Marihuana działa jak „hamulec” dla mózgu. Największe badanie w historii USA ujawnia skutki u nastolatków
Okres dorastania to dla ludzkiego mózgu czas „wielkiego programowania”. Właśnie wtedy formują się kluczowe połączenia odpowiadające za logiczne myślenie, pamięć i koncentrację. Najnowsze dane z gigantycznego projektu badawczego ABCD (Adolescent Brain Cognitive Development) pierwszy raz na tak olbrzymią skale pokazują, jak kontakt z konopiami modyfikuje ten ważny proces. Okazuje się, że u nastolatków palących marihuanę postęp w rozwoju zdolności poznawczych jest wyraźnie wolniejszy niż u ich rówieśników.
Badacze z University of California San Diego przeanalizowali dane od ponad 11 000 osób. To największe tego typu długofalowe badanie w historii Stanów Zjednoczonych. Naukowcy śledzili dzieci od 9. roku życia aż do późnej adolescencji (16–17 lat), monitorując zarówno ich wyniki testów psychologicznych, jak i kontakt z substancjami psychoaktywnymi. Wyniki są niepokojące, szczególnie dla rodziców. Efekt płaskowyżu. Dlaczego powinien nas martwić wolniejszy rozwój? Najbardziej niepokojącym wnioskiem z badania, opublikowanego w kwietniu 2026 r. w czasopiśmie „Neuropsychopharmacology”, nie jest to, że nastolatki nagle tracą inteligencję. Problem leży w zahamowaniu naturalnego rozwoju. W normalnych warunkach mózg nastolatka z roku na rok staje się sprawniejszy w zapamiętywaniu informacji i przetwarzaniu danych. Jednak u młodych ludzi regularnie sięgających po marihuanę naukowcy zaobserwowali ograniczony przyrost tych umiejętności. Choć jako dzieci często wypadali w testach równie dobrze (lub nawet lepiej) niż rówieśnicy, po rozpoczęciu używania konopi ich wykres rozwoju „wypłaszczał się” jak płaskowyż, podczas gdy reszta grupy dalej pięła się w górę. W jakich obszarach odnotowano spowolnienie? Pamięć operacyjna, czyli zdolność do przechowywania i czerpania z informacji podczas rozwiązywania zadań. Utrzymywanie uwagi i odporność na rozpraszacze. Szybkość przetwarzania informacji. THC na celowniku Aby wykluczyć błędy w deklaracjach (nastolatki nie zawsze mówią prawdę o używkach), zespół dr Natashy Wade zastosował testy biologiczne – analizowano próbki włosów, moczu i śliny. Pozwoliło to precyzyjnie wykryć obecność kannabinoidów nawet sprzed wielu miesięcy. Badanie wykazało, że głównym winowajcą jest THC (tetrahydrokannabinol) – składnik psychoaktywny marihuany. To on wydaje się „hakować” system endokannabinoidowy w mózgu, który w okresie dojrzewania zarządza procesem synaptycznego przycinania (usuwania niepotrzebnych połączeń, by mózg działał wydajniej). Co ciekawe, u małej grupy badanych, u których wykryto jedynie CBD, nie zaobserwowano podobnych negatywnych zmian, choć badacze ostrzegają, że produkty reklamowane jako „czyste CBD” często i tak zawierają śladowe ilości THC. Czy to na pewno marihuana, a nie coś innego? Naukowcy zadali sobie trud, by sprawdzić, czy za gorsze wyniki nie odpowiadają inne czynniki. W analizie uwzględniono genetykę i historię rodzinną, stan zdrowia psychicznego (np. depresję czy lęki), używanie innych substancji (np. alkoholu czy nikotyny) oraz status socjoekonomiczny. Nawet po odliczeniu tych wpływów, związek między marihuaną a spowolnionym rozwojem poznawczym pozostał statystycznie istotny. Sugeruje to, że konopie mają bezpośredni, biologiczny wpływ na dojrzewający układ nerwowy. Werdykt – czas ma znaczenie. Warto się wstrzymać Mózg kończy swój rozwój dopiero około 25. roku życia. Każdy rok, o który uda się opóźnić inicjację z marihuaną, to realny zysk dla sprawności intelektualnej w dorosłości. – Opóźnienie kontaktu z konopiami wspiera zdrowy rozwój mózgu – podsumowuje dr Natasha Wade. Marihuana jest coraz bardziej dostępna, więc zrozumienie, że dla młodego mózgu nie jest ona substancją obojętną, jest niezwykle ważne dla rodziców, pedagogów i samych nastolatków. Źródło: Neuropsychopharmacology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zdążyć, nim media społecznościowe zniszczą psychikę młodzieży. Wnioski z francuskiego raportu
Nasilające się zaburzenia lękowo-depresyjne, w tym myśli samobójcze, obniżona samoocena, szukanie ucieczki w używkach. Media społecznościowe wykorzystują podatność młodych ludzi i nasilają niektóre charakterystyczne dla tego wieku problemy. Mechanizmy te najmocniej wpływają na nastoletnie dziewczynki.
