Rozgwiazdy nie mają mózgu, ośrodkowego układu nerwowego ani krwi. To jak kontrolują swoje nogi?
To kosmici na Ziemi. Poszczególne części rozgwiazd mają anatomię nie z tego świata, a naukowcy do tej pory zastanawiali się, jak w ogóle mogą się poruszać – pomimo braku mózgu, krwi oraz centralnego układu nerwowego. Teraz wreszcie to wiemy.
Te jedne z najbardziej niezwykłych stworzeń morskich poruszają się dzięki współpracy setek nóżek. Jak jednak rozgwieździe udaje się je koordynować bez mózgu? Zdają się wykorzystywać lokalny, mechaniczny system sprzężenia zwrotnego, a nowe odkrycie badaczy może zrewolucjonizować robotykę. Czy rozgwiazdy naprawdę nie mają mózgu? Otóż nie mają ani mózgu, ani OUN, i jest to wyjątkowe w świecie zwierząt. Ich układ nerwowy opiera się na tzw. pierścieniu nerwowym, który otacza otwór gębowy i wysyła nerwy promieniście wzdłuż każdego ramienia. Mają za to wapienny szkielet. Pierścień nerwowy koordynuje podstawowe reakcje na bodźce środowiskowe, jednak każde ramię posiada autonomię i jest wyposażone we własny szlak nerwowy. To oznacza, że poszczególne części rozgwiazdy mogą wykonywać skomplikowane ruchy bez potrzeby centralnej koordynacji. W efekcie każde ramię może niezależnie reagować na bodźce, a nawet przejąć funkcje utraconych fragmentów. Setki lepkich nóg, czyli jak porusza się rozgwiazda? Badacze skupili się na gatunku Asterias rubens – rozgwieździe czerwonej – znanej z nietypowej budowy ciała i zaskakującej gracji w poruszaniu się. Każde ramię drapieżnika wyposażone jest w liczne nóżki ambulakralne – struktury zakończone przyssawkami, które przylegają i odrywają się od podłoża dzięki systemowi wodnemu. System ten – określany jako naczyniowy układ wodny – odpowiada również za transport składników odżywczych po organizmie. Rozgwiazdy wykorzystują wodę tak, jak inne organizmy wykorzystują krew. Mechanizm ruchu bez centralnej koordynacji Badania opublikowane w czasopiśmie „PNAS” wykazały, że każda nóżka ambulakralna autonomicznie reguluje swoje zachowanie na podstawie lokalnych mechanicznych sprzężeń zwrotnych. Zamiast centralnego wzorca ruchu każda nóżka dostosowuje czas przylegania do podłoża w zależności od obciążenia i środowiska. Dłuższy kontakt oznacza stabilniejszy, ale wolniejszy ruch. Ponadto u rozgwiazd nie istnieje proporcjonalne powiększanie nóżek w przypadku większych osobników. Rozgwiazdy większych rozmiarów wykorzystują po prostu więcej nóżek jednocześnie, zwiększając powierzchnię przyczepu i stabilność. Każda nóżka podejmuje decyzje indywidualnie Technika obrazowania FTIR pozwoliła naukowcom zaobserwować w czasie rzeczywistym, jak każda nóżka indywidualnie podejmuje decyzje o przyczepieniu lub oderwaniu się od powierzchni. Efektem decentralizacji jest doskonała adaptacja do zmiennych warunków środowiska. W sytuacji większego obciążenia lub podczas chodzenia do góry nogami kontakt każdej nóżki z podłożem się wydłuża, a ruch staje się wolniejszy. Według naukowców to dowodzi, że cała koordynacja odbywa się lokalnie, bez udziału centralnego generatora wzorców ruchowych. Autonomia sposobem na przetrwanie Jedną z ciekawszych cech rozgwiazdy wynikających z autonomii jest umiejętność regeneracji ramion. Po utracie kończyny rozgwiazda jest w stanie odbudować brakujący fragment, a niektóre gatunki potrafią nawet zregenerować cały organizm z jednego ramienia pod warunkiem, że zawiera ono część centralnego dysku. Czyli z jednej rozgwiazdy może powstać... kilka rozgwiazd. Inną strategią przetrwania jest odrzucanie własnych ramion pod wpływem zagrożenia. Proces ten także nie wymaga decyzji podjętej przez centralny mózg, lecz jest wynikiem działania hormonów oraz lokalnych sygnałów nerwowych. Takie działanie pozwala rozgwieździe na odwrócenie uwagi drapieżnika i zwiększa szanse na przeżycie. Czy rozgwiazdy to roboty przyszłości? Wyniki eksperymentów wskazują na nowy, zdecentralizowany model sterowania ruchem, który może stanowić inspirację dla konstrukcji robotów. Rozgwiazda czerwona udowadnia, że złożone i adaptacyjne poruszanie się jest możliwe bez centralnego ośrodka kontroli – wystarczy lokalna informacja zwrotna i biomechaniczne sprzężenie nóżek ambulakralnych. Zrozumienie tego przedziwnego mechanizmu może pomóc w opracowaniu miękkich, wielopunktowych systemów robotycznych zdolnych do działania nawet w zmiennych warunkach. Taka inspiracja biologiczna może zrewolucjonizować technologie w dziedzinach takich jak robotyka ratunkowa czy eksploracyjna. Czy czekają nas nowe robo-rozgwiazdy? Źródło: PNAS, Britannica, MarineBio Conservation Society Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zawisa w powietrzu jak dron, widzi w ultrafiolecie i lubi mieszkać w mieście. To jeden z najzwinniejszych drapieżników wśród ptaków
Pustułka zwyczajna to ptak fascynujący swoją techniką polowania. Występuje na terenie całej Polski, zarówno na terenach wiejskich, jak i w miastach, często w pobliżu zabudowań. Choć na pierwszy rzut oka jest niepozorna, tak naprawdę jest wyspecjalizowanym drapieżnikiem, który świetnie odnajduje się zarówno na terenach otwartych, jak i w środowisku silnie przekształconym przez człowieka.
Spis treści: Jak wygląda i brzmi pustułka? Pożywienie i sposób polowania Czy pustułki żyją w Polsce? Rozmnażanie pustułki – cykl życia drapieżnika Pustułka a krogulec – czym się różnią? Pustułka (Falco tinnunculus) to sokół o smukłej sylwetce, długich skrzydłach i stosunkowo wąskim ogonie zakończonym wyraźną, ciemną przepaską. Samiec ma rudawy grzbiet nakrapiany czarnymi plamkami oraz popielato-niebieską głowę, podczas gdy samica jest bardziej brązowa i gęściej cętkowana. Jak wygląda i brzmi pustułka? W locie pustułka prezentuje charakterystyczne szybkie uderzenia skrzydłami, a podczas polowania potrafi zawisać w powietrzu niemal nieruchomo. Jej oczy są duże i ciemne, przystosowane do wykrywania niewielkich ruchów na ziemi z dużej wysokości. Dziób jest krótki i haczykowaty, idealny do rozrywania drobnych ofiar. Całość sprawia, że pustułka wygląda lekko, zwinnie i zdecydowanie bardziej delikatnie niż inne ptaki drapieżne. Jeśli dodać do tego jej dynamiczny sposób poruszania się, jest to jeden z najłatwiejszych do rozpoznania sokołów w Polsce. Pustułka nie ma rozbudowanego repertuaru dźwięków. Jej głos jest krótki, ostry i donośny, idealny do komunikacji na dużą odległość. Samce najczęściej wydają powtarzające się, wysokie „kij-kij-kij”, zwłaszcza w okresie lęgowym, podczas obrony terytorium lub przy zalotach. Pisklęta reagują natomiast krótkimi i piszczącymi odgłosami, które sygnalizują głód lub obecność zagrożenia. Dzięki temu rodzice mogą szybko reagować na potrzeby potomstwa. Pożywienie i sposób polowania Dieta pustułki jest zróżnicowana, ale opiera się głównie na drobnych ssakach, zwłaszcza gryzoniach, które stanowią znaczną część jej pożywienia. Oprócz ssaków pustułka zwyczajna poluje także na małe ptaki, głównie pisklęta, a w ciepłych miesiącach uzupełnia dietę większymi owadami, takimi jak pasikoniki i chrząszcze. Sporadycznie łapie także jaszczurki i żaby. Pustułki pełnią w ekosystemie istotną funkcję regulacyjną. Kontrolują liczebność gryzoni i owadów, przyczyniając się do zachowania równowagi w środowisku. Obecność tego gatunku na danym terenie świadczy o zdrowym ekosystemie. Efektowne zawisanie w powietrzu to jej znak rozpoznawczy Najbardziej charakterystyczny sposób polowania to tzw. świdrowanie (zawisanie) w powietrzu. Pustułka utrzymuje się w miejscu, intensywnie poruszając skrzydłami i obserwując teren poniżej. Kiedy dostrzeże ofiarę, składa skrzydła i wykonuje precyzyjny, szybki skok w dół. W skutecznym polowaniu pomaga jej też wyjątkowo dobry wzrok. Potrafi nawet dostrzec ślady moczu gryzoni w ultrafiolecie, co ułatwia znajdowanie pożywienia na otwartych polach. Czy pustułki żyją w Polsce? Pustułka to gatunek występujący w Polsce zarówno na terenach wiejskich, jak i w miastach. W przestrzeni zurbanizowanej świetnie adaptuje się do życia na wysokich budynkach, gdzie znajduje dogodne miejsca do zakładania gniazd i gdzie stosunkowo łatwo zdobywa pokarm. Najliczniej występuje: na obszarach rolniczych, w krajobrazach mozaikowych, gdzie pola przeplatają się z miedzami i łąkami, w mniejszych i większych miastach, na terenach poprzemysłowych. Pustułka jest objęta ścisłą ochroną gatunkową, należy więc do zwierząt chronionych w Polsce. Lokalne populacje są wrażliwe na zmiany w rolnictwie – intensyfikacja upraw i brak nieużytków zmniejszają liczbę gryzoni, a tym samym ograniczają dostępność pokarmu. Na liczebność tego gatunku wpływ ma też stosowanie środków przeciw szkodnikom. Co ciekawe, pustułki chętnie korzystają z budek lęgowych montowanych na kościołach, blokach i wieżach przemysłowych. To jeden z przykładów udanych działań czynnej ochrony tego gatunku. Czy pustułki migrują? Pustułki są częściowo wędrowne, choć nie należą do najdalej migrujących ptaków z Polski. Część pustułek pozostaje w kraju przez cały rok, a część wylatuje w sierpniu na południe, najczęściej do Europy Południowej lub do Afryki. Zależy to od dostępności pokarmu, a także od wieku ptaków, gdyż młode pustułki migrują chętniej niż dorosłe. W sprzyjających warunkach zimowych sokoły pustułki mogą pozostać na swoim terytorium przez cały rok, co jest dowodem ich elastyczności ekologicznej. Rozmnażanie pustułki – cykl życia drapieżnika Pustułki nie budują własnych gniazd, lecz zajmują opuszczone gniazda innych ptaków (najczęściej wron i srok), nisze w budynkach lub specjalne budki lęgowe. W marcu i kwietniu przygotowują miejsce do składania jaj, które odbywa się najczęściej w kwietniu lub maju. Liczba jaj wynosi zwykle od trzech do sześciu, a okres inkubacji trwa zwykle 28-32 dni. W czerwcu rodzice intensywnie karmią pisklęta, które po około miesiącu opuszczają gniazdo, choć pozostają pod opieką dorosłych jeszcze przez kilka tygodni. Strategia ta pozwala pustułkom efektywnie odchować potomstwo i utrzymać względnie stabilną populację. Pustułka a krogulec – czym się różnią? Mimo podobnej wielkości i sylwetki, pustułka i krogulec to dwa odrębne gatunki, które pochodzą z różnych rodzin. Pustułka należy do sokołów, a krogulec do jastrzębi. Oba gatunki różnią się zarówno trybem życia, jak i sposobem polowania. Sokół pustułka poluje zawisając w powietrzu i atakując z góry, natomiast krogulec wykorzystuje zaskoczenie, polując na małe ptaki między drzewami. Uważny obserwator ptaków zauważy też bez problemu różnice w wyglądzie pustułki i krogulca. Pierwszy gatunek ma dłuższe, wąskie skrzydła i rudawy grzbiet nakrapiany ciemnymi plamkami. Krogulec natomiast cechuje się bardziej zaokrąglonymi skrzydłami, długim ogonem i szarym upierzeniem z prążkowaną piersią. Różnice w zachowaniu i głosie również są wyraźne – pustułkę częściej słychać, natomiast krogulec pozostaje w cieniu drzew i sporadycznie wydaje dźwięki. Gatunki te można też z dużą dozą prawdopodobieństwa rozróżnić po miejscu występowania – krogulec wybiera najchętniej obrzeża lasów, podczas gdy pustułka wybiera pola i tereny zurbanizowane. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ptak o rozwidlonym ogonie, który mistrzowsko wykorzystuje ludzi. Jeden z największych spryciarzy wśród drapieżników
Kania ruda, nazywana również kanią rdzawą, przyciąga uwagę zarówno doświadczonych ornitologów, jak i osób dopiero odkrywających świat ptaków. Ten niezwykle charakterystyczny ptak o rdzawych piórach jest jednym z najbardziej efektownych drapieżników Europy. Jego zwiększająca się w ostatnich latach liczebność w polskim krajobrazie świadczy o skuteczności działań ochronnych i rosnącej świadomości ekologicznej.
Spis treści: Jak wygląda kania? Występowanie i gniazdo Rozmnażanie Pożywienie Czy ptak kania jest pod ochroną? Kania ruda należy do rodziny jastrzębiowatych, ale nie jest jastrzębiem w ścisłym znaczeniu tego słowa. Choć łączy ją z nimi wiele cech biologicznych, należy do odrębnej grupy ptaków drapieżnych z rodzaju Milvus. To właśnie tam klasyfikowane są dwa europejskie gatunki: kania ruda (Milvus milvus) i kania czarna (Milvus migrans). Kania ruda to ptak, który wyróżnia się szczególnie charakterystyczną sylwetką, zupełnie inną niż u jastrzębia, co ułatwia jej rozpoznawanie w terenie. Ma dłuższe, bardziej elastyczne skrzydła, które pozwalają jej szybować lekko i elegancko. Typowa dla niej jest także głęboko wcięta, rozwidlona sterówka – cecha, której jastrzębie nie posiadają. Jak wygląda kania? Kania ruda to jeden z najłatwiejszych do rozpoznania drapieżników Europy. Jej smukła, zwrotna sylwetka i charakterystycznie rozwidlony ogon natychmiast przyciąga wzrok, podobnie jak intensywnie ruda barwa piór. W locie widać wyraźne kontrasty – skrzydła mają jasne „okna” na spodzie, a ogon jest z wierzchu rdzaworudy, a od spodu jasnoszary. U dorosłych ptaków głowa jest popielata, co dodaje im niemal dostojnego wyglądu. Młode ptaki są mniej kontrastowe, ich upierzenie jest bardziej jednolite, a ogon ma słabiej zaznaczone wcięcie. Dopiero z wiekiem wybarwiają się intensywniej, a rdzawy odcień piór staje się coraz bardziej widoczny. Właśnie ta cecha odpowiada za alternatywną nazwę ptaka, kania rdzawa, która jest spotykana w części publikacji przyrodniczych. U kani rudej nie da się przeoczyć jej wyjątkowego sposobu poruszania się. To ptak, który zdaje się wykorzystywać nawet najmniejszy podmuch wiatru. Jest w stanie szybować długo i lekko, przechylając skrzydła i dokonując subtelnych korekt sterówką. Dzięki temu nie musi intensywnie machać skrzydłami, co pozwala jej oszczędzać energię i przemierzać duże odległości niewielkim kosztem. Występowanie i gniazdo Kania ruda w Europie jest gatunkiem stosunkowo rozpowszechnionym, bo spotkać ją można aż w 20 krajach na naszym kontynencie. Najwięcej ptaków tego gatunku zamieszkuje Niemcy, Francję i Hiszpanię. Preferuje krajobrazy mozaikowe, czyli takie, w których pola, łąki, niewielkie zadrzewienia i doliny rzeczne przeplatają się w harmonijny sposób. To środowisko daje jej dostęp do pokarmu, umożliwia łatwe szybowanie i zapewnia odpowiednie miejsca do zakładania gniazd. Kania ruda jest ptakiem migrującym na krótkie zasięgi. Gatunek ten zimuje najczęściej na południu Europy, szczególnie w rejonie basenu Morza Śródziemnego. Można go więc spotkać w Hiszpanii, Portugalii i Francji. Ptak ten najchętniej buduje gniazdo na dużych drzewach, wybierając skraje lasów lub pojedyncze kępy drzew rosnących na terenach otwartych. Gniazda kani rudej są dość masywne, ale konstruowane z różnorodnych materiałów – od gałęzi po elementy zbierane z otoczenia, czego konsekwencją bywa obecność fragmentów papieru, folii czy sznurków wplecionych między gałązki. Kania ruda niemal każdego roku buduje nowe gniazdo, a na jego lokalizację wybiera najczęściej miejsce niewiele oddalone od poprzedniego. Kania w Polsce ma się coraz lepiej! Kania występuje w Polsce i jest jednym z ciekawszych przykładów gatunków, które w naszym kraju odbudowują swoją populację. Jeszcze w latach 70. i 80. XX wieku liczebność kani rudej była bardzo niska, a gatunek znajdował się na granicy przetrwania. Wprowadzone działania ochronne przyniosły jednak wymierne efekty. Na zauważany wzrost populacji w naszym kraju wpływa też napływ ptaków z Niemiec. Dziś kania ruda gniazduje przede wszystkim w zachodniej i północnej części kraju. Największe populacje obserwuje się na Pomorzu Zachodnim, w Wielkopolsce i na Dolnym Śląsku. Coraz częściej widywana jest również na Warmii i Mazurach. Rozmnażanie Okres lęgowy kani rudej rozpoczyna się wczesną wiosną. Już w marcu ptaki zajmują terytoria i rozpoczynają rytuał godowy, który obejmuje między innymi budowanie lub naprawianie gniazda. Samica składa zazwyczaj dwa lub trzy jaja, które wysiaduje przez około miesiąc. Samiec w tym czasie odpowiada za dostarczanie pożywienia i obronę terytorium. Kania ruda inwestuje dużo energii w wychowanie potomstwa – ptaki karmią je regularnie, a w okresach chłodu ogrzewają własnym ciałem. Młode opuszczają gniazdo zwykle w wieku około siedmiu tygodni, jednak przez dłuższy czas pozostają w pobliżu rodziców, ucząc się latania, polowania i rozpoznawania terenu. W sierpniu młode migrują przed nadchodzącą zimą, a starsze ptaki odlatują partiami aż do października. Pożywienie Choć kania jest drapieżnikiem, jej dieta jest bardziej zróżnicowana, niż mogłoby się wydawać. Ptak ten wykorzystuje przede wszystkim swoją doskonałą umiejętność szybowania, aby wypatrywać pokarm z dużej wysokości. Żywi się małymi ssakami, ptakami (w tym jajkami i pisklętami) oraz płazami, ale równie chętnie zjada padlinę, co odróżnia ją od wielu innych drapieżników. Dzięki temu pełni ważną funkcję w ekosystemie, pomagając usuwać martwe zwierzęta z krajobrazu i ograniczając rozprzestrzenianie chorób. Kania ruda chętnie poluje również na owady i ryby, szczególnie wtedy, gdy są łatwo dostępne. To ptak, który potrafi elastycznie dopasowywać strategię żerowania do warunków środowiskowych, co niewątpliwie przyczyniło się do jego sukcesu ewolucyjnego. W wielu regionach Europy obserwuje się również jej obecność w pobliżu gospodarstw rolnych, gdzie wypatruje pozostałości po pracach polowych. Czy ptak kania jest pod ochroną? Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody klasyfikuje kanię rudą jako gatunek chroniony najmniejszej troski. Ptak ten jest w Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłą, co oznacza zakaz zabijania, niszczenia gniazd, płoszenia ptaków i ingerowania w miejsca lęgowe. Co więcej, w okolicy ich gniazd obowiązuje strefa ochronna, wprowadzono też programy monitoringu, które pozwalają regularnie oceniać stan populacji i reagować na ewentualne zagrożenia. Najpoważniejsze wyzwania, z jakimi mierzy się obecnie kania, to skażenie środowiska, utrata bioróżnorodności na terenach rolniczych oraz zatrucia środkami chemicznymi. W niektórych regionach Europy duży problem stanowi także nielegalne strzelanie do drapieżników. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ta ryba to prawdziwy gigant. Jest niekwestionowanym królem jezior i rzek w Europie
