Kratom: naturalny środek o kontrowersyjnym działaniu i realnym ryzyku
Kratom (Mitragyna speciosa) to roślina pochodząca z Azji Południowo-Wschodniej, która w ostatnich latach zaczęła budzić coraz większe zainteresowanie również w Europie. Przez część użytkowników postrzegana jest jako „naturalna alternatywa” dla leków przeciwbólowych, środków uspokajających lub opioidów. Jednocześnie rośnie liczba danych wskazujących, że jej stosowanie wiąże się z realnym ryzykiem uzależnienia, działań niepożądanych oraz poważnych powikłań zdrowotnych.
Spis treści: Czym jest kratom i dlaczego budzi kontrowersje? Jak działa kratom? Krótkoterminowe i długoterminowe skutki stosowania Uzależnienie od kratomu i mechanizm tolerancji Czy kratom jest legalny w Polsce? Współczesne badania i raporty toksykologiczne pokazują, że kratom przestał być wyłącznie elementem tradycyjnej medycyny regionów tropikalnych. Stał się substancją o globalnym zasięgu, której popularność rośnie szybciej niż wiedza na temat jej bezpieczeństwa. Czym jest kratom i dlaczego budzi kontrowersje? Kratom to liście drzewa Mitragyna speciosa, które naturalnie występuje w Tajlandii, Malezji, Indonezji oraz innych krajach regionu. Roślina ta zawiera wiele aktywnych alkaloidów, z których najważniejsze to mitragynina oraz 7-hydroksymitragynina. Substancje te oddziałują na receptory opioidowe. Oznacza to, że kratom działa w sposób częściowo podobny do leków przeciwbólowych z grupy opioidów, choć jego profil farmakologiczny jest bardziej złożony. W małych dawkach może działać pobudzająco, zwiększając koncentrację i redukując zmęczenie. W większych dawkach wykazuje działanie uspokajające, przeciwbólowe, a nawet euforyzujące. Jednocześnie nie jest to substancja obojętna dla organizmu. Mimo że bywa postrzegany jako „naturalna alternatywa” dla środków farmakologicznych, jego stosowanie wiąże się z realnym ryzykiem uzależnienia oraz poważnych skutków zdrowotnych. Właśnie ten potencjał sprawia, że kratom budzi istotne kontrowersje w środowisku medycznym i regulacyjnym. Wzrost popularności tej rośliny w Europie sprawia, że temat wymaga dalszych badań oraz rzetelnej edukacji. Z perspektywy zdrowia publicznego kluczowe jest nie tylko monitorowanie skali użycia, ale także zwiększanie świadomości dotyczącej potencjalnych zagrożeń. Jak działa kratom? Substancje zawarte w kratomie pobudzają układ nagrody w mózgu, co wiąże się z wyrzutem dopaminy i odczuwaniem przyjemności. Z czasem organizm może się do nich przyzwyczajać, co prowadzi do spadku wrażliwości i konieczności stosowania coraz większych dawek, aby uzyskać podobny efekt. W praktyce oznacza to jednoczesne działanie przeciwbólowe, zmiany nastroju oraz uczucie euforii, a w zależności od dawki także na pobudzenie lub wyraźne uspokojenie. Mechanizm ten wynika z wpływu kratomu na receptory opioidowe oraz inne układy neuroprzekaźnikowe, w tym serotoninowy i adrenergiczny, co tłumaczy jego niejednoznaczny i trudny do przewidzenia profil działania. Istotne znaczenie ma również forma produktu. Ekstrakty i kapsułki mogą zawierać znacznie wyższe stężenia substancji aktywnych niż tradycyjnie stosowane liście, co dodatkowo zwiększa ryzyko działań niepożądanych. Krótkoterminowe i długoterminowe skutki stosowania Kratom może wywoływać szereg działań ubocznych. W krótkim czasie użytkownicy często zgłaszają poprawę nastroju, wzrost energii lub działanie przeciwbólowe. Jednak równolegle mogą pojawiać się objawy takie jak nudności, zawroty głowy czy zaburzenia koncentracji. Przy długotrwałym stosowaniu obserwuje się poważniejsze konsekwencje. Dane toksykologiczne wskazują, że kratom może wpływać na wiele układów organizmu. Szczególnie istotne są powikłania w obrębie wątroby, układu sercowo-naczyniowego oraz ośrodkowego układu nerwowego. Do najczęściej obserwowanych skutków należą: bezsenność i rozdrażnienie, spadek masy ciała i zaburzenia apetytu, przewlekłe problemy żołądkowo-jelitowe, nadciśnienie i zaburzenia rytmu serca, drgawki, uszkodzenia wątroby o charakterze cholestatycznym. Szczególnie istotnym problemem jest ryzyko interakcji z innymi substancjami. Kratom może nasilać działanie alkoholu, benzodiazepin czy opioidów, co zwiększa ryzyko ciężkich zatruć. Istotnym problemem jest również nieprzewidywalność składu produktów dostępnych na rynku. Preparaty sprzedawane jako kratom mogą różnić się stężeniem alkaloidów, a niekiedy zawierać dodatkowe substancje psychoaktywne. Uzależnienie od kratomu i mechanizm tolerancji Jednym z najważniejszych problemów związanych z kratomem jest jego potencjał uzależniający. Regularne stosowanie prowadzi do rozwoju tolerancji, co oznacza konieczność przyjmowania coraz większych dawek w celu uzyskania tego samego efektu. Z czasem może rozwinąć się uzależnienie psychiczne i fizyczne, które przejawia się silną potrzebą przyjmowania substancji, utratą kontroli nad dawkowaniem oraz występowaniem objawów odstawiennych po przerwaniu jej używania. Zespół abstynencyjny przypomina w swoim przebiegu odstawienie opioidów. Pojawiają się bóle mięśni, niepokój, bezsenność, nadmierna potliwość, biegunki oraz objawy grypopodobne. Choć zwykle nie zagraża życiu, może być bardzo obciążający i sprzyjać nawrotom używania. Czy kratom jest legalny w Polsce? W naszym kraju kratom znajduje się w wykazie substancji kontrolowanych. Oznacza to, że jego obrót i sprzedaż oraz posiadanie są w Polsce nielegalne. Regulacje te wynikają z przepisów dotyczących przeciwdziałania narkomanii oraz rozporządzeń Ministra Zdrowia. W praktyce status prawny kratomu różni się w zależności od kraju. W części państw obowiązują restrykcje lub całkowity zakaz, podczas gdy inne kraje dopuszczają jego ograniczoną sprzedaż. W Polsce jednak sytuacja jest jednoznaczna – kratom nie jest legalnym środkiem do obrotu ani stosowania. Jak rozpoznać problem i gdzie szukać pomocy? Uzależnienie od kratomu może rozwijać się stopniowo i często pozostaje niezauważone przez długi czas. Pierwszym sygnałem ostrzegawczym jest utrata kontroli nad dawkowaniem oraz konieczność regularnego przyjmowania substancji w celu „normalnego funkcjonowania”. Leczenie obejmuje zarówno podejście farmakologiczne, jak i psychoterapeutyczne. W łagodniejszych przypadkach stosuje się leczenie objawowe oraz wsparcie psychologiczne. W cięższych konieczna jest natomiast terapia podobna do leczenia uzależnień opioidowych, w tym farmakoterapia pod nadzorem specjalisty. Kluczową rolę odgrywa psychoterapia, szczególnie podejście poznawczo-behawioralne, które pomaga zrozumieć mechanizmy uzależnienia i ograniczyć ryzyko nawrotów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Co naturalnie uruchamia hormony szczęścia? Rola dopaminy, serotoniny, oksytocyny i endorfin
Wydzielanie hormonów szczęścia – dopaminy, serotoniny, endorfin i oksytocyny – jest ściśle powiązane z konkretnymi wyborami dotyczącymi stylu życia, aktywności fizycznej i diety. Oto, co uruchamia każdy z nich.