Spis treści: Zarabianie na młodzieńczych emocjach Testowanie norm społecznych Utrzymać zaangażowanie odbiorcy Szczególnie narażone są dziewczęta Australia jest pierwszym krajem na świecie, który wprowadził zakaz korzystania z mediów społecznościowych dla młodzieży poniżej 16. roku życia. Platformy takie jak TikTok, Instagram, Facebook, X (Twitter) czy YouTube muszą zablokować dostęp nieletnim lub będą płacić ogromne kary. Podobne zakazy mają być niedługo wprowadzone przez rządy Francji, Danii, Hiszpanii, Grecji i Malezji. Polski projekt stosownej ustawy ma być gotowy do końca lutego tego roku. To dobrze, bo problem jest wielki i palący. Zarabianie na młodzieńczych emocjach W grudniu 2025 roku ukazał się raport francuskiej Narodowej Agencji ds. Bezpieczeństwa Żywności, Środowiska i Pracy (Anses) zatytułowany „Wpływ korzystania z mediów społecznościowych na zdrowie psychiczne nastolatków”. Analizuje on mechanizmy stojące za narzędziami marketingu cyfrowego zaprojektowanymi tak, by trafiać w specyficzne słabości emocjonalne okresu dojrzewania i jest efektem wielu lat pracy i metaanalizy ogromnego materiału badawczego. Wnioski z niego płynące nie są zbyt optymistyczne. – Okres dojrzewania jest czasem szczególnej wrażliwości, ponieważ mózg nadal się rozwija. Nastolatki przechodzą zmiany w sposobie przetwarzania emocji i funkcjonowania układów nagrody. Są również bardziej wrażliwe na kontekst społeczny, co sprzyja podejmowaniu ryzyka w obecności rówieśników. To także okres zwiększonego ryzyka wystąpienia zaburzeń psychicznych – powiedziała w rozmowie opublikowanej na łamach „The Conversation” Olivia Roth-Delgado, jedna z autorek omawianego raportu. Testowanie norm społecznych Jak podkreśla jej kolega Thomas Bayeux, w okresie dojrzewania rozwija się kultura konfrontacji z innymi, potrzeba komunikacji i kształtowania tożsamości poprzez testowanie norm społecznych. – Wszystko to dotyczy szczególnie grupy wiekowej 11–17 lat – podkreśla badacz. W rozmowie z francuskimi dziennikarzami Lionelem Cavicchiolim i Victoire N’Sondé badacze powiedzieli, że po raz pierwszy konkretne mechanizmy funkcjonowania mediów społecznościowych zostały powiązane z efektami zdrowotnymi u nastolatków. – Zidentyfikowaliśmy m.in. mylące (manipulacyjne) interfejsy oraz algorytmy personalizujące treści. Wszystkie one służą przyciąganiu uwagi i utrzymywaniu użytkowników w zaangażowaniu poprzez oferowanie coraz bardziej dopasowanych lub skrajnych treści. Jeśli nastolatek lub nastolatka wyszuka np. hasło „samouszkodzenie”, tego typu treści będą mu/jej podsuwane wielokrotnie. A to może prowadzić do utknięcia w negatywnej spirali – mówi Olivia