Sum pospolity jest niekwestionowanym królem słodkowodnych ekosystemów Europy. To największa rodzima ryba słodkowodna kontynentu i jeden ze szczytowych drapieżników wodnych. Wykazuje niesamowity potencjał wzrostu, co znajduje potwierdzenie w rekordowych połowach, tych historycznych i z niedalekiej przeszłości. Jak duży jest sum pospolity? Gdzie występuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Anatomia doskonałego łowcy Imperium suma pospolitego Niewybredny drapieżnik Rekordowe okazy Sum pospolity (Silurus glanis) to gatunek drapieżnej ryby z rodziny sumowatych. Jej preferencje siedliskowe dotyczą przede wszystkim rzek o miękkim podłożu, starorzeczy i ciepłych jezior Europy Środkowej i Wschodniej. W tych ekosystemach charakterystyczny kolos nie ma sobie równych. To największa ryba słodkowodna Starego Kontynentu. Większa od suma jest tylko bieługa, ale ten gatunek należy klasyfikować jako dwuśrodowiskowy, który spędza życie zarówno w wodzie słonej, jak i słodkiej. Anatomia doskonałego łowcy Ciało suma pospolitego jest doskonale dostosowane do roli dominującego drapieżnika w środowisku o ograniczonej widoczności. Dosłownie każdy element anatomii tego kolosa odgrywa kluczową rolę w strategii przetrwania i polowania. Budowa ciała Sum pospolity charakteryzuje się masywnym, silnie wydłużonym ciałem. Jego przednia część jest potężna i walcowata, natomiast ogonowa, stanowiąca nawet trzy piąte całkowitej długości, jest wyraźnie spłaszczona bocznie. Ta charakterystyczna budowa zapewnia rybie niebywałą zwinność i umożliwia sprawne poruszanie się. Należy jednak podkreślić, że jej efektywność nie wynika wyłącznie z pokroju. W przeciwieństwie do większości gatunków, skóra suma pospolitego jest całkowicie pozbawiona łusek. Pokrywa ją gruba warstwa śluzu, która pełni dwojaką funkcję – zmniejsza opór w wodzie i stanowi barierę ochronną przed pasożytami i drobnymi urazami mechanicznymi. Ubarwienie suma pospolitego Ubarwienie suma jest zmienne, uzależnione od warunków środowiska, w którym występuje dany osobnik. Grzbiet jest zazwyczaj ciemny – od oliwkowozielonego, przez brązowy, aż po niemal czarny. Boki są jaśniejsze, często z charakterystycznym, marmurkowym lub plamistym wzorem, który doskonale rozbija sylwetkę ryby na tle dna. Brzuch ma barwę od białawej po bladożółtą. Osobniki żyjące w wodach przejrzystych bywają niemal czarne, podczas gdy te z wód mętnych przybierają odcienie zielonkawobrązowe. Głowa, paszcza i zęby Głowa suma pospolitego jest duża, szeroka i spłaszczona grzbietobrzusznie, zakończona olbrzymim, końcowo położonym otworem gębowym. Szczęki ryby są uzbrojone w setki drobnych, szczoteczkowatych zębów. Razem tworzą strukturę przypominającą tarkę. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że nie służą one do rozdrabniania, a do przytrzymywania zdobyczy. Zmysły nocnego drapieżnika Nie trzeba być ichtiologiem, by zauważyć, że oczy suma są nieproporcjonalnie małe. Nie bez przyczyny. W przypadku tego gatunku, mamy do czynienia z ewolucyjnym kompromisem, w którym zasoby biologiczne zostały przesunięte z rozwoju wzroku na rzecz doskonalenia innych, znacznie bardziej użytecznych w jego środowisku zmysłów. Najbardziej charakterystycznymi, wręcz ikonicznymi narządami suma są wąsy, dwa długie i ruchome na szczęce górnej, które mogą sięgać aż do płetw piersiowych, i cztery krótsze na żuchwie. Wbrew pozorom, nie są to proste wyrostki czuciowe. Mówimy tu o zaawansowanych „chemicznych antenach”, pokrytych pąkami smakowymi i węchowymi. W praktyce ryba może dosłownie smakować i wąchać wodę z niezwykłą czułością. To pozwala jej wykrywać najdrobniejsze ślady chemiczne, które pozostawia potencjalna ofiara. Gatunek ten cechuje też doskonały słuch i zdolność do wykrywania wibracji. Słuch suma jest wzmocniony przez aparat Webera – zespół kostek łączących pęcherz pławny z uchem wewnętrznym, który działa jak rezonator, amplifikując fale dźwiękowe. Równie ważna jest linia boczna, czyli system receptorów biegnący wzdłuż boków ciała, który pozwala na wykrywanie najmniejszych zmian ciśnienia i ruchów wody. Imperium suma pospolitego Silurus glanis występuje na ogromnym obszarze Eurazji. Naturalny zasięg tej ryby obejmuje rozległe obszary Europy Środkowej i Wschodniej. Zasiedla ona przede wszystkim wielkie systemy rzeczne i zlewiska mórz śródlądowych: Bałtyckiego, Czarnego i Kaspijskiego. Obecność suma pospolitego jest historycznie ugruntowana między innymi w Dunaju, Dnieprze, Wołdze czy Wiśle. Zasięg tego gatunku sięga również na północ do południowej Szwecji i Finlandii i na zachód aż po Ren. Imponujące rozmiary i waleczność suma pospolitego uczyniły go niezwykle cennym trofeum wędkarskim. Nic więc dziwnego, że w wielu krajach Europy Zachodniej przeprowadzono celową introdukcję tego gatunku. Dzięki rozbudowanym zdolnościom adaptacyjnym, ten kolos z powodzeniem zadomowił się we Francji, Włoszech (gdzie rzeka Pad stała się legendarnym łowiskiem gigantów) oraz na Półwyspie Iberyjskim, zwłaszcza w hiszpańskiej rzece Ebro. Charakterystyka siedlisk Sum pospolity nie należy do ryb wszechstronnych. Wykazuje wyraźne preferencje siedliskowe, co bezpośrednio wpływa na jego rozmieszczenie i potencjał wzrostu. Jego idealnym domem są duże, ciepłe i wolno płynące rzeki nizinne, rozległe zbiorniki zaporowe i dość ciepłe jeziora. W mniejszych, chłodniejszych jeziorach spotykany jest znacznie rzadziej. Niewybredny drapieżnik Dieta suma pospolitego zmienia się wraz z wiekiem i rozmiarem ryby. Tuż po wykluciu wylęg żywi się planktonem. W miarę wzrostu, młode osobniki przechodzą na większy pokarm. W ich diecie pojawiają się wodne owady, ślimaki i drobne skorupiaki. Dorosły sum jest wszechstronnym i skutecznym drapieżnikiem. Podstawowym składnikiem jego diety są ryby, przy czym większość jego zdobyczy stanowią niewielkie, najliczniej występujące gatunki. Jego apetyt jest jednak większy. Z równą chęcią poluje na żaby, raki i węgorze. Największe osobniki są w stanie atakować ptaki wodne i niewielkie ssaki, które nieopatrznie znajdą się w zasięgu jego ataku przy brzegu – norniki, szczury czy nutrie. Powszechnym zjawiskiem jest również kanibalizm. Strategia łowiecka Sum nie jest drapieżnikiem pościgowym. Na ofiarę czai się w pobliżu dna, wykorzystując maskujące ubarwienie i monitorując otoczenie za pomocą wyczulonych zmysłów. Gdy zdobycz znajdzie się w zasięgu, następuje błyskawiczny atak. Ryba gwałtownie otwiera swoją okazałą paszczę, tworząc w ten sposób podciśnienie, które zasysa ofiarę wraz z wodą. Zdobycz jest połykana w całości. Rekordowe okazy Jak wielki jest sum pospolity? Historyczne zapiski, zwłaszcza z XIX wieku, wymieniają kolosy o masie sięgającej nawet 200, a nawet 300 kg. Te doniesienia są dziś trudne do zweryfikowania, jednak ugruntowały legendarny potencjał gatunku. Przeciętnie dorosłe osobniki osiągają od 100 do 150 cm długości i masę do 30 kg. Kilkunastoletni sum może mierzyć ok. 200 cm i ważyć ok. 50 kg. Należy jednak podkreślić, że uśrednione wartości nijak mają się do oficjalnych rekordów. Za światową stolicę gigantycznych sumów przez lata uchodziła włoska rzeka Pad. To właśnie tam, w maju 2023 roku, padł rekord, który odbił się echem na całym świecie. Włoski wędkarz Alessandro Biancardi wyłowił wówczas kolosa mierzącego 285 cm. Należy jednak podkreślić, że ten rekord jest już nieaktualny. Gigant z Polski Nowy został ustanowiony 19 października 2025 roku, na zalewie rybnickim. Podczas zawodów spinningowych, wędkarze Krzysztof Pyra i Adrian Gontarz z Polskiej Akademii Wędkarskiej złapali na haczyk olbrzyma mierzącego aż 292 cm długości. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pumy wróciły do Patagonii – i spotkały pingwiny. To, co wydarzyło się tam, zaskoczyło naukowców
Naturalny eksperyment w parku narodowym w Patagonii pokazuje, jak powrót dużego drapieżnika może przekształcić ekosystem.
Spis treści: Jak pingwiny zmieniły zachowanie pum w Patagonii? Zaskakujące odkrycie: pumy częściej niż sądzono polują na pingwiny Pingwiny zmieniły zwyczaje łowieckie i społeczne pum Dlaczego pumy przestały być samotnikami? Zaskakujące wyjaśnienie naukowców Jak obecność pingwinów wpływa na cały ekosystem Patagonii? Przez dziesięciolecia pumy atakowały owce z hodowli wzdłuż wybrzeża Argentyny, a ranczerzy intensywnie je tępili. W rezultacie pumy zniknęły z krajobrazu z tego regionu. Następnie, w 2004 roku, przyrodnicy utworzyli w tym regionie Park Narodowy Monte León. Zgodnie z oczekiwaniami, gdy zaprzestano polowań, wielkie koty powróciły. A kiedy wróciły, natrafiły w swojej dawnej okolicy na nowego „przeciwnika”: dużego pingwina magellańskiego (Spheniscus magellanicus). Jak pingwiny zmieniły zachowanie pum w Patagonii? Naukowcy nie przewidzieli jednak, że pumy nie tylko zaczną polować na pingwiny. Sezonowe pojawianie się tych ptaków całkowicie przeorganizowało sposób, w jaki te słynące z samotniczego trybu życia koty poruszają się po terenie, wchodzą ze sobą w interakcje i polują. Nowe badanie, opublikowane na łamach czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”, po raz pierwszy dokumentuje tę zmianę w zachowaniu pum i podważa nasze wyobrażenia o tym, co dzieje się, gdy duzi drapieżnicy powracają do ekosystemu. – Gdy zaczynamy przywracać dziką przyrodę, gatunki, które wracają, mogą zastać system nieco inny niż ten, w którym żyły sto lat temu. I muszą się do niego dostosować” – mówi Emiliano Donadio z Towarzystwa National Geographic, dyrektor naukowy Fundación Rewilding Argentina i współautor badania. View Ediplayer on the source website Zaskakujące odkrycie: pumy częściej niż sądzono polują na pingwiny Badacze początkowo nie zamierzali analizować tej wyjątkowej relacji drapieżnik-ofiara. Główny autor badania, ekolog Mitchell Serota, współpracował nad projektem dotyczącym reakcji dzikiej fauny na usunięcie presji człowieka z terenów dawnych rancz. W 2023 roku Mitchell Serota i jego współpracownicy poinformowali, że wielkie koty rzeczywiście żywią się pingwinami. „O tej interakcji wiedziano, ale sądziliśmy, że ma ona marginalne znaczenie” – wyjaśnia. – „Może dotyczy zaledwie kilku osobników”. Zespół zainstalował na terenie parku 32 fotopułapki i w okresie od września 2019 roku do stycznia 2023 roku śledził 14 dorosłych pum (Puma concolor) wyposażonych w obroże GPS. Łącząc te dane z obserwacjami terenowymi, naukowcy szybko zdali sobie sprawę, że pumy polują na pingwiny znacznie częściej, niż się spodziewano. – Regularnie rejestrowaliśmy obecność pum tuż przy kolonii pingwinów – wspomina Mitchell Serota. – Wtedy stało się jasne, że nie jest to marginalny wątek, lecz czynnik, który realnie wpływa na to, jak te zwierzęta wykorzystują przestrzeń. Pingwiny zmieniły zwyczaje łowieckie i społeczne pum Ponieważ pingwiny magellańskie spędzają znaczną część życia na morzu, stanowią nietypową ofiarę dla dużego lądowego drapieżnika, którego dieta opiera się głównie na ssakach żyjących na lądzie, takich jak jelenie, gwanako (krewniacy lam) czy zające. Jednak w okresie lęgowym – trwającym mniej więcej od września do kwietnia – ptaki morskie gromadzą się licznie na lądzie. W Monte León ponad 40 tys. par lęgowych zakłada gniazda na odcinku wybrzeża liczącym około dwóch kilometrów. Dla pumy, której terytorium może obejmować setki kilometrów kwadratowych, tworzy to nietypową sytuację: niezwykle obfite źródło pożywienia, skoncentrowane na bardzo niewielkim obszarze i dostępne jedynie przez część roku. Zespół badawczy stwierdził, że zagęszczenie populacji pum pozostawało podobne – około 13 osobników na 100 kilometrów kwadratowych – niezależnie od tego, czy pingwiny były obecne, czy nie. Pingwiny nie spowodowały więc wzrostu liczby pum, lecz przeorganizowały sposób, w jaki te koty dzielą i wykorzystują przestrzeń. Jak się okazuje, pumy polujące na pingwiny zachowują się zupełnie inaczej niż te, które w Patagonii wybierają inną dietę. Badanie wykazało, że „ptakożerne” wielkie koty znacznie częściej dzieliły ze sobą ten sam obszar niż osobniki niepolujące na ptaki i rzadziej atakowały się nawzajem, niż można by się spodziewać. – Innymi słowy, pumy żywiące się pingwinami wykazywały dużą tolerancję wobec obecności innych osobników – mówi Emiliano Donadio. Dlaczego pumy przestały być samotnikami? Zaskakujące wyjaśnienie naukowców Taka tolerancja była zaskoczeniem, biorąc pod uwagę powszechny stereotyp pum jako samotników. W Patagonii te wielkie koty funkcjonują na otwartej przestrzeni, ponieważ są tam drapieżnikami szczytowymi. – W przeciwieństwie do Afryki nie muszą łączyć sił, by powalić ofiarę dwa czy trzy razy większą od siebie. A w przeciwieństwie do zwierząt Ameryki Północnej czy zwierząt Alaski nie ma tu niedźwiedzi grizzly, niedźwiedzi czarnych ani wilków, więc te koty nie muszą kryć się nocą w drzewach, jak dzieje się to u nas – wyjaśnia Jim Williams, który przez dziesięciolecia pracował jako biolog w Montana Fish, Wildlife and Parks i opisał relacje między ptakami morskimi a wielkimi kotami w swojej książce „Path of the Puma”. Do pewnego stopnia logiczne jest, że pumy skorzystały z nowego źródła pożywienia, ponieważ pingwiny są ofiarą obarczoną niewielkim ryzykiem. – Wielkie koty – lwy, pantery, kuguary, pumy – zawsze polują na najliczniejsze i najbardziej podatne na atak źródła pokarmu, jakie są dostępne – mówi Jim Williams, który nie był związany z omawianym badaniem. – Z ekologicznego punktu widzenia ani w kategoriach naturalnych zachowań nie jest to nic zaskakującego, choć dla osób, które nie wiedzą, że zasięgi pingwinów i pum się pokrywają, może to być zdziwieniem – dodaje. Zaskakujące są natomiast zmiany w zachowaniu. – Mamy tendencję do postrzegania pum jako zwierząt skrajnie agresywnych i nietolerancyjnych – mówi Emiliano Donadio. – Jednak gdy pokarm jest obfity i skoncentrowany, nie ma potrzeby go bronić. Zwierzęta stają się wówczas bardziej tolerancyjne społecznie – dodaje. Jak obecność pingwinów wpływa na cały ekosystem Patagonii? Emiliano Donadio podkreśla, że jak dotąd badania monitoringowe wskazują, iż kolonia pingwinów pozostaje stabilna, a nawet się powiększa od czasu utworzenia parku. Wciąż nie wiadomo jednak, w jaki sposób wywołane przez pingwiny zmiany w zachowaniu pum oddziałują na resztę ekosystemu – zwłaszcza na gwanako, dominującego roślinożercę Patagonii, oraz na główną, tradycyjną ofiarę tych drapieżników. Pomimo udokumentowanych w badaniu zmian behawioralnych wiele istotnych pytań pozostaje bez odpowiedzi. Naukowcy nadal nie wiedzą, ile pingwinów zabija pojedyncza puma, co utrudnia ocenę długofalowego wpływu drapieżnictwa na kolonię – mimo że liczebność pingwinów w Monte León wydaje się jak dotąd stabilna lub rosnąca. Nie są też w stanie stwierdzić, czy wysoka gęstość populacji pum jest zjawiskiem przejściowym, czy trwałą cechą tego ekosystemu. Badacze muszą również ustalić szersze konsekwencje ekologiczne zmian w zachowaniu pum wywołanych obecnością pingwinów. – Wiemy, że kolonia pingwinów zmieniła to, gdzie, kiedy i w jaki sposób pumy zdobywają pożywienie, ale kolejnym krokiem jest zrozumienie ekologicznych skutków tej zmiany – mówi Mitchell Serota. Na razie ustalenia dotyczące zachowania pum pokazują, że gdy przyroda otrzymuje przestrzeń do działania, nie zawsze wraca do dawnego stanu – potrafi improwizować. – Renaturyzacja nie polega na cofnięciu się do jakiegoś historycznego momentu – podkreśla Mitchell Serota. – Gatunki wracają do ekosystemów, które uległy głębokim przemianom. To może prowadzić do powstawania zupełnie nowych interakcji. Źródło: Fundación Rewilding Argentina, Proceedings of the Royal Society B
Na co polują miejskie koty i jak wpływają na ekosystem? To TikTok sprawia, że wiemy o nich coraz więcej
Wydawałoby się, że największym kocim przysmakiem są myszy. Nie jest to jednak prawda: większość udomowionych wąsaczy najczęściej poluje na stawonogi: owady i pająki. Koty chodzą własnymi ścieżkami i mają swoje tajemnice, ale naukowcy postanowili wykorzystać nowatorską metodę, by lepiej poznać ich dokładną dietę. Wykorzystali… social media. Ale nie, koty nie musiały pisać komentarzy.
