Tak wygląda miejsce spoczynku faraona Amenhotepa III. Niewielu miało okazję je zobaczyć
Po niemal dwóch dekadach konserwacji znów można zobaczyć wnętrze grobowca faraona Amenhotepa III. Miejsce zachwyca kunsztem wykonania i wspaniałymi płaskorzeźbami ukazującymi egipskie zaświaty. Ale gdy wejdziesz do środka, nie znajdziesz tego, czego najbardziej byś się spodziewał. Gdzie podziała się mumia?
Egipska Dolina Królów jest miejscem owianym tajemnicą. To tutaj spoczęło w skalnych grobowcach kilkudziesięciu władców tej starożytnej cywilizacji. Pierwsze groby wykuto w połowie II tysiąclecia p.n.e. Po raz pierwszy władców Egiptu pochowano nie w piramidach, ale ich ciała ukryto wśród skalnych rozpadlin. Liczono, że w ten sposób nie padną ofiarą rabusiów. Było to jednak mylne założenie, bo większość z nich spustoszono i to już w starożytności. Perła Doliny Królów – znów dostępna Na początku października władze egipskie poinformowały o ponownym otwarciu jednego z największych grobowców Doliny Królów. Należał do faraona Amenhotepa III (1390-1352 lat p.n.e.). Przez blisko dwie dekady we wnętrzu tego zabytki pracowali konserwatorzy, których działania wspierał rząd Japonii i UNESCO. Na bezcennych malowidłach od lat pojawiają się wysięki soli, które je niszczą. Poza tym w XIX wieku wandale wycięli ze ścian część z dekoracji i kilka z nich, ukazujących twarze, znajduje się dziś w Luwrze. Dlaczego warto zobaczyć ten grobowiec? Po pierwsze, grobowiec składa się z wielu pomieszczeń, do których wiedzie korytarz zagłębiający się kilkadziesiąt metrów w głąb skał. Wejście do niego można przyrównać z eksploracją piramid i jest wymagające fizycznie. Główną dekorację w komorze grobowej stanowią sceny i teksty z Księgi Amduat („Księga tego, co jest w Zaświatach”). Opisuje ona jak wygląda świat umarłych i jak należy po nim nawigować. To najważniejsza egipska „księga” grobowa. View oEmbed on the source website W różnych częściach grobowca znajdują się przedstawienia samego Amenhotepa III w towarzystwie różnych egipskich bóstw. Te płaskorzeźby uznaje się ze ukoronowanie egipskiej sztuki. Dzieje grobowca Amenhotepa III Grobowiec po raz pierwszy zmapowali i opisali naukowcy działający w ramach napoleońskiej ekspedycji do Egiptu w 1799 roku. Od tego czasu był celem prac wielu naukowców. Wśród jego badaczy był nawet Howard Carter, który odkrył nieopodal słynny grobowiec Tutanchamona. Co ciekawe, budowę grobowca rozpoczął zapewne ojciec Amenhotepa III, Totmes IV, ale ukończył go dopiero Amenhotep III. Nie udało się znaleźć sarkofagu. Zapewne wykradziono go już w starożytności i ponownie użyto w jakimś grobowcu – takie sytuacje zdarzały się często. Szczęśliwie zachowała się mumia tego władcy. Odkryto ją pod koniec XIX wieku w skrytce w Dolinie Królów, wraz z kilkoma innymi królewskim mumiami. Przezorni strażnicy nekropolii chcieli w ten sposób uchronić mumie przed ich zniszczeniem w czasach niepokojów. Dziś mumia Amenhotepa III znajduje się w Narodowym Muzeum Egipskiej Cywilizacji w Kairze. Źródła: Deutsche Welle, Theban Mapping Project Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Dolina Królów to wyjątkowe miejsce w Egipcie. Tylko tu można zobaczyć tak wiele grobowców faraonów
Dolina Królów to jedno z najważniejszych miejsc turystycznych w Egipcie. Znajduje się ona w pobliżu Luksoru i obejmuje obszar, na którym znajduje się wiele grobowców i świątyń z czasów faraonów.
W tym artykule: Czym jest Dolina Królów? Jak powstała Dolina Królów? Grobowce w Dolinie Królów Ciekawostki o Dolinie Królów Najnowsze odkrycia w Dolinie Królów Co warto wiedzieć przed wycieczką do Doliny Królów? Dolina Królów była miejscem pochówku królów i królowych z czasów egipskiego Nowego Państwa. W Dolinie Królów znajduje się kilkadziesiąt grobowców. Jako pierwszy spoczął tam Totmes I. Ostatnim faraonem pochowanym w tym miejscu był natomiast Ramzes XI. Czym jest Dolina Królów? Dolinę uważano za święte miejsce już w czasach faraonów. Już wtedy zresztą odwiedzali ją turyści. W grobowcach znajdują się bogate malowidła, rzeźby i hieroglify, które przedstawiają sceny z życia zmarłych oraz ich podróży do zaświatów. Grobowce były zaprojektowane w taki sposób, aby umożliwić zmarłym dostęp do zaświatów i zapewnić im wieczną egzystencję. Znajdująca się na terenie Teb Zachodnich Dolina Królów jest również ważnym miejscem dla archeologów i naukowców. W grobowcach odnaleziono wiele cennych przedmiotów, takich jak biżuteria, narzędzia, sarkofagi i inne artefakty, które stanowią ważne źródło wiedzy o życiu i kulturze starożytnych Egipcjan. Oprócz grobowców, w Dolinie Królów znajdują się także liczne świątynie i kaplice, takie jak Kaplica Hathor czy Kaplica Setiego I. Te budowle były często wykorzystywane przez faraonów do składania ofiar i modlitw. Dolina Królów jest popularną atrakcją turystyczną, która przyciąga rocznie tysiące zwiedzających z całego świata. Wizyta w Dolinie Królów pozwala zobaczyć jedne z najcenniejszych zabytków starożytnego Egiptu i poznać historię jednej z najpotężniejszych cywilizacji w dziejach ludzkości. Jak powstała Dolina Królów? Dolina Królów powstała jako miejsce pochówku faraonów Nowego Państwa, czyli okresu od około 1550 roku p.n.e. do 1070 roku p.n.e. Tu spoczęli egipscy władcy z XVIII, XIX i XX dynastii. Dolina Królów została wybrana jako idealne miejsce do pochówku ze względu na swoją geografię. Chroniła grobowce przed rabusiami, piaskiem i wodą. W ciągu ponad 500 lat w Dolinie Królów zbudowano wiele grobowców dla faraonów, członków rodzin królewskich i innych ważnych osobistości. Grobowce w Dolinie Królów W Dolinie Królów odkryto ponad 60 grobowców, w tym grobowce wielu znanych faraonów i królowych. Oto kilka przykładów najważniejszych znalezisk: Grobowiec Tutanchamona – jest to jedno z najważniejszych odkryć archeologicznych w historii. Ten grobowiec jako jedyny w Dolinie Królów nie padł łupem złodziei. Wiele cennych przedmiotów zostało zachowanych w stanie nienaruszonym. Grobowiec został odkryty w 1922 roku przez brytyjskiego archeologa Howarda Cartera. Zawierał m.in. złote maski, biżuterię i mumię Tutanchamona. <img src="https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/grobowiec-tutanchamona-gdzie-jest-jak-go-odkryto-jakie-kryl-tajemnice-czy-istniala-klatwa-tutenchamona-fot-editorfrommars-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-01351363-87c34b4.webp" width="933" height="700" title="grobowiec-tutanchamona-gdzie-jest-jak-go-odkryto-jakie-kryl-tajemnice-czy-istniala-klatwa-tutenchamona-fot-editorfrommars-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-01351363-87c34b4" /> Grobowiec Ramzesa II – był on jednym z najpotężniejszych faraonów w historii Egiptu. Jego grobowiec został odkryty w 1881 roku i zawierał wiele malowideł i rzeźb przedstawiających sceny z życia faraona. Grobowiec Setiego I – ten władca był faraonem z XVIII dynastii. Jego grobowiec został odkryty w 1817 roku i jest jednym z największych grobowców w Dolinie Królów. Komnata, w której spoczął Seti I, mierzy aż 120 m kw. Grobowiec Totmesa III – został odkryty w 1898 roku. Wnętrze grobu przypomina rozwinięty zwój papirusu. Grobowiec Hatszepsut – zasiadła na tronie faraonów, tradycyjnie zajmowanym przez mężczyzn. Zamierzała też przekazać władzę kolejnej kobiecie. W 1903 r. na grobowiec Hatszepsut trafił w Dolinie Królów brytyjski archeolog Howard Carter, późniejszy odkrywca grobu Tutanchamona. W Dolinie Królów znajdują się także grobowce wielu innych znanych faraonów i królowych, takich jak Totmes IV czy Ramzes VI. Ciekawostki o Dolinie Królów Oto kilka ciekawostek na temat Doliny Królów: W rzeczywistości istnieją dwie Doliny Królów: zachodnia i wschodnia. Większość znanych grobowców znajduje się w tej drugiej. Choć Dolina Królów jest znana głównie z powodu swoich grobowców faraonów, w rzeczywistości nie tylko królowie byli pochowani w tej dolinie. Znajdują się tu groby także członków ich rodzin, urzędników oraz innych zasłużonych obywateli Egiptu. Grobowców królewskich jest w dolinie ok. 20. Niedaleko Doliny Królów znajduje się Dolina Królowych. Pochowano tam żony królów Egiptu i niektórych książąt. Odnaleziono tam blisko 100 grobowców. Znalezienie grobowca faraona w Dolinie Królów nie było łatwym zadaniem. W czasach starożytnych grobowce były budowane pod ziemią i zazwyczaj ukryte pod skałami, co utrudniało ich znalezienie. Ponadto grobowce były zwykle wypełnione złotem, drogocennymi kamieniami i innymi kosztownościami, co przyciągało złodziei. Większość