Roth-Delgado. Jest to proces świetnie znany. Funkcjonujemy w bańkach podkręcanych przez algorytmy. Wystarczy dłużej zatrzymać wzrok na jakimś filmiku, „polubić” nieuważnie jakiś post lub wyszukać w sieci interesującego nas terminu, by raptem okazało się, że temat się wokół nas mnoży, tworząc złudzenie, że jest wszechobecny i wyjątkowo ważny. Utrzymać zaangażowanie odbiorcy – Przyciąganie uwagi jest fundamentem modelu biznesowego platform internetowych. Pozwala im gromadzić ogromne ilości danych, które następnie są monetyzowane, a także zwiększać sprzedaż powierzchni reklamowej – powiedział Thomas Bayeux. Ekspert dodaje, że musimy pamiętać, iż platformy mają interes w utrzymywaniu zaangażowania użytkowników. I stosują tu dwie strategie: personalizację treści poprzez coraz skuteczniejsze algorytmy oraz promowanie najbardziej angażujących materiałów. – Te tzw. dark patterns obejmują znane techniki: polubienia, powiadomienia, nieskończone przewijanie, automatyczne odtwarzanie rolek itp. Te „zwodnicze wzorce projektowe” są starannie zaprojektowane, by skłaniać ludzi do działań, których w innych okolicznościach by nie podjęli. A młodzież w okres dojrzewania wyjątkowo silnie reaguje na takie „strategie popychające” – twierdzi badacz. Szczególnie narażone są dziewczęta Media społecznościowe, choć w założeniu egalitarne, są przestrzenią, która wzmacnia zjawiska obecne w społeczeństwie off line – stereotypy płciowe, normalizację używania narkotyków, przemoc, rasizm, mizoginię itd. Z raportu wynika, że negatywne skutki używania mediów społecznościowych najsilniej widać u nastoletnich dziewcząt. – To jeden z najważniejszych wniosków raportu. Dziewczęta są szczególnie narażone na zagrożenia zdrowotne – nie tylko w kontekście obrazu ciała, lecz także cyberprzemocy, zawstydzania ze względu na płeć i presji społecznej. Przywiązują też większą wagę do komentarzy i reakcji w sieci. Również społeczności LGBTQIA+ należy do grup wysokiego ryzyka, zwłaszcza w kwestiach cyberprzemocy i problemów ze zdrowiem psychicznym. Źródła: theconversation.com; www.anses.fr Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
T. rex dojrzewał powoli. Paleontolodzy odkryli, że rósł nawet do czterdziestki. To Piotruś Pan wśród dinozaurów
Powątpiewasz we własną dojrzałość? Masz jeszcze czas: okazuje się, że król dinozaurów – Tyrannosaurus rex – pełną dorosłość osiągał dopiero po czterech dekadach życia. Długoletni – dłuższy, niż do tej pory przypuszczaliśmy – wzrost miał pomóc mu osiągnąć zawrotną docelową wagę 8 ton. Wisienką na torcie jest to, że według badaczy zwykle dożywał mniej więcej trzydziestki. Czy zatem nigdy nie był w pełni dojrzały?
