniania CO2. Jego poziom nad pustynią w sezonie wilgotnym spadł z 416 ppm do 413 ppm, co jest bezpośrednio związane ze wzrostem roślinności. Czy „Zielony Mur” działa? Według Chińczyków jednym z najbardziej widocznych efektów zalesiania była stabilizacja wydm oraz znaczące zmniejszenie częstotliwości burz piaskowych. Z badań prowadzonych na obrzeżach Takla Makan wynika, że liczba dni z intensywnymi zamieciami spadła z ponad 150 do mniej niż 50 rocznie. Wprowadzenie zielonych pasów wokół pustyni ograniczyło erozję wiatrową oraz zatrzymało proces przemieszczania się piasków na żyzne tereny rolnicze. Zalesianie miało także istotny wpływ na lokalny mikroklimat. Średnie roczne opady w regionie wzrosły z 53,6 mm do 110 mm, dzięki czemu korzystnie zmieniła się gospodarka wodna całej okolicy. To cieszy rolników. Nowo posadzone lasy przyczyniają się do zatrzymywania wody, ograniczają parowanie oraz łagodzą ekstremalne wahania temperatur. To z kolei stwarza lepsze warunki do życia nie tylko dla roślin, ale również zwierząt i ludzi. Program masowego zalesiania wokół pustyni Takla Makan to przykład ogromnej determinacji. Jednak przed „odtrąbieniem” gigantycznego sukcesu (jak to zwykle bywa w przypadku Chin) potrzebne są dalsze badania – te póki co zdają się potwierdzać chińskie twierdzenia. Z pewnością wielki, zielony pas wokół pustyni wielkości Polski wygląda imponująco. Źródło: PNAS, Science of The Total Environment, National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te drzewa w Dolomitach miały przewidzieć zaćmienie Słońca. Prawda okazała się jednak inna
Międzynarodowy zespół naukowców podważa sensacyjne twierdzenia o zdolnościach drzew do przewidywania zaćmienia. Badacze ujawniają, że synchronizacja aktywności elektrycznej świerków była skutkiem lokalnej burzy, a nie „leśnej telepatii”.
W 2025 roku zespół naukowców z Włoch, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii i Australii, kierowany przez prof. Alessandro Chiolerio z Italian Institute of Technology i University of the West of England, opublikował badanie sugerujące, że świerki w Dolomitach potrafią przewidzieć zaćmienie Słońca. W pracy opublikowanej w czasopiśmie „Royal Society Open Science” autorzy twierdzili, że 14 godzin przed częściowym zaćmieniem słońca nad Dolomitami świerki wykazywały zsynchronizowany wzrost aktywności bioelektrycznej. Badacze odczytali to jako oznakę „leśnej inteligencji”. Wskazywali, że drzewa zachowywały się jak jeden organizm, komunikując się ze sobą i wspólnie przygotowując na nadchodzące zjawisko. Szczególnie podkreślano, że starsze drzewa wykazywały silniejszą reakcję, co miało sugerować, że posiadają one „pamięć” poprzednich zaćmień i przekazują wiedzę młodszym. Co naprawdę spowodowało synchronizację drzew w Dolomitach? Te kontrowersyjne tezy nie wytrzymały jednak zderzenia z naukową krytyką. W czasopiśmie „Trends in Plant Science” właśnie opublikowano artykuł autorstwa prof. Ariela Novoplansky’ego z Ben-Gurion University of the Negev i jego zespołu. Nowa praca całkowicie podważa wcześniejsze twierdzenia. Badacze przedstawili dowody, że obserwowana synchronizacja aktywności elektrycznej była wynikiem lokalnej burzy z piorunami, która miała miejsce dokładnie w czasie wzmożonej reakcji drzew. Według prof. Novoplansky’ego, zamiast odwoływać się do egzotycznych i niesprawdzonych teorii, należy brać pod uwagę dobrze znane czynniki środowiskowe. To klasyczny przykład tzw. brzytwy Ockhama. „Zamiast rozważać proste, dobrze udokumentowane czynniki, takie jak intensywna burza z piorunami w pobliżu miejsca badań, autorzy poszli w stronę atrakcyjnej narracji, że drzewa przygotowywały się na zaćmienie” – stwierdził uczony w artykule. Dlaczego teoria o „leśnej inteligencji” została odrzucona? Naukowcy obalający teorię zespołu prof. Chiolerio wskazali na wiele luk metodologicznych. Przede wszystkim przypomnieli, że każde zaćmienie jest inne – różni się lokalizacją, wielkością i czasem trwania. Świerki w Dolomitach nie miałyby zatem możliwości „uczenia się” poprzednich zaćmień i przewidywania kolejnych na podstawie przeszłych doświadczeń. Ponadto zmiany grawitacyjne związane z zaćmieniem Słońca są zbyt subtelne i nie różnią się znacząco od tych występujących np. podczas nowiu Księżyca. Rośliny potrafią reagować na zmiany warunków środowiskowych, a nawet przewidywać i przygotowywać się na zagrożenia, np. przyszłą konkurencję ze strony obecnie nieszkodliwych sąsiadów. Jednak zaćmienie Słońca nie stanowiło dla świerków żadnego problemu. „Światło było tylko o około 10,5% słabsze przez raptem dwie godziny. Większe zmiany powodują zwykłe chmury, często przechodzące nad Dolomitami” – mówi prof. Novoplansky. Kolejnym istotnym zarzutem była bardzo mała próba badawcza w pracy prof. Chiolerio – jedynie trzy żywe drzewa i pięć pniaków. Tak ograniczona liczba obserwacji nie pozwala na wyciąganie szeroko zakrojonych wniosków na temat zachowania całego ekosystemu. Prof. Novoplansky podkreślił, że „aktywność elektryczna drzew jest rzeczywistym zjawiskiem, ale nadal pozostaje dziedziną w początkowej fazie badań”. Wskazał też, że przypisywanie drzewom zdolności pamięci, przewidywania i komunikacji na podstawie samych korelacji bez udowodnionych mechanizmów jest nieuzasadnione. Jakie konsekwencje niesie promowanie pseudonauki? Według autorów nowego artykułu, publikowanie i popularyzowanie takich wniosków bez solidnych dowodów może prowadzić do szkodliwego zamieszania wśród społeczeństwa. Ułatwia to rozwój pseudonauki i podważa zaufanie do rzetelnych badań naukowych. Prof. Novoplansky stwierdził, że „las jest wystarczająco cudowny, by nie trzeba było wymyślać irracjonalnych, choć atrakcyjnych opowieści o przewidywaniu czy komunikacji między drzewami opartych jedynie na korelacji”. Źródła: Royal Society Open Science, Trends in Plant Science
Pamięć przestrzenna tego ptaka zadziwia naukowców. Bez niego wiele drzew nie miałoby szans
Orzechówka – ptak zwany zwyczajnym, który z całą pewnością nie jest zwyczajny, wbrew temu, co sugeruje jego nazwa. Trzeba bowiem podkreślić, że to właśnie przedstawiciele tego gatunku są kluczowymi „architektami” borów borealnych i górskich, co jest efektem ubocznym ich strategii przetrwania. Jak wygląda orzechówka zwyczajna? Gdzie występuje i jak wpływa na środowisko? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ptak krukowaty, który nie przypomina kruka Mieszkaniec Palearktyki Wyspecjalizowana dieta orzechówki Ekologiczna rola orzechówki Tryb życia orzechówki Na pierwszy rzut oka, orzechówka zwyczajna (Nucifraga caryocatactes) przypomina nieco szpaka. Charakterystyczne nakrapiane upierzenie wprowadza jednak błędną sugestię. Mimo że nie jest czarna jak smoła ani czarno-biała, ten piękny, a w Polsce – także rzadki ptak reprezentuje rodzinę krukowatych, tę samą, do której zalicza się kruk, sroka czy wrona. Ptak krukowaty, który nie przypomina kruka Pod względem pokroju i wielkości, orzechówka zwyczajna przypomina nieco gołębia, z tą różnicą, że jej głowa jest większa i masywniejsza. Średnia długość ciała tego ptaka waha się w przedziale od 30 do 34 cm, a rozpiętość skrzydeł może sięgać od 52 do 58 cm. Dorosły osobnik waży do 220 g. Najcharakterystyczniejszą cechą tego ptaka jest upierzenie. Na piórach orzechówki maluje się czekoladowobrązowe tło, obficie nakrapiane białymi plamkami w kształcie kropel. Skrzydła są czarnobrązowe, z charakterystycznym metalicznym połyskiem o zielonkawym kolorze, natomiast kuper i pokrywy podogonowe – białe. Z krukowatymi najwyraźniej łączą ją dwie cechy. Pierwszą jest masywny dziób, będący niczym innym, jak przystosowaniem do wyspecjalizowanej diety. Druga to brak dymorfizmu płciowego – samce i samice są ubarwione tak samo. Mieszkaniec Palearktyki Orzechówka zwyczajna zajmuje szeroki zasięg palearktyczny, obejmujący lasy iglaste i mieszane. Można ją spotkać od Norwegii na zachodzie, przez znaczne obszary Europy, w tym populacje wyspowe w Alpach i na Bałkanach, aż po wschód Syberii, Chiny, Japonię i Koreę. W Polsce orzechówka jest nielicznym ptakiem lęgowym. Można spotkać ją przede wszystkim w Karpatach, a także na Pojezierzu Mazurskim, Podlasiu i Pomorzu, gdzie zasiedla duże kompleksy leśne. Rozproszone stanowiska tych ptaków występują także na Ziemi Kieleckiej i Lubelszczyźnie. Najłatwiej spotkać ją jesienią, gdy intensywnie żeruje. Wraz z nastaniem okresu lęgowego staje się skryta. Wówczas znacznie trudniej o obserwację. W kontekście siedliskowym, ptak ten preferuje rozległe bory iglaste i lasy mieszane, pod warunkiem obecności drzew obradzających w kaloryczne nasiona. Orzechówki są zdolne do zasiedlania terenów o zróżnicowanej wysokości, od poziomu morza do nawet 4000 m n.p.m. Populacje tych ptaków zasiedlają Alpy, Karpaty, Sudety i Ural. Zdolność do życia na tak dużych wysokościach jest możliwa dzięki górskim gatunkom sosen. Drzewa takie jak limba wytwarzają nasiona o wyjątkowo wysokiej zawartości tłuszczu. Składnik ten jest niezbędny do przetrwania w surowym klimacie. Podgatunki orzechówki W obrębie rozległego zasięgu geograficznego wyróżnia się cztery główne podgatunki, zróżnicowane morfologicznie i ekologicznie. Należą do nich: c. caryocatactes (podgatunek nominalny, występujący w Europie), c. macrorhynchos (zamieszkujący obszar od Uralu, po wschodnią Syberię i północno-wschodnie Chiny), c. rothschildi (występuje na obszarze od Kazachstanu, po północno-zachodnie Chiny), c. japonica (zamieszkuje Wyspy Kurylskie i północną Japonię). Wyspecjalizowana dieta orzechówki Tak jak pozostałe krukowate, orzechówka jest ptakiem wszystkożernym. Należy jednak podkreślić, że w jej przypadku specjalizacja pokarmowa jest znacznie wyraźniej zarysowana niż u innych przedstawicieli tej rodziny. Głównym elementem diety tego ptaka jest wysokoenergetyczny pokarm roślinny, przede wszystkim nasiona sosen, a także orzechy i żołędzie. Latem i wiosną, zwłaszcza w okresie karmienia młodych, jadłospis jest uzupełniany o białko zwierzęce, pochodzące z owadów, larw i innych bezkręgowców. W diecie orzechówki znajdują się także mięsiste owoce. Magazynowanie nasion Najbardziej złożonym, a jednocześnie – najistotniejszym pod względem ekologicznym zwyczajem żywieniowym orzechówki jest behawior magazynowania nasion. Jesienią ptaki te zaczynają gromadzić zapasy, które umożliwią im przetrwanie zimy i wczesne rozpoczęcie lęgów. Orzechówki ukrywają nasiona w strategicznie wybranych miejscach, zarówno w gruncie, jak i w dziuplach drzew. Skala tego zjawiska jest zdumiewająca. Badania wykazały, że w ciągu jednego sezonu jeden ptak może stworzyć nawet do 20 tys. kryjówek, zawierających łącznie do 100 tys. nasion o masie 50 kg. Sam proces transportu przebiega niezwykle efektywnie. Stwierdzono, że jedna orzechówka jest w stanie przenieść średnio około 140 nasion w trakcie jednego kursu, a maksymalnie – do 210. Wybór skrytek Co ciekawe, orzechówki nie wybierają miejsc magazynowania zapasów w sposób przypadkowy. Ptaki te preferują lokalizacje charakteryzujące się niską wilgotnością gleby i dużym zacienieniem. Wynika z tego, że główną motywacją orzechówki nie jest ograniczenie ryzyka kradzieży zgromadzonych zapasów przez inne zwierzęta, a maksymalizacja trwałości przechowywanego pokarmu. Ukrywanie nasion w suchym i zacienionym miejscu spowalnia procesy gnicia i przedwczesnego kiełkowania, umożliwiając spożycie niepsujących się zapasów przez długie miesiące, nawet do rozpoczęcia sezonu lęgowego. Ekologiczna rola orzechówki Behawior magazynowania nasion służy przetrwaniu, jednak nie można nie wspomnieć o nieuniknionym i pozytywnym efekcie ubocznym, jaki ta strategia wywiera na ekosystem. Część zgromadzonych skrytek zostaje zapomniana lub niewyczerpana, a pozostawione w ziemi nasiona w sprzyjających warunkach kiełkują. Mechanizm ten jest szczególnie ważny dla sosen iglastych (limby, sosny syberyjskiej), których ciężkie nasiona nie mogą być rozsiewane przez wiatr. Kształtowanie struktury leśnej Analizy ekosystemów, w których występuje ten ptak, jasno potwierdzają jej dominującą pozycję w rozsiewaniu nasion. Badania dotyczące sosny karłowatej na Hokkaido w Japonii wykazały, że orzechówka zwyczajna była odpowiedzialna za przeniesienie aż 96% wszystkich nasion transportowanych z drzew. Fakt, że orzechówka ukrywa nasiona w klastrach (średnio 12 nasion w skrytce) prowadzi do specyficznego, kępkowego wzrostu siewek limby. Znajdowanie siewek rosnących w skupiskach jest bezpośrednim dowodem na pochodzenie z magazynów tych ptaków. Ten klastrowy wzrost ułatwia im wzajemną ochronę i zwiększa szanse na przetrwanie w trudnych warunkach klimatycznych i glebowych. Tryb życia orzechówki Jedną z najniezwyklejszych cech przedstawicieli tego gatunku jest wyjątkowo wczesny termin lęgów. Składanie jaj rozpoczyna się już w marcu, często w czasie, gdy w środowisku leśnym nadal występują warunki zimowe i mrozy. Ta strategia jest krytyczną adaptacją do środowisk borealnych, możliwą tylko dzięki zgromadzonym rezerwom pokarmowym. Gniazda, zazwyczaj umieszczone przy pniu wysokiego świerku (w rozwidleniu gałęzi), są stosunkowo nieduże. Mają natomiast grube, izolujące ścianki. Ta solidna konstrukcja jest niezbędna do zapewnienia ochrony termicznej dla lęgu w chłodnych warunkach wczesnej wiosny. Samica zwykle składa od 2 do 4 jaj, które są bladozielonkawe i pokryte ciemnymi plamkami. Inkubacja trwa około 20 dni i jest prowadzona głównie przez matkę. Opieka nad młodymi Pisklęta opuszczają gniazdo po około 25 dniach. Należy jednak wspomnieć, że opieka rodzicielska nie kończy się po wylocie. Przez kolejne kilka tygodni młode ptaki pozostają pod opieką rodziców, którzy nadal je dokarmiają. Skąd bierze się tak długi okres opieki? W środowisku, gdzie sukces młodego ptaka zależy od zdolności do zlokalizowania tysięcy ukrytych skrytek i stworzenia własnej spiżarni, rodzice muszą przekazać potomstwu zaawansowaną wiedzę przestrzenną i umiejętność oceny mikrośrodowiska. Wczesne lęgi w marcu maksymalizują czas dostępny dla młodych na rozwinięcie tych krytycznych umiejętności przed nadejściem następnej jesieni, co stanowi warunek ich samodzielnego życia. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najsłynniejsze drzewo w Polsce i niekoronowany król Puszczy Świętokrzyskiej. Jest jednym z symboli naszego narodu
Dąb Bartek nie jest zwykłym drzewem. To majestatyczny pomnik przyrody, którego spękany pień i potężne konary pamiętają historię sięgającą setek lat wstecz. Nazywany „królem Puszczy Świętokrzyskiej”, jest żywym symbolem narodowej tożsamości, skarbnicą legend, obiektem badań naukowych i celem eskapad turystów z całej Polski.