Spis treści: Czym są hormony szczęścia Dopamina – motor nagrody i motywacji Serotonina – naturalny stabilizator nastroju Endorfiny – naturalne „środki przeciwbólowe” organizmu Oksytocyna – hormon więzi i bliskości Niektóre wyrzuty hormonów trwają dłużej niż inne Ludzie uruchamiają wydzielanie hormonów szczęścia, często nawet nie zdając sobie z tego sprawy – sportowcy goniący za ulotnym „euforycznym hajem biegacza”, osoby śmiejące się do łez z internetowych memów czy pary budujące więź i bliskość w sypialni. Coraz więcej badań sugeruje, że takie powszechne zachowania mogą mieć znacznie silniejszy wpływ biologiczny, niż dotąd sądzono. Co więcej, najnowsze analizy pokazują, że bezpośrednie interakcje społeczne w świecie rzeczywistym wywołują silniejsze reakcje hormonalne niż kontakty cyfrowe. Jednocześnie nie każda aktywność w świecie rzeczywistym wiąże się z korzystnymi reakcjami chemicznymi, a niektóre zachowania mogą w dłuższej perspektywie przynosić więcej szkody niż pożytku. Co więcej, wydzielanie tych substancji nie zawsze przebiega naturalnie – u części osób uwarunkowania genetyczne lub inne czynniki mogą zaburzać ich produkcję lub metabolizm. W takich przypadkach leczenie farmakologiczne bywa nie tylko pomocne, ale wręcz niezbędne. Dla większości ludzi jednak zrozumienie, co naturalnie uruchamia „hormony szczęścia”, może być bardzo wartościowe. Oto, co działa – i dlaczego – gdy chcemy wspierać ich wydzielanie w naturalny sposób. Czym są hormony szczęścia? Mózg reaguje na różne bodźce, wytwarzając chemiczne przekaźniki zwane neuroprzekaźnikami lub hormonami. Podróżują one po całym organizmie, wyzwalając konkretne funkcje lub uczucia. Jedna grupa hormonów – dopamina, serotonina, endorfiny i oksytocyna – zyskała miano „hormonów szczęścia”, ponieważ każdy z nich jest zazwyczaj powiązany z konkretnym stylem życia, aktywnością fizyczną oraz wyborami żywieniowymi. Choć związki te często działają indywidualnie, nowe badania sugerują, że wchodzą one ze sobą w znacznie bliższe interakcje, niż wcześniej sądzono – co oznacza, że dobrostan emocjonalny zależy od równowagi, a nie tylko od stymulowania jednego z nich. To, kiedy i jak dużo tych hormonów zostanie uwolnionych, jest kształtowane częściowo przez indywidualne, bazowe skojarzenia z konkretnym jedzeniem lub czynnością. Na przykład Anna Lembke, lekarka i profesor psychiatrii w Stanford University School of Medicine, przyznaje, że kocha czekoladę, więc nawet sama myśl o jej zjedzeniu sprawia, że jej mózg uwalnia dawkę dopaminy, wywołując uczucie przyjemności. – To naturalnie tworzy motywację lub pragnienie, by podjąć wysiłek potrzebny do jej zdobycia – wyjaśnia prof. Anna Lembke. Innymi słowy, dopamina nie tylko nagradza – ona napędza działanie. Jednak związki chemiczne takie jak dopamina nie są zaprojektowane, by towarzyszyć nam bez przerwy; muszą się „wyłączyć”, aby móc zadziałać ponownie, gdy nadarzy się kolejna okazja. – Gdyby dopamina u lwa była stale aktywna, goniłby on za wszystkim i nie miałby energii, by zwyciężyć, gdyby dostrzegł naprawdę obiecującą zdobycz – tłumaczy Loretta Graziano Breuning, emerytowana profesor na California State University, East Bay i autorka książki „Nawyki szczęśliwego mózgu”. Dopamina – motor nagrody i motywacji Choć wciąż trwa dyskusja, na ile dopamina wzmacnia wyuczone zachowania, a na ile motywuje do podejmowania nowych działań, jedno jest pewne: ten neuroprzekaźnik odgrywa kluczową rolę w układzie nagrody mózgu. Dopamina powstaje w dwóch sąsiadujących obszarach śródmózgowia – polu brzusznym nakrywki (VTA) oraz istocie czarnej (substantia nigra). Badania pokazują, że jej podstawową funkcją jest działanie jako system nagrody, który pomaga nam uczyć się, co jest dla nas korzystne i warte powtarzania. Zaspokajanie zachcianek żywieniowych, takich jak sięganie po czekoladę, czy angażowanie się w czynności dbające o dobrostan, jak bieganie czy gorąca kąpiel, może wywoływać wyrzut dopaminy. To z kolei generuje uczucie przyjemności i wzmacnia chęć powtarzania tych zachowań w przyszłości. Choć niektóre substancje, takie jak narkotyki czy alkohol, mogą wywoływać gwałtowny wyrzut dopaminy i chwilowe uczucie euforii, wielokrotne stosowanie tych substancji prowadzi do nieprawidłowo niskiego poziomu transmisji dopaminowej. – Powstaje wtedy stan niedoboru dopaminy, który przypomina depresję kliniczną – wyjaśnia prof. Anna Lembke. Dlatego, jak podkreśla, lepiej stymulować wydzielanie dopaminy w sposób naturalny – poprzez działania wymagające wysiłku, takie jak aktywność fizyczna. – Wówczas poziom dopaminy rośnie stopniowo w trakcie aktywności i utrzymuje się po jej zakończeniu – dodaje. Jest to szczególnie istotne, ponieważ coraz więcej dowodów wskazuje, że dopamina wiąże się nie tylko z nagrodą, ale także z wysiłkiem. Zadania wymagające większego zaangażowania – jak intensywny trening czy ukończenie trudnego projektu – mogą wywoływać silniejszą reakcję nagrody niż te łatwiejsze. Serotonina – naturalny stabilizator nastroju Serotonina bywa nazywana „naturalnym