grobowców została bezlitośnie splądrowana jeszcze w starożytności. W zachodniej Dolinie Królów znajduje się grobowiec faraona Aj, który pochodził z dynastii XVIII i był przedostatnim faraonem z tej dynastii. Aj rządził Egiptem przez krótki okres po śmierci swojego poprzednika, Tutanchamona. Aj był wezyrem Tutanchamona. Po śmierci władcy obwołał się faraonem. Najnowsze odkrycia w Dolinie Królów Mimo że Dolina Królów ma opinię jednego z najważniejszych miejsc archeologicznych na świecie, to wiele grobowców nadal pozostaje nieodkrytych. Odkrycie nowych grobowców wciąż jest możliwe, ponieważ archeolodzy prowadzą tam badania i wykopaliska, używając nowoczesnych narzędzi i technik. W 2022 roku niedaleko grobowca Tutanchamona archeolodzy odkryli setki grobowców, w których znajdowały się mumie. Naukowcy sugerują, że byli to wyznawcy faraona Teti, którego ludzie czcili jak boga. Zaginiony skarb Tutanchamona. Archeolodzy znaleźli ślady wskazujące, gdzie może się znajdować 4 listopada 1922 roku brytyjski archeolog Howard Carter odkrył grobowiec mało znanego, młodziutkiego faraona Tutanchamona. Odkrycie rzuciło zupełnie nowe światło na przeszłość Egiptu. We ... Z kolei w roku 2023 w dolinie odkryto królewski grobowiec. Być może pochowano w nim żonę jednego z faraonów. Grobowiec pochodził sprzed 3500 lat i należał do jednego z władców XVIII dynastii. Co warto wiedzieć przed wycieczką do Doliny Królów? Oto kilka rzeczy, które warto wiedzieć, planując wycieczkę do Doliny Królów: Bilety. Zanim zaczniesz zwiedzać, musisz kupić bilety wstępu. Zwiedzanie grobowców Tutanchamona, Setiego I oraz Ramzesa V i VI jest dodatkowo płatne. Także na zwiedzanie grobowca faraona Aj w zachodniej dolinie trzeba kupić osobny bilet. Zdjęcia. Robienie zdjęć smartfonem najczęściej jest darmowe. Robienie zdjęć aparatem lub nagrywanie wideo wymaga płatnych zezwoleń. Dostępność. Do zwiedzania udostępnia się ok. 18 grobowców. Jednak nie zawsze wszystkie są otwarte. Zwiedzanie jest możliwe tylko indywidualnie, bez przewodnika. Woda i prowiant. Na terenie Doliny Królów nie ma sklepów, więc warto zabrać ze sobą wodę i prowiant. Dostępna jest jedna niewielka kawiarnia.
W egipskim Luksorze odkryto królewski grobowiec. Czy pochowano w nim żonę jednego z faraonów?
Archeolodzy twierdzą, że odnaleźli grobowiec sprzed 3500 lat, który należał do jednego z władców XVIII dynastii. To okres, w którym Egiptem rządzili m.in. słynna Hatszepsut oraz młody faraon Tutanchamon.
W tym artykule: Do kogo należał odnaleziony w Luksorze grobowiec? Grobowiec był w bardzo złym stanie Krytycy uważają, że odkrycie ma jedynie zwrócić uwagę na otwarcie nowego muzeum Wielkie Muzeum Egipskie ma zostać otwarte w tym roku Dzisiejszy Luksor w południowym Egipcie to jedno z najbardziej turystycznych miejsc w kraju. Miasto nazywane jest największym muzeum świata, ponieważ odkryto tam najwięcej zabytków i grobowców z czasów faraonów. To region, który w przeszłości był jednym z ważnym centrów kulturowych. To właśnie w Dolinie Królów pochowano najsłynniejszych władców jednej z największych cywilizacji w historii. Do kogo należał odnaleziony w Luksorze grobowiec? Okazuje się, że u wybrzeży Nilu wciąż jest jeszcze wiele do odkrycia. Zespół egipskich i brytyjskich archeologów poinformował, że udało im się w trakcie najnowszych wykopalisk odnaleźć królewski grobowiec, który pochodzi sprzed ok. 3500 lat. Badacze twierdzą, że mógł należeć do jednego z faraonów lub ich najbliższych krewnych z XVIII dynastii, która władała krajem w latach 1550–1292 p.n.e. Grób odnaleziono na zachodnim brzegu rzeki, właśnie w Dolinie Królów. Grobowiec Tutanchamona. Gdzie jest, jak go odkryto, jakie krył tajemnice? Czy istniała klątwa Tutenchamona? To zaledwie jeden z kilku niesplądrowanych grobowców faraonów egipskich. Zawierał nietkniętą mumię i liczne skarby. Poznajcie historię i tajemnice otaczające grobowiec Tutanchamona, okreś... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/grobowiec-tutanchamona-gdzie-jest-jak-go-odkryto-jakie-kryl-tajemnice-czy-istniala-klatwa-tutenchamona-fot-editorfrommars-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-8f1806e.jpeg" width="933" height="700" alt="Grobowiec Tutanchamona. Gdzie jest, jak go odkryto, jakie krył tajemnice? Czy istniała klątwa Tutenchamona? (fot. Editorfrommars, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Grobowiec Tutanchamona. Gdzie jest, jak go odkryto, jakie krył tajemnice? Czy istniała klątwa Tutenchamona? (fot. Editorfrommars, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> – Pierwsze odkryte przez nas elementy wewnątrz grobowca są charakterystyczne dla czasów XVIII dynastii. To czas, w którym Egiptem władali m.in. Akhenaton, Tutanchamon oraz królowa Hatszepsut – stwierdzili w oficjalnym oświadczeniu archeolodzy. Grobowiec był w bardzo złym stanie Piers Litherland, archeolog z Uniwersytetu w Cambridge twierdzi, że w środku złożona została żona jednego z władców lub księżniczka jednego z Totmesów. Naukowcy przyznają, że to bardzo ważne odkrycie, ponieważ większość krewnych władców oraz ich partnerów pozostaje nieodkryta. Badacze przyznają jednak, że bardzo trudno będzie dowiedzieć się, do kogo należał grobowiec, ponieważ wnętrze było w bardzo złym stanie. W przeszłości grób został dotknięty przez powodzie. Komory wypełniły się osadami wapiennymi i piaskiem, a większa część napisów grobowych została zniszczona. Badacze planują jednak dalsze badania, które pozwolą odkryć tożsamość pochowanych w grobowcu osób. Krytycy uważają, że odkrycie ma jedynie zwrócić uwagę na otwarcie nowego muzeum Jednak w środowisku archeologów pojawiły się głosy krytyki. Część badaczy uważa, że nowe odkrycie ma na celu jedynie zwrócenie uwagi wokół Doliny Królów. Władzom kraju zależy na tym, aby turyści znów odwiedzali Egipt. Szczególnie, że branża turystyczna bardzo ucierpiała podczas pierwszych lat pandemii COVID-19. Wcześniej poważnego kryzysu doświadczyła w wyniku tzw. arabskiej wiosny, czyli serii protestów społecznych i politycznych, która dotknęła kraje arabskie w latach 2010–2012. Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych Zabytki Egiptu należą do najcenniejszych artefaktów antycznej historii. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Poniżej wymieniamy najciekawsze zabytki Egiptu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zabytki-egiptu-najwazniejsze-obiekty-i-miejsca-zachowane-z-czasow-starozytnych-fot-visions-of-america-universal-images-group-via-getty-images-9d65412.jpeg" width="938" height="626" alt="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" title="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" /> To nie pierwszy raz, gdy Egipt spotyka się z podobnymi zarzutami. W maju ubiegłego roku zespół naukowców poinformował, że w trakcie ostatnich wykopalisk odnalazł 250 pięknie zdobionych, drewnianych sarkofagów oraz niezwykłe posągi egipskich bóstw. Wielkie Muzeum Egipskie ma zostać otwarte w tym roku Wśród nich był również posąg Imhotepa, czyli pierwszego architekta, który odpowiada m.in. za budowę piramidy Dżesera. Kierownik wykopalisk Mostafa Waziri przekazał wówczas, że głównym celem wykopalisk jest odnalezienie grobowca Imhotepa. Jednak krytycy znów stwierdzili, że badania mają charakter bardziej promocyjny niż naukowy. Władzom zależało bowiem, aby o Egipcie zrobiło się głośno w związku z otwarciem nowego muzeum, którego premiera przekładana jest już od 2018 roku. Wielkie Muzeum Egipskie w Gizie miało ostatecznie zostać otwarte pod koniec 2022 roku. Tak się jednak nie stało. Przedstawiciele obiektu przyznali, że ostatecznie otwarcie odbędzie się już w tym roku. Jest jednak na co czekać. We wnętrzu znajdziemy ok. 100 tys. eksponatów z czasów starożytnego Egiptu, w tym większość skarbów należących do faraona Tutenchamona oraz odnalezioną zawartość jego grobowca. W muzeum wystawione zostaną również łodzie słoneczne Cheopsa. Egipcjanie mają nadzieję, że ich kraj znowu stanie się ważnym ośrodkiem turystycznym. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Zaginiony skarb Tutanchamona. Archeolodzy znaleźli ślady wskazujące, gdzie może się znajdować
4 listopada 1922 roku brytyjski archeolog Howard Carter odkrył grobowiec mało znanego, młodziutkiego faraona Tutanchamona. Odkrycie rzuciło zupełnie nowe światło na przeszłość Egiptu. We wnętrzu krypty odnaleziono mnóstwo kosztownych artefaktów, ale część z nich została skradziona. Nowe ślady wskazują, że mógł stać za tym… sam Carter.