Przez dekady naukowcy sądzili, że T. rex kończył swój wzrost około 25. roku życia. Najnowsze badania przeprowadzone przez zespół paleontologów z Oklahoma State University, Intellectual Ventures i Chapman University ujawniają jednak, że ten ikoniczny drapieżnik mógł rosnąć aż do czterdziestki. Często jednak nie dożywał tego wieku. Skąd wiemy, ile żyły tyranozaury? Oszacowanie wieku tyranozaurów jest możliwe dzięki nowatorskiemu podejściu badawczemu opracowanemu przez matematyka i paleobiologa Nathana Myhrvolda. Polega ono na zastosowaniu zaawansowanych algorytmów statystycznych i specjalistycznego oświetlenia przekrojów kości. Wykorzystując światło spolaryzowane, może odkryć wcześniej niewidoczne pierścienie wzrostu, co umożliwia precyzyjne oszacowanie nie tylko wieku, ale i tempa dojrzewania dinozaura. Im zwierzę wolniej rośnie, tym pierścienie są bliżej siebie. W odróżnieniu od wcześniejszych analiz, które mogły uwzględniać jedynie ostatnie 10–20 lat życia dinozaura, nowe podejście pozwoliło zrekonstruować pełniejszą krzywą wzrostu. Myhrvold wyjaśnia, że tak skomponowana krzywa dostarcza realistycznego obrazu tego, jak Tyrannosaurus rex się rozwijał i jak duże były różnice pomiędzy osobnikami. Wiemy więcej. „To nie jest T. rex” W trakcie badania przeanalizowano 17 okazów – jak się zdawało – tyranozaura. Obejmowały one zarówno dorosłe, jak i młodociane osobniki: wśród nich znalazły się „Jane” i „Petey”, czyli specyficzne, nieco tajemnicze szczątki dinozaura. Okazało się, że znacząco odbiegają one statystycznie od pozostałych – może to oznaczać, że nie należą one wcale do gatunku Tyrannosaurus rex. Z niezależnych analiz wynika, że oba osobniki mogą być przedstawicielami różnych gatunków z rodzaju Nanotyrannus – nowo odkrytych mniejszych krewnych T. rexa. Pomniejszone „tyranozaury” były wcześniej mylone z młodocianymi osobnikami właściwego gatunku, a przez to trudniej było oszacować tempo dojrzewania króla dinozaurów. Mylnie przyjmowano, że dojrzewają jedynie 20 lat. Czy tyranozaury mogły być jeszcze większe? Największe do tej pory badanie przekrojów kości tyranozaura pozwoliło ustalić, że mógł on rosnąć nawet przez 40 lat, co pozwalało mu nabrać masę 8 ton. Długotrwały okres wzrostu pozwalał młodym osobnikom na funkcjonowanie w innych niszach ekologicznych niż sztuki dorosłe. To zaskakujące, ponieważ według wcześniejszych analiz dinozaury te dożywały zaledwie… trzydziestki. Mogło wynikać to jednak z odniesionych ran w walce o terytorium czy obecności pasożytów. Wielcy mięsożercy nie mieli przecież łatwego życia. A zatem ile żyły te wielkie gady? Pewną podpowiedzią dotyczącą rzeczywistej długości życia tyranozaura jest to, że krokodyle czy papugi – a więc jedni z jego najbliższych żyjących krewnych – dożywają sędziwego wieku nawet 80 lat. Być może uda się znaleźć inne szczątki tego niezwykłego dinozaura, które nieco rozjaśnią nam sytuację. Skoro dojrzewał 40 lat, to powinien żyć przynajmniej 50! Jak dotąd charakterystyczny gad wciąż nas zaskakuje. Udaje mu się to już od niemal 100 lat! Źródło: PeerJ Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Twoje nastoletnie dziecko przesypia całe weekendy? To nie lenistwo, to zapobieganie depresji
Denerwuje cię to, że twoje nastoletnie dziecko w weekendy tylko śpi, śpi i śpi? Nowe badania dowodzą, że młodzi ludzie w wieku od 16 do 24 lat, którzy odsypiają w weekendy, mogą znacząco zmniejszać ryzyko depresji – nawet o 41%. W ten sposób organizm radzi sobie z napięciem. Czy powinniśmy być bardziej pobłażliwi?