poprawiaczem nastroju”, ponieważ jej niski poziom wiąże się z depresją. To właśnie dlatego niektóre leki przeciwdepresyjne działają poprzez zwiększanie poziomu serotoniny w mózgu. Badania pokazują, że serotonina wpływa także na pamięć, poprawia tempo uczenia się i sprzyja relaksacji. Nowsze analizy wskazują, że pomaga ona również regulować impulsywne dążenie do nagrody, wspierając cierpliwość i myślenie długoterminowe – działa więc jako przeciwwaga dla zachowań napędzanych dopaminą. Choć niewielkie ilości serotoniny powstają w pniu mózgu, to – jak podkreśla dr Emeran Mayer z University of California w Los Angeles – większość produkowana jest w jelitach, przez wyspecjalizowane komórki. Jej wydzielanie mogą wspierać m.in. ekspozycja na światło słoneczne, aktywność fizyczna czy medytacja. Pomaga także rozwijanie samodzielności i dbanie o własne potrzeby. – Gdy ufasz swojej zdolności do radzenia sobie, twój mózg „nagrodzi” cię serotoniną – mówi prof. Loretta Graziano Breuning. Endorfiny – naturalne „środki przeciwbólowe” organizmu Jeśli kiedykolwiek przetrwałeś ból podczas intensywnego wysiłku – na przykład sprintu pod górę – możesz podziękować za to endorfinom. Sama nazwa nawiązuje do morfiny, a jak wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning, endorfiny to naturalne środki przeciwbólowe organizmu. Ten neuroprzekaźnik jest syntetyzowany i magazynowany w przysadce mózgowej, znajdującej się u podstawy mózgu, za nasadą nosa. Oprócz tłumienia bólu badania pokazują, że endorfiny pomagają także redukować stres i poprawiać nastrój. Ich wydzielanie może być pobudzane przez aktywność fizyczną, ale także przez kontakt z kulturą – np. muzykę, filmy – oraz przez śmiech. – Śmiech aktywuje głębokie mięśnie, które rzadko pracują, co wywołuje niewielki wyrzut endorfin – wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning. Badanie z 2026 roku wykazało, że również dotyk i więzi społeczne mogą zwiększać poziom niektórych endorfin, pomagając łagodzić ból, poprawiać nastrój i wzmacniać relacje emocjonalne. Choć endorfiny często łączy się z tzw. euforią biegacza, badania z Johns Hopkins University School of Medicine sugerują, że uczucie to częściej wynika z działania innych substancji biochemicznych, takich jak endokannabinoidy, które również są naturalnie produkowane w organizmie. Oksytocyna – hormon więzi i bliskości Niegdyś nazywana „hormonem miłości”, dziś uznawana za znacznie bardziej złożoną, oksytocyna jest produkowana w podwzgórzu, a następnie uwalniana do krwi przez przysadkę mózgową. Badania pokazują, że jej podstawową funkcją jest wspieranie porodu, okresu poporodowego i laktacji u matek. Jednocześnie oksytocyna odgrywa kluczową rolę w budowaniu relacji społecznych, wzmacniając interakcje i motywując do tworzenia głębszych więzi. W tym sensie działa u ludzi podobnie jak u zwierząt, wspierając zachowania społeczne i opiekuńcze. – Kiedy zwierzę staje się zbyt odizolowane, drapieżnik może je wyeliminować w mgnieniu oka – wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning. Z tego powodu, jak twierdzi, izolacja w naturalny sposób wyzwala negatywne emocje. Z kolei oksytocyna uruchamia przyjemne odczucia, gdy wracamy do bezpieczeństwa relacji społecznych. Jak dodaje Kent Berridge, profesor psychologii i neuronauki z University of Michigan, działanie tego hormonu nie zawsze ma wyłącznie pozytywny charakter. Oksytocyna może także wzmacniać zazdrość, a więc potęgować zarówno pozytywne, jak i negatywne emocje społeczne. Najprostszymi sposobami na jej naturalne uwalnianie są kontakt fizyczny – trzymanie się za ręce, przytulanie czy bliskość seksualna. Wzrost poziomu oksytocyny mogą wywoływać również rozmowy, pomaganie innym oraz kontakt ze zwierzętami. Niektóre wyrzuty hormonów trwają dłużej niż inne Niezależnie od tego, co wywołuje ich wydzielanie, prof. Loretta Graziano Breuning podkreśla, że każdy z tych neuroprzekaźników jest zaprojektowany tak, by działać krótkotrwale. – Są uwalniane w krótkich impulsach, a gdy zostaną zmetabolizowane, uczucie przyjemności znika – wyjaśnia. Jak dodaje dr Emeran Mayer, efekt działania endorfin i dopaminy jest zwykle krótszy, podczas gdy wzrost poziomu serotoniny i oksytocyny utrzymuje się dłużej. Niezależnie jednak od czasu trwania tego „naturalnego haju”, organizm ostatecznie wraca do poziomu wyjściowego, dopóki ponownie nie pojawi się bodziec lub motywacja. Właśnie dlatego – jak zauważa prof. Loretta Graziano Breuning – aby znów poczuć efekt, musimy ponownie podjąć działanie. Źródło: National Geographic
Osoby z autyzmem są 6 razy bardziej narażone na wystąpienie choroby Parkinsona. Naukowcy starają się znaleźć powód
Wyobraź sobie młodego dorosłego z autyzmem, który – poza codziennymi wyzwaniami wynikającymi ze spektrum (a raczej jego społecznego niezrozumienia) – nie podejrzewa, że jego mózg już teraz może nosić cichy ślad choroby Parkinsona. To wszystko zmienił naukowiec z Uniwersytetu w Missouri, który podczas rutynowych badań wykazał korelację pomiędzy tym schorzeniem a autyzmem.