W tym artykule: Niezwykłe i niespodziewane odkrycie grobowca Tutanchamona Howard Carter zabrał część artefaktów faraona Śledztwo wykazało, gdzie znajdują się skradzione przedmioty Dlaczego Howard Carter nielegalnie zabrał te przedmioty? Grupa archeologów, którymi kierował Howard Carter, prowadziła badania w Dolinie Królów od 1917 roku. Prace miały zacząć się wcześniej, ale I wojna światowa opóźniła start misji. Po 5 latach bezowocnych poszukiwań egipskich artefaktów sponsorom kończyła się cierpliwość. Jednak brytyjski naukowiec wciąż wierzył, że dolina nie jest jeszcze całkowicie przebadana. Udało mu się wybłagać kolejny sezon poszukiwań. Niezwykłe i niespodziewane odkrycie grobowca Tutanchamona Przypadek zdecydował, że Carter zapisał się na zawsze na kartach historii i archeologii. Członek jego zespołu natrafił na rzeźbiony kamień, który okazał się szczytem zakopanych schodów. 4 listopada 1922 roku napisał w swoim dzienniku „Znaleziono pierwsze stopnie grobowca”. Archeologom wchodzącym do niezidentyfikowanego grobowca towarzyszyła nieopisana ekscytacja. 23 listopada Howard Carter odsłonił wrota wejściowe i znalazł pieczęcie, na których widniały słowa „Neb-cheperu-Re”. Było to imię tronowe Tutanchamona, faraona, o którym niewiele wówczas wiedziano. Okazało się, że naukowców ktoś wcześniej uprzedził, a wrota nosiły ślady włamania. Na szczęście złodzieje nie zdołali wejść do skrzyni grobowej i nie naruszyli mumii. Klątwa Tutanchamona miała zabijać ludzi. Jak było naprawdę? Klątwa Tutanchamona przed laty fascynowała ludzi na całym świecie. Szybko okazało się jednak, że w legendzie jest wiele nieścisłości. To, co chwilę później zobaczyli badacze, przeszło ich najśmielsze oczekiwania. We wnętrzu znajdowały się złote łoża, tron i sarkofag, naturalnej wielkości posągi, które strzegły komory grobowej oraz ponad 200 sztuk biżuterii królewskiej. Howard Carter zabrał część artefaktów faraona Egipskie prawo było jasne. Wszelkie odkryte artefakty, które znajdowały się w grobowcu, należą do Egiptu jako część dziedzictwa narodowego kraju. Jednak szybko okazało się, że część odnalezionych przedmiotów, które odkryto 100 lat temu, zaginęła. Nowe dowody, które zostały zaprezentowane podczas konferencji w Luksorze, wskazują, że niektóre z nich mogły zostać bezprawnie wywiezione przez samego Howarda Cartera. Marc Gabolde, francuski egiptolog i profesor na Uniwersytecie Paul-Valéry w Montpellier przekazał na konferencji prasowej, że udało mu się zidentyfikować część spośród zaginionej biżuterii Tutanchamona. Uczony przeanalizował fotografie, które zrobił w latach 20. XX wieku Harry Burton i porównał je z artefaktami, które są w zbiorach muzeów oraz domach i portalach aukcyjnych na świecie. Śledztwo wykazało, gdzie znajdują się skradzione przedmioty Prof. Gabolde odnalazł m.in. szeroki ozdobny kołnierzyk, który umieszczony był na klatce piersiowej młodego faraona. Uczony twierdzi, że był podzielony na fragmenty, a jego części znajdują się dziś w różnych miejscach na świecie. Naukowiec stworzył jego wirtualną rekonstrukcję, którą przedstawił na konferencji w Luksorze. Francuz zaznaczył przy tym, że udało mu się zidentyfikować tylko kilka fragmentów kołnierza. Francuski egiptolog uważa, że ozdobny kołnierz jest jednym z przedmiotów zabranych przez Cartera. Niektóre fragmenty znajdują się w amerykańskim Muzeum Sztuki Nelson-Atkins w Kansas City. Co ciekawe, elementy artefaktu faraona stały się także częścią naszyjnika, który ostatni raz widziany był na aukcji w 2015 roku w słynnym Christie’s. Anonimowy posiadacz próbował go sprzedać, jednak bezskutecznie. Naukowiec z Montpellier wytropił również koraliki, które pierwotnie znajdowały się na nakryciu głowy faraona. Prof. Gabolde odnalazł je w Muzeum Sztuki w Saint Louis. Obecnie są częścią naszyjnika, który jest elementem kolekcji stałej. Muzeum przyznało, że koraliki mogą pochodzić z grobowca Tutanchamona. Inny skradziony przez Cartera artefakt znajdował się w Metropolitam Museum of Art in New York, ale ten został zwrócony Egiptowi w 2011 roku. Dlaczego Howard Carter nielegalnie zabrał te przedmioty? Nieznane są dokładne motywy, dlaczego Howard Carter zabrał cenne przedmioty z grobowca Tutanchamona. Niektórzy eksperci twierdzą, że nie chodziło raczej o zysk materialny. Być może archeolog chciał część przedmiotów podarować znajomym, a część samodzielnie poddać renowacji. Historycy przyznają, że na przełomie XIX i XX wieku etyka i moralność archeologów była zgoła odmienna od dzisiejszej, co przekładało się na takie zachowania. Królowa Hatszepsut – kim była pierwsza kobieta, która została faraonem? Królowa Hatszepsut zdobyła zaskakująco władzę w pokojowy sposób i panowała przez 21 lat. Ludzie ją kochali, choć nie było miejsca dla kobiety na męskim tronie. Jak starożytny Egipt ją ... Tutanchamon („żywy obraz Amona”) urodził się ok. 1342–1339 r. p.n.e. W latach 1333–1323 p.n.e. był władcą Egiptu i faraonem XVIII dynastii. Był niezwykle młodym królem. Objął tron w wieku zaledwie 10 lat, po śmierci królowej Nefertiti. Podczas swoich rządów odrzucił monoteistyczny kult Atona, który wprowadził Echnaton, na rzecz tradycyjnego egipskiego politeizmu. Zmarł niespodziewanie w 1323 p.n.e. Prawdopodobnie chorował na malarię. Źródło: Archeological Institute of America. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Sekrety rodzinne Tutanchamona. Jak badano DNA mumii?