Spis treści: Symbol województwa świętokrzyskiego Piętno katastrof Dąb Bartek jest krytycznie zagrożony Spotkanie z Bartkiem to doświadczenie jedyne w swoim rodzaju. Jego wiek budzi autentyczny respekt, a ogrom – dosłownie przytłacza. Masywny pień i rozłożyste gałęzie zdają się emanować siłą i stanowią potwierdzenie archetypu dębu jako symbolu mocy. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że pozory mylą. Mimo że ten imponujący dąb szypułkowy (Quercus robur) należy do najpotężniejszych w Polsce, w praktyce okazuje się niezwykle kruchy. Symbol województwa świętokrzyskiego Wspaniały pomnik przyrody rośnie w województwie świętokrzyskim, na terenie leśnictwa Bartków. Monumentalne drzewo wyraźnie wyróżnia się na skarpie rzeki Bobrzy, przy drodze wojewódzkiej nr 750, mimo że w pobliżu znajduje się aleja 200-letnich klonów, jesionów, lip i modrzewi. Wymiary giganta Dość często można spotkać się z opinią, według której Bartek to najwyższy dąb w Polsce. To nieprawda. Choć jest jednym z najsłynniejszych, najstarszych i najgrubszych drzew kraju, nie dzierży rekordu wysokości. Nie zmienia to jednak faktu, że mówimy tu o naprawdę imponującym okazie. Zgodnie z pomiarami wykonanymi w 2013 roku, dąb Bartek mierzy 28,5 metra wysokości. Obwód pnia mierzony przy samej ziemi to aż 13,4 m, natomiast na standardowej wysokości pomiarowej, wynoszącej 1,3 m, osiąga około 9,85 m. W tym miejscu należy wspomnieć, że niektóre źródła wskazują na 10,9 metra (różnica prawdopodobnie wynika z różnych metodologii pomiaru, stosowanych na przestrzeni lat). Rozpiętość korony to 20 na 40 m, natomiast jej okap wynosi 720 metrów sześciennych. Objętość (miąższość) całego drzewa szacuje się na 72 metry sześcienne. Determinacja w zachowaniu dziedzictwa W pierwszej kolejności, w oczy rzuca się potężny pień i rozłożyste gałęzie drzewa. Nie sposób jednak nie zauważyć wyraźnych śladów walki o przetrwanie drzewa. Potężne konary, zbyt ciężkie dla starzejącego się pnia, wspierają się na stalowych podporach. To nowoczesne teleskopowe konstrukcje z gumowymi podkładami, które w 1997 roku zastąpiły stare drewniane stemple. Pierwszą prowizoryczną podporę założono już w 1949 roku, co pokazuje, jak długa jest historia ratowania tego wyjątkowego drzewa. Drzewo pamiętające chrzest Polski? Inna obiegowa opinia głosi, że dąb Bartek to najstarsze drzewo w Polsce. Cóż, to tylko niepotwierdzona faktami legenda. Mimo że przez wiele lat monumentalny pomnik przyrody funkcjonował w powszechnej świadomości jako „tysiąclatek”, najnowsze badania obalają tę tezę. Legenda przypisywała Bartkowi nawet 1200 lat, co było informacją powtarzaną w podręcznikach szkolnych i oficjalnych dokumentach. Kiedy w 1952 roku uznawano go za pomnik przyrody, w orzeczeniu oficjalnie podano właśnie taki wiek. Ta liczba miała ogromną moc symboliczną, ponieważ sugerowała, że drzewo pamięta początki państwa polskiego. Jednak już w 1992 roku pojawiły się poważne wątpliwości w tej kwestii. W publikacji „Najstarsze drzewa Polsce”, Cezary Pacyniak podał wyniki swoich badań, według których wiek dębu wynosił wówczas 654 lata. Z kolei w 2013 roku, Polskie Towarzystwo Leśne wykonało badania, których wyniki pozwoliły określić wiek Bartka na około 670 lat. Skąd te rozbieżności i problemy z ustaleniem dokładnej daty? Odpowiedź kryje się wewnątrz pnia. „Serce” Bartka od dawna jest całkowicie spróchniałe, co uniemożliwia przeprowadzenie analizy słojów (dendrochronologii) i precyzyjne wyliczenie jego wieku. To właśnie ta „wewnętrzna pustka” pozwoliła legendzie o tysiącu lat przetrwać tak długo. Piętno katastrof Upływający czas odcisnął wyraźne piętno na pniu Bartka. Drzewo nosi liczne ślady udokumentowanych katastrof, które dziś są namacalnymi śladami jego historii. W 1905 roku pożar objął pobliskie zabudowania. Ogień dotarł do drzewa i zajął wschodnią część pnia, pozostawiając rozległą martwą tkankę. W 1953, 1984 i 2021 roku potężne wichury odłamały kolejne konary, stopniowo uszczuplając koronę drzewa. W 1991 roku uderzenie pioruna spowodowało pożar jednego z konarów i pozostawiło na pniu charakterystyczną bruzdę, tzw. listwę piorunową. Dąb Bartek jest krytycznie zagrożony Dąb Bartek przetrwał wiele i dzięki wysiłkom opiekujących się nim leśników znajduje się w dość dobrej kondycji. Mimo to, nadal pozostaje „pacjentem w stanie krytycznym”. Jego największym wrogiem jest postępujące od wewnątrz próchnienie. Grubość zdrowej, żywej tkanki pnia w niektórych miejscach nie przekracza 5–20 centymetrów. To sprawia, że cała struktura jest niezwykle osłabiona i podatna na zawalenie pod własnym ciężarem. Lista zagrożeń dla sędziwego drzewa jest długa. Wśród największych, specjaliści wymieniają czynniki takie jak: niestabilność strukturalna – ogromny ciężar niesymetrycznej korony powoduje niebezpieczne przechyły i grozi odłamaniem kolejnych konarów; choroby – drzewo jest osłabione przez brunatną zgniliznę drewna, wywoływaną m.in. przez grzyb żółciak siarkowy; stres środowiskowy – bliskość ruchliwej drogi wojewódzkiej nr 750 powoduje zimą zasolenie gleby, co niszczy korzenie. Dodatkowym problemem są okresy suszy, ponieważ poziom wód gruntowych jest niski, a Bartek jest zdany głównie na wodę opadową. Walka o życie Bartka trwa już ponad 100 lat Pierwsze poważne próby utrzymania wspaniałego pomnika przyrody podjęto w 1920 roku, kiedy to ogromną dziuplę w pniu wypełniono plombą kamienno-cementową. Z perspektywy czasu, to rozwiązanie okazało się szkodliwe. W 1978 roku usunięto ciężką plombę i zastąpiono ją nowoczesnym wypełnieniem z drewna i żywicy epoksydowej, a wnętrze zaimpregnowano środkami grzybobójczymi. Dziś opieka nad Bartkiem to wysoce specjalistyczne przedsięwzięcie, koordynowane przez Lasy Państwowe (Nadleśnictwo Zagnańsk) w ramach kompleksowego projektu „Dąb Bartek. Nasz wspólny znajomy”. Program ten wykorzystuje najnowocześniejsze technologie, takie jak tomografia soniczna do badania wytrzymałości pnia, oraz prowadzi stały monitoring hydrologiczny, entomologiczny i fitopatologiczny. Bartka ma uratować także specjalny system nawadniający, który ma chronić drzewo przed skutkami suszy. Co więcej, naukowcy podjęli próbę zachowania unikatowego materiału genetycznego dębu. Dzięki rozmnażaniu wegetatywnemu udało się wyhodować kilkuset jego potomków, pieszczotliwie nazywanych „Bartusiami”, a w grę wchodzi także klonowanie metodą in vitro. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Topola Tekla to żywy pomnik historii i sztuki. Gdzie rośnie to niezwykłe drzewo?
Topola Tekla to coś więcej niż pomnik przyrody, którego wymiary budzą autentyczny respekt. To dzieło sztuki, które pobudza wyobraźnię jak żadne inne. Rośnie od około 100 lat. Widziała transformację Śląska, zmiany pokoleń i rozwój otaczającej ją wsi. Z lokalnego dużego drzewa stała się chronionym zabytkiem i ogólnopolską atrakcją, która wciąż żyje i kreuje nowe wspomnienia u turystów z całego kraju.