Historia niezwykłego odkrycia zaczyna się w trakcie rutynowych badań, podczas których prof. David Beversdorf postanowił sprawdzić, czy charakterystyczne dla autyzmu ruchy powtarzalne (np. machanie rękami i kołysanie się do przodu i do tyłu) są powiązane z nieprawidłowościami w transporcie dopaminy. Napotkał jednak coś niespodziewanego. Przypadkowe badanie ujawniło zaskakujący mechanizm By sprawdzić transport dopaminy, wykonał specyficzne skany mózgów 12 młodych osób z autyzmem – takie same, jakie wykorzystuje się do wykrywania m.in. choroby Parkinsona u osób starszych. Okazało się, że aż 2 z 12 młodych dorosłych wykazywały nieprawidłowości typowe właśnie dla tej choroby neurodegeneracyjnej. Dlaczego główną rolę gra dopamina? Dopamina jest neuroprzekaźnikiem niezbędnym m.in. do sterowania ruchem, emocjami i motywacją. Transportery dopaminy działają jak system recyklingu: zbierają jej nadmiar z synaps, aby utrzymać właściwą równowagę chemiczną w mózgu. Kiedy ten system zawodzi, jak w chorobie Parkinsona, zaczynają pojawiać się problemy z ruchem i inne objawy. Co dokładnie odkryto w mózgach młodych osób z autyzmem? W omawianym badaniu Uniwersytetu Missouri użyto skanów DaT, które pozwalają ocenić stan transporterów dopaminy. U 2 z 12 osób z autyzmem potwierdzono niepokojące zmiany, choć nie wykazywały one jeszcze typowych objawów choroby Parkinsona. U kolejnych dwóch sytuacja była niejasna. Naukowcy zaczęli się zastanawiać: czy to oznacza, że mózg części osób z autyzmem starzeje się pod tym względem szybciej? Czy każdy z autyzmem zachoruje na Parkinsona? Zdecydowanie nie. Profesor Beversdorf podkreśla, że na razie to jedynie sygnał ostrzegawczy, nie wyrok. Jednak wnioski są ważne: osoby z autyzmem mogą być bardziej narażone, bo już w młodości ich mózg może „pamiętać” coś, co u innych pojawia się dopiero z wiekiem. Statystyki sugerują, że ryzyko Parkinsona w tej grupie jest aż sześciokrotnie większe niż w populacji ogólnej. Co dalej? Powiązanie autyzmu z Parkinsonem Odkrycie z Missouri otwiera nowe ścieżki: naukowcy chcą rozszerzyć badania na większą liczbę osób i różne grupy wiekowe. Być może już za kilka lat da się wcześnie przewidywać, kto jest naprawdę zagrożony, i wdrażać środki prewencyjne, zanim dojdzie do nieodwracalnych zmian w mózgu. Jedno jest pewne – osoby z autyzmem i ich rodziny powinny być świadome, że monitorowanie zdrowia neurologicznego może być w ich przypadku kluczem do lepszej przyszłości. Źródło: Autism Research Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie tylko „hormon szczęścia”? Ekspertka tłumaczy, co naprawdę robi z nami dopamina
Dopamina to nie tylko „hormon szczęścia”. Ekspertki wyjaśniają, że to skomplikowany neuroprzekaźnik, który odpowiada za motywację, uwagę i przetrwanie. Dowiedz się, co naprawdę dzieje się w mózgu, kiedy robisz coś przyjemnego.
Spis treści: Cząsteczka napędzająca pragnienia, nie przyjemność Scrollujesz bez końca? Mózg właśnie się uczy Czy naprawdę można mieć „dopaminowego kaca”? „Post dopaminowy” to nie dieta, której da się trzymać Dopamina jest powszechnie znana jako „hormon dobrego samopoczucia”, ale – jak twierdzą naukowcy – to bardzo uproszczone ujęcie. Choć jej poziom wzrasta podczas przyjemnych aktywności, sama dopamina nie sprawia, że czujemy się dobrze. Tysiące filmów na TikToku pokazują sposoby na „podbijanie” dziennej dawki dopaminy. Pojawiają się tam porady dotyczące resetów, detoksów czy odstawień. Eksperci jednak ostrzegają: nauka za tymi trendami jest często wątpliwa. Daniel Dombeck, profesor neurobiologii, podkreśla, że dopamina nie jest równoznaczna z odczuwaniem szczęścia. Jej główną rolą jest wspieranie procesów poznawczych, takich jak motywacja, uwaga czy pamięć. Cząsteczka napędzająca pragnienia, nie przyjemność Dopamina działa jako neuroprzekaźnik i hormon, umożliwiając komunikację między neuronami. Jej wpływ zależy od lokalizacji w mózgu – w jednych obszarach zwiększa koncentrację, w innych impulsywność. Niedobory dopaminy mogą powodować problemy z uwagą, ruchem i emocjami, co wiąże się z chorobami takimi jak Parkinson, ADHD czy uzależnienia. Badania z lat 80. połączyły dopaminę z układem nagrody, ale nowsze odkrycia pokazują, że odczuwanie przyjemności i dopamina to nie to samo. Można cieszyć się nagrodą bez aktywnego układu dopaminowego – ale brakuje wtedy motywacji do jej zdobywania. To właśnie dlatego możesz pragnąć czegoś, nawet jeśli nie sprawia ci to radości. Dopamina to cząsteczka odpowiedzialna za chęć, a nie za satysfakcję. Scrollujesz bez końca? Mózg właśnie się uczy Za każdym razem, gdy przeglądasz media społecznościowe, mózg „zapisuje” szczegóły sytuacji – dźwięk, obraz, emocje. To wszystko dzięki dopaminie, która uruchamia proces zapamiętywania. Ewolucyjnie mechanizm ten był pomocny. Przodkowie potrzebowali motywacji do zdobywania jedzenia czy budowy schronienia. Dziś mamy wszystko na wyciągnięcie ręki, ale układ dopaminowy działa tak samo – reaguje na powiadomienia, lajki czy inne bodźce. Dopamina wspierała przetrwanie naszych przodków, dziś zaś napędza cyfrowe nawyki. Czy naprawdę można mieć „dopaminowego kaca”? Wzrost poziomu dopaminy faktycznie występuje przy przyjemnych czynnościach – np. słuchaniu muzyki. Ale towarzyszą mu też inne substancje – serotonina, oksytocyna i endorfiny. Mówienie o „dopaminowym rushu” to uproszczenie. W rzeczywistości odczuwamy efekt współdziałania wielu neuroprzekaźników. Zbyt wysoki poziom dopaminy może prowadzić do manii, zbyt niski – do depresji. Dopamina nie jest dobra ani zła – to substancja neutralna, pomagająca w adaptacji. „Post dopaminowy” to nie dieta, której da się trzymać Psycholog, który ukuł termin „post dopaminowy” w 2019 roku, chciał uchronić ludzi przed nadmiarem bodźców. Ale wiele osób błędnie zrozumiało ten pomysł dosłownie. Nie da się przestać produkować dopaminy, tak jak nie da się całkowicie przestać oddychać. Chodzi o ograniczanie impulsów, a nie o całkowity detoks. Niektóre osoby uzależnione od leków działających jak dopamina mogą doświadczać objawów odstawienia – ale nie dotyczy to przeciętnych użytkowników smartfonów. Przygnębienie po wakacjach nie jest więc deficytem dopaminy – to normalna reakcja organizmu. Zaufaj, że dopamina robi swoje – nie musisz z nią walczyć. Źródło: National Geographic
Post dopaminowy. Nowa moda podbija Dolinę Krzemową
Nowa moda ma podnieść produktywność poprzez unikanie wrażeń. Chodzi o ograniczanie bodźców pobudzających produkcję dopaminy, neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za odczuwanie przyjemności z seksu, alkoholu czy narkotyków. Wyciszenie w odosobnieniu ma wywołać efekt ”resetu”, po którym czerpać można radość z najprostszych nawet rzeczy.