Mumie apelują do naszej wyobraźni i serc. Kryją w sobie tajemnicę - w końcu niegdyś były żyjącymi, kochającymi ludźmi jak my.
W moim przekonaniu zmarłym należy się szacunek. Niech spoczywają w pokoju – powinniśmy im to zapewnić. Są jednak zagadki związane z faraonami, których nie można rozwikłać inaczej, niż poddając badaniom ich mumie. Tomografia komputerowa szczątków Tutanchamona przeprowadzona w 2005 r. pozwoliła wykazać, że nie zmarł od uderzenia w głowę, jak podejrzewało wielu. Z badań wynikło, że otwór w potylicy został wykonany pośmiertnie, podczas balsamowania. Zdołaliśmy też ustalić, że Tutanchamon zmarł w wieku zaledwie 19 lat, prawdopodobnie wkrótce po złamaniu lewej nogi. Tomograf komputerowy uchylił jednak tylko rąbka tajemnicy (dziś moglibyśmy zajrzeć głębiej do wnętrza mumii), a i tak przyniosło to rewelacje dotyczące życia, narodzin i śmierci młodego władcy Egiptu. Dla mnie historia Tutanchamona to dramat, który wciąż nie jest poznany do końca. Pierwszy jego akt rozpoczął się około 1390 r. p.n.e., kilkadziesiąt lat przed narodzinami Tutanchamona, gdy na egipskim tronie zasiadł wielki faraon Amenhotep III. Ten król z XVIII dynastii rządził imperium rozciągającym się na przestrzeni 1900 km, od Eufratu na północy po IV Kataraktę Nilu na południu, i rozporządzał niewyobrażalnymi bogactwami. Wraz z małżonką, wpływową Teje, panował 37 lat, czcząc bogów przodków, w szczególności Amona. Jego poddani mieli się doskonale, a z całego Egiptu i podbitych krain płynął do królewskiego skarbca nieprzerwany strumień bogactw. Jeśli więc w akcie I dramatu chodzi o tradycję, to w II – o rewolucję. Po śmierci Amenhotepa III na tron wstępuje jego drugi syn, Amenhotep IV – wizjoner i dziwak, który odwraca się od kultu Amona i pozostałych bóstw państwowego panteonu, a czcią otacza tylko jednego – tarczę słoneczną pod imieniem Atona. W piątym roku panowania zmienia imię na Echnaton – „ten, który sprzyja Atonowi”. Wynosi się na boski piedestał, opuszcza Teby – religijną stolicę – i buduje nowe, wielkie miasto stołeczne w pobliżu dzisiejszej Tell el-Amarna, 290 km na północ od Teb. Żyje tam z żoną, mądrą i urodziwą Nefertiti. Oboje pełnią funkcję najwyższych kapłanów Atona, a w obowiązkach wspomaga ich sześć córek. Kapłani Amona zostają pozbawieni dotychczasowej władzy i majątku. Aton rządzi niepodzielnie. Sztukę tego okresu przenika nieznany dotąd realizm. Sam faraon przedstawiany jest teraz nie jako muskularny symbol młodzieńczości i siły o idealnej, bezosobowej urodzie, lecz człowiek o dziwnie zniewieściałej budowie, z wypiętym brzuchem i wydłużoną twarzą o grubych wargach. Koniec panowania Echnatona otacza niepewność: jakaś scena się rozgrywa, ale za opuszczoną kurtyną. Przez krótki czas panuje jeden, a może dwóch faraonów, albo równolegle z Echnatonem – albo po jego śmierci, albo trochę tak, trochę tak. Jak wielu innych egiptologów jestem przekonany, że pierwszym z tych panujących była Nefertiti. Drugim – postać dość enigmatyczna, niejaki Smenchkare, o którym nie możemy powiedzieć prawie nic. Wiemy jednak dobrze, że gdy kurtyna idzie w górę i zaczyna się akt III dramatu, na tronie zasiada chłopiec: dziewięcioletni Tutanchaton („żywy wizerunek Atona”). W ciągu pierwszych dwóch lat rządów wraz z żoną Anchesenpaaton (córką Echnatona i Nefertiti) porzuca nową stolicę i wraca do Teb, ponownie otwiera świątynie różnych bogów, przywracając im (i ich kapłanom) cześć i skarby. Para królewska zmienia imiona na Tutanchamon i Anchesenamon, potwierdzając tym powrót do kultu Amona. Potem kurtyna znów zapada. Dziesięć lat po wstąpieniu na tron Tutanchamon umiera bezpotomnie. Chowają go w niewielkim grobowcu przeznaczonym początkowo na pochówek osoby prywatnej, nie władcy. W ramach walki z herezją Echnatona następcom udało się wymazać z historii niemal wszystkie ślady królów z Tell el-Amarna, w tym również Tutanchamona. Paradoks polega na tym, że to właśnie wysiłki na rzecz wymazania Tutanchamona z pamięci zachowały go na zawsze. O miejscu, gdzie go pochowano, zapomniano w kilkadziesiąt lat po jego śmierci. Na grobowcu wzniesiono inne budowle, co uchroniło go przed rabusiami. Nikt tam nie zajrzał aż do roku 1922 r. Dlatego archeolodzy, którzy go odkryli, znaleźli wewnątrz 5 tys. niezwykle cennych przedmiotów. Znaleziska archeologiczne nie były w stanie rzucić światła na związki rodzinne młodego faraona. Kim byli jego rodzice? Co się stało z wdową po nim Anchesenamon? Czy dwa zmumifikowane płody to przedwcześnie urodzone dzieci władcy, czy też symbole niewinności, które miały mu towarzyszyć w życiu pozagrobowym? Chcąc znaleźć odpowiedzi na te pytania, postanowiliśmy poddać analizie DNA Tutanchamona oraz DNA pobrane z 10 innych mumii, które – jak wcześniej podejrzewano – mogły być szczątkami członków jego najbliższej rodziny. W przeszłości byłem przeciwnikiem badań genetycznych królewskich mumii. Szansa na uzyskanie wiarygodnych próbek niezanieczyszczonych obcym DNA wydawała się zbyt mała, by usprawiedliwiała zakłócanie spokoju świętych szczątków. Niemniej w 2008 r. kilku genetyków przekonało mnie, że w metodach badawczych nastąpił taki postęp, iż prawdopodobieństwo uzyskania istotnych wyników jest duże. Zorganizowaliśmy więc dwa nowoczesne laboratoria sekwencjonowania DNA – jedno w podziemiach Muzeum Egipskiego w Kairze, drugie na Wydziale Medycyny Uniwersytetu Kairskiego – i postanowiliśmy przeprowadzić tomografię komputerową wszystkich mumii. Tożsamość czterech była już znana. Dotyczyło to samego Tutanchamona, leżącego nadal w swoim grobowcu w Dolinie Królów, oraz trzech mumii eksponowanych w Muzeum Egipskim: Amenhotepa III oraz Jujego i Czuju, rodziców żony Amenhotepa, wielkiej królowej Teje. Wśród niezidentyfikowanych mumii były szczątki mężczyzny znalezione w zagadkowym grobowcu w Dolinie Królów skatalogowanym jako KV55. Różne poszlaki archeologiczne i źródłowe wskazywały, że prawdopodobnie jest to mumia Echnatona lub zagadkowego Smenchkare. Chcąc znaleźć matkę i żonę Tutanchamona, skupiliśmy się na czterech mumiach niezidentyfikowanych kobiet. Dwie z nich, nazwane przez naukowców Starszą Damą i Młodszą Damą, odkryto w 1898 r. – rozwinięte z bandaży i rzucone na posadzkę bocznej komory grobowca Amenhotepa II (KV35), najwyraźniej ukryte tam przez kapłanów około roku 1000 p.n.e. po upadku Nowego Państwa. Pozostałe dwie nieznane kobiety wydobyto z małego grobowca (KV21) w Dolinie Królów. Jego cechy architektoniczne sugerują, że pochodzi z czasów XVIII dynastii, zaś obie mumie trzymają lewą dłoń zaciśniętą i złożoną na piersi, co na ogół interpretuje się jako pozę królewską. I na koniec chcieliśmy pozyskać próbki DNA z płodów z grobowca Tutanchamona. Z tym nie wiązaliśmy wielkich nadziei, zważywszy na zły stan mumii. Gdyby jednak nam się udało, moglibyśmy ułożyć na właściwych miejscach brakujące fragmenty genealogicznej układanki rozciągającej się na pięć pokoleń. Chcąc uzyskać próbki nadające się do badań, genetycy pobierali tkanki z kilku miejsc każdej mumii, zawsze z głębokich warstw kości, co zmniejszało zagrożenie, że w próbce znajdzie się obce DNA – należące do XIX-wiecznych archeologów czy starożytnych kapłanów przygotowujących mumie. Następnie należało oddzielić DNA od innych substancji, na przykład maści i żywic używanych do balsamowania zwłok. Nasze badania koncentrowały się na Tutanchamonie. Jeśli pobranie próbek i izolacja DNA są udane, roztwór jest jasny i klarowny – to znak, że można go poddać