Spis treści: Drzewo zza oceanu Historia zapisana w słojach topoli Tekli Jak topola Tekla stała się jednym z najsłynniejszych drzew w Polsce? Turystyczna strona Chudowa Chudów to średniej wielkości wieś w powiecie gliwickim, pozornie podobna do wielu innych w okolicy. A jednak coś ją wyróżnia. Podziwiając sielskie krajobrazy, w oczy rzucają się zrekonstruowane ruiny zamku. W odległości około 150 m od murów ukazuje się widok tak samo absurdalny, jak zachwycający – potężne, wiekowe drzewo, w którego pniu osadzono najprawdziwsze drzwi i fantazyjne, stylowe okienko. To właśnie słynna topola Tekla, żywy świadek stu lat historii, który wciąż tworzy nowe wspomnienia dla kolejnych pokoleń. Drzewo zza oceanu Tekla należy do gatunku topoli kanadyjskiej (Populus x canadensis), a dokładniej jej popularnej odmiany „robusta”. Mówimy tu o hybrydzie, która powstała ze skrzyżowania euroazjatyckiej topoli czarnej (P. nigra) z amerykańską topolą deltoidalną (P. deltoides). Pierwsze takie mieszańce wyhodowano już na początku XVIII wieku, we Francji. Gatunek ten charakteryzuje się ekstremalnie szybkim tempem wzrostu, ale jego żywotność jest stosunkowo krótka – zwykle sięga od 100 do maksymalnie 200 lat. Metryka giganta Wymiary Tekli są iście imponujące. W zależności od pomiaru, obwód jej pcha waha się od 7,24 do ponad 7,5 metra. Mówimy tu zatem o bezsprzecznie najgrubszej jednodniowej topoli kanadyjskiej w Polsce. Żeby objąć jej pień, potrzeba kilku dorosłych osób trzymających się za ręce. Choć jej korona została w przeszłości drastycznie zredukowana, drzewo wciąż sięga wysokości około 23–25 metrów. W Rejestrze Polskich Drzew Pomnikowych Tekla znajduje się na 134. miejscu pod względem obwodu pnia i 1075. pod względem wysokości. Historia zapisana w słojach topoli Tekli W lokalnych opowieściach pojawiają się sugestie, że drzewo może pamiętać nawet XVIII wiek. Należy jednak podkreślić, że to najprawdopodobniej mit, być może wynikający z bliskości XVI-wiecznego zamku lub historii samego gatunku topoli kanadyjskiej. Bardziej wiarygodna wersja pochodzenia Tekli wskazuje, że została posadzona po 1920 roku. Prawdopodobnie pochodzi z pierwszej partii sadzonek topoli bujnych odmiany „robusta”, które trafiły na Śląsk z renomowanych szkółek leśnych w Niekłaniu. Jej posadzenie wpisuje się zatem w okres odbudowy kraju po I wojnie światowej i modernizacji krajobrazu. Wyjątkowa wola przetrwania Mimo swojej potęgi, Tekla jest drzewem, które wiele przeszło. Jej stan zdrowotny określa się jako „fatalny”, co jest wynikiem licznych ingerencji człowieka w jej strukturę na przestrzeni lat. Jednak mimo zaawansowanego wieku i trudnej historii, ta wyjątkowa topola nadal chce trwać. Ludzkie działania naraziły ją na szwank, ale drzewo ciągle wykazuje niezwykłą zdolność do regeneracji, wypuszczając liczne odrośla i pędy, jakby walczyło o każdy kolejny rok. Paradoksalnie to właśnie dzięki ludzkim działaniom topola Tekla stała się najsłynniejszym przedstawicielem swojego gatunku w Polsce. Dziś jest żywym symbolem kompromisów, jakie niesie ze sobą ochrona dziedzictwa przyrodniczego w gęsto zaludnionym krajobrazie. Jak topola Tekla stała się jednym z najsłynniejszych drzew w Polsce? Topola Tekla rosła przez dekady, stając się charakterystycznym elementem krajobrazu Chudowa. Przełomowy moment w jej historii nastąpił 17 września 1981 roku. To właśnie tego dnia, na mocy decyzji wojewody katowickiego, została oficjalnie uznana za pomnik przyrody. Ten akt prawny nie tylko zapewnił jej ochronę, ale także formalnie potwierdził jej wyjątkową wartość. Jednak to nie monumentalne wymiary ani status pomnika przyrody zapewniły Tekli autentyczną sławę. Drzewo stało się słynne w całej Polsce za sprawą instalacji, wykonanej z inicjatywy Fundacji „Zamek Chudów”. Mowa o drzwiach wkomponowanych w naturalny otwór dziupli znajdującej się w pniu i o tym, co kryje się za nimi. A kryje się sporo. Chatka jak z bajki o Kubusiu Puchatku Wbrew pozorom, nie jest to prowizoryczna konstrukcja. Mówimy tu o starannie wykonanej stolarce, która szanuje naturalny kształt otworu. Przekraczając próg, wchodzi się do zaskakująco przestronnego wnętrza. W środku bez problemu zmieści się kilka dorosłych osób. Dziupla została urządzona jak mały, przytulny pokoik. Znajduje się tam niewielki stolik, a do siedzenia służą drewniane krzesełka, taborety i ławeczki. Całości dopełnia stylowe okienko po drugiej stronie pnia, przez które wpada światło, tworząc wrażenie prawdziwego domku. Ta przemyślana aranżacja przekształca naturalny ubytek w pniu w przytulne schronienie i to właśnie ona jest sednem fenomenu topoli Tekli. Zamiast postrzegać wypróchniały pień jako oznakę słabości i rozkładu, opiekunowie drzewa uczynili z niego największy atut. Turystyczna strona Chudowa Topola Tekla nie jest samotną atrakcją. Wręcz przeciwnie, stanowi centralny punkt dobrze zorganizowanego kompleksu turystycznego, który oferuje coś dla każdego. Topola i zamek, czyli duet idealny Drzewo i zamek w Chudowie tworzą nierozerwalny duet. Ruiny renesansowej warowni z lat 30. XVI wieku stanowią historyczne tło dla przyrodniczej atrakcji. Dzięki staraniom Fundacji „Zamek Chudów” wieża zamkowa została odbudowana i dziś mieści muzeum, w którym prezentowane są eksponaty odkryte podczas prac archeologicznych. Na terenie zamku regularnie odbywają się też imprezy plenerowe, z których najsłynniejszy jest sierpniowy Jarmark Średniowieczny. Zamek dostarcza tła historycznego, a Tekla – elementu baśni i natury. Sielska okolica Wizyta w Chudowie to okazja do dłuższego spaceru. Tuż obok zamku znajduje się zabytkowy spichlerz, a całą okolicę otaczają przyjemne tereny zielone. Dodatkową atrakcją, zwłaszcza dla dzieci, są ustawione w zamkowym ogrodzie figury postaci ze śląskich legend, takie jak utopiec czy skarbnik. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Miniaturowy las olbrzymiego bonsai. Goshin to żywe dzieło sztuki
Bonsai Goshin powstawało przez ponad 70 lat. W najwyższym punkcie osiąga prawie 1,5 m wysokości. Dziś jest ozdobą muzeum.
Starożytna sztuka bonsai na pierwszy rzut oka może się wydawać prosta, ale jej praktykowanie wymaga niezwykłej troski, głębokiej refleksji i systematyczności przez wiele lat. Zwłaszcza gdy tworzysz cały miniaturowy las, taki jak słynny żywy artefakt znany jako Goshin. Historia Goshin Jego historia zaczęła się ponad 70 lat temu, gdy japońsko-amerykański artysta bonsai John Naka odciął wierzchołek dojrzałego drzewa jałowca i zasadził go w donicy. W ciągu kolejnych dwóch dekad otoczył drzewko dziesięcioma innymi, z których każde upamiętniało jedno z jego wnucząt. Naka nazwał ten miniaturowy las Goshin, co w języku japońskim oznacza „obrońca ducha”. Dziś Goshin jest wystawiony w Narodowym Muzeum Bonsai i Penjing, będącym częścią Narodowego Arboretum w Waszyngtonie, jako jedno z najsłynniejszych bonsai na świecie. John Naka zmarł w 2004 r. w wieku 89 lat, ale ostatnie dekady swojego życia poświęcił na nauczanie kuratorów, jak opiekować się tym lasem zgodnie z jego wizją. – Aby drzewo było zdrowe, trzeba pozwolić mu rosnąć i nabierać siły – mówi Michael James, kurator muzeum. – Ale kiedy to robisz, traci swój kształt. Nie wygląda już jak bonsai, więc trzeba je potem przycinać. Oznacza to, że żadne bonsai nigdy nie jest w pełni skończone. Przy odpowiedniej opiece Goshin może żyć przez kolejne lata. Żywy artefakt Choć bonsai jest japońską formą sztuki sięgającą wieków wstecz, pierwsi artyści prawdopodobnie czerpali inspirację z chińskiej praktyki penjing, której początki sięgają dynastii Han, ok. 2 tys. lat temu. Penjing polega na tworzeniu miniaturowych krajobrazów w donicach, które mogą obejmować drzewa, skały, wodę, figurki ludzi i zwierząt oraz inne elementy. Tym, co wyróżnia bonsai, jest nacisk położony na kształtowanie małych drzew przy użyciu specjalnych technik, dzięki którym przypominają one znacznie większe okazy. John Naka i sztuka bonsai John Naka, urodzony w Fort Lupton w Kolorado, odkrył tę sztukę, gdy w wieku ośmiu lat przeniósł się z rodzicami do Japonii, ich rodzinnego kraju. Tam jego dziadek wprowadził go w tajniki bonsai. W wieku dwudziestu kilku lat Naka powrócił do Kolorado, a ostatecznie osiedlił się w Los Angeles, gdzie współtworzył Kalifornijskie Stowarzyszenie Bonsai. W kolejnych dekadach zyskał międzynarodową sławę zarówno jako artysta, jak i nauczyciel. Naka podarował Goshin Narodowemu Muzeum Bonsai i Penjing w 1984 r. Dziś Goshin wyróżnia się spośród innych projektów bonsai Naki ze względu na wielkość drzew – w najwyższym punkcie osiąga prawie 1,5 m wysokości – oraz na to, jak blisko siebie udało mu się je posadzić. Jest to szczególnie trudne do osiągnięcia bez nadmiernego przycinania korzeni, co mogłoby spowodować, że drzewa obumrą. – Każdego roku przyjeżdżał i pomagał kuratorom muzeum pracować nad Goshin – mówi James. – Staramy się zachować las w dokładnie takiej formie, jakiej on by chciał. Goshin – ciekawostki Twórca i dzieło Naka opisał bonsai jako „żywą sztukę”, kiedy w 1984 r. przekazał Goshin Narodowemu Muzeum Bonsai i Penjing. Rodzaje drzew Bonsai można tworzyć z wielu gatunków drzew. Do swojego lasu Naka wybrał jałowiec chiński, którego młode igły dają duże możliwości formowania. Tekstury pnia Artyści bonsai tworzą fragmenty drzewa przypominające martwe drewno, które utraciło korę i zostało wybielone przez słońce. Ogołocone gałęzie nazywane są jin, a pnie bez kory to shari. Zapuszczanie korzeni Istotnym elementem sztuki bonsai jest pielęgnowanie odsłoniętych korzeni zwanych nebari, które rozszerzają się u podstawy, sprawiając, że małe drzewa przypominają znacznie większe. Duże i małe Większe drzewa mogą przyciągać uwagę jako pierwsze, ale Naka uważał, że w układach bonsai równie ważne są wszystkie. Najmniejsze drzewo z tyłu przydaje Goshin głębi. Obnażone w całości Gdy piorun uderza w wysokie drzewa, może powodować obumarcie ich wierzchołków, które wystają ponad koronę liści. Ogołocone pnie na szczycie Goshin naśladują to zjawisko. Wspieranie struktury Artyści bonsai używają drutów, formując gałęzie tak, by unosiły się lub opadały, co potęguje iluzję, że drzewa są znacznie większe niż w rzeczywistości. Dla ptaków W sztuce bonsai liście i gałęzie powinny być rozmieszczone tak, by między nimi była przestrzeń, co nadaje każdemu układowi indywidualny charakter. „Zostaw miejsce, aby ptaki mogły przelecieć” – żartował John Naka. Źródło: archiwum NG
Ten gatunek drzewa zawiera w sobie prawdziwy skarb. Oto, co odkryto w igłach świerka
Nowe badania wykazały, że igły świerka pospolitego są pełne nanocząsteczek szlachetnego metalu. Ten niezwykły „depozyt” jest możliwy tylko dzięki specjalnym bakteriom. W przyszłości drzewa być może będą wykorzystywane jako markery cennych, podziemnych złóż.
Zjawisko akumulacji cząsteczek złota w roślinach od dawna stanowi przedmiot zainteresowania nauki. Badania prowadzone w różnych częściach świata wykazały, że niektóre gatunki drzew potrafią pobierać nanoczęsteczki tego metalu szlachetnego z gleby i przechowywać je. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest eukaliptus. Kilka lat temu naukowcy odkryli, że rosnąc nad złożami złota w Australii, w swoich liściach przechowują cząsteczki złota. Nanocząsteczki złota w drzewach Teraz okazuje się, że podobne zdolności ma świerk pospolity (Picea abies). Na łamach czasopisma „Environmental Microbiome” opublikowano właśnie artykuł, w którym autorzy opisują odkrycie tych nanocząsteczek w igłach tego drzewa. Roślina gromadzi je za pomocą występujących w nich bakterii. – Nasze wyniki sugerują, że bakterie i inne mikroorganizmy żyjące wewnątrz roślin mogą wpływać na akumulację złota w drzewach – powiedziała Kaisa Lehosmaa, główna autorka badania i ekolożka z Uniwersytetu w Oulu w Finlandii. A chodzi dokładniej o endofity. To drobne mikroorganizmy pasożytnicze, symbiontyczne lub komensaliczne, które żyją wewnątrz organizmów roślin. Są dla flory zazwyczaj pasożytami, które powodują liczne choroby, ale niektóre żyją z roślinami w symbiozie. Bakterie pomagają magazynować złoto Mikroorganizmy wspomagają m.in. produkcję hormonów i wchłanianie składników odżywczych. Ale okazuje się, że w świerkach endofity działają niczym magazyn dla nanocząsteczek złota. Naukowcy twierdzą, ze proces ten jest pewną formą biomineralizacji. W badaniu przeanalizowali świerki rosnące w pobliżu kopalni Kittilä w północnej Finlandii. To jeden z największych ośrodków wydobywczych złota w Europie. Badacze przeanalizowali 138 próbek igieł z 23 świerków. Okazało się, że igły czterech z nich zawierały nanocząsteczki złota, które były otoczone biofilmem (zespołem mikroorganizmów) tworzonym przez bakterie z rodzajów: P3OB-42, Cutibacterium i Corynebacterium. Nie wszystko złoto, co się świeci Co ciekawe, różnorodność gatunków bakterii była niższa w igłach zawierających złoto. Inne badania roślin o wysokim stężeniu metali w tkankach, jak np. w przypadku eukaliptusów, również wykazały zmniejszoną bioróżnorodność mikroorganizmów. – Badanie przesiewowe w kierunku obecności takich bakterii w liściach roślin może ułatwić poszukiwania złota – powiedziała Lehosmaa. Można powiedzieć, że nie wszystko złoto, co się świeci. Bo same igły zawierają niezwykle mało złota, żeby można było uznać je za wartościowe. Oznacza to tyle, że "wydobycie" złota z igieł świerków nie ma sensu. Ale takie rośliny mogą być markerami, które mogą wskazywać, gdzie dokładnie znajdują się złoża złota. Źródło: Environmental Microbiome Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Dlaczego ludzkość od zawsze czciła drzewa? Były obiektem kultu nawet w Egipcie
Najstarsze społeczeństwa ludzkie wierzyły, że drzewa są obdarzone duszą. „Drzewo życia” było częścią większości wczesnych religii. Według wikingów pierwszy mężczyzna i pierwsza kobieta powstali z dwóch kłód drzewa wyrzuconych przez morskie fale. Kult drzew znany jest z całego świata. Co o nim wiemy?