Pojęcie postu dopaminowego spopularyzował psycholog z San Francisco, dr Cameron Sepah. W ciągu ostatnich miesięcy koncepcja wyciszania się (w skrajnych przypadkach) przez unikanie nawet kontaktu wzrokowego zaczęła coraz mniej wyglądać jak fanaberia a bardziej jak naukowo uzasadnione zachowanie, przekonuje np. brytyjski ”Guardian”. W świecie hiperstymulacji ciężko o dobry odpoczynek. Być może niektórym przychodzi on łatwiej, gdy przyłożyć do tego naukowo brzmiącą etykietkę? Widać pojęcie ”medytacja” nie pociąga jak dawniej. View oEmbed on the source website Z tego właśnie powodu nie brakuje nieprzekonanych. Prof. Ciara McCabe z uczelni w Reading, specjalistka od ludzkiego ”układu nagrody”, w internetowym magazynie ”The Conversation” podjęła próbę oceny możliwości lepszego funkcjonowania we współczesnym świecie poprzez sztuczne ograniczenie produkcji dopaminy. – Ten neuroprzekaźnik, chemiczny ”posłaniec” krążący po mózgu przekazuje sygnały związane m.in. z motoryką, pamięcią czy nagrodami. Zbyt mała jego ilość może wywołać chorobę Parkinsona prowadzącą do drgawek, usztywnienia mięśni i trudności z mówieniem. Jednym z leków stosowanym przy tej chorobie jest lek zwany L-DOPA, będący swoistym zastrzykiem z dopaminy dla potrzebującego jej organizmu – tłumaczy McCabe. Naturalną produkcję tego neuroprzekaźnika stymulują owe silne bodźce jak seks czy alkohol, ale nie tylko. Układ nagrody naszego mózgu uczy się reagować na sygnały łączone z potencjalną nagrodą. Produkcja dopaminy aktywowana może być poprzez sam fakt pojawienie się okazji. – To jak gdyby czuć przyjemność przez samo wejście do sklepu ze słodyczami a nie zjedzenie cukierka – wyjaśnia naukowiec. Oczekiwanie nagrody nazywane jest przez badaczy mózgu pragnieniem, potrzebą (ang. wanting). Jeden z głównych objawów depresji, anhedonia, to właśnie brak tego uczucia potrzeby, pragnienia nagrody. Może dotyczyć zarówno braku potrzeby odczuwania radości czy przyjemności zmysłowej, cielesnej jak i intelektualnej, duchowej czy emocjonalnej. Może się to w naturalny sposób pojawić u kogoś, kto ma problem z regulacją poziomu dopaminy. Wówczas daje się pacjentowi leki podnoszące jej poziom w mózgu. W Krzemowej Dolinie ten stan niektórzy starają się indukować choćby przez odcinanie od mediów społecznościowych. - Jeżeli wiemy, że dopamina ma tak ważną funkcję w naszym organizmie, dlaczego chciałby ktoś się jej pozbawiać? - pyta prof. Ciara McCabe i tłumaczy: - Autorzy koncepcji dopaminowego postu tłumaczą to powiązaniem neuroprzekaźnika z nałogowymi i dość niezdrowymi zachowaniami. Jeżeli narkoman walczący z nałogiem pojawi się w miejscu wypełnionym sygnałami o możliwości brania używek, w jego mózgu nastąpi wyrzut dopaminy i może skusić go do zaprzestania odwyku. Poszczący wierzą, że mogą zredukować pragnienie niezdrowego ograniczając poziom dopaminy. Według psychoneurolożki z uniwersytetu w Reading, odpowiedź na pytanie czy post dopaminowy działa trzeba poprzedzić jedną zasadniczą uwagą: nie zaleca się ograniczania dopaminy, bo jest nam ona potrzebna do normalnego funkcjonowania. - Druga sprawa: samo pozbawienie się nagrody, jak choćby dostępu do mediów społecznościowych, nie obniży poziomu neuroprzekaźnika. Raczej pomoże ograniczyć liczbę stymulantów jej wydzielania. Można więc zmniejszyć aktywność układu nagrody, ale kluczem jest tutaj zmniejszenie ”ekspozycji na wyzwalacze” związane z nagrodą a prowadzące do odczuwania pragnienia – tłumaczy prof. McCabe i daje proste przykłady, jak to robić. Chodzi o wyłączenie sygnałów zachęcających do niezdrowych zachowań. Jeżeli uważacie np., że za dużo czasu pochłania wam wieczorem zabawa telefonem, spróbujcie wyłączyć dźwięk powiadomień. Nie słyszycie dzwonka o nowej wiadomości, nie ma wyrzutu dopaminy, nie sięgacie po telefon. Tak to działa. Podobnie z alkoholem – jeżeli każdy wieczór spędzacie ze znajomymi w barze, zmieńcie miejsce. Choćby na kino. I podobnie jak narkoman na odwyku, możecie w którymś momencie poczuć negatywne emocje związane z odstawieniem używki. Pojawia się depresja, łatwo traci się nerwy. - Wówczas taki ”post” polegający na usunięciu sygnałów stymulujących produkcję dopaminy ma sens. Ale należy pamiętać, że to nie prowadzi do żadnego ”resetu” mózgu. To nieprawidłowy sposób myślenia. Przecież nawet nie wiemy, jaki jest poziom bazowy dopaminy. Z punktu widzenia aktualnej wiedzy to nonsens – przekonuje brytyjska psychoneurolożka.
Doktor Jarosław Derejczyk jest geriatrą i gerontologiem z prawie 40-letnią praktyką - przepytujemy go o sens oszukiwania starości.