analizom. Jakiż był nasz zawód, gdy okazało się, że uzyskujemy roztwory mętne i ciemne. Pół roku nam zajęło, nim doszliśmy do tego, jak usunąć zanieczyszczenie (jakąś wciąż niezidentyfikowaną substancję używaną w trakcie balsamowania) i uzyskać próbkę nadającą się do powielania i sekwencjonowania. Gdy mieliśmy już DNA także z pozostałych trzech mumii męskich – Jujego, Amenhotepa III i zagadkowego rezydenta grobowca KV55 – zabraliśmy się do ustalania ojcostwa Tutanchamona. W tej niezwykle ważnej sprawie dowody archeologiczne były niejednoznaczne. W kilku inskrypcjach z czasów rządów młodego faraona jako ojca Tutanchamona wymienia się Amenhotepa III, ale nie jest to rozstrzygające, bo ten sam wyraz mógł też oznaczać „dziadka” albo w ogóle „przodka”. Ponadto Amenhotep III zmarł mniej więcej 10 lat przed narodzinami Tutanchamona. Dlatego wielu specjalistów uważało, że ojcem był Echnaton. Dowodem na poparcie tej tezy jest pęknięty blok wapienia znaleziony koło Tell el-Amarna, na którym zarówno Tutanchaton, jak i Anchesenpaaton nazwani są ukochanymi dziećmi faraona. Ponieważ wiadomo, że Anchesenpaaton była rzeczywiście córką Echnatona, można z tego wnioskować, że Tutanchaton (czyli późniejszy Tutanchamon) jest jego synem. Nie wszystkich jednak przekonywało to rozumowanie. Niektórzy twierdzili, że ojcem Tutanchamona był tak naprawdę zagadkowy Smenchkare. Ja sam zawsze skłaniałem się ku hipotezie o ojcostwie Echnatona. Gdy już DNA mumii zostało wyizolowane, porównanie materiału z chromosomów Y Amenchotepa III, mumii z grobu KV55 oraz Tutanchamona było sprawą prostą. Okazało się, że są blisko spokrewnieni (spokrewnieni osobnicy rodzaju męskiego mają ten sam układ DNA w chromosomie Y, ponieważ ta część materiału genetycznego mężczyzny pochodzi wyłącznie od ojca). Chcąc jednak uściślić rodzaj pokrewieństwa, musieliśmy uciec się do metod bardziej skomplikowanych – ustalania tzw. genetycznych odcisków palców. W naszym genomie w pewnych odcinkach chromosomów są miejsca szczególne, gdzie układ liter alfabetu DNA – tych A, T, G, C, z których składa się kod genetyczny – bardzo się różni u poszczególnych osób. Ta zmienność dotyczy różnej liczby powtarzających się kolejności tych samych kilku liter. I tak na przykład u jednej osoby może to być sekwencja liter powtórzona 10 razy, u innej, niespokrewnionej – ta sama sekwencja 15 razy, u trzeciej – 20 razy i tak dalej. Zgodność układu w dziesięciu takich bardzo zmiennych regionach wystarcza, by FBI uznało, że DNA znalezione na miejscu przestępstwa i DNA podejrzanego należą do tej samej osoby. Ustalenie pokrewieństwa członków rodziny rozdzielonych 3,3 tys. lat temu nie wymaga aż takiej rygorystyczności jak udowadnianie winy oskarżonemu. Porównując osiem takich obszarów zmienności, nasz zespół mógł ustalić z prawdopodobieństwem przekraczającym 99,99 proc., że Amenhotep III był ojcem osobnika z grobowca KV55, a ten z kolei ojcem Tutanchamona. Znaleźliśmy więc ciało ojca Tutanchamona, ale wciąż nie mieliśmy pewności, kim on był. Wchodzili w grę głównie Echnaton lub Smenchkare. Wszystko wskazuje na to, że zawartość grobowca KV55 została sprowadzona przez Tutanchamona do Teb z Tell el-Amarna, gdzie pierwotnie pogrzebano Echnatona (i prawdopodobnie też Smenchkare). Wprawdzie kartusze trumien – owalne pierścienie zawierające imiona faraonów – zostały wycięte, ale na trumnach pozostały ryte przydomki związane z samym Echnatonem. Niektóre poszlaki wskazywały jednak na kogoś innego niż Echnaton. Z analiz medyczno-biologicznych wynikało, że zmumifikowany osobnik zmarł w wieku najwyżej 25 lat, więc byłby stanowczo za młody na Echnatona, który spłodził dwie córki, zanim na 17 lat objął panowanie. Dlatego większość specjalistów podejrzewała, że w KV55 leży tajemniczy faraon Smenchkare. W celu rozwikłania zagadki trzeba było powołać nowego świadka. Tak zwana Starsza Dama (KV35EL) odznacza się urodą nawet po śmierci. Ma długie rudawe włosy spadające na ramiona. Analiza morfologiczna ustaliła, że to z jej włosów pochodzi pukiel pochowany w zestawie miniaturowych trumienek w grobowcu Tutanchamona, opatrzony na pudełku inskrypcją z imieniem królowej Teje, żony Amenhotepa III – i matki Echnatona. Porównując DNA Starszej Damy z materiałem pobranym od znanych rodziców Teje – Jujego i Czuju – ustaliliśmy, że Starszą Damą jest rzeczywiście Teje. Teraz Teje miała nam pomóc w ustaleniu, czy mężczyzna z grobowca KV55 jest jej synem. Ku naszej radości porównanie DNA dowiodło, że tak jest w istocie. Nowe zdjęcia z tomografu komputerowego ujawniły też w ciele mumii KV55 charakterystyczne, związane z wiekiem zwyrodnienia kręgosłupa, kolan i pozostałych stawów nóg. Wygląda na to, że zmarły mężczyzna miał raczej 40 lat, a nie 25, jak sądzono początkowo. Skoro więc usunięto sprzeczność wieku, mogliśmy przyjąć z niemal zupełną pewnością, że mumia pochodząca z grobowca KV55 – syn Amenhotepa III i Teje, a także ojciec Tutanchamona – to Echnaton (ponieważ jednak o Smenchkare nie wiemy prawie nic, nie można do końca wykluczyć, że to nie on). Nowe zdjęcia tomograficzne mumii położyły kres spekulacjom, że rodzina cierpiała na choroby dziedziczne, takie jak zespół Marfana, co miało tłumaczyć wydłużone twarze i zniewieściałe sylwetki przedstawiane w sztuce okresu rezydowania faraonów w Tell el-Amarna. Nie znaleziono zmian patologicznych charakterystycznych dla tego rodzaju schorzeń. Androgyniczne wizerunki Echnatona mogą być zatem odbiciem jego utożsamiania się z bogiem Atonem, który jako źródło wszelkiego życia reprezentował oba aspekty, męski i żeński. A co z matką Tutanchamona? Ku naszemu zaskoczeniu DNA Młodszej Damy (KV35YL), znalezionej u boku Teje w bocznej komorze KV35, pasowało do DNA Tutanchamona. Ale bardziej zaskakujące było to, że jej DNA, tak samo jak DNA Echnatona, potwierdzało, że była córką Amenhotepa III i Teje. A więc Echnaton spłodził syna z własną siostrą. Ich dziecko znamy pod imieniem Tutanchamona. Dzięki temu odkryciu wiemy też, że jest mało prawdopodobne, aby matką Tutanchamona była którakolwiek z małżonek Echnatona – Nefertiti lub druga żona, Kija – ponieważ źródła nigdzie nie podają, by któraś z nich była jego rodzoną siostrą. Znamy imiona pięciu córek Amenhotepa III i Teje, ale zapewne nigdy się nie dowiemy, która z nich urodziła bratu dziecko. Dla mnie jednak poznanie jej imienia jest mniej ważne niż to, że wyszedł na jaw jej związek z bratem. Kazirodztwo nie było rzadkością w rodach królewskich starożytnego Egiptu. W tym przypadku jednak kazirodztwo było przyczyną przedwczesnej śmierci syna. Wyniki badań DNA ogłoszone w czasopiśmie Journal of the American Medical Association przekonały mnie, że genetyka stała się nowym, potężnym narzędziem ułatwiającym nam zrozumienie historii Egiptu, zwłaszcza jeśli połączy się ją z badaniami tomograficznymi mumii i wiedzą wydobytą z masy znalezisk archeologicznych. Widać to szczególnie wyraźnie w próbie wyjaśnienia przyczyny zgonu Tutanchamona. Gdy podjęliśmy nasze najnowsze badania, Ashraf Selim i jego współpracownicy na zdjęciach z tomografu odkryli u młodego faraona coś, co umknęło uwadze poprzedników: Tutanchamon miał lewą stopę końsko-szpotawą, w paluchu brak było jednej kości, a część kości stopy dotknięta była martwicą. Zarówno wrodzona deformacja stopy, jak i martwica kości musiały mu mocno utrudniać chodzenie. Naukowcy już przedtem zwrócili uwagę na 130 lasek znalezionych w grobowcu władcy. Część z nich nosiła wyraźne oznaki używania. Byli