Okres dojrzewania to czas intensywnych zmian emocjonalnych, fizycznych i społecznych. Nastolatki i młodzi dorośli mierzą się z presją szkolną, niezrozumieniem rówieśniczym i rosnącymi oczekiwaniami. To wielkie wyzwanie! Według najnowszych badań presja zdejmowana może być w weekendy, podczas których przed depresją – i innymi chorobami psychicznymi – młodzież chroni długi sen. Odsypianie w weekendy a ryzyko depresji Badanie przeprowadzone przez naukowców z University of Oregon oraz SUNY Upstate Medical University nieco zmienia nasze spojrzenie na „weekendowe lenistwo” młodzieży. Uczestnicy badania w wieku od 16 do 24 lat, którzy korzystali z tzw. weekend catch-up sleep, czyli nadrabiania braków snu w weekendy, mieli aż o 41% niższe ryzyko wystąpienia objawów depresji w porównaniu do tych, którzy tego nie robili. Badanie opublikowano 6 stycznia 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie „Journal of Affective Disorders”, a jego analiza oparta była na danych zebranych w latach 2021–2023. Jak zbadać sen nastolatków? Uczestnicy badania raportowali godziny zasypiania i budzenia się w ciągu tygodnia i w weekendy. Na tej podstawie wyliczono różnicę pomiędzy średnim czasem snu w weekend a snem w dni powszednie. Dodatkowo uczestnicy określali swoje samopoczucie. Osoby, które codziennie czuły się smutne lub przygnębione, klasyfikowano jako wykazujące objawy depresji. Dlaczego nastolatkowie mają problem z regularnym snem i czy powinniśmy im to wybaczyć? W okresie dojrzewania dochodzi do zmian w rytmie dobowym. Rytmy cyrkadialne, odpowiedzialne za cykl snu i czuwania, przesuwają się w kierunku późniejszego zasypiania. Typowy rytm snu nastolatka to zasypianie około godziny 23:00 i budzenie się około 8:00. Niestety, wczesne godziny rozpoczęcia lekcji kolidują z tym naturalnym trybem, prowadząc do deficytu snu w ciągu tygodnia. Z tego względu wielu nastolatków nadrabia sen w weekendy. Wcześniejsze badania dotyczyły głównie młodzieży z Chin i Korei, tymczasem badanie Melyndy Casement i Jasona Carbone’a dostarczyło pierwszych danych na temat amerykańskiej młodzieży. Możemy zakładać, że w Polsce jest podobnie. Sen to dla nastolatków nie lenistwo, lecz ratunek Depresja jest jednym z głównych powodów osłabienia sprawności młodych ludzi. Objawy stanów depresyjnych mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie – np. powodować absencję w szkole lub w pracy, izolację od rodziny czy znajomych. Dane zebrane przez naukowców wskazują, że weekendowe odsypianie może realnie wpłynąć na dobrostan młodzieży. Chociaż idealnym rozwiązaniem byłby regularny sen trwający 8–10 godzin każdej nocy, nie zawsze jest to możliwe – nie przy naszym obecnym trybie życia. Dlatego właśnie nadrabianie snu w sobotę i niedzielę może być skutecznym, choć częściowym środkiem zaradczym wobec rosnącego problemu depresji wśród młodych ludzi. Źródło: Journal of Affective Disorders Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Mózg starzeje się skokowo. W ciągu Twojego życia zmienia się 4 razy i naukowcy wreszcie wiedzą, kiedy
Naukowcy z Cambridge odkryli, że mózg człowieka wcale nie rozwija się liniowo – przechodzi przez 5 drastycznie różniących się od siebie „epok”, rozdzielonych 4 punktami zwrotnymi w wieku 9, 32, 66 i 83 lat. Starzejemy i dojrzewamy skokowo, a nie każdego dnia po trochu.
Analiza skanów ludzkich głów wykazała, że mózgi – wbrew naszej intuicji – nie rozwijają się w sposób liniowy. Badacze oszacowali 4 punkty zwrotne w naszych życiach, które przenoszą nas do kolejnej „epoki” funkcjonowania mózgu. Odkrycie naukowców ujawnia kolejne tajemnice najbardziej skomplikowanego organu ludzkiego ciała. 