Jeśli w jej dokumentach nie ma pomyłki, najstarsza kobieta na świecie, Sakhan Dosova, żyje w Kazachstanie i ma 130 lat. 115 lat ma Amerykanka Gertruda Baines. 115 lat dożyła zmarła w tym roku Portugalka Maria de Jesus. Okazuje się, że kobiety żyją dłużej. Dzięki hormonom? Rzeczywiście, w pewnym stopniu jest to zasługa estrogenów, które chronią naczynia krwionośne i mózg. Testosteron ma takie działanie w stosunku do mózgu, ale mniej dla naczyń. O tym, że mężczyźni średnio żyją krócej, decyduje wiele czynników, ważny jest m.in. poziom stresu. Często podejmują pracę bardziej ryzykowną, wymagającą większego fizycznego wysiłku. Chociaż gdy matka ma trójkę czy czwórkę dzieci, to w ich wychowanie wkłada gigantyczną energię. Na ogół jednak to ojciec pracuje na utrzymanie rodziny i jego organizm jest bardziej obciążony przewlekłym stresem. Komórki mózgu starzeją się szybciej u pracujących w nadmiarze, powyżej 60 godzin na tydzień. „Sto lat” to tradycyjne życzenia, które składamy jubilatom. Na jak długie życie teoretycznie możemy liczyć? 30 lat temu miałem na swoim oddziale dwóch 90-latków, w tej chwili mam ich pięciu czy sześciu, czyli osób w wieku 85+ przybywa. Nazywamy to „siwieniem starości”. Gerontolodzy uważają, że możemy dożyć w tym stuleciu 120 lat, chociaż według niektórych badaczy mamy szanse na więcej. Poszukuje się gerontogenów, które mogłyby nam pomóc przekroczyć tę granicę. Genetyk Valter Longo z University of Southern California stworzył szczep drożdży, które mogą żyć dziesięciokrotnie dłużej. Usunął z ich genomu geny RAS 2 i SCH 9 i żywił niskokaloryczną dietą. Uważa, że z czasem uda się poznać mechanizm długowieczności, co umożliwi przedłużenie życia człowiekowi nawet do 800 lat. Geny RAS2 i SCH9 u drożdży wpływają na dłuższe i sprawniejsze dzielenie się komórek. U myszy odpowiadają za rozdział, na jaki tor metabolizmu kierowane są komórki. Restrykcyjny kalorycznie, z uboższą przemianą tlenową, warunkujący przetrwanie, czy reprodukcyjny, z krótszym czasem życia. Wydaje się, że właściwą drogą do wydłużenia ludzkiego życia jest poszukiwanie związku pomiędzy liczbą kalorii, które spożywamy, a genami odpowiedzialnymi za tlenową przemianę materii. Żyjemy w atmosferze tlenu, niezbędnego do oddychania, a kalorie są potrzebne do produkcji związków energetycznych odżywiających komórki. Jednak ta mieszanka – powstawanie związków dających energię oraz tlen – powoduje, że w naszym ciele w ciągu 70 lat życia produkuje się ok. 130 kg bardzo aktywnych cząstek – rodników tlenu, powstających w mitochondriach. Jeśli mitochondria są nieszczelne, rodniki niszczą komórki, uszkadzając m.in. chromosomy. To rodniki przyczyniają się do tego, że mamy zniszczone naczynia, z twardszym kolagenem, miażdżycę, wysoki poziom utlenionego cholesterolu, nadciśnienie, cukrzycę, nieelastyczne, pozbawione wody chrząstki. Chromosomy ludzi starych biologicznie są silnie zużyte, mają więcej mutacji, czyli błędów, i są krótsze. Ludzki organizm posiada system naturalnych zabezpieczeń przed aktywnym tlenem – antyoksydantów. Są to enzymy, białka, mikroelementy – kilkadziesiąt związków. Zdolność do usuwania uszkodzonych w trakcie przemiany materii produktów nazywa się systemem napraw. On limituje długość życia w dobrej kondycji. Co decyduje o jakości funkcjonowania naszego systemu napraw? O tym, że obrona przed rodnikami tlenowymi jest szczelna albo nie, decyduje liczba spożywanych kalorii, geny systemu napraw, nasycenie diety antyoksydantami i intensywność produkcji hormonów. Trzeba jednak pamiętać, że wolne rodniki nie są jedynym czynnikiem odpowiedzialnym za starzenie się organizmu, a zatem wzbogacanie diety antyoksydantami w postaci np. witamin nie wystarczy. System napraw każdego z nas jest inny. U osób długowiecznych poziom aktywności enzymów, które wymiatają wolne rodniki, jest wyższy. Gerontogenami są też m.in. te odpowiedzialne za odporność organizmu na zakażenia bakteryjne i kontrolę intensywności reakcji zapalnej. Zaliczamy też do nich geny, które regulują produkcję receptorów insuliny i czynników do niej podobnych – pod wpływem diety zawierającej cukier. Ważne dla starzenia są też geny regulujące produkcję czynników wzrostu i komórek macierzystych, naprawiających białkowe uszkodzenia w komórce i zniszczonej tkance. Czasem ludzie nie dbają o zdrowie, a żyją długo w niezłej formie… Różnorodność genetyczna sprawia, że organizmy niektórych ludzi, nawet jeśli wypalą tony papierosów, będą się dłużej broniły. Chociaż gdyby nie palili, żyliby jeszcze dłużej. Gerontogeny potrafią ochronić człowieka przed dużymi ilościami toksyn, poziomem stresu, niezdrową dietą. Mamy w Polsce kilka tysięcy stulatków, jednak osób zdrowych jest w tej grupie mało. Większość po prostu toleruje bez szkodliwych następstw chorobę i to wyróżnia osoby długowieczne – utrzymana adaptacja do choroby. Są rejony świata, w których ludzie żyją dłużej i w lepszej kondycji. Co mówi na ten temat etnogerontologia? W grupach, które żyją długo lub krótko, można zauważyć wspólne cechy. U tych długowiecznych znaczenie ma wolniejsze tempo życia i pewna odległość od cywilizacji, co wspomaga ochronę narządów i naczyń. Stwierdzono też, że ludzie żyją dłużej tam, gdzie nie dojadają, a nawet gdzie bywają okresy głodu. Także tam, gdzie w diecie jest mało mięsa, a dużo ryb, i tam, gdzie pracuje się na roli. Gdy po wojnie badano byłych więźniów obozów niewoli, okazywało się, że mieli mniej zaawansowaną miażdżycę. Z powodu niedojadania i głodu żyli potem dłużej w porównaniu z normalnie żywiącymi się ludźmi. Oczywiście, nie mówimy o tych, którzy byli przedmiotem eksperymentów biologicznych. Czyli na wsi ludzie powinni żyć dłużej? Postrzeganie terenów wiejskich jako warunku zdrowej starości jest uproszczeniem, gdyż na wsiach występują częściej zagrożenia sanitarne, a ponadto, aby utrzymać gotowość do obrony przed zanieczyszczeniami, toksynami i drobnoustrojami, organizm człowieka nie może być pozbawiany kontaktu z nimi. Zjawisko hormezy to stymulowanie do wyższej