Bardzo trudno jest przeanalizować dokładną dietę domowych kotów. Szczególnie w środowisku miejskim znikają one w mozaice uliczek, zajmując się swoimi sprawami. Badacze postanowili wykorzystać media społecznościowe, by lepiej poznać ich zwyczaje, wykorzystać materiały wrzucane przez ich właścicieli i przeprowadzić drobiazgową analizę. Skupili się na TikToku i serwisie iStock. To obserwacja kociego życia „od środka”. Drzemy koty o social media, a one pomagają naukowcom Badacze z uniwersytetu w Campinas w Brazylii przeszukali TikToka i inne popularne social media, analizując ponad 17 000 zdjęć i filmów. Wszystko po to, by poznać „dowody rzeczowe” kocich polowań i sprawdzić, na co te słodkie drapieżniki najczęściej polują. Znaleziono setki aktów drapieżnictwa – łatwiej i szybciej, niż udałoby się wykorzystując konwencjonalne metody badawcze. Odnotowali w sumie 14 odrębnych rzędów stawonogów, które stawały się ofiarami kotów. Najczęstszym przysmakiem były prostoskrzydłe (Orthoptera, czyli rząd obejmujący świerszcze, szarańcze czy popularne w Polsce koniki polne) – stanowiły one 20,7% obserwacji. W 14,5% przypadków ofiarami były pluskwiaki (Hemiptera, takie jak piewiki, które coraz bardziej panoszą się w Polsce), a w 14,4%: karaluchy i terminy (Blattodea). Czy internet prawdę nam powie? Odkrycia naukowców wskazują na to, że koty w środowisku miejskim polują na zaskakująco zróżnicowaną gamę stawonogów. Dane zebrane z mediów społecznościowych wykazały także zarówno pewne podobieństwa, jak i różnice w porównaniu z kocimi upodobaniami opisanymi w literaturze naukowej. Materiały publikowane w internecie są bliżej ich „naturalnego” zachowania. Na co polują koty i jak zagrażają środowisku? Nasze niewinne zwierzaki to prawdziwe maszyny do zabijania. Chociaż zwalczanie owadów potrafi służyć ludziom (ale pająki powinny zostawić w spokoju), to polują także na małe ssaki: myszy, nornice, ryjówki, krety, szczury czy młode króliki. Według badań przeciętny kot żyjący na przedmieściach zjada nawet 200 ssaków rocznie. Ofiarami kotów stają się także ptaki: wróble, sikorki, mazurki, kosy czy drozdy. To szczególny problem dla ornitologów, którzy dokarmiają ptaki. Te zlatują się do karmników, a tam stają się łatwymi ofiarami dla czyhających na nie futrzastych drapieżników. Jak, posiadając kota, dbać o inne zwierzęta? Koty, jako drapieżniki, mają olbrzymi wpływ na lokalne populacje zwierząt. Tylko w Stanach Zjednoczonych koty odpowiadają za śmierć ponad 2 mld ptaków i 12 mld ssaków rocznie. Ta presja przyczynia się do zmniejszania populacji rodzimych gatunków, lokalnych wymierań i zachwiania równowagi w ekosystemach (np. śmierć ptaków owadożernych sprawia, że wzrasta liczba owadów, a koty nie są w stanie polować na robaki tak efektywnie – dla nich to zabawa). Równowaga między obecnością kotów a ochroną populacji dzikich zwierząt jest bardzo istotna z punktu widzenia ekologii. Świadomi właściciele kotów powinni znać konsekwencje swoich działań. Według naukowców warto ograniczać wypuszczanie kotów bez kontroli, szczególnie w okresie lęgowym ptaków, zakładać im specjalne dzwoneczki ostrzegające potencjalne ofiary (chociażby w tym okresie, bo na stałe przytwierdzone potrafią bardzo męczyć koty) czy zapewniać im odpowiednio atrakcyjne zabawy, by zaspokoić ich instynkt łowiecki. Źródła: Insect Conservation and Diversity, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Sekretne życie orła cesarskiego – gatunek na granicy przetrwania
Orzeł cesarski to prawdziwy włodarz nieba. Jego potężne skrzydła i przenikliwe spojrzenie od wieków budzą podziw ludzi i stanowi symbol władzy w kulturach. Oto fascynująca podróż po świecie największych ptaków drapieżnych.
Spis treści Orzeł w znaczeniu historycznym Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Zasięg występowania i rozmieszczenie Gniazdowanie i wybór siedlisk Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski – majestatyczny drapieżnik o ogromnej rozpiętości skrzydeł, którego zasięg rozciąga się od Europy Środkowej aż po Bajkał. Poluje na zające, sarny, ptaki drapieżne, a nawet sowy, dostosowując dietę do lokalnych warunków. Podczas migracji potrafi pokonywać nawet do 5000 km. Jego populacje są dziś zagrożone wyginięciem, a badania nad biologią, migracjami i dietą pozwalają lepiej zrozumieć potrzeby gatunku i skutecznie planować jego ochronę. Orzeł w znaczeniu historycznym Od czasów starożytnych orzeł uważany był za symbol niebiański, który ze sfery natury przenikał do wielu kultur i religii na całym świecie. Uosabiał zarówno władzę, siłę, potęgę, jak i nieśmiertelność oraz zmartwychwstanie. Grecki filozof Arystoteles widział w nim wyobrażenie świadomości duchowej, a dla Karola Wielkiego – twórcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego w VIII wieku – orzeł stał się godłem. Od XIV w. symbolizuje też państwowość Polski. W średniowiecznych bestiariuszach, takich jak „Ashmole Bestiary” lub „Aberdeen Bestiary”, powstałych w Anglii w XIII w., pojawiały się motywy orłów trzymających młode przed słońcem i wyrzucających te, które nie potrafiły patrzeć. Choć w rzeczywistości większość orłów nie wyrzuca zdrowych piskląt z gniazda, przedstawione w manuskryptach sceny niosą bogate znaczenie symboliczne. Motyw ten można interpretować jako symbol siły, czujności i gotowości do stawienia czoła wyzwaniom, który w prosty sposób ukazywał naturalną ideę, że tylko silni i przygotowani przetrwają lub zostaną wybrani. Prof. Jerzy Bralczyk w swoim dziele „Zwierzyniec” wspomina, że dawniej wodzowie brali orła na wojskowe sztandary, a królowie, cesarze i włodarze miast chętnie umieszczali go na wszelkich znakach. To dowód na przypisywaną orłowi siłę i autorytet. Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Orzeł cesarski (Aquila heliaca) jest nieco mniejszy od bielika (Haliaeetus albicilla) i orła przedniego (Aquila chrysaetos), a większy od orlika krzykliwego (Clanga pomarina) i grubodziobego (Clanga clanga). Dorosły ptak wyróżnia się brązowo-czarnym upierzeniem, jasno-złocistym karkiem oraz białymi plamami na ramionach. Ma mocny, ciemny dziób i żółte szpony, przy czym szatę ostateczną osiąga ok. 6. roku życia. Młode osobniki w okresie dojrzewania mają pstrokate upierzenie na grzbiecie, natomiast tułów i pokrywy skrzydłowe od spodu są piaskowe. Płeć u orłów cesarskich, podobnie jak u innych silnych ptaków drapieżnych jest słabo widoczna. Najczęściej jedynym pewnym znakiem jest większy rozmiar samicy. Wybitny ornitolog XX w., Jan Sokołowski, w książce „Ptaki ziem polskich” podkreśla, że upierzenie orła cesarskiego zmienia się wraz z wiekiem. W pierwszym roku jest brązowe, w drugim i trzecim staje się plamiste, w piątym i szóstym głowa i kark są rdzawożółte, a wierzch ciała czarnobrązowy. Zasięg występowania i rozmieszczenie Orzeł cesarski jest ptakiem drapieżnym z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae. Występuje na rozległych obszarach strefy palearktycznej, od Kotliny Karpackiej po Azję Środkową i Jezioro Bajkał. Według IUCN – Czerwonej Listy Gatunków Zagrożonych z 2025 r. – gatunek został uznany za gatunek narażony na wyginięcie (vulnerable). Globalną populację orła cesarskiego szacuje się na ok. 13 000 – 20 000 dojrzałych osobników, z czego 30% całkowitej populacji lęgowej znajduje się w Europie. W Polsce orzeł cesarski jest gatunkiem wyjątkowo zalatującym – do 2023 r. odnotowano jedynie 135 jego obserwacji. Choć najbliższe populacje lęgowe znajdują się na Słowacji i w Czechach, polscy ornitolodzy sugerują, że w przyszłości orły te mogą pojawić się także w naszym kraju jako gatunek lęgowy, głównie w związku z postępującymi zmianami klimatycznymi. W Republice Czeskiej pierwsze gniazdowanie odnotowano w 1998 r., a do 2022 liczba par wzrosła do co najmniej 14. Na Słowacji w ciągu ostatnich 45 lat (1977–2022) udokumentowano łącznie 65 par lęgowych, natomiast podczas zimy 2025 r., w ramach 8. edycji Międzynarodowego Liczenia Ptaków Drapieżnych w Kotlinie Panońskiej zaobserwowano 132 orły cesarskie (w 2024 r. – 105), z czego 108 stanowiły ptaki dorosłe. W Austrii orzeł cesarski ponownie pojawił się jako gatunek lęgowy w 1999 r., po prawie 190 latach od jego wytępienia. Do 2023 r. austriacka populacja lęgowa wzrosła do 42 par. Z kolei populacja węgierska, choć dziś jest jedną z najszybciej rozwijających się w Europie, pod koniec lat 70. i na początku lat 80. XX w., liczyła jedynie 15–25 par, osiągając swoje historyczne minimum. Jednak w 2023 r. liczba par lęgowych dynamicznie wzrosła do 400–450. Gniazdowanie i wybór siedlisk Orzeł cesarski, ze względu na szeroki zasięg występowania, wykazuje duże zróżnicowanie w sposobie gniazdowania. Badania pokazują, że siedliska lęgowe tego gatunku różnią się w zależności regionu. Na przykład w Europie, a szczególnie na Węgrzech, aż 98% przypadków gniazdowania na nizinach odnotowano na pojedynczych drzewach lub w zadrzewieniach śródpolnych. W Azji Środkowej, zwłaszcza w Kazachstanie, orły cesarskie zasiedlają rozległe stepy i pustynie. Wybierają m.in. zarośla saxaułu na płaskowyżach, lasy liściaste niskich gór czy zadrzewienia wzdłuż rzek i urwisk. Co więcej, wykazano, że budowanie gniazd na wierzchołkach drzew jest charakterystyczną cechą tego gatunku – aż 66% z 1304 znanych gniazd znajdowało się na szczycie pnia drzewa, a znacznie rzadziej w jego środkowej części. Na Węgrzech najchętniej wybieranymi terenami żerowiskowymi orłów cesarskich są kompleksy intensywnie użytkowanych pól uprawnych oraz pozostałe obszary trawiaste, zwykle w odległości 3–8 km od gniazda. W górach z kolei ptaki żerują nawet w promieniu 10–15 km. W efekcie warunki żerowania na nizinach są korzystniejsze, ponieważ ptaki poświęcają mniej czasu i energii na dostarczanie pożywienia do gniazda. W przeszłości w tradycji serbskiej gatunek ten był szczególnie rozpowszechniony w regionach, gdzie gniazdował na dębach – drzewach uznawanych za święte, a nawet symbolicznie utożsamianych ze świątynią. Ponadstuletnie dęby ludzie oznaczali krzyżem, stąd w języku serbskim nazwa orao krstaš („orzeł krzyżowy” lub „od krzyża”). Z czasem ptak ten stał się nie tylko symbolem religijnym, ale także inspiracją dla herbu Serbii. Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Orzeł cesarski jest drapieżnikiem szczytowym, którego dieta różni się w zależności od regionu występowania. W Bułgarii, w ciągu 25 lat badań ornitolodzy wykazali, że największy udział w pożywieniu orłów stanowiły ssaki, następnie ptaki i gady. Na Węgrzech przeanalizowano skład pokarmu orłów w okresie lęgowym w latach 2007–2017 i porównano go z wcześniejszymi badaniami z lat 1982–1991 oraz 1992–2004. Wykazano wyraźny spadek liczebności tradycyjnych gatunków ofiar, takich jak chomik europejski (Cricetus cricetus) oraz suseł perełkowany (Spermophilus citellus), które niemal całkowicie zniknęły z diety. W tym samym czasie wzrósł udział krukowatych, ptaków wodnych i saren. Gatunki takie jak bażant zwyczajny (Phasianus colchicus) i zając szarak (Lepus europaeus) wciąż stanowią znaczną część jadłospisu orłów cesarskich. Podkreśla to, że ochrona tego globalnie zagrożonego gatunku jest ściśle związana z zarządzaniem populacjami drobnej zwierzyny łownej i praktykami rolniczymi na Węgrzech. W wielu regionach doprowadziło to do konfliktów z myśliwymi, co prawdopodobnie przyczyniło się do wzrostu liczby przypadków prześladowań orłów. Wraz z zanikiem tradycyjnych ofiar w jadłospisie co raz częściej pojawiają się krukowate, gołębie, ptaki wodne, gryzonie, sarny oraz inne ptaki drapieżne i sowy. Obserwowana elastyczność żerowiskowa orła cesarskiego dowodzi, że gatunek ten potrafi dostosować się do zmian środowiskowych, wykorzystując różnorodne źródła pokarmu. Dostępność ofiar pozostaje jednak kluczowym czynnikiem warunkującym sukces rozrodczy tego majestatycznego drapieżnika. Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski należy do gatunków o zróżnicowanej strategii migracyjnej – od krótkodystansowych i średniodystansowych migrantów, po osobniki częściowo wędrowne lub osiadłe. Sposób przemieszczania się orłów zależy głównie od regionu występowania. Osobniki gniazdujące w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej zazwyczaj pozostają na tych terenach przez cały rok lub podejmują krótkie migracje. Zimują głównie na Półwyspie Bałkańskim, w Afryce Północnej lub na Bliskim Wschodzie. W Kazachstanie orły cesarskie wyposażone w urządzenia telemetryczne GPS pokonywały podczas jesiennej migracji nawet do 5000 km. Zimujące ptaki obserwowano w krajach Półwyspu Arabskiego, a także w Iranie i Indiach. Odnotowano je również w Katarze, Kuwejcie, Omanie i Jemenie. Podczas migracji jesiennej orły wykorzystywały z prądy orograficzne (unoszące się wzdłuż wzniesień), natomiast wiosną – prądy termiczne, powstające w wyniku nagrzewania powierzchni ziemi. Dzięki nim mogły szybować bez intensywnego machania skrzydłami, oszczędzając energię podczas lotu. Najstarszy dowód na migracje orła cesarskiego na południe pochodzi ze Słowacji. W 1957 r. zaobrączkowano tam pisklę, które rok później zostało zastrzelone w Chorwacji. Jak wskazują dalsze dane ornitologiczne, niektóre słowackie orły dotarły aż do Izraela (1986), Albanii (1997) czy Hiszpanii. Przypadki te potwierdzają, jak duży potencjał migracyjny mają te majestatyczne ptaki, a ich ochrona wymaga wspólnych działań na międzynarodową skalę. Źródła: jakiznaktwoj.pl, birdlife.org, iucnredlist.org
Szczupak to szczytowy myśliwy wód północy. Atakuje nawet ssaki
Szczupak jest szczytowym drapieżnikiem w większości rzek i jezior Europy. Jako ofiarą padają przede wszystkim ryby i żaby, ale nie tylko. Duże osobniki mogą zaatakować także inne zwierzęta, w tym niewielkie ptaki wodne, a zdarza się, że ofiarą tego oportunisty padają też drobne ssaki. Co czyni szczupaka tak skutecznym łowcą? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Drapieżnik idealny Szeroko rozprzestrzeniony drapieżca Oportunistyczna dieta szczupaka Szczupak pospolity (Esox lucius) bez wątpienia jest ikoną wód słodkich półkuli północnej. Od wieków wzbudza respekt i podziw, zarówno wśród wędkarzy, jak i przyrodników. Jego zaciętość łowiecka zasługuje na najwyższe uznanie. Ta cecha, w połączeniu z ewolucyjnym przystosowaniem do funkcji szczytowego drapieżnika, decyduje o istotnej roli, jaką szczupak spełnia w ekosystemach wodnych. Przedstawiciele tego gatunku są jednymi z czołowych regulatorów populacji innych ryb. Przyjrzyjmy się nieco bliżej myśliwemu, którego obecność świadczy o zdrowiu i bogactwie akwenów, w których występuje. Drapieżnik idealny Budowa szczupaka jest świadectwem trwającej miliony lat ewolucji, ukierunkowanej na jeden cel – błyskawiczny i skuteczny atak z zasadzki. Anatomia tej ryby to podręcznikowy przykład skutecznej adaptacji do roli szczytowego drapieżnika wód słodkich. Zielona torpeda Szczupaka pospolitego nie sposób pomylić z inną rybą. Spłaszczone bocznie, opływowe ciało o torpedowatym kształcie jest idealnie przystosowane do gwałtownego zrywu. W oczy od razu rzuca się charakterystyczne rozmieszczenie płetw, zapewniające maksymalną siłą napędową. Grzbietowa i odbytowa są przesunięte mocno do tyłu, blisko siebie i potężnej płetwy ogonowej. Przypomina to nieco układ lotek stabilizujących strzałę w locie. Dorosłe szczupaki osiągają do 150 cm długości. Przeciętna masa przedstawicieli tego gatunku to około 10 kg. Zdarzają się cięższe ryby, ważące powyżej 20 kg (najcięższy złowiony szczupak ważył 26,7 kg przy długości 133 cm), ale takie okazje są rzadkie. Ubarwienie jest w dużej mierze uzależnione od warunków środowiskowych. Młode osobniki najczęściej są jasnozielone, brązowe lub srebrzyste. Zdarza się, że występujące na bokach ciemne plamy zlewają się w poprzeczne smugi. Starsze ryby są ciemnozielone w części grzbietowej, jaśniejsze, nakrapiane żółtymi plamami na bokach i białe w części brzusznej. Płetwy parzyste najczęściej mają czerwone odcień, natomiast nieparzyste są pokryte ciemnymi, poprzecznymi paskami. Najeżony zębami „kaczy dziób” Kolejną charakterystyczną cechą przedstawicieli tego gatunku jest głowa. Wydłużona, zakończona szerokim spłaszczonym pyskiem, przypomina nieco kaczy dziób. Paszcza skrywa iście zabójczy arsenał – ostre jak brzytwa zęby. Na żuchwie znajdują się pokaźne kły, służące do chwytania i przytrzymywania zdobyczy. Co istotne, górna szczęka jest ich pozbawiona. Prawdziwa pułapka kryje się głębiej. Kość podniebienna, kości międzyszczękowe, lemiesz, kości gnykowe i łuki skrzelowe są dosłownie najeżone licznymi, drobnymi zębami. Wszystkie są skierowane do wewnątrz, w stronę gardzieli. To sprawia, że działają podobnie jak mechanizm zapadkowy. Schwytana ofiara może poruszać się tylko w jednym kierunku – do przełyku. Szeroko rozprzestrzeniony drapieżca Zasięg występowania szczupaka jest imponujący i świadczy o jego niezwykłych zdolnościach adaptacyjnych. Żadna inna słodkowodna ryba nie opanowała tak rozległego obszaru. Naturalne siedliska szczupaka pospolitego rozciągają się na całym obszarze Holarktyki. Można go spotkać w wodach Ameryki Północnej (od Labradoru po Alaskę), Azji (od Syberii po basen Morza Kaspijskiego) i niemal całej Europy. Jedyne obszary, gdzie przedstawiciele tego gatunku nie występują w stanie naturalnym, to Półwysep Iberyjski, Półwysep Bałkański (południowa część) i południe Włoch. Szczupak pospolity w Polsce W naszym kraju szczupak jest gatunkiem pospolitym i wszechobecnym. Mówimy tu o jednym z najczęściej spotykanych drapieżników w polskich wodach. Dzięki swoim zdolnościom adaptacyjnym z powodzeniem zasiedla zróżnicowane środowiska – nizinne rzeki o wolnym nurcie, jeziora, stawy, zbiorniki zaporowe, starorzecza, a nawet słonawe wody przybrzeżne Bałtyku i zalewy przymorskie. Siedliska szczupaka Jako drapieżnik polegający na kamuflażu i ataku z zaskoczenia, szczupak wybiera przede wszystkim takie miejsca, które oferują mu liczne kryjówki. Jego ulubionymi stanowiskami są miejsca bogate w roślinność zanurzoną i wynurzoną, przede wszystkim pasy trzcin, grążele czy rdestnice. W zbiornikach o mniej rozwiniętej florze, wybiera inne kryjówki – zatopione drzewa i konary, uskoki dna, podwodne górki czy kamienie. Co ciekawe, preferencje siedliskowe szczupaka zmieniają się wraz z jego wiekiem i rozmiarem. Zwyczaj ten ma bezpośredni związek z jednym z kluczowych aspektów jego biologii – kanibalizmem. Obserwuje się odwrotną zależność między wielkością ryby a gęstością roślinności, w której przebywa. Żeby przetrwać, małe szczupaki muszą szukać schronienia w gęstych zaroślach, które chronią je przed atakiem większych, starszych osobników. Duże, dojrzałe szczupaki nie mają już naturalnych wrogów (poza człowiekiem) i mogą pozwolić sobie na zajmowanie stanowisk na skraju roślinności lub w pobliżu pojedynczych, dużych struktur, takich jak powalone drzewa. Zapewnia im to znacznie szersze pole widzenia i ułatwia polowanie na większe ofiary, jednocześnie pozwalając kontrolować terytorium. Cierpliwość, szybkość i siła, czyli cechy idealnego łowcy Cechy morfologiczne szczupaka, jak kształt ciała i rozmieszczenie płetw, są w całości podporządkowane jego strategii łowieckiej. Ten drapieżnik nie jest aktywnym myśliwym. Zamiast rzucać się w pogoń za ofiarą, jak choćby okoń czy tuńczyk, woli wyczekiwać w ukryciu. Potrafi trwać w bezruchu przez długi czas, wyczekując dogodnego momentu. W wykrywaniu zdobyczy pomaga mu nie tylko jego wyśmienity wzrok. Linia boczna szczupaka jest niezwykle czuła, a liczne jamki zmysłowe na głowie rejestrują najdrobniejsze drgania wody, wywołane przez przepływającą rybę. Gdy ofiara znajdzie się w zasięgu myśliwego, następuje błyskawiczny atak. Napędzając się potężną płetwą ogonową, szczupak wykonuje pojedynczy potężny skok. Gdy zdobycz znajdzie się w jego paszczy, nie ma szans na wyswobodzenie. Szczupak pospolity poluje przede wszystkim z zaskoczenia, jednak należy podkreślić, że nie jest to ścisłą regułą. Największe osobniki, przede wszystkim żyjące w dużych jeziorach i Bałtyku, potrafią aktywnie ścigać ławice ryb pelagicznych, takich jak choćby śledzie. Oportunistyczna dieta szczupaka Dieta szczupaka zmienia się dynamicznie w ciągu jego życia i cechuje się skrajnym oportunizmem. Tuż po wykluciu, wylęg odżywia się zooplanktonem. Narybek dość szybko przechodzi na większy pokarm. W diecie młodych osobników początkowo znajdują się bezkręgowce. Jednak już przy długości około 4 cm, zaczynają polować na wylęg innych ryb. Gdy szczupak osiąga 5,5 cm, ryby stają się podstawą jego diety. Podstawą jadłospisu dorosłych osobników są mniejsze ryby, takie jak płocie czy okonie. Jednak zakres ich menu jest znacznie szerszy i obejmuje również żaby, myszy, szczury, a nawet młode ptaki wodne czy piżmaki, które nieopatrznie znajdą się w wodzie. Elementem diety, a zarazem czynnikiem regulującym populację jest kanibalizm. Szczupaki bez wahania polują na mniejszych przedstawicieli własnego gatunku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Łobuz z tundry, który przetrwa każdą zimę. Nawet wilki czują przed nim respekt
Rosomak jest legendarnym symbolem siły i wytrwałości w surowych warunkach tajgi i tundry. To skuteczny drapieżnik i padlinożerca. Jego nazwa może brzmieć egzotycznie, ale kryje się pod nią niezwykle interesujące zwierzę, które z uwagi na wędrowny tryb życia, pozostaje stosunkowo słabo poznane.