tacy, co twierdzili, że takie kije pełniły funkcję berła, były symbolem władzy, a do uszkodzenia stopy Tutanchamona mogło dojść podczas balsamowania. Nasza analiza wykryła jednak ślady zrastania się kości w reakcji na martwicę, co dowodziło, że zaburzenia kostne wystąpiły za życia. Ze wszystkich faraonów Tutanchamon jako jedyny portretowany był przy takich czynnościach jak strzelanie z łuku czy rzucanie oszczepem zawsze na siedząco. To nie był król, który używał laski tylko jako symbolu władzy. Ten młody człowiek musiał się podpierać przy chodzeniu. Deformacje kostne Tutanchamona utrudniały mu życie, ale same z siebie nie mogły być przyczyną zgonu. Chcąc poszukać głębiej przyczyn przedwczesnej śmierci, sprawdziliśmy, czy da się znaleźć genetyczne ślady różnych chorób zakaźnych. Nie bardzo wierzyłem, że genetycy będą w stanie dostarczyć tego rodzaju dowody – ale okazało się, że się myliłem. Na podstawie obecności DNA kilku szczepów pasożytniczego pierwotniaka Plasmodium falciparum (zarodźca sierpowatego) można było stwierdzić, że Tutanchamon chorował na malarię, i to na najcięższą postać tej choroby. Czy to malaria uśmierciła faraona? Możliwe. Malaria może przecież wywołać ostrą reakcję układu immunologicznego dającą w efekcie wstrząs krążeniowy prowadzący do krwotoków, drgawek, śpiączki i zgonu. Inni naukowcy wskazywali jednak, że ta choroba była w owym okresie prawdopodobnie powszechna na dużych obszarach Egiptu i Tutanchamon mógł być na nią w znacznym stopniu uodporniony. Z drugiej strony choroba mogła osłabić układ odpornościowy młodego władcy, narażając go na powikłania związane z niezagojonym złamaniem nogi, które odkryliśmy, robiąc tomografię w 2005 r. Według mnie jednak zdrowie Tutanchamona zostało wystawione na szwank już w chwili poczęcia. Jego matka i ojciec byli rodzeństwem. Egipt faraonów nie był jedyną cywilizacją w historii, która sankcjonowała królewskie kazirodztwo – dawało ono bowiem korzyści polityczne. Niektóre konsekwencje były jednak groźne. Rodzice będący pełnym rodzeństwem mogą przekazać z obu stron kopie szkodliwych genów, co naraża ich potomstwo na rozmaite choroby i wady dziedziczne. Zdeformowana stopa mogła być właśnie taką wadą. Podejrzewamy też, że Tutanchamon cierpiał na częściowy rozszczep podniebienia, kolejną wadę wrodzoną. Prawdopodobnie zmagał się z rozmaitymi innymi dolegliwościami, aż wreszcie ciężki atak malarii albo złamanie nogi w wypadku dopełniły miary – i organizm się poddał. Istnieją prawdopodobnie jeszcze inne przejmujące świadectwa dziedzictwa królewskiego kazirodztwa pogrzebane wraz z Tutanchamonem w jego grobowcu. Wprawdzie nie mamy jeszcze wszystkich danych, ale nasze badania wskazują, że jeden z zabalsamowanych płodów to córka samego Tutanchamona; drugi płód to pewnie też jego dziecko. Jak dotąd rozporządzamy tylko częściowymi wynikami badań DNA dla dwóch żeńskich mumii z grobowca KV21. Jedna z nich, oznaczona KV21A, jest najpewniej matką obu przedwcześnie urodzonych dzieci, a zatem żoną Tutanchamona, Anchesenamon. Wiemy ze źródeł historycznych, że była córką Echnatona i Nefertiti, a zatem siostrą przyrodnią swojego męża. Jeszcze jednym skutkiem endogamii (małżeństw krewniaczych) są dzieci obciążone wadami genetycznymi uniemożliwiającymi donoszenie ciąży. Tutaj więc prawdopodobnie kończy się nasz dramat, przynajmniej na razie: młoda para próbuje bez powodzenia spłodzić następcę egipskiego tronu. Wśród wspaniałych skarbów pogrzebanych z Tutanchamonem jest małe, wyłożone kością słoniową puzderko z wyrzeźbionym wizerunkiem pary królewskiej. Tutanchamon wspiera się na lasce, a małżonka wręcza mu bukiet kwiatów. Na tym wizerunku, tak jak i na innych, oboje wyglądają na błogo zakochanych. Ich miłość okazała się jednak bezowocna, a bez dziedzica pozostało nie tylko ich dwoje, lecz cała dynastia. Wiadomo, że po śmierci Tutanchamona jakaś królowa, najprawdopodobniej Anchesenamon, zwróciła się do króla Hetytów, głównego wroga Egiptu, by przysłał do niej królewicza, aby mogła go poślubić, bowiem – jak napisała – „mój małżonek zmarł, a ja nie mam syna”. Hetycki król wysłał jednego ze swych synów, ale ten zmarł, nim dotarł na terytorium Egiptu. Jestem przekonany, że zgładził go Horemheb, głównodowodzący wojsk Tutanchamona, który w końcu sam wstąpił na tron. Horemheb jednak również zejdzie z tego świata bezdzietnie, zostawiając tron swojemu podwładnemu, innemu dowódcy wojskowemu. Ten obejmie rządy jako Ramzes I. Zapoczątkuje następną dynastię, która pod rządami jego wnuka, Ramzesa II zwanego Wielkim, wprowadzi Egipt na nowe szczyty imperialnej potęgi. Ten wielki faraon najusilniej ze wszystkich będzie starał się wymazać z dziejów Echnatona, Tutanchamona i innych „heretyków” okresu Tell el-Amarna. My zaś naszymi badaniami pragniemy oddać im cześć i ożywić pamięć o nich. Zahi Hawass, 2010
Teraz Polska! Koniec z przekładaniem na później.
Przyznaję, mam wyrzuty sumienia, że nie znam Polski tak dobrze, jakbym chciała. Zawsze jest coś pilniejszego czy ważniejszego na kolejnym krańcu świata. Trzeba się zbierać i jechać. Bo potem życia może zabraknąć, by to zobaczyć. A Polska? Po latach podróży nie mam wątpliwości – to jeden z najpiękniejszych krajów na świecie, z dziesiątkami, setkami fascynujących miejsc, które zwłaszcza latem nabierają wyjątkowej urody. Ale przecież to wszystko mamy na wyciągnięcie ręki i możemy zobaczyć, mając wolny ledwie weekend. Zawsze. Nawet na emeryturze... Biję się w piersi! Koniec z takim myśleniem. Właśnie postanowiłam, że nie będę przekładać niczego na później i ruszam w Polskę! No bo jak się oprzeć tak cudownym miejscom jak Podlasie; w tym numerze Travelera Michał Książek specjalnie dla nas tropi ptaki z Puszczy Białowieskiej. Albo zrewitalizowana Ustka, która pozbyła się ulicznej tandety i znów wygląda jak przed dziesiątkami lat – czym zachwyca się Igor Zalewski. A to dopiero początek naszej listy, na której mamy i szlak winny w Lubuskiem, i kolorową wieś Zalipie, i klimatyczne uzdrowiska Dolnego Śląska... Nie ma co przedłużać – pakuję się. Do zobaczenia na szlaku! Martyna Wojciechowska SPIS TREŚCI Fotoreportaż Nagaland, niespokojny stan Indii Planeta Travelera Wieści ze świata Kierunek kultura Podróżuj z głową Tanie podróżowanie: Jamajka Miejsca miesiąca Bristol, ekologiczna stolica Wielkiej Brytanii Wieliczka – skarby nad i pod ziemią Zostań tubylcem Zrób sobie oscypka Zoom na zabytek Pałac Kultury i Nauki w Warszawie 7 nowych cudów polski Ruszamy z kolejną edycją naszego plebiscytu. Sprawdź nominacje i głosuj! Podróż życia Zanzibar, wyspa pachnąca goździkami Ucieczka za miasto Zalipie. Wieś jak malowana Podlasie. Na tropie zwierząt Lubuskie. Wino, rowery i śpiew Dolny Śląsk. Najpiękniejsze uzdrowiska Jura Krakowsko—Częstochowska. Podziemny świat Pomorze. Ustka – bombowy wypoczynek na rafie Wrocław. Czas na ogród zoologiczny Suwalszczyzna. Zaciszna kraina Wielkopolska. W dorzeczach Warty i Noteci Wyprawy No Limits Najciekawsze wyprawy z ekspertami NG Miasto w 48 godz. Tel Awiw-Jafa nigdy nie zasypia Adventure Warto spróbować. Budujemy zamki z piasku Test Travelera. Przeróżne gadżety podróżne Traveler Adventure Team. Wyprawa z naszymi czytelnikami do Szwajcarii Raport specjalny. Jak John Muir został ojcem parków narodowych w USA Przerwa techniczna Świat na patelni Polska kuchnia przekracza granice Swoją drogą Igor Zalewski o turystyce prostej i wyrafinowanej Akademia foto Najlepsze zdjęcia czytelników Miniprzewodnik Sztokholm w 24 godz.