Spis treści: Drzewa – obiekt fascynacji ludzi od tysiącleci Drzewa w mitologiach świata Jaka siła zaklęta jest w drzewach? Czym drzewa są dla ludzi współczesnych? Żyjący w lęku i izolacji wczesny Homo sapiens szukał pociechy, ciepła i towarzystwa u drzew. Te majestatyczne, milczące stworzenia nie polowały nań, nie robiły mu krzywdy. Żywiły go i zapewniały schronienie. Były jego domem. Jeśli im pozwolił, żyły dłużej od niego. Za najdłużej żyjące drzewo na świecie uznaje się liczącą 4854 lata sosnę długowieczną w Kalifornii – przy czym w Szwecji rośnie świerk, którego wiek wynosi rzekomo 9500 lat. Drzewa – obiekt fascynacji ludzi od tysiącleci Drzewa kochano we wszystkich społecznościach prymitywnych. Żyjąc w lasach bądź w ich pobliżu, mając do dyspozycji owoce, cień i inne dobrodziejstwa drzew, wczesny Homo sapiens zaczął uważać je za dobre duchy, cud powszedniego życia, który zawsze był i będzie. To uwielbienie przeobraziło się w formę kultu czy też wiary w drzewa. Drzewo miało esencję witalną, życiodajną siłę, nawet duszę. Nic dziwnego, że leśne duchy, driady, duszki i nimfy baraszkują wśród rytów i pojawiają się w mitach każdej pogańskiej tradycji religijnej. Przez cały okres neolitu drzewo było czymś więcej niż symbolem płodności, krzepy i środków do życia. Stanowiło ucieleśnienie bóstwa, przodka, ducha. Drzewa pełniły funkcję naturalnych pośredników między niebem i ziemią. Jak pisze biolog Amos Dafni, były one „pierwszą świątynią bogów”, a lasy i gaje – „pierwszym miejscem kultu”. Drzewa w mitologiach świata „Drzewo życia” lub „drzewo wiadomości” ozdabia mitologie większości wczesnych religii. Starożytni Chińczycy, którzy generalnie unikali oddawania czci drzewom, szanowali jednak „drzewo życia” i wierzyli, że soki niektórych świętych roślin zapewniają nieśmiertelność. W słynnym odniesieniu do drzew z góry Niu chiński filozof Mencjusz (372–289 p.n.e.) sformułował analogię pomiędzy odżywianiem drzew a moralną uprawą natury ludzkiej. Za święte uważali drzewa Chaldejczycy (ok. 4000 p.n.e.); według jednego z akadyjskich hymnów, należących do najstarszych dzieł literatury, były one „domostwem bogów”. Według wierzeń ludów semickich drzewo było dziełem nieba. Obok każdego ołtarza kananejskiego bóstwa w Palestynie rósł święty krzew. Starożytni Izraelici zwykli stawiać ołtarz pod zielonym drzewem. By przemówić do Mojżesza, Bóg przybrał postać krzewu gorejącego. Za boskie drzewa uważano w starożytnym Egipcie rosnące nad Nilem sykomory. Wierzono, że jedno z drzew tego gatunku rosnące na południu kraju jest żywym ciałem bogini płodności Hator. Egipska dusza, ba, czerpała życiodajne środki właśnie z drzew. W hinduizmie, dżinizmie i buddyzmie oddawano cześć figowcowi bengalskiemu zwanemu też banjanem. Święte drzewa czcili również starożytni mieszkańcy Japonii, Jawy, Sumatry, Borneo i Mjanmy. Cis i kryptomeria – ikony japońskiej świątyni Suwa – poświęcone były bogini Yasakatome. Najakowie z południowych Indii wierzyli, że drzewa potrafią słuchać i rozumieją ludzką mowę, rozmawiali więc z drzewami, przez co wytworzyła się relacja wzajemnej zależności. Starożytni Persowie, wyznający zaratusztrianizm, czcili drzewa jako mieszkanie bóstwa, dobrych i złych duchów oraz dusz bohaterów. Kluczową rolę w druidyzmie neolitycznej Brytanii odgrywał dąb. Słowo „druid” można przetłumaczyć jako „dębiarz”. Religijni przywódcy wczesnych plemion celtyckich wierzyli, że dąb jest żywym wcieleniem Zeusa. W czasie swoich podbojów w III wieku p.n.e. Celtowie rozpowszechnili kult dębów na terenie Azji Mniejszej i na innych obszarach. Według wikingów pierwszy mężczyzna i pierwsza kobieta powstali z dwóch ogromnych kłód drzewa wyrzuconych przez morskie fale. Znaleźli je na brzegu Odyn i dwóch pomniejszych bogów, którzy je przycięli, wygładzili i ociosali, tworząc w ten sposób mężczyznę imieniem Askr (jesion) i kobietę imieniem Embla (wiąz). Wikingowie byli „dziećmi jesionu i wiązu”. Starożytne plemiona germańskie poświęcały bogom swoje przepastne puszcze i omszałe gaje. Biada temu, kto odarł korę z ich świętego drzewa. Komuś takiemu rozpłatywano brzuch, wyciągano kiszki i owijano wokół pnia, zastępując uszkodzoną tkankę drzewną żywą tkanką ludzką. Jaka siła zaklęta jest w drzewach? Najstarsze społeczeństwa ludzkie wierzyły, że drzewa są obdarzone duszą. To znaczy, że dusza ożywiała drzewo w taki sam sposób, w jaki dusza lub duch ożywiały zwierzę. Ludzie i drzewa stanowili część tego obdarzonego duszą świata przyrody: ludzie pierwotni nie widzieli różnicy pomiędzy „człowiekiem” i „przyrodą”. Według tradycyjnych wierzeń różnych klanów rdzennych mieszkańców Australii drzewa zamieszkiwane były przez duchy przodków. Plemię Dieri z centralnej Australii uważało niektóre drzewa za antropomorficzną postać ich praojców – czyli że dane drzewo było ich przodkiem. Drzew takich nigdy nie ścinano i nie palono: skaleczenie drzewa było równoznaczne ze skrzywdzeniem lub zabiciem przodka. Życie jednostki ludzkiej mogło być powiązane z konkretnym drzewem na zasadzie symbiotycznej relacji; kiedy człowiek umierał, spodziewano się, że uschnie i umrze również jego drzewo. W plemionach maoryskich z dzisiejszej Nowej Zelandii po narodzinach dziecka zakopywano pępowinę w świętym miejscu, a nad nią sadzono młode drzewko. „Rosnące drzewo było tohu oranga, czyli znakiem życia dziecka – pisze antropolog sir James George Frazer – jeśli rosło zdrowo, oznaczało to pomyślność dla dziecka; jeżeli usychało i umierało, rodzice wróżyli maleństwu najgorszy los”. Plemiona irokeskie zamieszkujące brzegi rzeki Mohawk na terenie dzisiejszego stanu Nowy Jork wierzyły, że „każdy gatunek drzewa, krzewu, rośliny i ziela posiada własnego ducha”. W wyobraźni wschodnioafrykańskiego ludu Wanika każde drzewo miało duszę; w szczególności ścięcie palmy kokosowej traktowano na równi z matkobójstwem. W wielu kulturach azjatyckich wierzono, że drzewa wchłaniają dusze zmarłych, dlatego sadzono je nad grobami, składano też ofiary duchom drzew. Wieśniacy w niektórych rejonach Chin sadzili święte drzewa przy drodze na skraju wioski, wierząc, że zamieszkają tam duchy przodków, by chronić żywych. Na Molukach we wschodniej Indonezji nie wolno było niepokoić goździkowca korzennego (czepetki pachnącej), by roślina nie wydała martwych owoców lub całkiem nie przestała owocować. „Nie wolno w ich pobliżu hałasować; w nocy nie wolno przechodzić obok ze światłem czy ogniem; nikomu nie wolno zbliżać się do nich w nakryciu głowy” – wskazuje Frazer. Semangowie z Półwyspu Malajskiego uważali, że dusze ludzkie rosną na drzewie dusz w świecie, którym włada Kari, najwyższy bóg. Stamtąd mieli trafiać do świata ludzi przynoszone przez ptaki, które były zabijane i zjadane przez kobiety przy nadziei, w efekcie czego w płodzie zagnieżdżała się dusza. Uważano nawet, że drzewa mają moc przepowiadania, o czym Sokrates mówi Fajdrosowi: „Toż mowa dębu w świątyni Zeusa w Dodonie miała pierwsza wyrocznię zawierać. Dawni ludzie […] w prostocie ducha umieli i dębu, i głazu posłuchać, byleby tylko prawdę mówił”. Czym drzewa są dla ludzi współczesnych? Ludzkość rewiduje właśnie swój pogląd na to, czy warto było toczyć wojnę z drzewnym królestwem. Po tysiącach lat niszczenia drzew wielu przedstawicieli gatunku Homo sapiens odkryło na nowo w nich ducha czy też „duszę”. Według biologów drzewa wchodzą w relacje z innymi drzewami, dzielą się pożywieniem i komunikują poprzez impulsy elektryczne. W stworzonej przez badacza Jamesa Lovelocka „teorii Gai” drzewom i ich życiodajnym mocom przypada kluczowa rola we Wszechświecie. Według niemieckiego leśnika Petera Wohllebena drzewom przypisuje się nawet osobowość, uczucia i pamięć. Dzięki temu wszystkiemu ożyła na nowo nasza miłość – a wręcz niemal cześć – dla drzew, spowalniając tempo największej w historii masakry jednego organizmu przez inny organizm. To jest przedruk z książki „Dusza. Historia ludzkiego umysłu” autorstwa Paula Hama w przekładzie Filipa Godynia, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
„To nie wyjątek, to systemowe działanie” – mówi aktywista. Sprawa jodły porusza Polskę
337-letnia jodła zniknęła z mapy Puszczy Karpackiej. Aktywiści nie mają wątpliwości – to nie pomyłka, ale element szerszej strategii Lasów Państwowych. Leśnicy z kolei podkreślają, że drzewo mogło zagrażać innym. Spór o ochronę puszczy trwa i nabiera tempa.