Spis treści: Rosomak i jego krewni Rosomak tundrowy – jak żyje jedyny współczesny rosomak? Gdzie występują rosomaki? Czy można go spotkać w Polsce? Obserwując go trudno uwierzyć, że jest krewniakiem drobnych łasic i fretek. Rosomak to masywne, odporne zwierzę słynące z odwagi graniczącej z bezczelnością. Oto niezwykłe fakty i zwyczaje rosomaka tundrowego. Rosomak i jego krewni Rosomak to rodzaj ssaków, który został zdefiniowany w 1780 roku przez niemieckiego zoologa Petera Simona Pallasa. Nazwa łacińska Gulo pochodzi od słowa „żarłok” i odzwierciedla potężny apetyt tego drapieżnika. Obecnie rodzaj obejmuje jeden żyjący współcześnie gatunek – rosomaka tundrowego (Gulo gulo), choć w przeszłości istniały także inne gatunki, obecnie już wymarłe: Gulo minor (pliocen, Azja), Gulo schlosseri (plejstocen, Ameryka Północna i Europa) oraz Gulo sudorus (pliocen, Ameryka Północna). Rosomak należy do podrodziny Guloninae, w ramach rodziny łasicowatych, co oznacza, że choć swoim wyglądem przypomina małego niedźwiedzia, jego zachowania i budowa anatomiczna są typowe dla łasic. Dzięki silnym szczękom, ostrym zębom i masywnie zbudowanym łapom jest doskonale przystosowany do polowania i zdobywania pokarmu w trudnych warunkach. Rosomak tundrowy jest fascynującym przykładem przystosowania drapieżnika do życia w ekstremalnych warunkach. Jego siła, wytrwałość i zdolność do przetrwania w surowym klimacie czynią go wyjątkowym przedstawicielem rodziny łasicowatych. Choć w naturze jest trudny do zaobserwowania, dzięki ochronie i obecności w ogrodach zoologicznych możemy poznawać i doceniać to niezwykłe zwierzę, które pozostaje symbolem dzikiej, północnej przyrody. Rosomak tundrowy – jak żyje jedyny współczesny rosomak? Rosomak tundrowy jest największym naziemnym przedstawicielem rodziny łasicowatych. W odróżnieniu od swoich dużych bliskich krewnych, takich jak arirania amazońska czy kałan morski, prowadzi głównie lądowy tryb życia. Jest zwierzęciem wyjątkowo odpornym na niskie temperatury i zmienne warunki klimatyczne północnych regionów Eurazji i Ameryki Północnej. Charakteryzuje się legendarną wręcz siłą, odwagą i wytrwałością – cechy te pozwalają mu konkurować nawet z większymi drapieżnikami, takimi jak pumy, baribale czy wilki. Ze względu na mobilny tryb życia i skryty charakter, rosomaka trudno obserwować w naturze, a jego zachowania pozostają wciąż stosunkowo słabo poznane. Wygląd Rosomak tundrowy ma masywną budowę ciała, dużą głowę, małe zaokrąglone uszy i krótki ogon. Jego ciało mierzy od 65 do 87 cm długości, ogon od 17 do 26 cm, a masa ciała waha się od 10 do 31 kg – samice są zwykle o około 10–30% mniejsze i lżejsze od samców. Futro rosomaka jest długie, gęste i brązowoczarne, z charakterystycznymi jasnymi plamami na głowie oraz pasami po bokach ciała. Dzięki szerokim stopom i relatywnie niewielkiej masie ciała, rosomak sprawnie porusza się po śniegu, a jego zręczność pozwala mu również na pływanie oraz wspinaczkę po drzewach i skałach. Zmysły węchu i słuchu są bardzo dobrze rozwinięte, podczas gdy wzrok pozostaje słabszy, co sprawia, że rosomak korzysta głównie z tropów zapachowych i dźwięków podczas polowania. Pożywienie Rosomak tundrowy jest wszystkożerny, choć jego dieta opiera się głównie na padlinie. Zjada mięso zwierząt, które sam upolował lub znalazł martwe, a zimą nie waha się atakować dużych ssaków, takich jak jelenie, łosie czy renifery, wytrwale ścigając je po śniegu. W jego diecie znajdują się również ptasie jaja, larwy owadów i jagody. Silne szczęki i ostre zęby umożliwiają miażdżenie dużych kości i zamarzniętego mięsa. Rosomaki gromadzą zapasy w tunelach pod śniegiem, do których potrafią powracać nawet po kilku miesiącach. Ta zdolność magazynowania pożywienia jest kluczowa w surowych, północnych warunkach, gdzie dostęp do świeżego mięsa to luksus. Rozmnażanie Okres godowy rosomaka trwa od maja do sierpnia. Zwierzęta są poligamiczne – jeden samiec rozmnaża się z kilkoma samicami w swoim terytorium. Zagnieżdżenie się zarodka może nastąpić nawet po około 6 miesiącach (zachodzi tzw. stan diapauzy), a faktyczna faza ciąży trwa od 30 do 50 dni. Samice rodzą zazwyczaj 3 młode, choć standardem są ciąże pojedyncze, a nawet mioty do 5 osobników. Młode karmione są przez matkę przez około trzy miesiące, a pełną samodzielność uzyskują po roku życia. Samica zachodzi w ciążę co dwa lata, a młode osiągają dojrzałość płciową w wieku 2–3 lat. Takie cykle reprodukcyjne sprawiają, że populacja rosomaka odnawia się powoli, co dodatkowo zwiększa wrażliwość gatunku na zagrożenia. Gdzie występują rosomaki? Rosomak tundrowy zamieszkuje głównie północne regiony Eurazji i Ameryki Północnej. Wyróżnia się dwa podgatunki, które zamieszkują odmienne rejony: • Gulo gulo gulo, czyli rosomak tundrowy, który zamieszkuje Skandynawię, Rosję, Mongolię, północno-zachodnią i północno-wschodnią część Chin. • Gulo gulo luscus, czyli rosomak amerykański, którego można spotkać w Kanadzie i zachodniej części Stanów Zjednoczonych (np. w stanie Alaska, Waszyngton, Montana czy Kalifornia). Rosomaki preferują odludne obszary w tajdze i tundrze oraz tereny górzyste. Populacje tego gatunku w Europie są nieliczne. Obecnie żyją głównie w północnej części Półwyspu Skandynawskiego (Norwegia, Szwecja) oraz w rejonie od Finlandii po Republikę Karelii. Czy można go spotkać w Polsce? W Polsce rosomak nie występuje naturalnie. Historycznie jego zasięg nie obejmował terenów naszego kraju, choć sporadycznie mógłby się pojawić w ramach migracji z pobliskich regionów północnej Europy. Obecnie rosomaka można podziwiać w polskich ogrodach zoologicznych, m.in. w ZOO w Opolu oraz w Śląskim Ogrodzie Zoologicznym. W niewoli zwierzęta te rozmnażają się z trudem, a żywo urodzone młode często umierają, dlatego populacje w ogrodach zoologicznych są ograniczone do około setki osobników w Europie i Ameryce Północnej. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Pozbawiony jednego oka i tylnej nogi lew z Ugandy znalazł zaskakujący sposób na przeżycie
Żyjące dziko ranne zwierzęta mają niewielką szansę na przeżycie. Niezdolne do polowania drapieżniki żywią się padliną lub resztkami pozostawionymi przez ich stado. Jednak 11-letni Jakub, niepełnosprawny lew z Parku Narodowego Królowej Elżbiety w Ugandzie opracował pomysłowy sposób na polowanie. Pozwala mu to na znaczną samodzielność i przede na wszystkim przeżycie.
Liczący sobie 11 lat Jakub jest drapieżnikiem z pierwszych stron gazet. I to całkiem dosłownie. W ubiegłym roku serwisy informacyjne całego świata pokazywały film, na którym Jakub i jego brat Tibu przeprawiali się przez rzekę pełną krokodyli. Pokonali dystans około 1,5 kilometra. Jest to najdłuższa wodna wycieczka lwów, jaka kiedykolwiek została zarejestrowana. Obaj lwi bracia są od 2017 roku badani przez Alexandra Braczkowskiego. To naukowiec i filmowiec związany z ugandyjską organizacją zajmującą się ochroną przyrody i rozwojem lokalnych społeczności – Kyambura Lion Monitoring. Najbardziej wytrzymały lew w Afryce – Założyłbym się o cały swój dobytek, że patrzymy na najbardziej wytrzymałego lwa w Afryce. Został przebity rogiem przez bawoła, jego rodzina została otruta przez handlarzy, sam wpadł w sidła kłusowników, a ostatecznie stracił nogę w kolejnym ataku – w stalowej pułapce. Jakub wykorzystał już wiele ze swoich dziewięciu żyć – napisał Alexander Braczkowski w artykule opublikowanym na łamach Griffith University News. View oEmbed on the source website Fakt, że zwierzę przetrwało, naprawdę wydaje się cudem. Choć z drugiej strony jest przykładem niezwykłych zdolności adaptacyjnych Jakuba oraz jego ewidentnej inteligencji. Do wypadku, w którym stracił tylną nogę doszło w 2020 roku. Badacze byli przekonani, że lew nie przeżyje takiego okaleczenia. – A jednak się nie poddał – podkreśla Alexander Braczkowski. Udając lamparta Sekretną metodę polowania niepełnosprawnego lwa ujawniły nagrania z kamery termowizyjnej umieszczonej na dronie. Wynika z nich, że Jakub, jakby na to nie patrzeć lew, nauczył się zachowywać jak lampart. Lwy powalają swoje ofiary podczas frontalnego ataku, natomiast lamparty urządzają zasadzki. Trójnogi Jakub również nauczył się urządzać zasadzki z bliskiej odległości. Kryje się przed swymi ofiarami w gęstych zaroślach i lasach. Czeka w ukryciu, by nagle zaatakować. – Poluje też na ofiary, których lwy zwykle nie wybierają. Podczas nocnych nagrań udało się zarejestrować Jakuba polującego na 200-kilogramowe świnie leśne. Polował samotnie lub w towarzystwie brata – mówi Braczkowski. Naukowiec wyjaśnia, że jest to bardzo nietypowa, choć skuteczna taktyka przetrwania. – To, że skupia się na konkretnym gatunku świń, wskazuje, że zmienił dietę. Dlatego zachowuje się bardziej jak lampart i podejmuje duże ryzyko. Ale musi tak robić, aby przetrwać. I co najważniejsze – to działa – podkreśla badacz. Andrew Loveridge z organizacji Panthera, zajmującej się ochroną dzikich kotów na całym świecie dodaje, że utrata kończyn z powodu sideł jest powszechna wśród kotowatych na całym świecie. – Na szczęście tak samo powszechna jest zdolność adaptacji – dodaje Craig Packer z Uniwersytetu Minnesoty, który od dekad bada zachowanie lwów. – Spodziewałbym się podobnych zachowań u innych grup lwów w tym samym rejonie, które mają wszystkie cztery nogi – mówi Packer. Ratunek dla zagrożonego gatunku Lwy w Parku Królowej Elżbiety polują zazwyczaj na duże i szybko poruszające się zwierzęta, jak antylopy i bawoły. Jednak już od lat 60. ubiegłego wieku pojawiają się informacje, że lwy czasami przejawiają zachowania charakterystyczne dla lampartów. Jednym z nich jest wspinanie się na drzewa. Ale nawet te wspinające się na drzewa lwy zachowują charakterystyczne dla gatunku metody polowania, a lwy niepełnosprawne, tzw. „trójnogi” (tripod lions), zwykle są utrzymywane przy życiu przez stado. Nowa strategia łowiecka trójnogiego Jakuba może być zachowaniem wyuczonym. Jeśli udałoby się nauczyć tego inne niepełnosprawne lwy, mogłoby to pomóc odwrócić spadek liczby tych drapieżników w regionie dotkniętym utratą siedlisk, zmianami klimatu i ekspansją ludzkich społeczności. – Dlatego Jakub jest tak ważny, zarówno symbolicznie, jak i genetycznie – podkreśla Braczkowski. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Te zwierzęta prowadzą tajemniczy i skryty tryb życia – „Zapomnieliśmy o ich istnieniu”
Mongolskie rosomaki przez lata wymykały się obserwatorom. Ich obecność na stepach udokumentowano dopiero niedawno, co rzuca nowe światło na ich zwyczaje.
Spis treści: Jak odkryto rosomaki w Mongolii? Dlaczego tak trudno je zaobserwować? Zagrożenia i ochrona Nieuchwytne, samotnicze i doskonale przystosowane do życia w ekstremalnych warunkach. Rosomaki z Mongolii przez dekady pozostawały poza zasięgiem naukowców i fotografów. Dopiero współczesne technologie pozwoliły zbliżyć się do ich świata. Jak odkryto rosomaki w Mongolii? Rosomaki, zwierzęta prowadzące skryty i samotniczy tryb życia, są niezwykle rzadko obserwowane przez ludzi. Choć zazwyczaj kojarzą się z północnymi lasami Kanady, Alaski czy Skandynawii, okazuje się, że zamieszkują także górzyste i zalesione obszary północnej oraz zachodniej Mongolii, m.in. w rejonie gór Ałtaj i Doliny Darhad. Przez wiele lat ich obecność w tym regionie była jedynie domniemana – brakowało jednoznacznych dowodów w postaci zdjęć, materiałów wideo czy potwierdzonych śladów DNA. Sytuacja zmieniła się na początku XXI wieku dzięki wysiłkom zespołów badawczych i lokalnych pasjonatów przyrody. Rozmieszczono fotopułapki w trudno dostępnych, wysokogórskich rejonach, prowadzono badania śladów na śniegu, pobierano próbki włosów i odchodów do analizy genetycznej, a także prowadzono wywiady z pasterzami i myśliwymi, którzy znali zwierzę z lokalnych przekazów. Przełomowym momentem było zarejestrowanie rosomaka przez fotopułapkę podczas nocnej aktywności na stepie – co stanowiło pierwsze niepodważalne potwierdzenie obecności gatunku na tym obszarze. To odkrycie zainicjowało długofalowe badania nad biologią, rozmieszczeniem i ochroną tego tajemniczego drapieżnika w mongolskich górach. Dlaczego tak trudno je zaobserwować? Rosomaki to zwierzęta wyjątkowo terytorialne, samotnicze i niezwykle skryte. Prowadzą nocny tryb życia, poruszają się po rozległych, trudno dostępnych obszarach górskich, unikając otwartych przestrzeni i kontaktu z człowiekiem. Ich naturalne środowisko – chłodne, wysokogórskie rejony, często pokryte śniegiem – sprawia, że prowadzenie badań terenowych wymaga ogromnego nakładu czasu, sprzętu i wysiłku logistycznego. Ten wytrzymały drapieżnik potrafi pokonywać nawet kilkadziesiąt kilometrów dziennie, przemieszcza się szybko, często zmieniając kierunki, co utrudnia jego śledzenie. Gęste futro, które chroni go przed ekstremalnym zimnem, ma kolor doskonale zlewający się z otoczeniem, co czyni go niemal niewidzialnym dla oka ludzkiego, zwłaszcza w zimowych warunkach. Nawet doświadczeni tropiciele i naukowcy przyznają, że szansa na bezpośrednie spotkanie rosomaka w naturze jest skrajnie niska, a obserwacje opierają się głównie na ślady, fotopułapki lub analizę genetyczną pozostawionych szczątków. Zagrożenia i ochrona Choć rosomaki nie są obecnie formalnie uznawane za gatunek zagrożony wyginięciem, ich populacja w Mongoliiprawdopodobnie jest niewielka, rozproszona i trudna do dokładnego oszacowania. Na ich sytuację coraz silniej wpływają zmiany klimatyczne, w tym topnienie śniegu i skracanie się zimowych sezonów, które utrudniają rozmnażanie i ograniczają dostęp do naturalnych schronień. Dodatkowo, kurczenie się siedlisk, presja ze strony działalności człowieka – np. wypas zwierząt, wyrąb lasów, rozwój infrastruktury – prowadzą do fragmentacji ich terytoriów i zakłóceń w ich naturalnym trybie życia. Władze Mongolii, przy współpracy z organizacjami międzynarodowymi i zespołami naukowymi, zaczynają wdrażać programy ochrony dużych ssaków drapieżnych, w tym rosomaka. Kluczowym elementem tych działań jest monitoring populacji, badania genetyczne oraz instalacja fotopułapek, które pozwalają lepiej zrozumieć zwyczaje, zasięg występowania i potrzeby ekologiczne gatunku. Tylko dzięki dokładnemu poznaniu biologii i zachowań rosomaka możliwe będzie opracowanie skutecznych strategii ochrony, które uwzględnią zarówno aspekty przyrodnicze, jak i lokalną specyfikę społeczno-kulturową regionu. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Rozszalałe niedźwiedzie w Japonii. Dlaczego coraz częściej atakują ludzi?