Najbardziej cenimy miejsca nieodkryte, dziewicze i pełne świeżości. Tyle, że turystyka bardzo szybko tę świeżość zabija. W Afryce, jednym z niewielu krajów, które pozostały prawdziwe jest Etiopia. Zupełnie wyjątkowe jest to, że przy swojej naturalności jest jednocześnie dostępna dla zwykłego, „walizkowego” turysty.
Najbardziej cenimy miejsca nieodkryte, dziewicze i pełne świeżości. Tyle, że turystyka bardzo szybko tę świeżość zabija. W Afryce, jednym z niewielu krajów, które pozostały prawdziwe jest Etiopia. Zupełnie wyjątkowe jest to, że przy swojej naturalności jest jednocześnie dostępna dla zwykłego, „walizkowego” turysty. Fot. Kobieta z plemienia Hamer, dolina Omo Wycieczkę do Etiopii możesz kupić na: http://rezerwacje.national-geographic.pl/Wakacje Etiopia leży w niespokojnej części kontynentu nazywanej Rogiem Afryki. Sąsiedztwo Somalii i Sudanu to nie najlepsza rekomendacja. Kenia i Erytrea też ostatnio nie mają dobrej sławy. Fot. Ludzie z plemienia Hamer, dolina Omo Nic więc dziwnego, że pytanie o bezpieczeństwo nasuwa się automatycznie. Odpowiedź jest zdecydowanie jednoznaczna – podczas kilkunastu już podróży do tego kraju nigdy nie czułem jakiegokolwiek zagrożenia. Na turystycznych szlakach wojna w sudańskim Darfurze jest czymś tak odległym jak sytuacja na Kaukazie dla mieszkańca Ciechocinka. W Addis Abebie, jak w każdym dużym mieście, szukający guza pewnie go w końcu znajdzie ale musi się bardzo starać. Fot. Ludzie z plemienia Hamer, dolina Omo Generalnie mieszkańcy Etiopii są bardzo sympatyczni i dobrze nastawieni do obcych. Czuje się, że nie mają wobec nas żadnych kompleksów. I słusznie- przecież Etiopia przyjęła chrześcijaństwo w IV wieku, co robili wtedy nasi przodkowie nie muszę chyba przypominać. Gdy pytam Polaków pierwszego dnia po przylocie co ich uderza najbardziej odpowiedź jest zawsze ta sama- sympatyczni ludzie. Gdy spojrzysz na dziewczynę, a trudno nie spoglądać bo to piękne kobiety, natychmiast się do ciebie promiennie uśmiechnie - opowiadali zachwyceni panowie. Towarzyszki podróży podzielają opinię swoich partnerów. Fot. Ludzie z plemienia Hamer, dolina Omo Etiopia to kraj olbrzymi, trzy razy większy od naszego. Dlatego trudno go choć pobieżnie zwiedzić za jednym razem. Klasyczne trasy są dwie- historyczny szlak na północy i południe z plemionami mieszkającym w Dolinie Omo. Daje są to połączyć w jedną wyprawę choć moim zdaniem nie warto. Fot. Ludzie z plemienia Karo, nad rzeką Omo Na pierwszy ogień turyści biorą zazwyczaj północ kraju, to dobre rozwiązanie. Szczególnie dla tych, który planują samodzielne podróżowanie. Ta część Etiopii ma zdecydowanie lepiej rozwiniętą infrastrukturę gospodarczą i turystyczną. Drogi, za sprawą wszechobecnych Chińczyków, bardzo się w ostatnim czasie poprawiły. Hotele w miastach na północy od dawna można znaleźć przyzwoite, jest szansa, że będzie jeszcze lepiej. Rozwinięta sieć lotnisk pozwala na unikniecie długich przejazdów. Fot. Ludzie z plemienia Karo, nad rzeką Omo Natychmiast nasuwa się pytanie: Co lepsze latanie czy podróżowanie drogami? W mojej opinii, a mam za sobą oba warianty, podróż po drogach jest zdecydowanie ciekawsza. Owszem trzeba się trochę sponiewierać, ale nagrodą są absolutnie unikalne pejzaże za oknem i bezpośredni kontakt z ludźmi. To drugie warte każdego wysiłku. Fot. Ludzie z plemienia Karo, nad rzeką Omo Wracając do początku najciekawsze są miejsca, gdzie nie ma wielu turystów czyli te, do których podróż jest długa i męcząca. Pierwszy zazwyczaj etap trasy północnej to miasto Bahir Dar leżące nad największym etiopskim jeziorem Tana. Celem obowiązkowej wycieczki łodzią są rozlokowane na wyspach monastyry. W mojej opinii wystarczy zobaczyć jeden, Ura Kidane Mihret na półwyspie Zagwe. Jest zdecydowanie najciekawszy, potem każdy wydaje się uboższy. Do tego do wielu monastyrów nie są wpuszczane kobiety. Fot. Ludzie z plemienia Mursi, Park Mago Warto jeszcze poprosić sternika o skierowanie łodzi w miejsce, gdzie swój początek bierze Nil Błękitny. Właśnie stąd woda pod stopami wyrusza w długą podróż przez etiopskie góry i sudańskie pustynie do Chartumu, potem mija luksorskie świątynie i Dolinę Królów, by przez Kair dotrzeć do Morza Śródziemnego. Nil Błękitny niesie większość wód zapewniających Egiptowi możliwość przetrwania. Fot. Manuskrypty Aksum Wodospady na świętej dla Etiopczyków rzece to jeszcze jeden obowiązkowy punkt programu. Nazywane Tis Isat, szczególnie w porze deszczowej, prezentują się imponująco. Tis Isat czyli Dym z Wody a nie jak jest często błędnie tłumaczone Dym z Ognia. Dosłowny przekład bywa zawodny, szczególnie gdy mamy doczynienia z tak bogatym językiem jakim jest urzędowy w Etiopii amharski. Fot. Produkcja wyrobów z papirusu, Bahir dar Kolejny przystanek na trasie historycznej to Gonder z zamkami króla Fasilidesa i wspaniałymi freskami w kościele Debre Birhan Selassie. Na rozpisywanie się o ich historii i architekturze w krótkim tekście zabraknie miejsca. Kto ciekawy niech zajrzy do Wikipedii. Warto zwrócić uwagę na niepoprawny politycznie (30 % Etiopczyków to muzułmanie) fresk nad drzwiami wejściowymi. Przedstawia nagiego Mahometa prowadzonego do piekła. Symbolikę obrazu wyjaśnia historia: świątynia ocalała jako jedyna z 44 gonderskich kościołów. Pozostałe zniszczyli, znani nam z sienkiewiczowskiej powieści „W pustyni i w puszczy”, Mahdyści. Fot. Targ Hamerów w Turmi Gonder jest bramą wypadowa w góry Simien. Trasa z tego miasta do Aksum należy do najpiękniejszych widokowo w Etiopii. To jeszcze jeden argument za lądowym wariantem podróży. Wspomniane Aksum z kaplicą, w której według Etiopczyków przechowywana jest Arka Przymierza, monumentalnymi stellami i śladami po legendarnej królowej Saby to kolejny punkt na szlaku historycznym. Fot. Wodospady Tis abay na Nilu Błękitnym Koniecznie trzeba wybrać się również do miejscowości Yeha leżącej 50 km na północny wschód od Aksu. Zbudowana 2500 lat temu świątynia Księżyca zachowała się w doskonałym stanie. Stało się tak ponieważ została zaadaptowana na kościół. Odważni, ale tylko płci męskiej, spróbują z pewnością wspiąć się po 9 metrowej linie do monastyru Debre Damo. To naprawdę ekstremalny punkt programu nagrodzony wizytą w miejscu, którego nigdy nie zdobyli muzułmańscy najeźdźcy. Fot. Zamki Fasiledesa, Gonder Lalibelę z jej skalnymi kościołami najlepiej zostawić na koniec. Nazywana bywa 8 cudem świata i w pełni zasługuje na ten zaszczyt. Jedenaście świątyń wykuto w wulkanicznym tufie w XII wieku. Niektóre wyrzeźbiono w całości z litej