5 epok życia mózgu – jak i kiedy się zmieniamy? Naukowcy pod kierownictwem dr Alexy Mousley przeanalizowali skany mózgu 3802 osób w wieku od 0 do 90 lat. Wykorzystali technikę MRI z opcją dyfuzji (rezonansu magnetycznego, która obrazuje ruch cząsteczek wody w tkankach) i odkryli, że mózg człowieka nie rozwija się w sposób liniowy. Zamiast tego przechodzi przez pięć wyraźnie różnych od siebie epok. Badania zostały opublikowane w czasopiśmie „Nature Communications” i potwierdzają to, że zmiany w strukturze mózgu wcale nie są stopniowe. Jakie przeżywamy „epoki” i kiedy starzeje się mózg? 1. Dzieciństwo. Do 9. roku życia trwa konsolidacja sieci neuronowych Pierwsza „epoka” obejmuje okres od narodzin do około 9. roku życia. W tym czasie nasze sieci neuronowe się konsolidują – nadmiar synaps, charakterystyczny dla niemowlęcego mózgu, zostaje stopniowo zredukowany, a najaktywniejsze połączenia (czyli intensywnie pobudzane w dzieciństwie) są wzmacniane. To kluczowy etap rozwoju mózgu, który później ciężko jest nadrobić. Dlaczego? W tym czasie gwałtownie rośnie objętość istoty szarej i białej, co prowadzi do osiągnięcia maksymalnej grubości kory mózgowej. Cały mózg reorganizuje się w jednolity sposób aż do 9. roku życia. Wtedy następuje radykalna zmiana zdolności poznawczych, ale także zaczynają pojawiać się zmiany związane z ryzykiem zaburzeń psychicznych 2. Dorastanie, które trwa aż do… 32. roku życia Kolejny etap rozwoju mózgu trwa długo, bo aż do wczesnych lat 30. Okazuje się, że w kontekście pracy mózgu młodzi dorośli niewiele różnią się od nastolatków. Etap ten charakteryzuje się znacznym wzrostem efektywności w połączeniach nerwowych. Struktura mózgu staje się lepiej zorganizowana i zoptymalizowana, dopasowuje się do wyzwań. – Era adolescencji to jedyny okres, w którym wydajność struktur mózgowych tak dynamicznie wzrasta – tłumaczy Dr Alexa Mousley. Rozwijające zmiany osiągają szczyt średnio w wieku 30 lat, który według naukowców jest „najsilniejszym punktem zwrotnym w całym życiu”. 3. Dorosłość to pełna moc, która trwa do 66. urodzin. Po 32. roku życia mózg wchodzi w fazę dorosłości, która jest najdłuższą z pięciu epok – trwa ponad 3 dekady. Koniec poszukiwań i badania terenu: w tej epoce struktura mózgu stabilizuje się. Zauważalne jest zjawisko „segregacji” – poszczególne obszary mózgu coraz bardziej się specjalizują i działają w ramach wydzielonych jednostek funkcjonalnych. W trakcie trwania tego okresu nie zaobserwowano wyraźnych punktów zwrotnych, co koresponduje z wynikami innych badań, które wskazują na plateau w zakresie inteligencji i cech osobowości. Korzystamy z tego, czego wcześniej się nauczyliśmy i szukamy schematów. 4. Starzenie się mózgu – zmiany po 66. i 83. roku życia Punkt zwrotny w wieku 66 lat, chociaż subtelny, wskazuje na początek kolejnej epoki – wczesnej starości. W tym czasie struktura sieci mózgowej ulega stopniowej reorganizacji. Pogarsza się spójność połączeń, szczególnie ze względu na degenerację istoty białej. Dr Mousley zauważa, że w połowie lat 60. możemy zaobserwować reorganizację sieci neuronowych, co prawdopodobnie związane jest ze starzeniem i chorobami, takimi jak nadciśnienie. Ostatni punkt zwrotny ma miejsce w wieku około 83 lat i wprowadza mózg w ostatnią epokę: późną starość. W tej fazie następuje drastycznie ograniczenie łączności globalnej w obrębie całego organu, a struktura mózgu zaczyna polegać na bardziej lokalnych połączeniach i wybranych regionach. Co daje nam ta wiedza o mózgu? Wiele zaburzeń rozwojowych, psychicznych i neurologicznych związanych jest z tym, jak mózg jest połączony. Zrozumienie, że struktura mózgu nie zmienia się stopniowo, lecz podlega nagłym przełomom, może pomóc w identyfikowaniu momentów największej podatności na zaburzenia. Odkrycie to może mieć istotne znaczenie dla diagnostyki i leczenia chorób takich jak demencja czy zaburzenia rozwojowe u dzieci. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten nieśmiały królik przez całe lata pozostaje dzieckiem. To fenomen w skali świata, który zaskakuje badaczy
Zdawałoby się, że większość ssaków – poza ludźmi – dojrzewa możliwie szybko. Wszystko po to, by jak najszybciej być gotowym do reprodukcji czy walki z zagrożeniami. Japoński królik Amami cieszy się jednak dzieciństwem na niespotykaną skalę w świecie zwierząt, przez lata brykając beztrosko po skalistych wyspach. Starzeje się nawet pięć razy wolniej niż jego krewniacy i zadziwił naukowców – to pierwsze takie odkrycie na świecie.