Niedźwiedzie zabiły w tym w Japonii roku rekordową liczbę ludzi. Kolejne ofiary są zaginione, a wielkie drapieżniki coraz śmielej poczynają sobie w Kraju Kwitnącej Wiśni. To jednak nie ich krwiożercza natura powoduje, że muszą zbliżać się ludzkich sadyb.
Głodne niedźwiedzie coraz częściej wkraczają do miast, o czym boleśnie przekonują się mieszkańcy Japonii. Niedobory pożywienia zmuszają je do drastycznych kroków. Rekordowa ilość zabitych przez niedźwiedzie Japońskie ministerstwo środowiska podaje, że 2025 rok jest rekordowym pod względem liczby osób zabitych przez niedźwiedzie. Przynajmniej 7 osób straciło przez nie życie, a ponad 100 zostało rannych. Wielu innych Japończyków uznaje się za zaginionych, a kilka ciał wciąż czeka na stwierdzenie przyczyny zgonu. Nieoficjalne informacje mówią jednak o śladach pazurów. 8 października w prefekturze Iwate odnaleziono ciało 70-letniego mężczyzny z widocznymi śladami ataku niedźwiedzia. Jego śmierć sprawiła, że pobity został poprzedni rekord – w 2023 roku za sprawą tych dużych drapieżników zginęło 6 osób, a 213 zostało rannych. Rok się jednak jeszcze nie skończył. Czemu niedźwiedzie atakują ludzi? Eksperci przypominają, że niedźwiedzie nie atakują ludzi dla zabawy. Najczęściej są bardzo przestraszone, a zbliżają się do miast czy wiosek za sprawą głodu. Wycinanie drzew i zmiany klimatu sprawiają, że brakuje im pokarmu, np. żołędzi. Wzrastająca temperatura wpływa również na rytm ich hibernacji. To sprawia, że drapieżniki są rozdrażnione i bardzo głodne, przez co także agresywne i zdeterminowane do znalezienia pożywienia. Niedźwiedź w supermarkecie Niedźwiedzie atakują nie tylko w lasach. Na początku października dorosły niedźwiedź mierzący 1,4 metra wtargnął do supermarketu w regionie Gunma na północ od Tokio. Zranił 70 i 60-latka, rozpaczliwie próbując znaleźć wyjście z budynku. Zwierzę do sklepu prawdopodobnie ściągnął zapach jedzenia – udał się bezpośrednio na dział rybny, niszcząc szklaną gablotę. Zainteresował go także stos awokado, który doszczętnie zniszczył. W sklepie znajdowało się około 40 osób. O sytuacji wypowiedział się Hiroshi Horikawa, przedstawiciel sieci handlowej, do której należy supermarket. Twierdzi, że chociaż sklep mieści się w terenach górzystych, to nigdy wcześniej nie zdarzyło się, by niedźwiedzie choćby się do niego zbliżyły. Wielkie drapieżniki w Japonii W Japonii żyją dwa gatunki niedźwiedzi: niedźwiedzie himalajskie i niedźwiedzie brunatne. Te drugie mogą ważyć pół tony, są szybsze od człowieka i spotkamy je głównie na północnej wyspie Hokkaido. Oba przedstawiciele rodziny niedźwiedziowatych sprawiają kłopot nie tylko lokalnej ludności: ostatnio drapieżnik zaatakował hiszpańskiego turystę na przystanku autobusowym w malowniczej wiosce Shirakawa-go w centrum kraju. Chociaż co roku w Japonii odstrzeliwuje się tysiące niedźwiedzi, to starzejące się japońskie społeczeństwo sprawia, że spada liczba myśliwych. Jeśli nic się nie zmieni, to nasilające się ataki na ludzi mogą sprawić, że władze będą zmuszone do podjęcia drastycznych kroków. Źródło: The Japan Times, phys.org, AFP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wielkie odkrycie po 25 latach badań. Naukowcy rozwikłali zagadkę największego nietoperza Europy
Borowiec olbrzymi okazał się osobliwością wśród europejskich nietoperzy. Jest nie tylko największy na kontynencie. Okazuje się też, że ma unikatowe zwyczaje, które czynią go maszyną do polowania zjadającą swoje ofiary w locie.
Po latach badań naukowcy rozwikłali zagadkę największego europejskiego nietoperza – borowca olbrzymiego (Nyctalus lasiopterus). Gatunek ten nie tylko żywi się małymi ptakami, lecz także poluje na nie wysoko w powietrzu, ponad kilometr nad ziemią. To nie wszystko – borowiec zjada ptaki w locie! Potwierdzenie tych zwyczajów wymagało długich i karkołomnych badań. Podjął się ich międzynarodowy zespół naukowców, którzy korzystali z najnowszych technologii. Wyniki właśnie opisano w prestiżowym czasopiśmie „Science”. Borowiec olbrzymi: bezwzględny nocny łowca Każdej jesieni miliardy ptaków wędrownych przemieszczają się nocami między miejscami lęgów a zimowiskami. Robią to między innymi dlatego, by uniknąć dziennych drapieżników. Jednak okazuje się w nocy na niebie czai się inny łowca – borowiec olbrzymi. Choć naukowcy od dawna podejrzewali, że poluje on na ptaki, brakowało dowodów. Zbadanie jego zwyczajów było bardzo trudne. „Plecaki” dla nietoperzy Jak to zrobiono? Badacze z Aarhus University (Dania) i Leibniz Institute for Zoo and Wildlife Research (Niemcy) zamontowali na grzbietach borowców miniaturowe rejestratory przypominające plecaki. Urządzenia te mierzyły prędkość i wysokość lotu oraz emitowane dźwięki echolokacyjne, zapisując zachowanie zwierząt z dokładnością do ułamków sekundy. Rejestratory potwierdziły, że borowce potrafią latać na ogromnych wysokościach, by polować na ptaki migrujące nocą. Emitowanie ultradźwięki pozwalają im namierzać niczego niepodejrzewające ofiary, które same tego nie słyszą. 23 minuty chrupania w locie Gdy drapieżnik zbliża się do celu, wydaje szybkie serie krótkich sygnałów – znak ataku. Zarejestrowane przez naukowców loty nietoperzy przypominały powietrzne pościgi. Pełne były błyskawicznych nurkowań, w trakcie których nietoperze potrajały swoją prędkość i biły skrzydłami z ogromną intensywnością. Jeden z obserwowanych osobników po 30 sekundach pościgu zrezygnował, lecz drugi po trzech minutach dopadł tego samego ptaka (rudzika). Podczas wspomnianego polowania mikrofon zarejestrował 21 krzyków ptaka, a następnie 23 minuty charakterystycznego „chrupania”. Jest to dowód, że nietoperz pożerał ofiarę w locie. Dla współautorki badań Eleny Teny moment odsłuchania nagrania był niezwykle emocjonujący – mimo współczucia dla ofiary naukowcy wiedzieli, że są świadkami czegoś wyjątkowego. Zabójcze techniki polowania borowców Analizy DNA i rentgenowskie szczątków ptasich skrzydeł znalezionych pod koloniami nietoperzy potwierdziły, że borowce odgryzają ptakom skrzydła, by zmniejszyć opór powietrza podczas lotu. Następnie przyciągają błonę między swoimi tylnymi kończynami do przodu, tworząc swego rodzaju „kieszeń”, w którą pakują zdobycz. Badaczka Laura Stidsholt porównała to do sytuacji, w której człowiek w biegu zjada zwierzę ważące połowę jego masy. Nieszczęsne ptaki próbują uciekać przed nietoperzami, kreśląc w powietrzu pętle i spirale, niczym myśliwce podczas walki. Ale borowce są równie sprytne i szybkie. Potwierdzenie 25-letniej hipotezy To odkrycie wreszcie potwierdziło hipotezę sprzed 25 lat. Badacz Carlos Ibáñez z Hiszpanii znalazł wtedy pióra w odchodach borowców olbrzymich, co wskazywało na polowanie na ptaki. Przez lata naukowcy próbowali potwierdzić to różnymi metodami: kamerami, radarem wojskowym czy balonami z mikrofonami. Borowiec olbrzymi, choć poluje na ptaki, nie stanowi zagrożenia dla ich populacji. Sam jest gatunkiem zagrożonym a jego liczebność wciąż się zmniejsza. Zrozumienie jego strategii łowieckich jest kluczem do skutecznej ochrony. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kamuflaż czy jaskrawe kolory? Naukowcy sprawdzili, co lepiej chroni zwierzęta
Niektóre zwierzęta niemal doskonale stapiają się z otoczeniem, a inne wybierają jaskrawe kolory – w świecie zwierząt jest wiele zadziwiających strategii na to, by nie zostać zjedzonym. Możemy wyróżnić dwa główne nurty, które wykształciły się na drodze ewolucji: kamuflaż i jego przeciwieństwo – rzucające się w oczy wzory ostrzegawcze. Który jest bardziej skuteczny?
W prestiżowym czasopiśmie „Science” ukazało się badanie, którego wyniki pomagają wyjaśnić ewolucję i rozpowszechnienie na świecie najpopularniejszych strategii kolorystycznych wykorzystywanych przez zwierzęta. Naukowcy wykazali, kiedy lepiej rzucać się w oczy, a kiedy wtopić w tło. Jaki kolor odstrasza drapieżniki? Kolorystyczne eksperymenty zostały przeprowadzone na sześciu kontynentach i wzięło w nich udział ponad 50 naukowców. Wykorzystali oni 15 000 sztucznych ofiar reprezentujących trzy różne rodzaje umaszczenia: ostrzegawczy kolor pomarańczowy połączony z czernią, matowy brąz umożliwiający wtopienie się w otoczenie czy nietypowy, rzadko występujący w przyrodzie jasny błękit. Okazało się, że nie ma jednej odpowiedzi. Ta jest bardziej złożona i zależy w dużej mierze od środowiska. Co zaskakujące, ukrycie się nie zawsze było najlepszą opcją. Dr Iliana Medina Guzman z Uniwersytetu w Melbourne, główna autorka badania, nie kryła zdziwienia. – Nasze odkrycia wykazały, że nie ma jednej, najlepszej strategii odstraszania drapieżników poprzez wykorzystanie koloru: kluczowe znaczenie ma kontekst – wyjaśniła. Uczeni doszli jednak do pewnych wniosków. Kiedy warto się schować, a kiedy wyjść przed szereg? Badaczom udało się ustalić, kiedy sprawdzają się poszczególne strategie. Które sztuczne ofiary radziły sobie gorzej w eksperymencie? – W środowiskach, w których drapieżniki intensywnie konkurują o pożywienie, częściej ryzykują ataki na ofiary, które mogą być niebezpieczne lub niesmaczne. Dlatego zauważyliśmy, że kamuflaż sprawdza się najlepiej na obszarach o dużej liczbie drapieżników – tłumaczy dr Guzman. Z drugiej strony w miejscach, w których wiele zwierząt używa kamuflażu, ukrywanie się staje się mniej skuteczne. Drapieżniki po prostu uczą się, jak skutecznie wypatrywać swoich ofiar i wolą poszukać schowanych smakołyków, niż ryzykować spożycia potencjalnie trujących przekąsek. Nowe spojrzenie na znane mechanizmy Odkrycia badaczy pozwalają lepiej zrozumieć, czemu określone zwierzęta wykształciły specyficzne mechanizmy obronne przed drapieżnikami. Co odróżnia nawigującą za pomocą pola magnetycznego Ziemi ćmę bogong od pluskwiaka harlekina? Okazuje się, że poszczególne gatunki doskonale wiedzą, jak radzić sobie z żyjącymi w ich sąsiedztwie drapieżnikami. – Przez długi czas naukowcy zastanawiali się, dlaczego niektóre zwierzęta stosują taką, a nie inną strategię obronną. Nasze badania dostarczają ważnych informacji na temat tego, jak wpływają na to społeczności zwierzęce i środowisko – opowiada dr William Allen, ekolog ewolucyjny z Uniwersytetu w Swansea w Wielkiej Brytanii. Badacze mają nadzieję, że ich odkrycia pomogą lepiej zrozumieć ewolucję zwierząt i globalne rozmieszczenie poszczególnych strategii kolorystycznych stosowanych przez zwierzęta. Przed nimi wciąż jeszcze wiele do odkrycia. Źródło: Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Serwal sawannowy to mieszkaniec afrykańskich stepów, którego smukła sylwetka i długie nogi umożliwiają polowanie w wysokiej trawie i zwinne unikanie drapieżników. Choć jest stosunkowo małym przedstawicielem kotowatych, to mistrz polowania na gryzonie, ptaki i drobne ssaki, przez co pełni ważną rolę w utrzymaniu równowagi w ekosystemie. Dowiedz się, co jeszcze wyróżnia tego drapieżnika.
Spis treści: Charakterystyka serwala Podgatunki serwala Zasięg występowania i środowisko życia Dieta i polowanie Rozród i wychowanie młodych Zachowania i adaptacje Ochrona serwali Serwal w kulturze i nauce Serwal (Leptailurus) to rodzaj drapieżnych ssaków z rodziny kotowatych. W jego skład wchodzi tylko jeden żyjący obecnie gatunek – serwal sawannowy (Leptailurus serval), zwany również serwalem afrykańskim. Jest to średniej wielkości drapieżny ssak z rodziny kotowatych, który wyróżnia się smukłą sylwetką, długimi nogami oraz charakterystyczną jasnożółtą sierścią pokrytą czarnymi cętkami. Długość ciała serwala waha się od 59 do 92 cm, natomiast długość ogona wynosi od 20 do 38 cm. Masa ciała dorosłych osobników waha się od 7 do 13,5 kg, przy czym samce są zwykle większe i cięższe od samic. Charakterystyka serwala Serwale są niezwykle zwinne i przystosowane do życia w środowisku sawannowym. Długie nogi umożliwiają im zarówno skuteczne skoki, jak i wysoką widoczność ponad trawą, co jest niezbędne do polowania w gęstych biotopach. Warto odnotować, że serwale stepowe posiadają najdłuższe u kotów nogi w stosunku o wielkości ciała. Mała głowa z długą szyją oraz szeroko osadzone uszy zapewniają doskonały słuch, pozwalający na wychwytywanie nawet najcichszych dźwięków potencjalnych ofiar. Krótki w stosunku do ciała ogon zdobią czarne pierścienie i plamki, co dodatkowo maskuje kota w naturalnym środowisku. Wszystkie te cechy sprawiają, że serwal jest bardzo efektownym i zachwycającym zwierzęciem. Nic więc dziwnego, że jest uznawany za jednego z najpiękniejszych małych dzikich kotów. Podgatunki serwala Choć tradycyjnie rozróżnia się od 7 do 18 podgatunków serwala sawannowego, to w ujęciu geograficznym liczba ta znacząco się kurczy. W zależności od regionu występowania wyróżnia się trzy podgatunki serwala: Leptailurus serval serval – podgatunek nominatywny (typowy, opisany jako pierwszy), który zamieszkuje południową Afrykę. Leptailurus serval constantinus – występuje w środkowo-północnej Afryce, m.in. w Maroku i Algierii. Leptailurus serval lipostictus – spotykany we wschodniej Afryce, występuje od Sudanu po północny Mozambik. Podział ten opiera się głównie na różnicach geograficznych, choć w literaturze naukowej podkreśla się, że potrzebne są dokładniejsze badania molekularne w celu ustalenia pełnej systematyki gatunku. Zasięg występowania i środowisko życia Serwal sawannowy jest zwierzęciem endemicznym Afryki, a jego zasięg występowania obejmuje zarówno obszary południowe, jak i północno-wschodnie kontynentu. Najchętniej bytuje w regionach porośniętych wysoką trawą, czyli na terenach stepowych i sawannach w pobliżu źródeł wody. Biotop serwala zapewnia zarówno skuteczny kamuflaż, jak i dostęp do różnorodnych źródeł pożywienia. Serwale są zwierzętami terytorialnymi i prowadzą samotniczy tryb życia. Samce mają większe rewiry niż samice, a terytoria kilku samic mogą nakładać się na siebie. Granice rewirów są oznaczane przez charakterystyczne znaki zapachowe, drapanie pni oraz urozmaiconą komunikację dźwiękową (np. krzyki, warczenie, syczenie i mruczenie). Dieta i polowanie Serwal afrykański jest mięsożercą, którego dieta obejmuje przede wszystkim gryzonie, zające, wiewiórki, drobne ptaki, ryby, małe gady, płazy oraz owady, w tym szarańczę. Polowanie serwala odbywa się niemal wyłącznie z ziemi, a jego długie nogi i sprawność fizyczna pozwalają na wykonywanie imponujących skoków z wykorzystaniem wszystkich czterech kończyn w celu schwytania ofiary. Kot atakuje nie tylko skacząc, ale też często kopiąc w ziemi, aby wydobyć ukrytego gryzonia, np. kretoszczura. Serwal charakteryzuje się wyjątkową zwinnością i precyzją w polowaniu. Potrafi wykorzystywać wysoką trawę jako naturalną zasłonę, a jego długie nogi pozwalają na błyskawiczne reakcje, co jest kluczowe w środowisku, gdzie zdobycz może równie szybko zniknąć. Serwal potrafi również wypłoszyć ofiarę skokiem, co zwiększa skuteczność jego polowania. Rozród i wychowanie młodych Czas godów serwala nie przypada na żadną konkretną porę roku. Ciąża trwa od 67 do 77 dni i z jednego miotu rodzi się zwykle 1–5 młodych (najczęściej 3) o masie około 250 gramów każde. Młode przychodzą na świat w opuszczonych norach lub szczelinach skalnych, co zapewnia im ochronę przed drapieżnikami. Po porodzie samica spędza większość czasu w gnieździe, karmiąc młode mlekiem przez 4–7 tygodni. Młode uczą się polowania od matki i pozostają przy niej od 9 do 12 miesięcy. Dojrzałość płciową osiągają po około 2 latach. Samice chronią młode, przenosząc je w gęstą trawę lub do innych kryjówek, gdy muszą polować, co zapewnia im bezpieczeństwo w okresie wzrostu i nauki samodzielności. Zachowania i adaptacje Serwal jest mistrzem adaptacji do życia na sawannie. Jego długie nogi umożliwiają nie tylko skuteczne polowanie, ale też poruszanie się w wysokiej trawie i szybkie ucieczki przed drapieżnikami. Duże uszy wychwytują każdy dźwięk, co pomaga w lokalizacji ofiar. Smukłe ciało i mocne mięśnie pozwalają na wykonywanie imponujących skoków, czasem na odległość nawet 3 metrów w pionie i poziomie. Serwale są niezwykle ciche i skryte, co sprawia, że choć są powszechne w Afryce, rzadko można je zaobserwować w naturze. Zdolności te sprawiają, że serwal jest jednym z najbardziej skutecznych drapieżników w swoim środowisku. Ochrona serwali Dawniej odbywały się intensywnie polowania na serwale ze względu na ich futro i domniemane właściwości lecznicze. Obecnie serwal afrykański jest chroniony przez konwencję CITES. W wielu krajach polowanie na serwale jest zabronione lub ograniczone. Pod ochroną znajduje się 13 podgatunków, z których jeden jest na granicy wymarcia, a całkowity zakaz polowania obowiązuje w 9 spośród 41 krajów występowania tego gatunku. Ochrona serwali jest istotna nie tylko ze względu na sam gatunek, ale także na równowagę ekosystemów sawannowych, w których pełnią rolę kontrolerów populacji gryzoni i drobnych ssaków. Serwal w kulturze i nauce Serwal od dawna fascynuje badaczy i miłośników przyrody. Dzięki swoim unikatowym przystosowaniom jest obiektem licznych badań zoologicznych, zwłaszcza dotyczących polowania, zachowań terytorialnych i adaptacji morfologicznych. Jego charakterystyczny wygląd i smukła sylwetka sprawiają, że serwal jest rozpoznawalnym symbolem fauny Afryki, często przedstawianym w mediach i książkach. Serwal sawannowy jest także wdzięcznym przykładem w edukacji przyrodniczej, zarówno w Afryce, jak i na świecie. Jego przykład jest często przytaczany, aby zwrócić uwagę na znaczenie ochrony gatunków endemicznych i roli drapieżników w ekosystemach. Obserwacja tego kota uczy cierpliwości i pokazuje, jak złożone są interakcje w przyrodzie. Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nie myśliwi, a ofiary. AI udowodniła, że praludzie byli przysmakiem w diecie lampartów
Do tej pory Homo habilis – gatunek praludzi – uważano za ten, który wprowadził nas na szczyt łańcucha pokarmowego. Sugerowano, że to właśnie wtedy z ofiar staliśmy się myśliwymi i rozpoczęliśmy nasze niepodzielne rządy w świecie zwierząt. Analizy znalezisk archeologicznych sugerują jednak, że ci wcześni ludzie dużo częściej byli ofiarami drapieżników, niż sami chcieliby przyznać.