Puszcza Karpacka stanowi jeden z najstarszych kompleksów leśnych w Europie. Mimo wyjątkowości tego terenu, nadal nie zyskał on rangi Parku Narodowego, co niosłoby za sobą szereg ograniczeń dla chcących ścinać znajdujące się na tym terenie drzewa. Otulina Bieszczadzkiego PN jest więc narażona na nadmierną wycinkę drzew, regularne łowiectwo oraz budowę dróg dewastujących ekosystem Puszczy Karpackiej. W opozycji do obecnej sytuacji stoją aktywiści zrzeszeni w inicjatywie „Dzikie Karpaty”. Postulują oni ochronę tych terenów poprzez chociażby utworzenie Turnickiego PN, dzięki któremu część puszczy znalazłaby się pod instytucjonalną ochroną. Wycinanie lasów w liczbach W 2024 roku Ministerstwo Klimatu i Środowiska ogłosiło zakaz wycinania drzew w dziesięciu najbardziej wartościowych kompleksach leśnych w Polsce. Wśród nich znalazły się fragmenty Puszczy Karpackiej w Bieszczadach oraz lasy na obszarze planowanego Turnickiego Parku Narodowego. Jednak wiele innych cennych przyrodniczo terenów nie zostało objętych tym zakazem i – w obliczu intensywnej gospodarki leśnej prowadzonej przez Lasy Państwowe – może nie doczekać się trwałej i skutecznej ochrony. Portal Bieszczady.land podaje, że rocznie wycina się 45 tysięcy metrów sześciennych drewna na terenie projektowanego Turnickiego PN. W przypadku całej otuliny Bieszczadzkiego PN liczba ta wzrasta do ok. 250 tysięcy metrów sześciennych rocznie. Wśród tych tysięcy w 2023 roku znalazła się m.in. 337-letnia jodła, która obecnie stała się symbolem sporu pomiędzy leśnikami a aktywistami. Dyskusja o wycinkę W rozmowie z Onetem Michał Grzywacz – członek „Dzikich Karpat” - mówi o wycince jodły w ten sposób: „To nie jest wyjątek. To nie jest błąd. To systemowe działanie. Lasy Państwowe z całą powagą i spokojem prowadzą gospodarkę, której ofiarą padają jedne z najstarszych drzew w Europie. Puszcza Karpacka wciąż istnieje – ale jeśli nie zaczniemy jej chronić naprawdę, pozostaną nam po niej tylko pniaki, drogi zrywkowe, wspomnienia i fotografie.” Lasy Państwowe wobec tych zarzutów tłumaczą się chorobą jodły, która mogłaby w przyszłości zainfekować pobliskie drzewa. Leśnicy zwracają również uwagę na politykę mającą na celu odnowienie lasu poprzez regulacje dostępu do światła. Ścinanie starych drzew miałoby umożliwić dopływ światła do runa leśnego, co wspiera pojawy młodego pokolenia jodły i innych gatunków. Sprawcy wycinki podkreślają także, że sami są zaskoczeni wiekiem wyciętej jodły, i zaznaczają istotność zachowywania tak długoletnich drzew. Plany urządzenia lasu a moratorium Słowa o potrzebie zachowywaniu drzew kłócą się jednak z planami zarządzania lasami w Nadleśnictwie Stuposiany (to tam znajdowała się 337-letnia) na lata 2025-2034. Według projektu wycięte ma zostać 90 proc. terenów nadleśnictwa – w tym w starodrzewach, obszary objęte moratorium, planowane rezerwaty oraz miejsca, gdzie rosła wspomniana jodła. Bulwersująca może być niezgodność planu urządzenia lasu (PUL), według którego wycięte zostanie 90 proc. nadleśnictwa, z ogłoszonym w 2023 roku przez MKiŚ moratorium o ochronie 10 najcenniejszych kompleksów leśnych w Polsce. Niestety, w tym przypadku PUL ma nadrzędność prawną nad moratorium i to według tego dokumentu są prowadzone działania w nadleśnictwie Działania aktywistów Obecnie trwają działania nagłaśniające całą sprawę. „Dzikie Karpaty” prowadzą kampanię internetową, której celem jest dotarcie ze swoimi postulatami ochrony puszczy do jak najszerszej grupy odbiorców. W ten sposób szanse na przeforsowanie idei powstania nowego parku narodowego mogłyby wzrosnąć, a masowe protesty aktywistów mogłyby wpłynąć na zahamowanie gospodarki leśnej prowadzonej przez Lasy Państwowe. Źródła: Zielony Onet, Bieszczady Land, Dzikie Karpaty Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Arboretum Wojsławice to niezwykłe miejsce. Próżno szukać drugiej tak imponującej kolekcji roślinnej
Arboretum Wojsławice to wyjątkowe miejsce, które cieszy się ogromną popularnością wśród turystów. Jest tłumnie oblegane, ale nie sposób odczuć tam ścisku. Wspaniały ogród dendrologiczny ma powierzchnię aż 60 ha, więc każdy zwiedzający może przechadzać się tam z dużą swobodą. Swobodą i przyjemnością, bo panuje tam iście bajkowa atmosfera. Co do zaoferowania ma ten wspaniały ogród? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Od romantycznego ogrodu do arboretum Arboretum Wojsławice to miejsce stworzone do odpoczynku Co jeszcze można zobaczyć w Wojsławicach? Niemcza, niewielkie miasto w województwie dolnośląskim, rozciąga się wśród ukształtowanych południkowo pasm Wzgórz Gumińskich, Krzyżowych i Dębowych, wchodzących w skład chronionego krajobrazu Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. Wśród wspaniałej przyrody, w dzielnicy Wojsławice, znajduje się niesamowity twór ludzkich rąk – Arboretum Wojsławice. Wprost trudno uwierzyć, że to zapierające dech w piersiach miejsce jest oddalone od Wrocławia o zaledwie 50 km. Od romantycznego ogrodu do arboretum Pierwsze pisemne wzmianki o parku w Wojsławicach pochodzą z księgi adresowej, datowanej na 1880 rok. Zachowane mapy topograficzne z 1827 roku sugerują jednak, że taki obiekt istniał tam już w latach 20. XIX wieku. To właśnie wtedy przy parku wzniesiono pałac, który uległ zniszczeniu w latach 60. XIX wieku. Początki parku w Wojsławicach Od 1848 roku wojsławickim majątkiem zarządzali przedstawiciele rodu von Aulock. Tuż przy folwarku utworzono wtedy dwa przedzielone groblą stawy. Na wale ziemnym posadzono dęby szypułkowe, co sugeruje, że niemieccy szlachcice chcieli wykorzystać wyjątkowe walory przyrodnicze tego terenu do założenia ogrodu o charakterze romantycznym. Właścicielom Wojsławic z rodu von Aulock przypisuje się też uprawę drzew obcego pochodzenia: sosny wejmutki, kasztanowca zwyczajnego, tulipanowca amerykańskiego i dębu czerwonego. Pod tym względem, wojsławicki park był ewenementem na całym Śląsku. Dzieło życia Fritza von Oheimba Swój obecny charakter ogród zawdzięcza Fritzowi von Oheimbowi, botanikowi, który w 1880 roku został właścicielem dóbr wojsławickich. Dysponując odpowiednią wiedzą na temat miejscowego mikroklimatu i panujących tam warunków glebowych, śląski ziemianin przystąpił do przebudowy parku, powiększając jego teren i wytyczając kręte alejki. Uzbroił teren w instalację wodną i przystąpił do realizacji swojej wizji. Obrzeża parku wyznaczały ogromne buki, cisy, lipy, dęby, świerki i sosny. Część wewnętrzną wypełnił drzewami, krzewami i roślinami zielonymi, które pozostawały atrakcyjne kolorystycznie przez cały rok. Osiągnął ogromny sukces w uprawie krzewów różaneczników. W 1920 roku na jego kolekcję tych wymagających roślin składało się ponad 4 tys. okazów w ok. 300 odmianach. Upadek i odbudowa parku Druga połowa XX wieku nie była zbyt łaskawa dla wspaniałego parku. W tamtym czasie teren ten często wielokrotnie właścicieli, a zabudowa dworska i parkowe instalacje zaczęły niszczeć. Zaginęła także cześć roślin i kto wie, jak dziś wyglądałby ten teren bez pomocy instytucji i ludzi, którzy systematycznie uzupełniali tamtejszą kolekcję. Komisja Ogrodów Botanicznych i Arboretów w Polsce zadecydowała o zmianie statusu parku na arboretum w 1977 roku. Sześć lat później, obiekt o powierzchni niemal 5 ha doczekał się wpisu do rejestru zabytków kultury. W 1988 roku pieczę nad tym terenem zaczął sprawować Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego. Wówczas ogród zaczął rozkwitać, dosłownie i w przenośni. Już w 1990 roku do obszaru arboretum przyłączono 5 ha nowych gruntów. 15 lat później ogród osiągnął powierzchnię 62 ha. Nadal powstają tam nowe alejki i sadzone są nowe gatunki roślin. Arboretum Wojsławice to miejsce stworzone do odpoczynku Arboretum Wojsławice służy przede wszystkim celom naukowym, ale nie tylko. Każdy, kto na własne oczy chce zobaczyć to bajkowe miejsce, może udać się tam od 13 kwietnia do 26 października. Teren jest doskonale przygotowany na przyjazd zwiedzających. Nie brakuje tam drewnianych altan i ław, przy których można odpocząć. Są miejsca piknikowe, a nawet paleniska, gdzie całkowicie legalnie można rozpalić ognisko i upiec kiełbaskę. Rośliny to największe bogactwo ogrodu Kolekcja wojsławickiego arboretum obejmuje ponad 6,5 tys. odmian i gatunków roślin drzewiastych i ponad 7,4 tys. odmian i gatunków bylin. Już w kwietniu rozpoczyna się tam niesamowity spektakl natury, który trwa aż do września. W kwietniu do życia budzą się wczesne byliny i krzewy – magnolie, narcyzy, fiołki, ciemierniki i kaczeńce. W maju zaczynają tam kwitnąć rododendrony, piwonie, azalie, magnolie i krzewy z rodziny wrzosowatych. W czerwcu rozkwitają historyczne odmiany czereśni, róże i funkie. Lipiec to z kolei miesiąc liliowców. Sierpień jest czasem kwitnienia hortensji, floksów, powojników, budlei, zawilców, astrowatych, jeżówki i traw. We wrześniu można podziwiać buki, klony i miskanty. Październik to przygotowanie do zakończenia sezonu. Z tej okazji w arboretum odbywają się festiwale i inne imprezy. W 2025 roku ostatni spacer z przewodnikiem zaplanowano na 20 października. Trasy zwiedzania Na terenie arboretum wyznaczono dwie trasy zwiedzania. Pierwsza, krótsza, obejmuje jedynie centralną część ogrodu. Na jej pokonanie trzeba zarezerwować 1–2 godz. Dłuższa pozwala lepiej poznać tamtejsze kolekcje roślinne, a także zahacza o punkt widokowy na pasma Sudetów. W tym wariancie zwiedzanie wojsławickiego ogrodu zajmuje ok. 3–4 godz. Co jeszcze można zobaczyć w Wojsławicach? Wspaniałe okazy flory są główną atrakcją tego magicznego miejsca. Główną, ale nie jedyną. Niemałą atrakcją wojsławickiego arboretum jest zabytkowy folwark, na terenie którego znajduje się wiele ciekawych miejsc. W tym miejscu należy wskazać na skansen dawnych narzędzi ogrodniczych i rolniczych i unikatową kuźnię kołową. Organizowane są tam także wystawy tematyczne. Przechadzając się tamtejszymi alejkami, warto obrać kurs na Czereśniowe Wzgórze. To jedna z najmłodszych części arboretum, założona na zboczach góry Ostrosz. Rozpościera się stamtąd wspaniała panorama, obejmująca Przedgórze Sudeckie, Ślężę, Góry Sowie i Karkonosze. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Oto polskie Drzewo Roku 2025. Na zwycięzcę zagłosowało niemal 8 tys. internautów
Tegoroczny tytuł zdobył malowniczy, 110-letni wiąz szypułkowy, rosnący obok renesansowego zamku w Szydłowcu w województwie mazowieckim. Na kolejnych miejscach znalazły się dąb Aleksander z Jarcewa i oliwnik Onufry z Warszawy.
Spis treści „Krzywe drzewo” – symbol Szydłowca Inne drzewa na podium konkursu Jak narodził się konkurs na Drzewo Roku? W tym roku do konkursu Drzewo Roku zgłoszono 16 drzew z całej Polski. Właśnie ogłoszono zwycięzcę: wiąz z Szydłowca otrzymał 7999 głosów internautów. W sumie oddano ponad 30 tys. głosów. Statuetka Drzewa Roku 2025 trafi do Szydłowieckiego Centrum Kultury, które zgłosiło drzewo do konkursu. „Krzywe drzewo” – symbol Szydłowca Tegoroczne Drzewo Roku rośnie na wyspie, na której mieści się renesansowa rezydencja Szydłowieckich i Radziwiłłów. Zamek okala fosa, która przyczyniła się do kształtu zwycięskiego drzewa. Wiąz szypułkowy malowniczo zwiesza się nad wodą, a jego pień tworzy niemal ławkę, na której lubią siadać zarówno mieszkańcy, jak i okoliczne kaczki. Jego gałęzie niemal dotykają tafli wody, tworząc piękną naturalną kompozycję. Nazywany „krzywym drzewem”, jest ulubionym obiektem miejscowych fotografów. Wiąz szypułkowy to gatunek naturalnie występujący w Polsce, ale też często sadzony jako drzewo ozdobne w parkach. U nas jest dość pospolity, w Europie zachodniej dużo rzadszy. Dorasta do 40 m wysokości, rośnie głównie na wilgotnych, żyznych glebach, często w dolinach rzek. Jest odporny na zalanie, a dzięki szerokim tzw. korzeniom szkarpowym także na silne wiatry. Inne drzewa na podium konkursu Drugie miejsce z wynikiem 7628 głosów uzyskał Dąb Aleksander z Jarcewa w woj. pomorskim. To samotny, rozłożysty dąb szypułkowy w wieku około 500 lat. Ma 710 cm. w obwodzie i prawie 30 m. wysokości. Pomnikowa sylwetka drzewa jest dobrze znana w okolicy i przyciąga turystów. Podium zamyka oliwnik wąskolistny Onufry z Warszawy. Ma około 50 lat i rósł razem z okolicznymi osiedlami dzielnicy Ursus-Niedźwiadek. Niezbyt wysoki i silnie rozgałęziony był świadkiem zabaw i dorastania kilku pokoleń okolicznych dzieci. Do konkursu zgłoszony przez Zarząd Zieleni m.st. Warszawy Jak narodził się konkurs na Drzewo Roku? Konkurs na Drzewo Roku jest częścią prowadzonego od 2003 roku programu edukacji ekologicznej Klubu Gaja Święto Drzewa, który zachęca do podejmowania rzeczywistych działań na rzecz sadzenia i ochrony drzew. Klub Gaja to niezależna polska organizacja ekologiczna założona w 1988 roku. Konkurs inauguruje corocznie 10 października ogólnopolska i międzynarodowa akcja sadzenia drzew. Zwycięzca reprezentuje Polskę w konkursie European Tree of the Year. Kilka razy wygrywały go dęby z Polski: „Fabrykant” z Łodzi, „Dunin” z Przybudek i „Józef” z Wiśniowej. Źródło: Drzewo Roku Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zobaczysz takie ślady w Bieszczadach? Lepiej zawróć – niedźwiedź może być blisko
Niedźwiedź nie atakuje – zostawia wiadomość. Dla innych niedźwiedzi, ale też dla ludzi. Czy potrafimy ją odczytać i właściwie zareagować?