gotowości układów ochronnych poprzez kontakt z niskimi stężeniami toksyn, co przy sterylnym środowisku wpływa niekorzystnie na długość życia. W słynącej z długowieczności Japonii średnia długość życia to 79 lat dla mężczyzn i 86 dla kobiet. Prawie równie długo żyją mieszkańcy Andory i Monako (78/85), Szwajcarzy (79/84), Islandczycy i Szwedzi (79/83), Hiszpanie i Włosi (78/84). Porównując średnią długość życia pod różnymi szerokościami geograficznymi, trzeba przyjrzeć się poziomowi rywalizacji wewnątrz grup społecznych i napięciom klasowym, poziomowi edukacji i wiedzy o stylu życia, ryzykownym zachowaniom, takim jak turystyka seksualna, dostępowi do opieki medycznej, do bezpiecznych dróg. Jest jeszcze coś, co częściej niż wojna zabija, a o czym nie mówimy na co dzień. Myślę o dostępie do niezdrowej, nadmiernie kalorycznej żywności dla młodzieży. Zatem na razie sposobem na zachowanie młodości jest głodówka? Ograniczenie kalorii. Chodzi o to, by umieć je limitować albo bilansować z wysiłkiem fizycznym. Niestety, jedzenie oprócz kalorii, białka, węglowodanów, minerałów dostarcza nam rosnącej z wiekiem przyjemności. Jest zakodowane w systemie nagrody, a więc w mózgu, który wpływa na produkcję neurohormonów powodujących satysfakcję i zadowolenie. W dodatku z wiekiem wolniej dochodzi do zaspokojenia głodu. Grelina, hormon wydzielany z dwunastnicy, który wywołuje uczucie sytości, z wiekiem jest gorzej produkowany. Gdy jemy szybko, to nim sygnał dotrze do mózgu, zdążymy jeszcze połknąć sporą porcję. Gdybyśmy byli młodsi o 15–20 lat, już bylibyśmy syci. A zatem wolniej jedząc, łatwiej zgramy ilość pokarmu z uczuciem sytości. Nasze geny mają tendencję do gromadzenia zapasów. Kiedyś dzięki temu insulinooporność pozwalała na dłużej utrzymać we krwi rzadko spożywany cukier. Połowa z nas posiada geny kumulacji sprzed milionów lat i przy nadmiarze kalorii ujawnimy te geny pod postacią cukrzycy, otyłości, nadciśnienia, zaburzeń tłuszczowych, a po czterdziestce w postaci zawałów serca i udarów mózgu. Co i ile powinniśmy jeść, żeby żyć dłużej? Bardzo wartościowymi składnikami diety są ryby morskie, zawierające resolwiny i tłuszcze serii omega 3, które blokują niszczenie ściany naczyń przez nasycone kwasy tłuszczowe, utleniony cholesterol i nadmiar żelaza, który powstaje przy diecie mięsnej. Oleje nienasycone spożywane w oliwie, czerwone barwniki antocyjany i katechiny z grupy flawonoidów, zawarte w winie lub aronii, likopen w sokach z pomidorów czy resweratrol ze skórek czerwonych winogron to składniki jednej z najzdrowszych diet świata – śródziemnomorskiej. Ważne, ile mikroelementów spożywamy w racjach dziennych. Wiele witamin (A, E, D3, C i K) ma znaczenie dla sprawności systemu napraw w tkankach. W którym momencie zaczynamy się starzeć? Od urodzenia. Starzenie jest procesem wpisanym w nasze geny. W chwili gdy się połączy komórka jajowa z plemnikiem, już jest program starzenia, ale ujawnia się bardzo powoli, bo ważniejszy od niego jest program przekazania życia. Proces wymiany tych programów rozpoczyna się ok. 40. roku życia, chociaż są narządy i fragmenty tkanek, które zanikają już w życiu płodowym. Zanik jest elementem rozwoju. Z czasem degeneracja tkanek jest coraz szybsza i w 45. roku życia pojawiają się zmiany, których nie było, gdy człowiek miał lat 20. Zatem okres przedstarczy rozpoczyna się od 45. roku życia. Gerontolog z uniwersytetu w Newcastle, prof. Tom Kirkwood, powiedział, że ciało jest jednorazowym opakowaniem dla komórek płciowych, które przekazują życie. Nazwał to teorią zużywającego się w procesie reprodukcji ciała. Według niej celem ewolucji nie było owe 100 lat życia, którego sobie życzymy podczas urodzinowych przyjęć, tylko dotrwanie do momentu, gdy nasze dzieci dorosną i staną się samodzielne. Czy tak samo starzeje się mózg? W mózgu maksymalna liczba komórek rośnie do 7. roku życia, potem ulegają one rearanżacji, a w wieku 10, 12, 16 lat człowiek osiąga optymalną zdolność uczenia się i zapamiętywania. Najwyższy potencjał ma w wieku 20–25 lat. Od 40–45. roku życia zaczynamy tracić liczbę połączeń i komórek mózgowych. Warto pamiętać, że tu obowiązuje zasada nagromadzonego kapitału: chodzi o to, by nasz mózg na starość, gdy ubytki w nim będą się już wyraźnie ujawniały, mógł korzystać z posiadanych zasobów. Jeśli dziecko jest intensywnie edukowane, i przy tym nakłaniamy je do uprawiania sportu, to będzie osobą z wyższym kapitałem poznawczym i rozbudowaną siecią neuronów w mózgu, z większą masą mięśniową, z większą gęstością kości. A wtedy wyraźna degeneracja tkanek ujawni się później. Ważne jest, by poziom fizycznej niepełnosprawności był jak najdłużej niski i aby nasz mózg starzał się jak najdłużej. Rozmawiamy o szczęśliwej starości? U osób starszych z wiekiem ubywa dopaminy, to jest jeden z tych hormonów mózgu, które zaczynają stosunkowo wcześnie się starzeć. O ile ok. 40–50. roku życia obserwujemy zmiany w tkankach, to dopaminy ubywa już od 20. roku życia, 10 proc. na 10 lat. Dopamina odpowiedzialna jest za elastyczność ciała, za plastyczność ruchu. Wpływa także na skłonność do dobrych nastrojów. Młodzież potrafi co chwila wybuchać śmiechem. Osobom starszym częściej przychodzi to z trudnością. Poziom dopaminy można podnieść w różny sposób, m.in. poprzez ruch i pracę mięśni. Niestety, także poprzez jedzenie, i to jest pułapka, w którą wpadają osoby starzejące się. Zwłaszcza ludzie samotni, ci, którzy stracili pracę, a nawet ci, którzy się nudzą. Na emeryturze pomostowej… Narządy nieużywane ulegają zanikowi – ta zasada sprawdza się w przypadku starzenia. W Polsce ludzie przechodzą na emeryturę średnio o osiem lat wcześniej niż w innych krajach europejskich, staczają boje o emerytury pomostowe. A po krótkim okresie „wolności” zaczynają się dramaty. Zwłaszcza u mężczyzn, którzy do 40. roku życia utrzymują prawidłowy poziom testosteronu i generalnie są nastawieni zadaniowo – by pokonać problem, zdobyć coś, stworzyć. Ja sam za 20 lat po dziesięciu dniach odpoczynku nie będę umiał