Naukowcy z hiszpańskiego Uniwersytetu Alcalá wykazali za pomocą sztucznej inteligencji, że drobne ślady zębów wykryte na kościach Homo habilis pochodzą od starożytnych drapieżników. To może sugerować, że wcześni ludzie wcale nie znajdowali się tak wysoko na łańcuchu pokarmowym, jak chcielibyśmy uważać. Starożytne ugryzienia pod lupą AI W swoim artykule opublikowanym w czasopiśmie „Annals of the New York Academy of Sciences” naukowcy szczegółowo opisują pomoc, jaką otrzymali od AI. Sztuczna inteligencja pozwoliła im przeanalizować bibliotekę 1496 zdjęć śladów zębów pozostawionych przez współczesne drapieżniki: między innymi wilki, lwy, krokodyle, hieny czy lamparty. Następnie porównali wiedzę zebraną przez AI z rzeczywistymi śladami na kościach praludzi. Efekt? Sztuczna inteligencja z ponad 90-procentową pewnością doszła do wniosku, że ślady zębów pozostawiły lamparty. Kluczowy okazał się charakterystyczny, ale trudny do zauważenia trójkątny kształt zagłębień po zębach na kościach. Ofiara czy drapieżnik? – Efekty badań są doniosłe: dowodzą, że Homo habilis nadal był bardziej ofiarą niż drapieżnikiem. Dowodzi to również, że pozycja troficzna [grupa organizmów zajmująca podobną rolę w przepływie energii i obiegu materii w ekosystemie – przyp. red.] niektórych najwcześniejszych przedstawicieli rodzaju Homo nie różniła się od pozycji innych australopiteków – twierdzą naukowcy w swoim artykule. To nic dziwnego, że praludzie byli atakowani przez zwierzęta: zdarzało się to przez całą historię naszego gatunku. Najważniejsze jest jednak to, że było to ugryzienie właśnie lamparta. Gdyby Homo habilis był silnym gatunkiem mogącym konkurować z mięsożercami, jego kości byłyby prawdopodobnie niszczone przez padlinożerców, np. hieny. Fakt, że ugryzienia na kościach Homo habilis pochodziły od drapieżnika żywiącego się mięsem, oznacza, że lamparty aktywnie polowały na wczesnych ludzi. Na dominującą pozycję w łańcuchu pokarmowym musieliśmy wejść w takim razie na późniejszym etapie ewolucji, niż do tej pory sądziliśmy. Nowe technologie pozwalają nam lepiej zrozumieć to, jak wyglądała ewolucja człowieka. Przed nami jeszcze wiele do odkrycia – kto wie, co kryje się za rogiem historii. Źródło: Annals of the New York Academy of Sciences Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Małpożer – największy i najrzadszy orzeł świata
Orzeł filipiński, zwany małpożerem, to jeden z największych, najrzadszych i najsilniejszych ptaków drapieżnych na świecie. Żyje wyłącznie w pierwotnych lasach Filipin. Jest symbolem majestatu oraz potęgi – lokalna nazwa to haribon, czyli „ptak-król”. Poluje na makaki, kobry, młode jelenie, a nawet dzioborożce. Oto prawdziwy unikat lasów tropikalnych.
Spis treści: Małpożer – endemit lasów filipińskich Niewidzialny myśliwy – dieta i techniki łowieckie Habitat lęgowy i zachowania rozrodcze Długość życia i czynniki śmiertelności Gatunek na granicy wymarcia – zagrożenia i ochrona Orzeł filipiński jest jednym z najwolniej rozmnażających się ptaków drapieżnych świata. Tworzy dożywotnie pary, a samica składa zwykle jedno jajo co dwa lata. Nie żywi się padliną – poluje wyłącznie na żywą zdobycz. Atakuje w błyskawiczny sposób, nawet dzioborożce i sowy nie mają przed nim szans. Jego gniazda to olbrzymie platformy w koronach drzew, które mogą służyć przez wiele sezonów. Młode pozostają z rodzicami niemal dwa lata, ucząc się przetrwania w lesie. Pomimo braku naturalnych wrogów, populacja orła spada z powodu działalności człowieka – każdy egzemplarz tego majestatycznego „ptaka-króla” jest na wagę złota. Małpożer – endemit lasów filipińskich Orzeł filipiński (Pithecophaga jefferyi), dawniej nazywany małpożerem, należy do największych i najrzadszych ptaków drapieżnych na świecie. Występuje wyłącznie na Filipinach i jest gatunkiem endemicznym – populacja szacowana na około 392 pary lęgowe. Lokalnie nazywany „haribon”, czyli „ptak-król”, został po raz pierwszy opisany przez angielskiego badacza Johna Whiteheada w 1896 roku. Historycznie uznawano, że żywi się wyłącznie małpami, co wpłynęło na jego nazwę naukową pochodzącą od greckich słów pithecus („małpa) i phagus („pożeracz”). Późniejsze badania wykazały, że jego dieta jest znacznie bardziej zróżnicowana – obejmuje węże, warany i duże ptaki. W 1978 roku, aby odróżnić go od innych „orłów małpożernych” z Afryki i Ameryki Południowej, prezydent Filipin Ferdinand Marcos nadał mu oficjalną nazwę „orzeł filipiński”. Niewidzialny myśliwy – dieta i techniki łowieckie Orzeł filipiński to mistrz zasadzki, doskonale przystosowany do polowań w gęstych lasach deszczowych. Polega na niezwykle ostrym wzroku, szybkości lotu i potężnych szponach, którymi błyskawicznie chwyta ofiarę. Zazwyczaj godzinami czatuje nieruchomo w koronach drzew, wypatrując najmniejszego ruchu, a następnie wykonuje gwałtowny atak z zaskoczenia. W przeciwieństwie do wielu innych ptaków drapieżnych, orzeł filipiński nie zjada padliny – poluje wyłącznie na żywą zdobycz. Polowania odbywają się najczęściej o świcie i o zmierzchu, kiedy jego ofiary są najbardziej aktywne. Skład diety różni się w zależności od regionu. Na Mindanao głównym pożywieniem są lotokoty filipińskie, a na Luzonie – makaki krabożerne i sierściogony dżunglowe. Orzeł poluje też na cywety, dzioborożce, sowy, a nawet na kobry filipińskie. Habitat lęgowy i zachowania rozrodcze Orzeł filipiński gniazduje w pierwotnych lasach tropikalnych, wybierając najwyższe drzewa. Para lęgowa zajmuje nawet 110 km² i broni terenu przed niechcianymi gośćmi, a gniazdo na wysokości 30 m może służyć przez wiele sezonów. Gatunek jest monogamiczny – partnerzy tworzą więź na całe życie. Samica składa jedno jajo raz na dwa lata, rzadko dwa. Inkubacja trwa ok. dwa miesiące, a okres gniazdowania przed opuszczeniem gniazda przez młode trwa ok. 5–6 miesięcy. Rodzice kontynuują opiekę nad młodym nawet do 20 miesięcy, stopniowo zmniejszając częstotliwość karmienia. Tak powolny cykl rozrodczy czyni orła filipińskiego jednym z najwolniej rozmnażających się ptaków drapieżnych świata – obok harpii wielkiej i wojownika wspaniałego. Długość życia i czynniki śmiertelności Orzeł filipiński może żyć 30–60 lat na wolności, choć zwykle krócej z powodu chorób, presji środowiskowej i działalności człowieka. W niewoli odnotowano osobniki dożywające 41–46 lat. Jak u innych dużych ptaków drapieżnych, powolne tempo rozrodu sprawia, że przeżywalność dorosłych osobników ma kluczowe znaczenie dla stabilności populacji. Badania w Philippine Eagle Center (1970–2006) wykazały, że pośród 36 osobników schwytanych dzikich orłów najczęstszymi przyczynami śmierci były choroby zakaźne, zaburzenia metaboliczne, niedobory pokarmowe i urazy. Zgony powodowały też postrzały, ataki współtowarzyszy czy spadające konary drzew. Szczególnie narażone są młode orły, które po opuszczeniu rodziców wędrują przez tereny zamieszkane przez ludzi, gdzie grozi im kłusownictwo, pułapki czy porażenia prądem. Gatunek na granicy wymarcia – zagrożenia i ochrona Jak podaje Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) orzeł filipiński jest powszechnie gatunkiem krytycznie zagrożonym. To drapieżnik szczytowy, który w naturze nie ma wrogów. Jego największym zagrożeniem jest jednak człowiek – wylesianie, fragmentacja lasów i ekspansja rolnictwa niszczą miejsca lęgowe i ograniczają dostęp do pożywienia. Duże wymagania siedliskowe oraz długotrwała opieka nad potomstwem sprawiają, że populacja tego gatunku stale maleje. Ochrona orła filipińskiego wymaga zdecydowanych działań: zabezpieczenia rozległych kompleksów leśnych, programów reintrodukcji, zwalczania kłusownictwa i edukacji lokalnych społeczności. Tylko dzięki skoordynowanej ochronie ten majestatyczny „ptak-król” ma szansę przetrwać dla przyszłych pokoleń. Źródła: Paczka Wiedzy, Planet of Birds
Różne gatunki dinozaurów mogły podróżować razem. Tworzyły mieszane stada, jak w filmach
Nowe odkrycie w kanadyjskim parku ujawnia, że dinozaury mogły tworzyć mieszane stada, co potwierdzają odciski sprzed 76 milionów lat. Czy ta scena przypomina dzisiejsze sawanny?
Spis treści: Trop w Albercie może zmienić spojrzenie nauki Odkrycie zaczęło się od przypadku Kontrowersje wokół interpretacji „Słabe stopy” czy silna hipoteza? Dalsze badania mogą przynieść przełom Przez sawanny Afryki wędrują razem zebry i gnu, a między nimi przemykają impale i gazele. Im większe stado, tym lepiej chroni jego członków przed drapieżnikami, takimi jak lwy, hieny czy likaony. Naukowcy od dawna zastanawiają się, czy dinozaury również tworzyły mieszane stada. Filmy dla dzieci, jak seria „The Land Before Time” i „Dinosaur” (2000), często pokazują barwne grupy dinozaurów we wspólnych wędrówkach, np. apatozaury z triceratopsami czy iguanodony z parazaurolofami. W rzeczywistości gatunki te nieraz żyły w różnych okresach. Brakowało jednak śladów w zapisie kopalnym, że różne gatunki faktycznie podróżowały razem. Trop w Albercie może zmienić spojrzenie nauki Teraz paleontolodzy pracujący na pustkowiach Dinosaur Provincial Park w Albercie (Kanada) odkryli skamieniałe odciski stóp, które – ich zdaniem – dostarczają pierwszych dowodów na to, że różne gatunki dinozaurów mogły tworzyć wspólne stada. Nie wszyscy badacze są jednak do tego przekonani. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „PLOS ONE”. Odciski sprzed 76 milionów lat opowiadają historię niewielkiej grupy rogatych dinozaurów, czyli ceratopsów. Mogły one wędrować w towarzystwie opancerzonego ankylozaura oraz – być może – małego, dwunożnego teropoda. Tę karawanę mogła śledzić para groźnych tyranozaurów. Odkrycie zaczęło się od przypadku Latem 2024 roku Brian Pickles, paleontolog z University of Reading w Anglii, oraz jego współpracownik Phil Bell przeszukiwali park w poszukiwaniu skamieniałości. Natrafili na coś osobliwego wystającego z ziemi. – Wyszliśmy w teren szukać kości i szło nam marnie – mówi Pickles. – Wtedy Phil Bell, paleontolog z University of New England w Australii, trafił na wyniesiony rant żelazistej skały. Zaczął dłubać i zorientował się, że to odcisk stopy dinozaura. Następne 48 godzin było wirówką gorączkowych prac i kolejnych odkryć. Zwieńczyła je – jak mówi Pickles – „rewolucja w paleoekologii dinozaurów w Dinosaur Provincial Park”. Na skrawku ziemi mniej więcej wielkości dwóch miejsc parkingowych zespół odsłonił ponad tuzin skamieniałych odcisków. W przeciwieństwie do wielu stanowisk, gdzie ślady na siebie nachodzą, tutaj były równomiernie rozmieszczone. Na podstawie wielkości, kształtu i kierunku badacze uznali, że odciski pozostawiła mieszana grupa co najmniej pięciu dinozaurów wędrujących razem. Znaleziono też ślady dwóch dużych tyranozaurów, które mogły iść obok siebie w pobliżu stada. Kontrowersje wokół interpretacji Czy ci szczytowi drapieżnicy współpracowali podczas polowania? A może stado powstało właśnie po to, by bronić się przed takim zagrożeniem? Na afrykańskich sawannach lwy często podążają za mieszanymi stadami roślinożerców i polują w grupie. Czy te odciski uchwyciły podobną scenę? – To sugestywny obraz, bardzo przypomina to, co widzimy dziś na afrykańskich równinach – mówi Pickles. – Nie znamy jednak dokładnego następstwa zdarzeń. Tyranozaury mogły być tam pierwsze. „Słabe stopy” czy silna hipoteza? Część badaczy niezaangażowanych w projekt kwestionuje wnioski zespołu. Anthony Romilio, paleontolog z University of Queensland w Australii, uważa, że choć niektóre dinozaury mogły tworzyć mieszane stada, autorzy nadinterpretowali ślady. – Jako badaczy pociągają nas możliwości, jakie dają takie znaleziska. Czasem jednak ta ekscytacja prowadzi do zbyt śmiałych wniosków – mówi Romilio. Jego zdaniem odciski przypisane ceratopsom i ankylozaurowi są do siebie podobne kształtem. Bardziej pasują do gorzej zachowanych śladów dużych hadrozaurów. – To może nie brzmi tak efektownie, ale lepiej współgra z tym, co wiemy o kopalnych odciskach i szlakach tropów – dodaje. Sceptyczny jest także Christian Meyer, paleontolog z Uniwersytetu w Bazylei. Nazywa wnioski badaczy spekulacyjnymi. – Uważam, że stan zachowania śladów – włącznie z ich przypisaniem taksonomicznym – stoi na słabej podstawie, bo nie ma kompletnych ciągów tropów pokazujących wzór chodu – mówi. – Poza tym, w tych okolicznościach interpretacja o mieszanych stadach jest, moim zdaniem, nieco naciągana. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-02-140115-Different-dinosaur-species-may-have-really-traveled-together-like-in-the-movies--ce9feba.png" width="489" height="797" alt="Cyfrowy model wysokościowy stanowiska Skyline (skala wysokości w metrach) oraz najważniejsze tropy (przeskalowane względem wysokości względnej)." title="Cyfrowy model wysokościowy stanowiska Skyline (skala wysokości w metrach) oraz najważniejsze tropy (przeskalowane względem wysokości względnej)." /> Dalsze badania mogą przynieść przełom Od czasu pierwszego wykopu, który zapoczątkował nowe badania, Pickles i współpracownicy znaleźli ponad dziesięć dodatkowych szlaków tropów. Przy takiej liczbie śladów, jak mówi Pickles, sprawdzenie, czy niektóre dinozaury tworzyły mieszane stada, to dopiero początek. – Potencjalnie dzieje się tam dużo więcej, niż dotąd zdołaliśmy odsłonić – podsumowuje. Źródło: National Geographic
Pająki z nową metodą polowania. Jako przynętę wykorzystują świetliki
Niektórzy je kochają, inni trzymają się na dystans – pewnym jest to, że pająki budzą wśród ludzi wielkie emocje. Chociaż niektórzy uważają, że mają nieco zbyt wiele nóg, to są pożytecznymi zwierzętami, które regulują populację np. uciążliwych owadów. Naukowcy odkryli jednak ich nową, specyficzną metodę polowania, która zmienia obraz tych wyjątkowych stworzeń.