Spis treści: Dlaczego niedźwiedzie zjadają korę? „Niedźwiedzia przysługa” w Bieszczadach Powiedzenie „rzucić wszystko i wyjechać w Bieszczady” na dobre przyjęło się w mowie potocznej. Co ciągnie nas w ten region? To miejsce, gdzie człowiek wciąż bywa gościem, a dzika przyroda rządzi się własnymi prawami. I to właśnie w Bieszczadach na drzewach pojawiły się ostatnio nietypowe znaki. Głębokie rany na pniach buków i jodeł wyglądają jak dzieło człowieka z siekierą lub działalności korników, jednak prawda jest inna. To swego rodzaju list z lasu, który ma ukryte znacznie. Dlaczego niedźwiedzie zjadają korę? Za śladami na drzewach stoją niedźwiedzie. Na temat tych zwierząt narosło wiele mitów. Dla wielu osób niedźwiedź to przede wszystkim drapieżnik polujący na jelenie i żerujący na padlinie. Ich dieta jest jednak dużo bardziej złożona. Przykładowo, niedźwiedzie z bieszczadzkich lasów zajadą się też korą drzew, najczęściej jodeł. Niedźwiedzie obdzierają pnie z kory, sięgając niekiedy na wysokość dwóch metrów. Ślady ich pazurów tworzą charakterystyczne, równoległe bruzdy. Jak zaznaczają leśnicy, takie rany na drzewach mogą być widoczne nawet przez dziesięciolecia. Dlaczego jednak niedźwiedzie demolują las? To wynika z ich potrzeby żywieniowej. Kiedy brakuje innych pokarmów, niedźwiedzie sięgają po wewnętrzną warstwę kory, bogatą w cukry i inne składniki odżywcze. Dzieje się tak wiosną. – Niedźwiedzie gustują w drzewach z gładką korą, o równym pniu i bez sęków. W leśnych ostępach obserwujemy to zjawisko od lat, ono występuje w zasadzie tylko wiosną i nie każdego roku – objaśnia Kazimierz Nóżka, leśnik, znawca niedźwiedzich zwyczajów. Co ciekawe, niektóre drzewa są odwiedzane przez niedźwiedzie regularnie. To może oznaczać, że pełnią one również funkcję znaczników terytorialnych. Niedźwiedzie zostawiają swój „podpis” w miejscach strategicznych, zarówno przez ślady pazurów, jak i gruczoły zapachowe. To zachowanie znane z innych regionów Europy i Azji. „Niedźwiedzia przysługa” w Bieszczadach Wyrwane pasy kory i zadrapania układają się w specyficzne wzory, które mogą zdradzać nie tylko obecność niedźwiedzia, ale też jego rozmiar i wiek. Co to oznacza dla lasu? Odsłonięte drewno jest podatne na infekcje grzybicze i ataki owadów. Osłabione drzewa są też mniej odporne na susze, burze i inne środowiskowe stresory. Zdjęcia tegorocznych śladów pojawiły się na profilu Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Krośnie na Facebooku. – Można by rzec: „niedźwiedzia przysługa”. Nikt jednak nie robi z tego sensacji ani problemu – w lesie niedźwiedź jest przecież u siebie. Takie ślady bytowania wielkiego drapieżnika spotkać można w wielu miejscach, nawet przy turystycznych szlakach. Warto o tym wiedzieć – czytamy we wpisie. Niedźwiedzie pozostają symbolem bieszczadzkiej dziczy, ale ich obecność wiąże się również z wyzwaniami. Coraz częściej widywane są w pobliżu ludzkich siedzib, a dieta tych zwierząt ulega zmianom. Nowością jest nie tylko kora drzew, ale też zawartość koszy na śmieci. I właśnie dlatego tak ważna jest edukacja oraz budowanie świadomości zarówno w kwestii potrzeb niedźwiedzi, jak skutków ich działań dla ekosystemu. Źródło: Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Krośnie Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Lipa, dąb, jabłoń czy oliwnik? Ruszyło głosowanie na Drzewo Roku 2025
Lipa pod którą pisywał Władysław Reymont, 500-letni dąb, romantyczny buk, a może niewielki choć piękny oliwnik z osiedla mieszkaniowego? Na te niezwykłe drzewa można głosować przez cały miesiąc w piętnastej już edycji konkursu na Drzewo Roku.
Spis treści Drzewo Roku nie musi być -naj Jak narodził się konkurs na Drzewo Roku? Rozpoczęło się głosowanie w 15 edycji konkursu „Drzewo Roku” organizowanego przez Klub Gaja, który promuje drzewa o wyjątkowym znaczeniu dla lokalnych społeczności. Do końca czerwca internauci mogą oddać głos wybierając spośród 16 finalistów wyłonionych spośród 50 zgłoszeń z całej Polski. Drzewo Roku nie musi być -naj – Nie szukamy drzew najstarszych, najwyższych, najgrubszych, najpiękniejszych ani najrzadszych. Szukamy drzewa najbardziej kochanego, z opowieścią; drzewa, które pobudza wyobraźnię i jednoczy ludzi – mówi Jolanta Migdał, koordynatorka konkursu na Drzewo Roku. Wśród tegorocznych nominowanych znalazły się m.in. dęby, buki, lipy, wiązy, topole, jabłonie oraz inne drzewa z różnych regionów kraju. W tym m.in.: 500-letni dąb „Aleksander” z Jarcewa, „lipa Reymonta” z Prażek, czy jabłoń „Perpetua” z Kowalowej. Konkurs ma na celu nie tylko wyróżnienie niezwykłych drzew, ale także zwrócenie uwagi na ich rolę w budowaniu wspólnoty i tożsamości lokalnej. W sumie wpłynęło blisko 50 zgłoszeń, a jury wybrało z nich 16 finalistów. Przez cały czerwiec liczba oddanych głosów na poszczególne drzewa pozostanie ukryta. Tylko 6, 13 i 24 czerwca na stronie plebiscytu publikowany będzie aktualny ranking. Zwycięzca zostanie ogłoszony 1 lipca. Jak narodził się konkurs na Drzewo Roku? Konkurs Drzewo Roku jest częścią prowadzonego od 2003 roku programu edukacji ekologicznej Klubu Gaja "Święto Drzewa", który zachęca do podejmowania rzeczywistych działań na rzecz sadzenia i ochrony drzew. Klub Gaja to niezależna polska organizacja ekologiczna założona w 1988 roku. Konkurs co roku 10 października poprzedza ogólnopolska i międzynarodowa akcja sadzenia drzew. W sumie posadzono w jej ramach już milion drzew. Zgłoszenia na Drzewo Roku przyjmowane są do końca listopada, a głosowanie odbywa się zawsze w czerwcu. Zeszłoroczny zwycięzca to 300-letni buk „Serce Wzgórz Dalkowskich” z Dolnego Śląska. Zdobył 10 521 głosów internautów. Zwycięzca reprezentuje Polskę w konkursie European Tree of the Year. Kilka razy wygrywały go dęby z Polski: „Fabrykant” z Łodzi, „Dunin” z Przybudek i „Józef” z Wiśniowej. Źródła: Nauka w Polsce, Drzewo Roku Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To drzewo daje kilkadziesiąt różnych owoców. Na całym świecie jest ich garstka
Czy jedno drzewo może dawać 40 różnych owoców? Brzmi jak bajka, ale to rzeczywistość stworzona przez artystę i profesora Sama Van Akena. Jego niezwykłe „superdrzewa” to nie tylko botaniczna ciekawostka, ale też sposób na ocalenie unikatowych odmian owoców przed zapomnieniem.
Spis treści: Kto sadzi „drzewa 40 owoców”? Żywe banki genów W Filadelfii, na kampusie Temple University, zasadzono drzewo, które mogłoby pojawić się na ilustracji z baśni. Nie tylko mieni się kilkoma kolorami liści. Daje też aż 40 różnych odmian owoców pestkowych, takich jak morele, wiśnie, brzoskwinie czy śliwki. Za tym dziełem botanicznej sztuki stoi Sam Van Aken, profesor sztuki na Uniwersytecie Syracuse. Jego niezwykły projekt to coś więcej niż ogrodnicza ciekawostka. To sposób na uratowanie ginących odmian owoców i pokazanie, jak fascynujące może być połączenie natury i nauki. Kto sadzi „drzewa 40 owoców”? Sam Van Aken dorastał na farmie w Pensylwanii. To zaszczepiło w nim pasję i zrozumienie rolnictwa. Kiedy w 2008 roku dowiedział się o planowanym zamknięciu sadu w Nowym Jorku, postanowił go uratować. W sadzie rosło ponad 250 odmian owoców pestkowych, z których wiele było unikatowych. Van Aken zaczął szczepić pąki z tych drzew na jedno drzewo macierzyste. W ten sposób stworzył pierwsze tzw. drzewo 40 owoców. Pierwsze takie drzewko zostało ukończone w 2014 roku. Od tego czasu Van Aken zasadził ich kilkanaście w różnych miejscach w USA. Każde z tych drzew jest unikatowe, dostosowane do lokalnych warunków i odmian owoców charakterystycznych dla danego regionu. W Filadelfii studenci będą mieli okazję uczyć się o historii kulturowej owoców, zarówno rodzimych, jak i wprowadzonych odmian. Van Aken planuje zasadzić kolejne „drzewo 40 owoców” w Ambler Arboretum należącym do Temple University. Wiele z odmian owoców używanych przez Van Akena nie jest już komercyjnie uprawianych, przez co są zagrożone wyginięciem. W ten sposób naukowiec zachowuje unikatowe odmiany dla przyszłych pokoleń. Żywe banki genów Jak to właściwie działa? Kluczem do sukcesu jest szczepienie. To metoda znana już w starożytności. Polega ona na łączeniu pąków z różnych roślin z jednym drzewem-matką. Proces tworzenia takiego „superdrzewa” trwa kilka lat. Najpierw profesor wybiera jedno silne drzewo owocowe jako bazę. Następnie co sezon szczepi kolejne pąki – jeden po drugim – z innych drzew. Po kilku latach, kiedy wszystkie się przyjmą, drzewo zaczyna kwitnąć i owocować. Drzewa podobne do tego w Filadelfii rosną obecnie także w Massachusetts, Nowym Jorku, New Jersey, Kalifornii i Arkansas. Sam Van Aken nie ukrywa, że traktuje swoje drzewa jako formę opowieści o naturze, historii i o konieczności ochrony tego, co kruche. Każdy taki okaz to tak naprawdę żywy bank genów. Źródło: Temple University Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Drzewa wytropią nielegalną działalność? Niezwykła metoda szpiegowania
Dzięki badaniu zawartości rtęci w drzewach, możliwe jest wskazanie miejsc, w których prowadzone jest nielegalne wydobycie złota w Amazonii. Tym samym dzika przyroda może „szpiegować” górników.
Spis treści: Po co używa się rtęci do wydobycia złota? Jak wytropić nielegalną działalność górniczą? Lasy południowoamerykańskiej Amazonii były przez dekady miejscem wydobycia złota. Teraz robi się to na mniejszą skalę i często w sposób nielegalny. Co gorsza, w tym celu wykorzystuje się rtęć, której emisje są szkodliwe dla zdrowia. Po co używa się rtęci do wydobycia złota? Rtęć jest używana w procesie rzemieślniczego i małoskalowego wydobycia złota. Górnicy dodają rtęć do wydobytej gleby i osadów zawierających złoto, co prowadzi do formowania się amalgamatu. Amalgamat to stop rtęci z innymi metalami, w tym przypadku ze złotem. Ten amalgamat można następnie łatwo oddzielić od reszty materiału. Po odzyskaniu amalgamatu rtęć jest wypalana, co pozwala na odzyskanie złota. Ale jednocześnie uwalnia rtęć w postaci gazu do atmosfery. Niestety, rtęć jest szkodliwym pierwiastkiem. Może powodować upośledzenie neurologiczne, sercowo-naczyniowe i behawioralne u ludzi. Jak wytropić nielegalną działalność górniczą? Międzynarodowy zespół naukowców zbadał słoje drzew gatunków rodzimych dla peruwiańskiej Amazonii. Chciał ustalić, czy drzewa mogłyby posłużyć do pokazania w przybliżeniu, gdzie i kiedy uwolniono rtęć do atmosfery. Swoje wnioski opublikowali na łamach „Frontiers in Environmental Science”. Okazało się, że słoje powszechnie występujących dzikich figowców (Ficus insipida) mogą być używane jako biomonitory do wykrywania rtęci pochodzącej z rzemieślniczego wydobycia złota. Próbki rdzeni drzew pobrano w dwóch miejscach oddalonych od miejsc prowadzonej działalności górniczej i trzech miejscach w promieniu pięciu kilometrów od miast górniczych, w których często spala się amalgamaty. Stężenia rtęci w słojach drzew były najwyższe w dwóch miejscach poboru próbek zlokalizowanych w pobliżu działalności górniczej. Oznacza to – zdaniem badaczy – że drzewa można wykorzystywać jako tanie i skuteczne narzędzie do badania emisji rtęci do atmosfery w strefie neotropikalnej, czyli w Ameryce Południowej i obrzeżach Ameryki Środkowej. Źródło: Frontiers in Environmental Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Te drzewa przez tysiące lat były tajemnicą. Odkryto je dopiero teraz
Kiedy botaników coś zaskakuje, warto się temu przyjrzeć. W sercu Afryki odnaleziono drzewo, którego istnienia nikt wcześniej nie udokumentował. Powolny wzrost i długowieczność czynią je prawdziwą botaniczną zagadką.
Spis treści: O tych drzewach nikt nie wiedział Cenne odkrycie w Afryce Co jakiś czas słyszymy o tym, że naukowcy odkryli nowe, nieznane do tej pory gatunki dzikich zwierząt. To, że jakiś zwierzak zostanie opisany przez badaczy, nie oznacza jednak, że wiemy o nim wiele. Niedawno media obiegła wieść o ponownej, drugiej od ponad 20 lat, obserwacji szczekuszki urwiskowej. Jak się okazuje, nie tylko nasi bracia mniejsi potrafią wymykać się badaczom. Dowiódł tego międzynarodowy zespół botaników i jego ostatnie odkrycie. Naukowcy natrafili bowiem na nieznany dotąd gatunek drzewa. Botaniczna sensacja została opisana na łamach czasopisma naukowego „Phytotaxa”. O tych drzewach nikt nie wiedział Badacze trafili na nieznane do tej pory drzewo w Tanzanii, a dokładnie w Górach Udzungwa. To obszar o ogromnym znaczeniu ekologicznym, pełen unikatowych gatunków roślin i zwierząt. Drzewo od razu wzbudziło zainteresowanie uczonych swym wyglądem. Wysokie, o dużym obwodzie, z kwiatami o cienkich, białych płatkach zakończonych drobnymi żółtymi cebulkami. Naukowcy wykonali zdjęcia i pobrali próbki liści do dalszych badań laboratoryjnych. Analiza próbek potwierdziła, że odkryte drzewo należy do zupełnie nowego, nieopisanego wcześniej gatunku. Nadano mu nazwę Tessmannia princeps, co jest uznaniem dla jego wyjątkowych cech botanicznych i imponujących rozmiarów. Słowo „princeps” w języku łacińskim oznacza „najwybitniejszy”. Podczas kolejnych badań w terenie naukowcy odnaleźli około 100 okazów tego gatunku. Jeden z nich, który przewrócił się z przyczyn naturalnych, pozwolił na pobranie próbek drewna. Ich analiza przyniosła zdumiewające wyniki. Okazało się, że niektóre z tych drzew mogą liczyć nawet 3000 lat. Naukowcy ustalili też, że Tessmannia princeps rosną niezwykle wolno. Ich obwód w ciągu 15 lat zwiększa się jedynie zaledwie o 1 cm. Cenne odkrycie w Afryce Region, w którym rozciągają się Góry Udzungwa i doliny Mngeta, i gdzie rośnie Tessmannia princeps, to unikatowe środowisko, pełne rzadkich gatunków flory i fauny. Dzięki uznaniu tego regionu za park narodowy drzewa zostały objęte ścisłą ochroną. To oznacza, że nie można ich wycinać ani niszczyć. Nadanie takiego statusu jest kluczowe dla zachowania nowo odkrytego gatunku. Zwłaszcza, że jego powolny wzrost i nieliczna populacja czynią go szczególnie podatnym na działalność człowieka. Odkrycie Tessmannia princeps pokazuje nam, jak wiele tajemnic, w tym nieznanych gatunków, nadal skrywają tropikalne lasy deszczowe. Każdy taki przypadek przypomina o potrzebie ich ochrony oraz dalszych badań, które mogą pomóc w zachowaniu bioróżnorodności naszej planety. Źródło: Phytotaxa Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Drewno jako materiał kosmiczny? Naukowcy chcą posadzić las na Marsie
W ubiegłym roku na orbitę trafił pierwszy satelita skonstruowany częściowo z drewna. W trakcie wykładu w Centrum Badań Kosmicznych PAN stojący za tym projektem profesor Koji Murata z Uniwersytetu w Kioto wyjaśniał, dlaczego drewno może zastąpić aluminium i być surowcem powszechnie używanym w misjach kosmicznych.