być bezczynny. Od 30 lat wstaję wcześnie, intensywnie pracuję i w ten sposób ukształtował się we mnie stereotyp zachowań, który przeniosę na następne lat 30–40, jeśli Opatrzność pozwoli. Tak właśnie dzieje się z osobami długowiecznymi. Ludzie mało aktywni mogą mieć problem z dobrym zestarzeniem się, ponieważ grozi im bezruch, spożywanie nadwyżek kalorii, chyba że perfekcyjnie dbają o zdrowie. W wielu przypadkach przejście w stan zawodowego spoczynku kończy się spadkiem nastroju, frustracją, depresją. Emerytura nie musi być jak wyrok. Człowiek ma naturę społeczną, potrzebę bycia z innymi. Nasz mózg przez pokolenia kształtował się tak, że nie jesteśmy przystosowani do bycia singlami. Potrzebujemy otoczenia, przyjaznych relacji, wzajemnego zaufania. Ludzie nie zdają sobie sprawy z tego, jak samotność może być toksyczna. Dlatego uważam, że kreowanie mody na bycie singlem jest ryzykowne, bo rodzina jest nam potrzebna. A emerytura grozi tym, że niekiedy skazuje ludzi na samotność i wyobcowanie. Wrócę więc z nadzieją do pytania: czy istnieje dobra starość? Naprawdę dobra starość jest możliwa w społeczeństwie wielopokoleniowym. Takim, w którym są kredyty dla młodych małżeństw, żeby mogły zbudować domy, gdzie zamieszkają dziadkowie, i gdzie będą właściwe relacje między nimi a wnukami. Takim, w którym te małżeństwa się nie rozwiodą. Ważne jest, by przyzwyczaić dzieci do tego, że obok nich są starzy ludzie, którzy mogą być mniej sprawni. I że tych osób nie wolno dyskryminować. Pracuję na Śląsku, tam jest naturalny szacunek dla sędziwej starości. W hierarchii rodzinnej starzec jest na wierzchołku piramidy wartości rodzinnych i międzyludzkich. Mówi się o wieku społecznym – to sposób, w jaki jesteśmy odbierani przez innych, gdy pojawiają się u nas zewnętrzne znamiona starzenia. A osobowość? Badania pokazują, że neurotycy starzeją się szybciej, a ekstrawertycy dłużej zachowują dobrą formę. Umiejętność sprzedania swojej racji, otwartość na innych ludzi, empatia, wylewność, brak kompleksów – to są te cechy, które pozwalają człowiekowi bardzo wysoko ulokować się w relacjach społecznych. Takich ludzi chce się mieć wokół siebie, są oni pozytywnie oceniani w pracy. Ich mózgi wolniej się starzeją, gdyż aktywność neuronów jest wyższa przy mniejszych poziomach adrenaliny i kortyzolu. To nie jest obojętne, ile przez nasze naczynia w mózgu przepłynie tych hormonów stresu. Kult młodości nie sprzyja trosce o miejsce seniorów w społeczeństwie. Media wykorzystują nasze instynkty i popędy. Jest w nas odruchowy lęk przed pomarszczoną skórą, siwymi włosami, obwisłym brzuchem, przed zmniejszeniem libido, przed garbieniem się. Wkraczając w smugę cienia około pięćdziesiątki, ludzie garną się do salonów medycyny estetycznej. W naszej przestrzeni wyobrażeniowej prywatnej i publicznej nie ma miejsca dla starości. Człowiekowi 60-letniemu nie wypada robić wielu rzeczy. Para starszych ludzi całujących się w parku ryzykuje, że zostanie wyśmiana. To samo dzieje się z całą sferą seksualności. A przecież zbyt wcześnie rezygnujemy z czegoś, co w sposób biologiczny tłumaczy przedłużenie kondycji życia. Dobrze układające się współżycie, nawet podtrzymywane za pomocą leków naczyniowych czy środków hormonalnych, powoduje wyrzuty prolaktyny, która działa regenerująco na mózg. Zbyt wczesne gaszenie libido poprzez kulturowo-środowiskowo-obyczajowe naciski jest błędem. Jeszcze do niedawna uważaliśmy, że komórki mózgowe muszą nam wystarczyć na całe życie, że mogą jedynie ulegać zanikowi. Ostatnio pojawiła się perspektywa leczenia neuroregeneracyjnego. Udowodniono, że aktywność komórek macierzystych mózgu wzmaga praca mięśni, a także podtrzymanie aktywności hormonalnej. Żyjemy coraz dłużej. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2025 r. 1,2 mld ludzi na świecie będzie miało ponad 60 lat, a w 2050 r. – 2 mld. Obliczono, że w 2050 r. co trzeci Europejczyk będzie miał więcej niż 65 lat. Czy społeczeństwo jest w stanie przygotować się na to mentalnie i organizacyjnie? Wiele zależy od tego, czy ludzie dziś jeszcze młodzi przyjmą do wiadomości, że i oni się zestarzeją. Przeprowadzono eksperyment, dając studentom wyobrażenie o tym, jak czuje się stary człowiek w swoim otoczeniu. Włożyli okulary ze specjalnymi szkłami, które zamazywały obraz, specjalne rękawice usztywniające palce, buty, w których szurało się nogami, gorset zginający kręgosłup. Stary człowiek z trudem sięga na wysoką półkę w sklepie, z trudem naciska bardzo drobne klawisze telefonu. Wszystko to trzeba brać pod uwagę, organizując otoczenie wokół nas. Trzeba też, by ludzie mieli czym wypełnić czas, a nade wszystko warto odpowiednio wcześnie odkładać pieniądze na starość, ponieważ rachunki za leki, rehabilitację mogą nas niemile zaskoczyć. Możemy żyć 120 lat, a nawet dłużej. Naukowcy czynią w tym kierunku wysiłki. Tylko po co? Nie podejmuję się odpowiedzi na tak postawione pytanie, gdyż jako geriatra patrzę na wartość ludzkiego życia przez pryzmat wartości absolutnej, bez względu na wiek. Pytanie tak postawione powstaje chyba z obaw przed brakiem opieki, lęków przed cierpieniem. Pewnie także z myśli o narażenie na wstydliwą depersonifikację, dyskryminację, zależność. Wydłużająca się średnia długość życia to dla mnie jeden z mierników globalnego postępu cywilizacji przełomu XX i XXI w., ale postępu, z którym ludzie nie wiedzą jeszcze, co zrobić. W relacji do starzenia i starości mentalnie jesteśmy na przełomie XIX w., gdy średnia długość życia oscylowała pomiędzy 40 a 50 latami, a 40-latek to był starzec. Społeczna świadomość rękami specjalistów od reklamy została wyprana ze starości, a tym samym zafałszowana. Retorycznie dopełniając zakres pytania „Do kiedy warto żyć?”, ocieramy się już o ukrytą społecznie eutanazję. Zamiast „Po co”, można zadać pytanie: „Z kim na 120. urodziny?”. Staremu, zależnemu od innych człowiekowi potrzebni są najbliżsi. Starość nie chce współczucia – potrzebuje zatrzymania się, szacunku, wiedzy, poświęcenia. Rozmawiała Danuta Śmierzchalska