skały. Taka jest największa monolityczna świątynia na naszej planecie – Bet Medhane Alem czyli Dom Odkupiciela Świata i najpiękniejszy Św. Jerzego wyrzeźbiony na planie krzyża greckiego. Fot. Amharski taniec w Bahir dar Zwiedzanie północy kończy się w Addis Abebie, bo Etiopia to kraj gdzie zawsze trzeba wrócić do stolicy. Fot. Domy w kształcie głowy słonia, plemię Dorze Czym różni się południe? Zamieszkują je afrykańskie plemiona żyjące nadal tak jak przed setkami lat. Nie ma już w Afryce takich miejsc. W większości krajów ludzie są biednie ubrani, często w łachmanach, ale łachmanach chińskiej produkcji. Gdy oferowana jest możliwość zobaczenia oryginalnych strojów jesteśmy świadkami turystycznego show, „cepelii” jak to się kiedyś mówiło. Tak jest w Kenii z Masajami czy plemieniem Himba w Namibii. Fot. Hamerowie, ceremonia - inicjacyjne skoki przez byki W etiopskiej Dolinie Omo można zatrzymać się w dowolnej wsi by spotkać naturalnych ludzi, nie trzeba jechać do „wsi pokazowej”. Na targ do Turmii ściąga tysiące Hamerek - to te smarujące ciało i włosy mieszaniną masła z ochrą - przychodzą tam by pohandlować i spotkać się z kobietami z innych wiosek. Fot. Kościół Abreha we Arsbeha, prowincja Tigrai Kobiety z plemienia Mursi wkładające gliniane talerzyki w dolną wargę też nie robią tego dla turystów. Choć dawno już poznały wartość pieniądza i za zdjęcie każą sobie płacić. Kwota to niewielka 2–5 birów czyli niecałą złotówkę. Warto się pośpieszyć, bo ceny z pewnością pójdą w górę. Fot. Kościół św. Jerzego, Lalibela Planując wyjazd na południe Etiopii trzeba przeznaczyć minimum tydzień, lepiej dłużej by nie spędzać całych dni w samochodzie. Oferty biur podróży typu północ Etiopii i na koniec jeden dzień na spotkanie z plemionami południa to nieporozumienie, więc traktujmy je z przymrużeniem oka. By dotrzeć do ludzi Mursi, Hamerów, Tsemai lub Arbore potrzebne są dwa dni jazdy. Fot. Krokodyle i pelikany, jezioro Chamo No i spieszmy się. Etiopia się w ostatnich latach szybko rozwija. Asfaltowe drogi oplatają większość miast na północy, są coraz bliżej Doliny Omo. Za kilka lat będzie to już inny kraj. Autor artykułu i zdjęć: Andrzej Zarzecki – pilot biura Rainbow Tours oprowadzający wycieczki po Etiopii. Fot. Krzyże procesyjne, Lalibela Wycieczkę do Etiopii możesz kupić na: http://rezerwacje.national-geographic.pl/Wakacje Społeczność NG też tam była: Afrika - foto Dzieci Afryki - foto Gonder - foto Fot. Sprzedawczynie mango, Arba minch
Rudawy Janowickie u stóp Karkonoszy to jeden z bardziej tajemniczych polskich zakątków.
W XIX w. tereny te nazwano Doliną Królów. Ciągnęli tu wszelkiej maści romantycy, a od kiedy pałac w Mysłakowicach przeszedł w ręce Fryderyka Wilhelma III, króla Prus, Rudawy zapełniły się książętami, baronami i hrabiami. To oni kształtowali krajobraz według ówczesnego sentymentalnego stylu. Tyrolska chatka u stóp romantycznych skał, sztuczne ruiny wśród łąk, rozległe stawy – to tylko początek. Tutejsze zamki i pałace połączono szerokimi alejami w wielki park, krainę szczęśliwości, Arkadię, w której można było odetchnąć od zgiełku świata. Mistrzami w tej sztuce okazali się von Redenowie. On, minister górnictwa w pruskim rządzie, ona romantyczka. Właśnie dzięki wstawiennictwu Fryderyki von Reden do pobliskiego Karpacza trafiła słynna świątynia Wang. Małżonkowie stworzyli razem park tak niezwykły, że przesłonił swą urodą nawet stojącą w nim rodzinną rezydencję. Park w Bukowcu powstał bowiem z myślą o pokazaniu etapów rozwoju ludzkości. Dlatego błąkający się po nim wędrowiec trafia co chwila na pozostałości dziwnych budowli. W najniższej części kompleksu usytuowana została jaskinia, pierwsze mieszkanie człowieka. Następnie Chata Pokryta Mchem – pierwszy, jeszcze prymitywny dom, a także Święty Gaj Dębowy i zachowany do dziś Krąg Druidów – pierwotne miejsce kultu. Stała tu nawet latarnia morska. Nad całością góruje „średniowieczna” Wieża Rycerska. Ocalała również Świątynia Ateny, czyli grecka herbaciarnia, oraz mroczne Opactwo, w którym pochowano von Redenów. Całość emanuje magią, a zarośnięte części parku tylko dodają mu tajemniczości. Czy można się więc dziwić, że w pobliskim Trzcińsku osiedlił się sam Karl Baedeker, twórca słynnych „bedekerów”, czyli przewodników z praktycznymi radami i opisami krajoznawczymi? Czy ktoś wątpi, że w wiszących nad Rudawami skałach zwanych Sokolikami można znaleźć skarby, a w zamku w Bolczowie straszy? Są przynajmniej dwa powody, dla których przyjeżdża się w Rudawy Janowickie. Pierwszy to tajemnica. Legendy mówią, że w okolicy został zakopany Złoty Osioł, którego może odnaleźć jedynie osoba o czystym sercu. Podobno niektóre budowle wznosili templariusze, choć pewnie nie ma w tym wiele prawdy. Oni też mieli być zamieszani w ukrycie w Sokolikach Świętego Graala. Także w zameczku w Karpnikach, znajduje się ponoć legendarny skarb jednego z potomków rodu Wielkich Mogołów, władców północnych Indii. Prawda to, czy bajka? To przecież członkowie dynastii wznieśli wspaniały Tadż Mahal, do nich należał też diament, którego jedna część dostała po podzieleniu nazwę Koh-i-noor... W czasie wojen napoleońskich francuscy żołnierze odnaleźli w Karpnikach tylko schowek ze skrawkiem materiału pokrytym haftem. Układał się on w znaki „zbliżone do tureckich czy też arabskich liter”. Skarbu do tej pory nie znaleziono, może od wieków cieszy się nim rodzina jakiegoś anonimowego odkrywcy? Zostawmy jednak tajemnice, by popracować nad zdrowiem i kondycją – w Rudawach te bliskie sobie tematy można idealnie połączyć. To drugi powód, dla którego trzeba tu przyjechać. W tych okolicach najpierw Niemcy, a potem Rosjanie szukali uranu. Dlatego Kowary, w których drążono uranowe sztolnie, zostały miastem tajnym, nieistniejącym na mapach. Dziś w dawnej kopalni działa podziemna trasa turystyczna. Przewodnicy są przekonani, że chodniki ujawnią jeszcze wiele zagadek. Na razie jednak każdy, kto tu przyjdzie, dostaje słuchawki, rękawiczki i czapkę. Potem musi się owinąć specjalną peleryną i położyć. Z 40 m skały nad głową w ciemności wdycha się zwiększający odporność organizmu radon. Kowary to jedno z pięciu miejsc na świecie, w którym znajduje się naturalne podziemne inhalatorium radonowe. No to w drogę - Rudawy Janowickie 15 km na wsch. od Jeleniej Góry. Zamki Bolczów (wstęp bezpłatny), Karpniki (prywatny właściciel) stoją w Rudawskim Parku Krajobrazowym. Centrum Informacji Turystycznej, Kowary, ul. 1 Maja 1a, tel. 075 7182489. Schronisko Szwajcarka, tel. 075 7535283, dwójka 25 zł/os.