Spis treści: Od pierwszych narzędzi do kosmicznych habitatów Kosmiczne drewno Beztlenowa konserwacja Pozaziemskie lasy LignoSat, pierwszy na świecie drewniany satelita został opracowany przez naukowców z Uniwersytetu w Kioto we współpracy z firmą Sumitomo Forestry. Wystrzelony w kosmos w listopadzie 2024 roku dotarł na Międzynarodową Stację Kosmiczną (ISS). Miesiąc później, w grudniu 2024 roku, został umieszczony na orbicie okołoziemskiej. Ma tam spędzić pół roku, co pozwoli ocenić, jak sprawuje się w kosmosie materiał kompletnie nie kojarzący się ze statkami kosmicznymi. Bo jeśli opanujemy wykorzystywanie w kosmosie materiałów odnawialnych, otworzy się przed nami całkiem nowa ścieżka rozwoju ludzkiej obecności poza Ziemią. – Jeśli gospodarka leśna będzie prowadzona w sposób racjonalny i zrównoważony, drzewa można sadzić i wycinać w nieskończoność. To zapewnia stałą dostawę materiału. Innymi słowy – sięgamy do źródeł odnawialnych, a nie zasobów nieodnawialnych, jak minerały czy metale – tłumaczył w trakcie wykładu profesor Koji Murata. Od pierwszych narzędzi do kosmicznych habitatów Koji Murata, lider projektu LignoStella, którego częścią jest drewniany satelita, jest profesorem w Katedrze Nauk o Lesie i Biomateriałach na Wydziale Rolnictwa Uniwersytetu w Kioto. Jego zainteresowania badawcze obejmują naukę o biomateriałach, ze szczególnym uwzględnieniem właściwości drewna i jego potencjalnych zastosowań w inżynierii kosmicznej. Zdaniem naukowca, drewno jest materiałem nierozerwanie związanym z rozwojem naszego gatunku. Pierwsze drzewopodobne rośliny pojawiły się na Ziemi już 400 milionów lat temu. 200 milionów lat temu rosły już miłorzęby, a 50 milionów lat późnej pierwsze drzewa iglaste. Obok kamienia, drewno było najczęściej używanym surowcem do wyrobu prostych narzędzi i budowania schronień. Zaczęło się to, gdy nasi ewolucyjni przodkowie rozwinęli się na tyle, by samodzielnie tworzyć swoje otoczenie. Przez wieki z drewna budowano z domy, łodzie, nawet pierwsze samoloty były drewniane. – W erze kosmicznej drewno może stać materiałem, z którego będą powstawały urządzenia kosmiczne, a w przyszłości samodzielne osady na innych ciałach niebieskich – dodaje profesor. Kosmiczne drewno Badania nad „kosmicznym drewnem” prowadzone były na Ziemi i w kosmosie. Zanim Falcon 9 w 2024 roku wyniósł na ISS LignoSata, wcześniej trafiły tam próbki drewna. Prowadzeniem eksperymentów z użyciem drewna różnych gatunków zajmował się japoński astronauta Koichi Wakata. Pomimo ekstremalnych warunków panujących w przestrzeni kosmicznej, obejmujących znaczne zmiany temperatury i ekspozycję na intensywne promieniowanie kosmiczne i niebezpieczne cząstki słoneczne przez dziesięć miesięcy, testy nie wykazały żadnych dekompozycji ani deformacji, takich jak pękanie, wypaczanie, łuszczenie się czy uszkodzenie powierzchni. Wyniki eksperymentu potwierdziły również brak zmian masy w każdej próbce drewna przed i po ekspozycji w kosmosie. Beztlenowa konserwacja Jak to możliwe, że drewno, które na Ziemie traktujemy jako materiał ulegający szybkiej degradacji, wystawione na ekstremalne warunki kosmiczne radzi sobie tak znakomicie? – Istnieją dwa podstawowe powody. W kosmosie nie ma tlenu i wody, czyli głównych czynników powodujących rozkład drewna na Ziemi – wyjaśnia profesor Murata. Wykorzystanie drewna w konstrukcji satelitów niesie ze sobą szereg korzyści. Drewno pozwala na przenikanie fal elektromagnetycznych, co umożliwia uproszczenie konstrukcji satelity poprzez integrację anten wewnątrz jego struktury. Ponadto, podczas ponownego wejścia w atmosferę, drewniane satelity całkowicie spalają się, nie uwalniając szkodliwych substancji. To stanowi istotną zaletę w kontekście rosnącego problemu zanieczyszczenia przestrzeni kosmicznej. – Stała obecność ludzi w kosmosie jest naszą bliską przyszłością. A to pociągnie za sobą konieczność zmian w podejściu do projektowania kosmicznych habitatów. Jeżeli będziemy mogli wykorzystywać do tego surowce odnawialne, jak drewno, uda nam się rozwiązać przynajmniej część problemów związanych z lotami kosmicznymi i tworzeniem pozaziemskich baz – twierdzi wykładowca Uniwersytetu w Kioto. Pozaziemskie lasy Ale budowanie drewnianych satelitów to nie wszystko. Skupiona wokół profesora Muraty grupa bada możliwość sadzenia drzew w specjalnych kopułach – szklarniach, które można będzie instalować na innych ciałach Układu Słonecznego. Testy obejmowały m.in. badanie rozwoju sadzonek przy znacznie obniżonym ciśnieniu. Okazało się, że popularne gatunki drzew są w stanie rosnąć i rozwijać się prawidłowo przy ciśnieniu obniżonym do wartości 0,3 atmosfery. Zdaniem badaczy jeśli chcemy realnie myśleć o tworzeniu habitatów na Marsie, a w przyszłości na innych ciałach niebieskich, musimy nauczyć się tworzyć pozaziemskie lasy. Zalesianie może przynieść też inne korzyści niż materiał budowlany. Po pierwsze, drzewa magazynują dwutlenek węgla, za to produkują niezbędny ludziom tlen. A możliwość przebywania w środowisku leśnym może być jednym z cenniejszych rozwiązań psychologicznych dla kosmicznych osadników. Misja LignoSat trwa. Pierwsze wyniki tego niezwykłego eksperymentu powinniśmy poznać w drugiej połowie tego roku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ropuchy i żaby na drzewach. Wyjątkowi wspinacze z Poznania
W Poznaniu na gałęziach drzew znajdujących się ponad 2 metry nad ziemią naukowcy dostrzegli wspinające się ropuchy i żaby. Jak to możliwe, że te dość nieporadne i ociężałe płazy tam trafiły i dlaczego do tego doszło?
Spis treści: Przypadkowe i zaskakujące odkrycie – dzięki traszkom Co żaby i ropuchy robią na drzewach? Płazy na drzewach – to trzeba zbadać Obserwacji dokonano na obszarze użytku ekologicznego „Traszki Ratajskie” w Poznaniu. Zdaniem badaczy, ukazuje ona w zupełnie nowym światle zrozumienie tego, jak płazy korzystają z przestrzeni wokół nas. Przypadkowe i zaskakujące odkrycie – dzięki traszkom „Alpinistyczne” zdolności płazów zostały wykryte przypadkowo. Naukowcy badali w terenie śmiertelność traszek nocną porą na trasach rowerowych i pieszych. Działo się to w czerwcu 2020 roku. Aby rozpoznać otoczenie przyrodnicy świecili latarkami po pobliskich drzewach. Podczas tej inspekcji badacze nieoczekiwanie zaobserwowali ropuchy zwyczajne (Bufo bufo) i żaby zwyczajne (Rana temporaria) na pniach i gałęziach wierzb i na martwej brzozie brodawkowatej. Nie było to przedmiotem badań, ale nieoczekiwane zachowanie płazów przykuło uwagę naukowców. To pierwsza taka obserwacja z terenu Polski, ale może dlatego, że wcześniej przyrodnicy nie szukali żab wśród konarów. Tego typu zachowanie jest bardziej powszechne niż wcześniej sądzono – do takiego stwierdzenia się teraz skłaniają. Obserwacje dotyczące wspinaczek płazów opisali dr hab. Anna Maria Kubicka i dr inż. Mikołaj Kaczmarski – pracownicy Katedry Zoologii na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu. – Nasze obserwacje wskazują, że ropuchy świetnie sobie radzą ze wspinaczką na drzewa, pomimo że są dość masywne i nie posiadają przylg ani innych struktur które ułatwiałby im ten proces. Dlatego pomocna we wspinaczce może być także sama struktura kory, którą charakteryzują się wierzby – wyjaśniają autorzy badania. Co żaby i ropuchy robią na drzewach? Naukowcy mają kilka teorii. Oto one: ucieczka przed dzikami – takie obserwacje dotyczące płazów były raportowane przez badaczy z innych krajów; żerowanie – obserwacji dokonano w ciepłą letnią noc po burzy. Tuż po opadach żaby i ropuchy wyszły z dziupli i spękań kory. Nie bez powodu. Wygląda na to, że po długim okresie suszy wilgoć pobudziła je do działania i rozpoczęły żerowanie na bezkręgowcach, które także się uaktywniły. Uczta składała się ze ślimaków, równonogów i różnych owadów; ucieczka przed suszą – płazy siedziały w dziuplach i zagłębieniach drzew. Było to dla nich korzystne środowisko w czasie suszy, tym bardziej, że konary porastał mech dłużej utrzymujący wilgoć. Badacze sugerują, że zachowanie poznańskich płazów nie jest anomalią, ale potencjalnie sezonową strategią. Jest to o tyle zaskakujące, że gatunki te uważane są za żyjące na ziemi, bo mają słabe zdolności wspinaczkowe. Płazy na drzewach – to trzeba zbadać Częściej na drzewach naukowcy obserwowali inne płazy, na przykład traszkę zwyczajną (Lissotriton vulgaris) i traszkę grzebieniastą (Triturus cristatus). Odnotowano też występowanie ropuchy iberyjskiej (Bufo spinosus) i pętówki babienicy (Alytes obstetricans) na niskich pniach dębów. Pętówka była również obserwowana na nawłoci i świerku pospolitym. Ponadto wiele gatunków płazów znaleziono w budkach lęgowych i dziuplach drzew. Jak widać, ptaki mają konkurencję. – Do tej pory nikt nie zwracał uwagi na obecność płazów w takich miejscach. Tymczasem wydaje się, że tego typu zachowania są powszechne, ale bardzo trudno wykrywalne ze względu na skryty tryb życia płazów. Do tej pory w Europie widywano przynajmniej 6 gatunków płazów uważanych za typowo naziemne na 14 gatunkach drzew – tłumaczą naukowcy. W ich ocenie ta lista na pewno nie jest zamknięta i zjawisko to wymaga gruntownego zbadania. – Niestety, nie będzie to proste, choć widzimy tutaj świetną przestrzeń do prowadzenia projektów z zakresu nauki obywatelskiej. Zachęcamy wszystkich, by rozglądali się, czy płazy także w okolicach ich ulubionego stawu, jeziora, doliny rzecznej nie siedzą na drzewach – apelują przyrodnicy. Źródło: Dendrobiology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy drzewa potrafią podróżować? Podcast National Geographic Polska
Czy drzewa mogą podróżować, opiekować się potomstwem i komunikować ze sobą? Tak. Co jeszcze potrafią i dlaczego ich obecność jest tak ważna dla naszego zdrowia? W najnowszym podcaście National Geographic rozmawiamy z dr hab. Edytą Rosłon-Szereńską, arborystką z SGGW w Warszawie oraz z psychoterapeutką traum Marleną Ewą Kazoń.