Naukowcy z Uniwersytetu na Tajwanie zaobserwowali interesujące zachowanie nocnego pająka, który miał wabić ofiary do swojej sieci… świetlikami. Ten rzadki przykład drapieżnika wykorzystującego sygnał godowy ofiary dla własnej korzyści został opisany w czasopiśmie „Journal of Animal Ecology”. Wykwalifikowany myśliwy Tę zaawansowaną technikę polowania zaobserwowano u gatunku Psechrus clavis. Pająki najpierw chwytały świetliki, a następnie umieszczały je w swoich sieciach i tam zostawiały. Ku zaskoczeniu naukowców pająki co jakiś czas odwiedzały swoich „więźniów”, by zobaczyć, jak idzie im praca. Dodatkowo nagrania naukowców pokazały, że drapieżniki natychmiast zjadały ćmy złapane w sieć, ale pozostawiały przy życiu świetliki – przynajmniej przez jakiś czas. Światło przyciągające owady Badacze chcieli sprawdzić, czy pająki świadomie stosują tę strategię, by zwiększyć szanse na sukces polowania. W tym celu umieścili diody LED przypominające świetliki w niektórych pajęczynach, a pozostałe pozostawili jako kontrolne. Swoje badanie przeprowadzili w lesie iglastym na terenie ośrodka Xitou Nature Educational Area należącego do Uniwersytetu Tajwańskiego. Udowodniono, że sieci z diodami przyciągały nawet trzy razy więcej ofiar, niż te pozostawione bez niczego. Jednak gdy wykorzystano świetliki… ich liczba wzrosła dziesięciokrotnie. Pająki po raz kolejny udowadniają, że wiedzą, co robią. Niezwykłe zachowania pająków – Nasze badania wskazują na nieudokumentowaną wcześniej interakcję, w której bioluminescencyjne sygnały świetlików, służące komunikacji seksualnej, są wykorzystywane przez pająki – mówi dr I-Min Tso, autor badania. – To rzuca nowe światło na sposób, w jaki nocne drapieżniki potrafią sprostać wyzwaniom wabienia ofiary i zapewnia unikatowe spojrzenie na złożoność interakcji drapieżnik-ofiara – dodaje. Bohater badania, Psechrus clavis, to nocny drapieżnik, który żyje w subtropikalnych lasach Azji Wschodniej. Głównym pożywieniem pająka są świetliki z gatunku Diaphanes lamproides, jednak, jak udowadniają nowe badania, służą swoim oprawcom nie tylko jako przekąska. Źródło: phys.org Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Sokół wędrowny – mistrz przestworzy i najszybszy ptak świata
Sokół wędrowny to jeden z najbardziej fascynujących drapieżników powietrznych. Łączy w sobie siłę, zwinność i zawrotną prędkość, która czyni go rekordzistą wśród ptaków. Choć jest gatunkiem kosmopolitycznym, również w Polsce ma swoje miejsce – i swoją historię. Poznajmy bliżej tego niezwykłego mieszkańca przestworzy.
Spis treści: Sokół wędrowny – rozpiętość skrzydeł i rozmiary Szybkość ataku – ile wynosi prędkość sokoła wędrownego? Czy sokół wędrowny występuje w Polsce? Siedliska lęgowe i rozmnażanie Znaczenie sokoła wędrownego w ekosystemie Sokół wędrowny (Falco peregrinus) to jeden z najbardziej fascynujących ptaków drapieżnych na świecie. Jego krępa sylwetka i masywna głowa równoważona jest smukłymi, ostro zakończonymi skrzydłami, mocną piersią i średniej długości ogonem. Dorosłe osobniki mają stalowoszary wierzch ciała i jaśniejszy spód pokryty gęstym, prążkowanym rysunkiem. Charakterystyczna jest także ciemna plama na głowie w kształcie „wąsa”, kontrastująca z jasnym policzkiem. Samice są zauważalnie większe od samców – to typowy przykład dymorfizmu płciowego u ptaków drapieżnych. Młode sokoły wędrowne mają mniej zaznaczone, choć także widoczne ciemne plamy na głowie. Różnią się od osobników dorosłych także kolorem upierzenia – są ciemnobrązowe na wierzchu, zaś spód jest kremowy z wyraźnie odcinającym się wzorem z ciemnych kresek. Sokół wędrowny – rozpiętość skrzydeł i rozmiary Samiec sokoła wędrownego osiąga długość ciała od 38 do 45 cm, a jego rozpiętość skrzydeł wynosi od 90 do 105 cm. Jak wspominaliśmy wyżej, u ptaków tych jest wyraźnie widoczny dymorfizm płciowy i rozmiary samic są zauważalnie większe – ich długość wynosi od 46 do 51 cm, a rozpiętość skrzydeł od 104 do 114 cm. Waga sokoła wędrownego także jest zależna od płci – samce ważą około 0,6–0,075 kg, a samice 0,9–1,3 kg. Dzięki tej imponującej budowie gatunek ten jest nie tylko świetnym szybownikiem, ale również mistrzem nagłych pików w powietrzu. Choć sokół wędrowny jest tylko nieco większy od wrony, jego siła, precyzja i dynamika w locie budzą respekt. Rozpiętość skrzydeł sokoła wędrownego w połączeniu z jego muskularną budową pozwala mu skutecznie polować na inne ptaki, nawet w trudnych warunkach atmosferycznych. Szybkość ataku – ile wynosi prędkość sokoła wędrownego? Sokół wędrowny jest niekwestionowanym rekordzistą prędkości w świecie zwierząt. W trakcie polowania potrafi osiągać prędkość nawet ok. 300 km/godz., co czyni go najszybszym ptakiem na świecie. Osiągnięcie takiej wartości jest możliwe dzięki wyjątkowej aerodynamice jego ciała, mocnej piersi i ostro zakończonym skrzydłom. Podczas nurkowania za zdobyczą sokół składa skrzydła wzdłuż tułowia, co minimalizuje opór powietrza i umożliwia gwałtowne przyspieszenie. Polowanie sokoła wędrownego opiera się na precyzyjnym uderzeniu z dużej wysokości. Gdy wypatrzy ofiarę, wykonuje gwałtowny pikujący lot. Uderza szponami z taką siłą, że ofiara często ginie natychmiast lub spada bezwładnie, by zostać przechwycona jeszcze w locie. Jego muskularna pierś, silne nogi i ostre szpony czynią go zabójczo skutecznym łowcą. Jego ulubioną zdobyczą są gołębie, szpaki, drozdy i różne siewkowce. Warto też wiedzieć, że sokół potrafi polować także nocą, zwłaszcza w dużych, dobrze oświetlonych miastach. Czy sokół wędrowny występuje w Polsce? Jeszcze w połowie XX wieku sokół wędrowny był w Polsce gatunkiem rzadkim, ale rozsianym po całym kraju. Gniazdował głównie w starych gniazdach innych ptaków drapieżnych, zwłaszcza w lasach. Niestety, wskutek zatrucia środowiska pestycydami (głównie DDT) oraz bezpośrednich prześladowań przez człowieka, populacja sokoła wędrownego praktycznie zanikła. Od lat 90. XX wieku trwa aktywna reintrodukcja sokołów wędrownych w Polsce. Dzięki współpracy ornitologów, leśników i organizacji ekologicznych udało się wypuścić na wolność setki osobników hodowanych w niewoli. Obecnie wiele par lęgowych pojawia się w miastach (np. w Warszawie, Toruniu, Włocławku), gdzie zakładają gniazda na wysokich budynkach, kominach czy wieżowcach, a ostatnio zostały też zauważone na Mazurach, gdzie osiedliły się w starym gnieździe kruka. To zaskakujący, ale udany powrót – sokół wędrowny w Polsce przystosował się do zurbanizowanego krajobrazu i próbuje też wrócić do swoich naturalnych siedlisk. Siedliska lęgowe i rozmnażanie Naturalnym miejscem lęgowym sokoła wędrownego są klify, skalne półki i niedostępne urwiska. W Polsce, poza górami (Sudety, Tatry, Pieniny), ptaki te coraz częściej wybierają miejskie wieżowce i kominy fabryk. Samica składa zazwyczaj 3–4 jaja, które wysiaduje przez około miesiąc. W gnieździe z młodymi przez około 3 tygodnie po wykluciu pozostaje samica, w tym czasie samiec dostarcza jedzenie zarówno jej, jak i pisklętom. Po tym czasie samica ponownie zaczyna polować i młode są karmione przez oboje rodziców. Po około 5–6 tygodniach młode sokoły wędrowne opuszczają gniazdo, ale jeszcze przez około miesiąc są dokarmiane przez rodziców. Znaczenie sokoła wędrownego w ekosystemie Sokół wędrowny pełni istotną rolę w ekosystemie jako selektywny drapieżnik. Pomaga kontrolować populacje ptaków, w tym tych, które mogą być uciążliwe dla ludzi (np. gołębie miejskie). Żywi się niemal wyłącznie ptakami średniej wielkości, rzadko sięgając po inne ofiary. Jego obecność świadczy o dobrej kondycji środowiska – to gatunek wskaźnikowy. Największym zagrożeniem dla sokoła wędrownego w XX wieku było skażenie środowiska toksycznymi związkami – szczególnie DDT, który powodował bezpłodność tych ptaków, a przez to dramatyczny spadek sukcesu lęgowego. Choć DDT zostało wycofane, nadal istnieją liczne zagrożenia dla tego gatunku: niszczenie siedlisk, kłusownictwo, prześladowania ze strony hodowców gołębi, a także niepokojenie podczas okresu lęgowego przez wspinaczy i turystów. Rabowanie jaj i piskląt przez nielegalnych sokolników to kolejny problem, z którym muszą się mierzyć organizacje ochroniarskie. Sukces programów restytucyjnych Dzięki długofalowym działaniom ochronnym sokół wędrowny powraca na europejskie niebo – również w Polsce. Programy reintrodukcji, monitoring gniazd, zakładanie skrzynek lęgowych i edukacja społeczna przynoszą efekty. Gatunek objęty jest ochroną ścisłą, a wokół gniazd wyznacza się strefy ochronne. Sukces odbudowy populacji sokoła wędrownego to przykład na to, że zdeterminowane działania człowieka mogą przyczynić się do przywrócenia ginących populacji – nawet w silnie zmienionym środowisku miejskim. Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Władcy przestworzy. Poznaj ptaki drapieżne w Polsce
Ptaki drapieżne w Polsce kojarzą się przede wszystkim ze szponiastymi. Warto jednak wiedzieć, że do tej grupy zaliczają się także przedstawiciele innych rzędów. Podniebne drapieżniki są obecnie niemal wszędzie, gdzie pojawiają się ich ofiary – na łąkach, polach, w lasach, a nawet w miastach. Poniżej wymieniamy i opisujemy najciekawsze gatunki.
Spis treści: Ptaki drapieżne, czyli właściwie jakie? Ptaki drapieżne w Polsce Nie zwracają uwagi barwnym upierzeniem, ani dźwięcznymi trelami. Trudno je wypatrzyć, a mimo to żaden ornitolog ani miłośnik dzikiej przyrody nie pozostaje na nie obojętny. Trudno się temu dziwić. Majestatycznie szybujące ptaki drapieżne zachwycają siłą, szybkością, sprytem i walecznością. Ptaki drapieżne, czyli właściwie jakie? Co do zasady, zwierzęta drapieżne to takie, które są przystosowane do zabijania i pożerania innych zwierząt. Kierując się tą definicją w odniesieniu do awifauny, należałoby stwierdzić, że drapieżnikiem jest zarówno żywiące się owadami dzięcioł i polujący na płazy bocian, jak i chwytający większą zdobycz jastrząb czy orzeł. Taka klasyfikacja byłaby zbyt ogólna, więc zgodnie z zasadami systematyki, za ptaki drapieżne należy uznać przedstawicieli trzech rzędów. Są to szponiaste, sokołowe i sowy. Ptaki drapieżne w Polsce Na całym świecie żyje około 400 gatunków podniebnych drapieżników. W Polsce stwierdzono występowanie 36 gatunków drapieżnych ptaków, z czego 19 to gatunki lęgowe. Przyjrzyjmy się kilku interesującym przedstawicielom tej grupy. Bielik zwyczajny, czyli największy podniebny łowca Zaczynamy od króla polskich przestworzy. Bielik zwyczajny to duży ptak z rzędu szponiastych, o masywnej, majestatycznej sylwetce. Osiąga od 74 do 92 cm długości i rozpiętość skrzydeł od 193 do 244 cm. Dojrzały osobnik może ważyć niemal 7 kg. W Polsce jest największym drapieżnym ptakiem lęgowym. W XX wieku krajowa populacja bielika zwyczajnego znalazła się na krawędzi wymarcia. Obecnie jest jedną z największych w Europie. Liczebność tych ptaków jest szacowana na ok. 1500 do 2000 par lęgowych. Najwięcej lęgowisk znajduje się na zachodzie kraju i na wybrzeżu. Każdego dnia majestatyczny bielik pokonuje około 120 km w poszukiwaniu zdobyczy. Ogromni łowcy gustują przede wszystkim w rybach i ptactwie wodnym. Ważnym składnikiem diety bielików jest też padlina. Ssaki stanowią niewielką część ich jadłospisu. Bieliki często polują w parach, głównie w dolinach rzecznych i nad zbiornikami wodnymi. Ofiarę chwytają z powierzchni wody, choć należy wspomnieć, że zdarza im się zaatakować zdobycz w locie, np. klucz gęsi. Orzeł przedni potrafi zapolować na „grubego zwierza” Kolejny wspaniały przedstawiciel szponiastych. Orzeł przedni jest tylko nieznacznie mniejszy od bielika. Osiąga długość od 80 do 93 cm, rozpiętość skrzydeł od 190 do 225 cm i masę ciała do 6,7 kg. W Polsce spotyka się go przede wszystkim w górach. Jest gatunkiem zagrożonym, objętym ścisłą ochroną. Do ograniczenia liczebności orłów przednich przyczyniło się nie tylko tępienie ich przez człowieka, ale także zmiany w środowisku. W tym miejscu należy wskazać przede wszystkim na zarastanie terenów otwartych, które są ich żerowiskiem. Na jaką zdobycz poluje orzeł przedni? Gatunek ten wyspecjalizował się w chwytaniu ssaków. W diecie wielkiego drapieżnika pojawiają się zające bielaki, świstaki i susły. Nie gardzi też gadami, płazami i ptakami. Ogromny drapieżnik nie ma jednak problemu z uśmierceniem większej zdobyczy. Zdarza się mu zapolować na lisa, a nawet na młodą kozicę północną czy owcę. To jeszcze nie wszystko, co potrafi. Należy wspomnieć o udokumentowanym przypadku zabicia jelenia przez tego ptaka. Sokół wędrowny jest szybki jak błyskawica Kolejny ptak na naszej liście udowadnia, że sprawny myśliwy nie musi być duży. Sokół wędrowny to średniej wielkości przedstawiciel sokołowych. Osiąga długość ciała do 51 cm i rozpiętość skrzydeł do 114 cm. Największe osobniki osiągają masę ok. 1,3 kg. Dawniej był rozpowszechnionym w Polsce ptakiem lęgowym. Dziś jest skrajnie nieliczny. W naszym kraju, liczebność tych ptaków jest oceniana na ok. 100 par lęgowych. Ok. 30 zasiedla lasy, ok. 20 – góry, a ok. 50 – miasta. Sokoły są typowymi ornitofagami. Łowią głównie ptaki wielkości gołębia, choć zdarza im się też upolować większą zdobycz. Gdy wypatrzy ofiarę, nie pozostawia jej większych szans. Sokół wędrowny spada na zdobycz lotem nurkowym z prędkością dochodzącą do 350 km/godz. Uszatka zwyczajna to cichy myśliwy Ostatni ptak na naszej liście reprezentuje sowy. Uszatka zwyczajna to średniej wielkości ptak drapieżny z rodziny puszczykowatych. Osiąga długość do 40 cm, rozpiętość skrzydeł do 100 cm i masę ciała do 435 g. Jej znakiem rozpoznawczym są charakterystyczne sterczące „uszy”, które w rzeczywistości są niczym innym, jak tylko kępkami piór. W Polsce jest gatunkiem pospolitym, występującym na terenie całego kraju. Zasiedla lasy, okolice polan, zrębów śródpolnych zadrzewień, a nierzadko można ją spotkać także w miejskich parkach i na osiedlach. Uszatka wyspecjalizowała się w polowaniu na gryzonie. Jej przysmakiem są myszy i norniki. W jadłospisie tego ptaka pojawiają się też inne drobne ssaki. Rzadko chwyta ptaki, owady i żaby. Gdy poluje, porusza się bezgłośnym lotem ślizgowym, na wysokości ok. metra nad powierzchnią ziemi. Ofiarę chwyta masywnymi szponami. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten ptak z New Jersey poluje tylko na czerwonym świetle i tylko w dni robocze
Pewien krogulec w USA wpadł na niezwykłą strategię. Nie tylko zadomowił się w wielkim mieście, ale zaczął wykorzystywać sygnalizację świetlną do polowania. Obydwa zachowania są niezwykle rzadkie wśród jastrzębiowatych.
Spis treści Jak krogulec nauczył się wykorzystywać sygnalizację świetlną? Sprytny krogulec polował tylko w dni robocze Gdyby nie bystre oko zoologa Vladimira Dinetsa, te wyjątkowe zachowania ptaka pozostałyby niezauważone. Najpierw, stojąc na przejściu dla pieszych i czekając na zielone światło, zobaczył polującego dużego ptaka drapieżnego. Dzień po dniu jego zachowanie powtarzało się. Dinets postanowił je zbadać. Wytłumaczenie okazało się zaskakujące, a krogulec – bardzo inteligentny. Jak krogulec nauczył się wykorzystywać sygnalizację świetlną? Dinets zaobserwował ptaka w mieście West Orange w stanie New Jersey w USA, odprowadzając córkę do szkoły. Był to krogulec czarnołbisty (Astur cooperii). Zerwał się do lotu, kiedy piesi ruszyli na przejście, przelatując bardzo nisko nad jezdnią. Zaintrygowany zoolog, pracujący na co dzień na Uniwersytecie Tennessee, postanowił dokonać porządnej obserwacji krogulca. Dokumentował zachowania ptaka przez 18 dni, zimą w sezonie 2021–2022. Wyniki opublikował właśnie w czasopiśmie naukowym „Frontiers in Ethology”. Krogulec wykorzystywał dźwiękowy sygnał przejścia dla pieszych do rozpoczęcia polowania. Gdy sygnalizacja dźwiękowa się włączała, ptak opuszczał swoje drzewo, przelatywał nisko wzdłuż chodnika, korzystając z zatrzymanych na czerwonym świetle samochodów jako osłony. Następnie skręcał w poprzek ulicy, by zaatakować stado upatrzonych wcześniej, mniejszych ptaków. To jedno z ciekawszych zachowań ptaków drapieżnych, jakie zaobserwowano. Wszystko rozgrywało się przed domem którego mieszkańcy często jedli na zewnątrz, gdzie ptaki szukały resztek jedzenia. Dinets odnotował sześć prób ataku, z których jedna zakończyła się sukcesem — jastrząb upolował wróbla domowego. Sprytny krogulec polował tylko w dni robocze Zachowanie to wskazuje na zaawansowane zdolności poznawcze ptaka: tworzenie mentalnej mapy terenu i zrozumienie zależności między sygnałami dźwiękowymi a ruchem ulicznym. Strategia krogulca była ściśle powiązana z miejskim rytmem. Ptak pojawiał się tylko w dni robocze, gdy ruch uliczny był intensywny, a sygnalizacja działała. W weekendy i podczas deszczu, gdy mieszkańcy nie jedli na zewnątrz, krogulec nie przylatywał. A po przeprowadzce mieszkańców, ptak także się „wyprowadził”. Obserwacja ta dowodzi zdolności dzikich zwierząt do adaptacji w środowisku miejskim i sugeruje, że inteligencja szybkich drapieżnych ptaków, takich jak krogulec czarnołbisty (a także jastrzębie i sokoły), może być niedoceniana. Miasta, choć pełne zagrożeń, oferują również nowe możliwości, które niektóre zwierzęta potrafią wykorzystać w zaskakujący sposób. Źródło: Science Alert, Frontiers in Ethology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Harpia wielka zaatakowała człowieka. To pierwszy przypadek takiego zachowania u orła
W tropikalnym lesie Gujany Francuskiej po raz pierwszy udokumentowano coś, o czym dotychczas krążyły tylko legendy. Występujący tam gatunek orła – harpia wielka – zaatakował kobietę. Zdarzenie opisali i przeanalizowali naukowcy.