Spis treści: Co nam daje kontakt z drzewami? Co jeszcze potrafią drzewa? Były na Ziemi znacznie wcześniej niż ludzie, bo pojawiły ponad 380 mln lat temu. W dawnych wierzeniach utożsamiano je z emocjami, płodnością czy śmiercią. Drzewa. Najstarszy okaz w Polsce – cis „Henryk” w Henrykowie Lubańskim na Dolnym Śląsku – ma na karku ok. 1400 lat, a na świecie żyją znacznie starsze drzewa, których wiek szacuje się na 5 tys. lat. To sosny długowieczne z Gór Białych w USA. Jeśli chodzi o wysokość, niektóre gatunki osiągają imponujące wyniki, np. sekwoje wieczniezielone z Kalifornii mierzą nawet 115 m wysokości. Co nam daje kontakt z drzewami? Najnowsze badania udowodniły, że drzewa nie tylko zmniejszają objawy ADHD u dzieci. Chorzy, którzy za oknem widzą zieleń, szybciej wracają do zdrowia. Drzewa obniżają nam ciśnienie tętnicze, łagodzą depresję i zaburzenia psychiczne. Przytulanie się do drzew odstresowuje i dodaje witalności. Wiedzą o tym choćby koale, które nieustannie tulą się do drzew, choć z nieco innych powodów. – Ponadto uspokajają nas, mamy kontakt z majestatem natury, z czymś, co jest stałe i budzi poczucie bezpieczeństwa – tłumaczy psychoterapeutka Marlena Ewa Kazoń. I dodaje: – Wielu moich pacjentów właśnie w lesie najlepiej odpoczywa. Świetnym miejscem jest też park, byle się wyciszyć, posłuchać drzew, można się też do nich przytulić. Co jeszcze potrafią drzewa? – Potrafią się ze sobą komunikować – opowiada dr hab. Edyta Rosłon-Szereńska – I mają na to trzy sposoby: środowisko glebowe, czyli strzępki grzybni – to zjawisko nazywa się mykoryzą. Grzyby przekazują i drzewom, i innym roślinom informacje o zasobności siedliska. Drugim sposobem komunikacji są związki chemiczne, jakie drzewa wydzielają, np. olejki eteryczne. W ten sposób ostrzegają się nawzajem, np. że zbliżają się mszyce. A trzecim sposobem są impulsy elektryczne. Ostatnie badania naukowców z SSG dowodzą, że takie impulsy powstają w chloroplastach, czyli organach, które odpowiadają za fotosyntezę. Ponadto dzięki grzybni drzewa potrafią się też opiekować potomstwem. Drzewo-matka wytwarza nasiona, które następnie kiełkują i tworzy się siewka, czyli nowe drzewo. Jego rodzicielka, zasłaniając takiemu „niemowlakowi” słońce, właśnie przez grzybnię dostarcza mu więcej cukru i substancji odżywczych niż innej siewce, która nie jest jej dzieckiem. Po więcej ciekawostek o drzewach odsyłamy do najnowszego podcastu National Geographic Polska. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Agnieszka Michalak Agnieszka Michalak – dziennikarka z wieloletnim doświadczeniem, ukończyła polonistykę na Uniwersytecie Łódzkim oraz Zarządzanie w Kulturze w strukturach UE na PAN. Redaktorka magazynu „National Geographic Traveler”, gdzie publikuje reportaże oraz prowadzi dział kultura. Jest także redaktor prowadzącą w magazynie Polskich Linii Lotniczych LOT – „Kaleidoscope”. Przez wiele lat zajmowała się krytyką teatralną w „Dzienniku Gazecie Prawnej”, pisała o kulturze także do „Teatru”, „Kina”, „Newsweeka” czy „Wprost”. Jako dziennikarka pracowała też w TVP Kultura. Była w jury Ogólnopolskiego Konkursu na Wystawienie Polskiej Sztuki Współczesnej organizowanego przez MKiDN. Zatem podróżując po świecie, punktami obowiązkowymi na jej trasach są teatry i muzea. Biega i trekkinguje, dlatego najbardziej lubi pisać o wędrówkach w Dolomitach i Bieszczadach. I nie rozstaje się z książkami.
Przebywanie wśród drzew ma działanie lecznicze. Dlaczego przyroda tak na nas wpływa?
Drzewa zmniejszają objawy ADHD u dzieci, obniżają ciśnienie tętnicze, łagodzą depresję. Są cierpliwymi świadkami naszej historii. Bez nich nie przetrwamy. O życiu drzew rozmawiamy z dendrologiem Tomaszem Maksymem.
Spis treści: Jak drzewa się komunikują Drzewa rosną całe życie Korzystny wpływ drzew Stare drzewa w stolicy Pamiętasz moment, w którym zainteresowałeś się drzewami? Miłość do przyrody mam zapisaną w genach. Pochodzę z małej miejscowości na Mazowszu. W latach 30 XX w. jeden z dziadków, którego niestety nie znałem, posadził sad, a w nim sporo starych odmian grusz, śliw i jabłoni: grafsztynek, malinówki oberlandzkie czy glogierówki, oraz zapomnianą dziś kandil sinap, która rodzi jabłka o wydłużonym kształcie, a została przywieziona do Polski przez Tatarów. Pamiętam z dzieciństwa zapach sadu, jego chłód, tajemnicę, bo czasem owoców było dużo, innego roku nie było ich wcale. Takie stare odmiany najczęściej owocują co drugi rok. Kiedy sad wiosną kwitł, z daleka wyglądał jak zjawiskowy bukiet. Jeszcze wtedy nie wiedziałem też, że drzewa ze sobą rozmawiają, ale czułem ich wspólnotę, dorastałem z nimi. Dziś traktuję sad jak rodzinną spuściznę. Doglądam, pielęgnuję, znam wszystkie rysy na korach, każdą gałąź. Szczepię i dosadzam kolejne stare odmiany, które przywożę z ogrodów botanicznych. Co ciekawe, mam w sadzie pewną gruszę, która rodzi małe słodkie owoce. Nie wyglądają i nie smakują jak gruszki. Odnajduję w nich raczej tropikalne nuty. Dałem ją do oceny, ale cały sztab profesorów nie miał bladego pojęcia, jaka to odmiana. Chyba sam ją nazwę (śmiech) – dziadek byłby zachwycony. Jak drzewa się komunikują Powiedziałeś, że drzewa ze sobą rozmawiają. Ale potrafią przecież też załatwiać inne sprawy. Komunikują się przez grzybnię dzięki mikoryzie – zjawisku polegającym na współżyciu korzeni z grzybami. Jeden grzyb potrafi połączyć populację nawet kilku gatunków. Dzięki grzybni drzewa mogą opiekować się potomstwem. Drzewo matka wytwarza nasiona, które następnie kiełkują i tworzy się siewka, czyli nowe drzewko. Jego rodzicielka, zasłaniając takiemu „niemowlakowi” słońce, właśnie przez grzybnię dostarcza mu więcej cukru i substancji odżywczych niż innej siewce, która nie jest jej dzieckiem. Ponadto drzewa wytwarzają związki lotne i sugerują towarzyszom, że np. zaatakowały je gąsienice. Związki lotne to wydzielane przez roślinę substancje, które docierają z wiatrem do drugiej rośliny i ostrzegają przed agresorem. Drzewo sąsiednie ma czas, aby się bronić, wytwarzając niesmaczne dla szkodnika substancje. Drzewa rosną całe życie À propos siewki. drzewa rosną całe życie, a w stanie siewki potrafią trwać dziesiątki lat. Wystarczy wybrać się do Puszczy Kozienickiej. Tam jodły pospolite funkcjonują w stanie siewki nawet 70 lat, czekając, aż matka się powali i odsłoni słońce. Podobna sytuacja jest w części lasu pierwotnego Puszczy Białowieskiej, niektóre okazy mają po 500 lat, a siewek w ich cieniu jest co niemiara. Zresztą takie wyczekiwanie to strategia niektórych gatunków. Np. cierpliwy, wytrzymały i silny cis potrafi tak żyć nawet 300 lat. A co do tego, że drzewa rosną całe życie, to rzeczywiście, nadbudowują tkanki na stary organizm, na wcześniejszą formę. Ich pnie stają się coraz grubsze – „tyją” aż do śmierci. Najstarsze drzewo w Polsce, cis „Henryk” w Henrykowie Lubańskim na Dolnym Śląsku, ma na karku ok. 1400 lat, ale na świecie żyją znacznie starsze okazy, których wiek szacuje się na 5 tys. lat. Są to sosny długowieczne z Gór Białych w USA. Zresztą pretendentów do miana „najstarszy” jest znacznie więcej. Kiedy woda przestaje docierać do najwyższych partii drzewa, ono dalej rośnie, ale tylko na grubość. Czasem wyłamuje się od czubka, co jest naturalnym procesem – przebudowuje koronę górną, wytwarzając dolną, która rozrasta się na boki. Niestety, ludzie myślą, że takie drzewo zaczyna umierać i bez konsultacji z dendrologiem wycinają okazy, które mają nawet 300–400 lat. A są wartościowe i mogłyby pożyć drugie tyle. Korzystny wpływ drzew Dlaczego przed wycięciem drzewa należy skonsultować się dendrologiem? Popatrz na ten wycinek pnia skamieniałego drzewa. Jakiś czas temu kupiłem go na aukcji, ma jakieś 200 mln lat. Jego przekrój wygląda, jakby drzewo żyło dziś. Drzewa nie zmieniły swojej formy, ewolucyjnie tylko lekko ją zreformowały. My, ludzie, myślimy, że jesteśmy najdoskonalszą formą życia – czyżby? Drzewa były na Ziemi znacznie wcześniej. Powstały ponad 380 mln lat temu, dlatego kontakt z nimi jest dla nas de facto doświadczeniem pierwotnym. W dawnych wierzeniach były utożsamiane z emocjami, płodnością, śmiercią. Sadzono brzozy na grobach, by koiły zmarłych, ale sadzono zawsze od północy, żeby nie zasłaniały przodkom słońca. Domostwa obsadzano bukami pospolitymi, które chroniły ludzi przed złem. Lipy sadzone na miedzach przynosiły pokój między sąsiadami. Najnowsze badania udowodniły, że drzewa nie tylko zmniejszają objawy ADHD u dzieci. Chorzy, którzy za oknem widzą zieleń, szybciej wracają do zdrowia. Drzewa nas uspokajają, obniżają ciśnienie tętnicze, łagodzą depresję i zaburzenia psychiczne. Drzewa też tworzą życiodajny tlen, ograniczają spływ wód opadowych do kanalizacji burzowej, oczyszczają powietrze, akumulują rakotwórcze związki toksyczne i szkodliwe pyły. Ale też o dobrych kilka stopni obniżają temperaturę w miastach. Przy 33 st. C, czyli takiej pogodzie, jaką mamy coraz częściej w Polsce, asfalt potrafi osiągnąć nawet 50 st. C. Tymczasem pod koronami drzew mamy 28 st. Zatem jeśli przy ulicy rośnie rząd np. klonów, mamy na niej o 15 st. mniej. Wracając do twojego poprzedniego pytania. Czasem jestem proszony o badanie danego drzewa, bo ktoś właśnie kupił działkę i jakaś topola biała mu się nie podoba. Np. przeszkadzają mu liście czy kształt. Uświadamiam wtedy, że jeśli ją zetnie, przejmie zanieczyszczenia, które absorbowało drzewo. Ponadto kolejne będzie rosło co najmniej 30–40 lat. A liście to nie śmieci, są cenne dla przyrody, budują ściółkę i można je np. podgrabić pod warzywa. Nawet te obumarłe drzewa zwiększają różnorodność biologiczną i z parków miejskich nie powinno się ich usuwać. Nowojorski Central Park ma obszary, w których suchych kikutów się nie rusza – są domem np. dla ptaków. A im mamy więcej ptaków, tym mniej owadów szkodliwych. Stare drzewa w stolicy Wiem, że lubisz chodzić po Warszawie i tropić stare drzewa. Bo jest w nich zapisana historia. Przy głównej alei w Ogrodzie Saskim, który w 66 proc. był zniszczony podczas II wojny, żyje lipa. Mimo, że podczas bombardowania nieźle oberwała, przetrwała do dziś. Na starych zdjęciach widać, jak się zmieniała, zresztą Niemcy bardzo lubili się pod nią fotografować. Kilkadziesiąt metrów dalej, przy wodozbiorze Świątynia Westy, rośnie jesion, który z kolei widnieje na fotografiach z 1912 r. Widać na nich dostojne, ubrane w długie suknie guwernantki, które bawią się z dziećmi, a w tle stoi ten niepozorny jesion. W 2018 r. też w ogrodzie Saskim położyło się drzewo, które było zasadzone w 1918 r., i w jego pniu odkryto… odłamki kul. Idziemy dalej, przy Zachęcie rośnie korkowiec dalekowschodni, który pamięta zamordowanie prezydenta Narutowicza. W Łazienkach Królewskich żyje XVIII-wieczny buk zwyczajny. Na Ursynowie dąb Mieszko I – staruszek liczy 650 lat i ma ogromną wolę życia. Ciekawa jest też historia mirabelki z Muranowa, która karmiła głodną ludność w warszawskim getcie. Została ścięta, ale jedna z warszawianek, przeprowadzając się do USA, wzięła ze sobą pestkę z tego drzewa i wyhodowała je w Ameryce. Nie dość, że drzewo przetrwało, to jeszcze trafiło znów do Warszawy i rośnie przy ulicy Andersa. A jak drzewa znoszą zmiany klimatyczne? Źle wpływają na nie i zmiany klimatyczne, i antropopresja. Ale też roboty ziemne w obrębie systemu korzeniowego czy zasolenie gleb. Niektóre gatunki kiepsko przędą – np. lipy czy klony pospolite. Inne gatunki, jak klon polny, radzą sobie za to świetnie w przestrzeni zurbanizowanej, gdzie jest dużo pyłów zawieszonych. Ten gatunek dobrą zdolność do regeneracji. Mało wymagające są też topole. Wykazują dużą tolerancję na zasadowe pH, potrzebują niewiele wody i szybko rosną. Niemniej bez drzew nie przetrwamy. Źródło: archiwum NG.