Spis treści Tropikalny orzeł zaatakował kobietę Harpia wielka – jeden z największych ptaków drapieżnych na świecie Czy orły atakowały ludzi? O atakach orłów na ludzi, a także na inne naczelne, dotychczas krążyły tylko niepotwierdzone opowieści. Teraz opisano pierwszy naukowo udokumentowany przypadek harpii wielkiej atakującej dorosłego człowieka w amazońskim lesie deszczowym. Wyniki obserwacji opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Ecology and Evolution”. Tropikalny orzeł zaatakował kobietę Do incydentu doszło w Gujanie Francuskiej, na turystycznej wycieczce w amazońskiej dżungli, w grupie prowadzonej przez miejscowego przewodnika. 29-letnia kobieta wraz z partnerem na chwilę oddalili się od grupy by zrobić zdjęcia orła – harpii wielkiej, która z zaciekawieniem przyglądała się turystom. Nagle ptak ruszył do ataku na kobietę. Wbił szpony w skórę głowy, pozostawiając głębokie rany. Kobieta ukryła twarz w dłoniach i upadła na ziemię. Harpia wciąż siedziała na jej głowie, nie wydając żadnego dźwięku, z rozpostartymi skrzydłami. Towarzyszący jej mężczyzna przydeptał głowę orła do ziemi i dopiero wtedy ptak rozluźnił uchwyt swoich szponów, a kobieta została uwolniona. Ofiara została szybko przetransportowana do szpitala w Cayenne, stolicy Gujany Francuskiej, gdzie otrzymała odpowiednią opiekę medyczną. Lekarze, ornitolodzy i fotografowie szczegółowo udokumentowali całe zdarzenie. Atakującym był dorosły osobnik harpii wielkiej. Zaatakowana kobieta była drobnej budowy, co pewnie zachęciło orła do wybrania właśnie jej. Harpia wielka – jeden z największych ptaków drapieżnych na świecie Harpia wielka (Harpia harpyja) to jeden z największych i najsilniejszych ptaków drapieżnych świata, zamieszkujący tropikalne lasy Ameryki Środkowej i Południowej. Charakteryzuje się masywnym ciałem, potężnymi szponami oraz efektownym, wachlarzowatym czubem na głowie. Wachlarz piór wokół głowy może stroszyć lub chować. Poluje głównie na ssaki nadrzewne, takie jak leniwce i małpy. Także na duże małpy, na przykład wyjce. Jest gatunkiem bardzo rzadkim, zagrożonym wyginięciem. Dotychczas uważano, że nie stanowi zagrożenia dla ludzi, a znane przypadki ataków były anegdotyczne i niepotwierdzone naukowo. Czy orły atakowały ludzi? Autorzy artykułu porównują ten przypadek do znaleziska „dziecka z Taung” – skamieniałości australopiteka z Południowej Afryki, który prawdopodobnie padł ofiarą dużego ptaka drapieżnego. Sugerują, że interakcje między dużymi ptakami drapieżnymi a naczelnymi (w tym ludźmi) mogą mieć głębsze korzenie ewolucyjne. Zdarzenie to podkreśla również znaczenie zachowań społecznych jako strategii obronnej przed drapieżnikami. Poruszanie się w grupach zniechęcało ptaki do tego typu polowań. Autorzy artykułu zalecają dalsze badania nad zachowaniami harpii wielkich oraz monitorowanie ich interakcji z ludźmi, aby lepiej zrozumieć i zapobiegać podobnym incydentom w przyszłości. Źródło: Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ten ptak wygląda jak z epoki dinozaurów. Wywołuje ciarki samym spojrzeniem
Z ogromnym dziobem i spojrzeniem jak z czasów prehistorycznych, trzewikodziób to ptak, który fascynuje i niepokoi. Skąd pochodzi i czym się wyróżnia? Przedstawiamy niezwykłego mieszkańca afrykańskich bagien.
W tym artykule: Charakterystyka trzewikodzioba Gdzie żyje trzewikodziób? Czym żywi się trzewikodziób? Zagrożenia dla trzewikodziobów Swoją nazwę zawdzięcza charakterystycznemu kształtowi dzioba, który wygląda jak drewniany chodak. Wydawane przez niego dźwięki można pomylić z hukiem ognia ciągłego, prowadzonego z broni automatycznej. Nasuwa wyraźne skojarzenia z przedstawicielami prehistorycznego rzędu pterozaurów, jakby ze wszystkich ptaków to właśnie on zachował najwięcej cech swoich praprzodków. Zresztą nawet jego łacińska nazwa naukowa brzmi jakby określała jednego z mezozoicznych potworów. Charakterystyka trzewikodzioba Trzewikodziób (Balaeniceps rex, co można przetłumaczyć jako „wielorybogłowy król”) jest jedynym żyjącym przedstawicielem rodziny Balaenicipitidae. Początkowo był zaliczany do bocianowych (Ciconiiformes), za czym przemawiały podobieństwa w obszarze cech morfologicznych. Badania genetyczne udowodniły jednak, że bliżej mu do pelikanowych (Pelecaniformes) i we współczesnej klasyfikacji jest pozycjonowany właśnie w tym rzędzie. Jak wygląda trzewikodziób? Trzewikodziób jest dużym ptakiem drapieżnym. Dojrzały osobnik osiąga długość ciała do 120 cm i rozpiętość skrzydeł dochodzącą do 260 cm. Samce ważą średnio od 6 do 7 kg, a samice – od 4 go 6 kg. By zobrazować sobie jego ogrom, najlepiej porównać go z innym skrzydlatym myśliwym. Harpia wielka, także zaliczana do dużych ptaków drapieżnych, osiąga „zaledwie” do 105 cm długości i do 200 cm rozpiętości skrzydeł. Ma masywny tułów (pokryty niebiesko-szarymi piórami z zielonkawym refleksem i białymi w części spodniej) i smukłe nogi, zakończone dużymi stopami. Te działają jak rakiety śnieżne i umożliwiają ptakowi sprawne przemieszczanie się po bagnistych terenach. Szyja trzewikodzioba jest smukła i dość długa, ale wyraźnie krótsza niż u innych ptaków brodzących. Już na pierwszy rzut oka widać, że trzewikodziób to typowy drapieżca. Ma duży łeb, okazałe oczy i masywny haczykowaty dziób (żółtawy, z ciemniejszymi plamkami). To właśnie ta ostatnia cecha najbardziej wyróżnia go na tle pozostałych ptaków. Niezbyt długi (bo osiągający do 20 cm), ale potężny dziób jest sterowany przez silne mięśnie i świetnie nadaje się do chwytania i miażdżenia nawet sporej zdobyczy. Tryb życia trzewikodzioba Trzewikodziób to typowy samotnik. Ptaki łączą się w luźne grupy wyłącznie w okresie niedoboru pożywienia, gdy sytuacja zmusza je do żerowania tuż obok siebie. Gatunek ten nie jest zaliczany do wędrownych. Trzewikodzioby przemieszczają się tylko na niewielkie odległości, ze względu na dostępność pokarmu i zakłócenia w ich środowisku. Trzewikodzioby nie są dobrymi lotnikami i rzadko można obserwować je w przestworzach. Mimo dużej rozpiętości skrzydeł, latają na odległość do 500 metrów. Niechęć tych ptaków do lotu wynika przede wszystkim z ich dużej masy. Gdy muszą poderwać się z ziemi, do przemieszczania najczęściej wykorzystują prądy powietrzne. Lęgi trzewikodziobów W okresie lęgowym, który w Zambii przypada na porę suchą (w pozostałych krajach jest bardziej elastyczny), łączą się w monogamiczne pary. Samica i samiec zakładają gniazdo w kształcie płaskiego kopca, najczęściej w trawie, na roślinności pływającej lub w innych trudno dostępnych miejscach, zapewniających dobrą ochronę przed drapieżnikami. W trakcie jednego lęgu samica składa od jednego do dwóch jaj, które przez 30 dni wysiaduje na zmianę z samcem. Młode zaczynają opuszczać gniazdo w wieku 13–14 tygodni. Gdzie żyje trzewikodziób? Trzewikodziób jest afrykańskim endemitem. Występuje wyłącznie w środkowo-wschodniej części Czarnego Lądu, od południowo-zachodniej Etiopii i Sudanu Południowego, przez Ugandę, Rwandę i zachodnią Tanzanię, po południowo-wschodnią część Demokratycznej Republiki Konga i północną Zambię. Poza sezonem lęgowym można spotkać go także w Republice Środkowoafrykańskiej, a pojedyncze osobniki były widywane również w północnym Kamerunie, Kenii i Malawi. Trzewikodzioby upodobały sobie obszary podmokłe: bagna, rozlewiska rzek, skraje zbiorników wodnych i zalane pola uprawne. Najlepiej czują się wśród niskiej roślinności. Trzewikodziób w Polsce Trzewikodziób w Polsce nie może być obserwowany nawet w ogrodach zoologicznych. Wynika to z faktu, że te niezwykłe ptaki nie rozmnażają się w warunkach niewoli. Udane lęgi zdarzają się tylko sporadycznie. Co ciekawe, problemy z rozmnażaniem w niewoli najprawdopodobniej nie wynikają z lęku ptaków przed ludźmi. Nawet w środowisku naturalnym trzewikodzioby są śmiałe i ciekawskie niczym Ayam Cemani, jednak w odróżnieniu od słynnego czarnego koguta nie wykazują przesadnej agresji. Trzewikodzioby pozwalają się do siebie zbliżyć, czasami same podchodzą do badaczy. Przyczyn problemów z rozmnażaniem należy upatrywać w niemożliwości dokładnego odtworzenia ich środowiska. Czym żywi się trzewikodziób? W diecie trzewikodzioba znajdują się ryby, płazy, gady, ptaki i drobne ssaki. Duży drapieżnik nie pogardzi też bezkręgowcami, zwłaszcza mięczakami, a zdarza się też, że w jego jadłospisie pojawia się padlina. Masywny dziób pozwała mu łatwo pochwycić i uśmiercić niemałego suma, żabę, żółwia, warana, a nawet młodego krokodyla. To wszystko to jednak wyłącznie dodatek, bo trzewikodzioby żywią się przede wszystkim rybami dwudysznymi. To prawdziwy ewenement w świecie przyrody. Żadne inne zwierzę nie uczyniło z tych niezwykłych ryb podstawy swojego jadłospisu. Niezwykłych, bo należy przypomnieć, że podgromada dwudysznych wykazuje cechy zarówno ryb, jak i kręgowców lądowych. Strategia łowiecka trzewikodzioba Oczy trzewikodzioba są duże i osadzone z przodu czaszki, dzięki czemu widzący stereoskopowo ptak jest niezwykle skutecznym myśliwym, nawet nocą (zupełnie jak sowa). Duży drapieżnik wykazuje sporą inteligencją w trakcie łowów. Całymi godzinami może stać bez ruchu w płytkiej wodzie, by poznać zwyczaje i zachowania swoich ofiar. Wiedząc którędy przebiegają ich ścieżki i gdzie znajdują się ich siedliska, później może skuteczniej polować. Gdy trzewikodziób wypatrzy zdobycz, przypuszcza błyskawiczny atak. W mgnieniu oka opuszcza szyję i zanurza silny dziób pod powierzchnię wody. Jeżeli trzeba, z łatwością sięga ofiary zagrzebanej głęboko w mule. Zagrożenia dla trzewikodziobów Od 2004 roku Międzynarodowa Unia Ochrony przyrody klasyfikuje trzewikodzioba jako gatunek narażony. Jego naturalne siedliska kurczą się w zastraszającym tempie. Wynika to przede wszystkim z trendu osuszania bagien i przeznaczania ich na pola uprawne. Nie można też nie wspomnieć, że trzewikodzioby są cennym towarem na czarnym rynku. Kłusownicy wybierają młode osobniki z gniazd, a następnie sprzedają je prywatnym kolekcjonerom. Populacja trzewikodziobów kurczy się z roku na rok i biorąc pod uwagę znaczne tempo zwiększania się liczebności ludzi w Afryce, należy uznać, że taki trend będzie się utrzymywał w kolejnych latach. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Myszołów zwyczajny to barwny kameleon. Widziałam go wiele razy i wy pewnie też
Poluje z zasadzki, krzyczy jak kot, pełni ważną rolę w regulacji ilości gryzoni. Ten ptak, często mylony z innymi szponiastymi, jest nie tylko utalentowanym łowcą, także niezwykle cierpliwym obserwatorem, czekającym na najlepszy moment do ataku. Myszołów zwyczajny to najpopularniejszy myśliwy na naszym niebie.
Spis treści: Myszołów – gdzie występuje? Myszołów: najważniejsze fakty Myszołów: osiadły czy wędrujący? Myszołów to ptasi kameleon Myszołów myszołowowi nierówny: podgatunki Charakterystyczna sylwetka dużego ptaka siedzącego na jakimś wysokim punkcie i z uwagą wpatrującego się w przestrzeń to stały element polskiego krajobrazu. Jeśli zobaczymy taki widok, najprawdopodobniej będzie to myszołów. To nasz najpospolitszy ptak drapieżny, który w ten sposób wypatruje zdobyczy. Myszołowy siedzą i krążą także w pobliżu ludzi, często wysiadują na słupach wzdłuż dróg i autostrad, obserwują pola uprawne. Najwyraźniej szum i widok samochodów zupełnie im nie przeszkadzają. Doskonale wiedzą, że są poza naszym zasięgiem – wszak to szybcy i skuteczni drapieżcy o doskonałym wzroku. Myszołów – gdzie występuje? Jego polska nazwa to myszołów zwyczajny, angielska – common buzzard, łacińska – Buteo buteo. Występuje przede wszystkim w całej Europie. Ale także w sporej części Azji. Jego różne odmiany znajdziemy w tak dalekich regionach jak Chiny, Syberia i Mongolia. Są populacje bliskowschodnie, północnoeuropejskie, kaukaskie, środkowoazjatyckie. Bardzo bliscy genetyczni krewni myszołowa zwyczajnego żyją w Japonii i Himalajach. Dopiero kilkanaście lat temu wyodrębniono je jako osobne gatunki – wcześniej były uważane za podgatunki myszołowa zwyczajnego. Myszołów: najważniejsze fakty Widział go na pewno niemal każdy – myszołów jest najliczebniejszym drapieżnym ptakiem Europy, a także Polski. Na naszym kontynencie żyje podobno aż około 700 tysięcy par myszołowów. W Polsce – przynajmniej 50 tysięcy. Gatunek ten uwielbia przebywać na granicy lasu, skąd może wypatrywać zdobyczy na otwartym terenie, np. łąkach i polach. Jest dużym ptakiem: jego ciało ma długość 50–60 cm (bez ogona), a rozpiętość skrzydeł dochodzi do 140 cm. Jak wszystkie ptaki, jest dużo lżejszy, niż wskazuje na to jego wielkość – waży od 0,6 do 1,2 kg. Ze względu na rozpiętość skrzydeł bywa mylony z orłem – zupełnie niesłusznie, bo ten drugi jest, po pierwsze, dużo większy, a po drugie – skrajnie nieliczny w Polsce. Jest doskonałym myśliwym. Często można go zobaczyć krążącego w powietrzu, wykorzystującego prądy wstępujące do oszczędzania energii podczas lotu. Gdy wypatrzy ofiarę, błyskawicznie nurkuje, chwytając zdobycz mocnymi szponami. Jak sama nazwa wskazuje, myszołów żywi się przede wszystkim gryzoniami. Dość małe jak na tak dużego ptaka szpony zdradzają, że nie byłby w stanie upolować ofiary większej niż królik. Ale myszy, nornice i szczury to nie wszystko. Myszołów poluje także na inne ptaki, np. gołębie. Najchętniej z zasadzki, wlatując z dużą prędkością w stadko ptaków. Nie pogardzi także padliną, gadami i płazami, a w przypadku dużego głodu i trudnej dostępności pokarmu nawet owadami i innymi bezkręgowcami. Rozmaitość diety to jeden z powodów sukcesu ewolucyjnego myszołowa. Głos myszołowa to przeciągłe wysokie krzyki, czasem przypominające miauczenie kota. W okresie rozrodu (w Polsce jest to przeważnie kwiecień) myszołowy krzyczą wyjątkowo często, zaznaczając w ten sposób swoje terytorium. Wykonują wtedy niezwykłe akrobacje w locie, np. pikując pionowo w dół lub wznosząc się na duże wysokości. Kiedy już dobiorą się w pary i zaczną budować gniazdo, dużo mniej rzucają się w oczy. Myszołowy są ptakami monogamicznymi, łączącymi się w pary na całe życie. Często wracają do tych samych miejsc gniazdowania. Ich gniazda, zbudowane z gałęzi i wyściełane miękkimi materiałami, znajdują się zwykle na drzewach. Myszołowy nie są specjalnie wybredne, wybierając miejsca na gniazdo. Wyprowadzają jeden lęg w roku. Samica składa od 2 do 4 jaj, które wysiaduje przez około 30–34 dni. Po wykluciu młode są karmione przez oboje rodziców i pozostają w gnieździe przez około 6–7 tygodni, zanim podejmą pierwsze próby lotu. Myszołów: osiadły czy wędrujący? Polska to teren na którym myszołowy pozostają przez cały rok, co nie wyklucza jednak migracji niektórych osobników lub całych ich grup. Myszołowy mogą też migrować wewnątrz naszego kraju, bo pamiętajmy, że temperatury między regionami mogą się u nas znacznie różnić. Letnie lęgowiska wędrujących myszołowów znajdują się na północny wschód od Polski, między innymi Skandynawii, krajach bałtyckich, Rosji i Białorusi. Z kolei zimowiska to przede wszystkim kraje południowej Afryki: RPA, Namibia, Mozambik, Angola czy Tanzania. Myszołów to ptasi kameleon Myszołów jest ptakiem dla obserwatora niezwykle ciekawym, a to dlatego że chyba nie ma dwóch osobników identycznie upierzonych. Może być zarówno ciemnobrązowy, jak i w przeważającej części kremowy, ze wszystkimi możliwymi odcieniami pomiędzy. Bywa nawet prawie biały. Czasem jest pokryty nieregularnymi wzorami naprzemiennie jasnymi i ciemnymi lub ma kolor typu „pieprz z solą”. Jedno jest pewne: trudno się widokiem myszołowa znudzić. W biologii zjawisko to określa się mianem polimorfizmu. Myszołów myszołowowi nierówny: podgatunki Duża liczebność myszołowa i jego rozprzestrzenienie na terenie Europy sprawiły, że w niektórych miejscach wykształciły się lokalne odmiany tego ptaka. Jego gatunkowa nazwa łacińska to Buteo buteo. Biolodzy wyróżniają ich następujące podgatunki myszołowa: Buteo buteo buteo – najpospolitszy, właściwy myszołów zwyczajny, Buteo buteo rothschildi – występuje na Azorach, Buteo buteo insularum – występuje na Wyspach Kanaryjskich, Buteo buteo harterti – występuje na Maderze, Buteo buteo pojana – zasiedla południowe Włochy, Korsykę, Sardynię i Sycylię, Buteo buteo menetriesi – myszołów kaukaski, żyje w Turcji i na Kaukazie, Buteo buteo vulpinus – myszołów wschodni, występuje w Europie Północnej i Azji Środkowej. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.