Wyjątkowy królik Amami z japońskich wysp Amami i Tokunoshima stanowi fenomen na skalę światową. Badacze po raz pierwszy w historii potwierdzili u niego mechanizm opóźnienia wzrostu – do tej pory nie udało się zaobserwować go u żadnego żyjącego ssaka, chociaż podejrzewano podobne u wymarłych już zwierząt. Jego niezwykły cykl życiowy wzbudza podziw biologów i ekologów, ale nie jest dziełem przypadku. Przedłużone dzieciństwo królika Amami Królik Amami (Pentalagus furnessi) to jeden z najbardziej zagrożonych, ale także najbardziej nietypowych ssaków świata – słyszało o nim niewiele osób. Nic dziwnego, ponieważ zazdrośnie strzeże swoich tajemnic i zamieszkuje tylko dwie subtropikalne japońskie wyspy. Jego wyjątkowo wolne tempo wzrostu fascynuje naukowców na całym świecie. Badania zespołu z Okayama University of Science, opublikowane w „Mammal Study” wykazały, że królik ten osiąga pełną dojrzałość dopiero po około pięciu latach życia, podczas gdy jego kontynentalni kuzyni dojrzewają nawet pięć razy szybciej. Przeprowadzono je pod kierownictwem prof. Mugino Kubo. Niezwykłe tempo dojrzewania to nie przypadek, lecz efekt długiej ewolucji w izolowanym środowisku wyspiarskim charakteryzującymi się niewielką liczbą drapieżników, ale i ograniczonymi zasobami pożywienia. Dlaczego ten królik starzej się tak wolno? Specyficzny rozwój królika potwierdziły badania histologiczne jego kości. Wykryto w nich liczne linie zatrzymania wzrostu, nawet u młodych dorosłych osobników. Te „pierścienie przyrostu” świadczyły, trochę jak słoje w przekroju drzewa, o okresowych zahamowaniach rozwoju. To zjawisko w przyrodzie do tej pory znane było jedynie z analiz szczątków wymarłych ssaków – między innymi z basenu Morza Śródziemnego. U żyjących współcześnie zwierząt jest absolutnie wyjątkowe. Naukowcy przypuszczają, że przyczyną jest nietypowa strategia przystosowawcza do wyspiarskiego środowiska. Izolacja geograficzna, ograniczone zasoby pokarmowe i niemal całkowity brak drapieżników na wyspach stworzyły warunki sprzyjające strategii życia „slow” – powolny wzrost i niewielka ilość potomstwa oznacza dużą inwestycję w przeżywalność młodych. Podobnie jest u ludzi, jednak my żyjemy zdecydowanie dłużej i nie wykształciliśmy żadnego mechanizmu „zahamowywania” rozwoju naszych dzieci. Co daje królikom wydłużone dzieciństwo? Jedną z najbardziej fascynujących cech tego ssaka jest wyjątkowa gęstość i solidność jego kości. Wynika to z powolnego rozwoju. Naukowcy wykazali, że kości królika Amami są znacznie bardziej zbite niż u innych przedstawicieli rodziny zającowatych. Dzięki temu jest on mistrzem przetrwania w trudnym, skalistym terenie, w którym liczy się siła i zwinność. Wyjątkowa strategia ma swoje zalety i wady. Z jednej strony powolny rozwój i duża inwestycja rodziców w potomstwo sprzyja w przetrwaniu w stabilnych, niezmiennych warunkach środowiskowych. Z drugiej – niska rozrodczość i długi czas osiągania dojrzałości sprawiają, że populacja królika Amami bardzo wolno odbudowywuje się po nagłych katastrofach. Jak wygląda królik Amami? Królik Amami ma charakterystyczne ciemne futro oraz mniejsze uszy i oczy niż najbliższe mu gatunki. Niegdyś był szeroko rozpowszechniony w Azji, jednak tysiące lat temu przegrał ewolucyjną bitwę i obecnie reprezentują go jedynie dwie skromne populacje na japońskich wyspach. Przy życiu pozostało 5000 osobników, a władze Japonii dokładają wszelkich starań do jego ochrony: został między innymi wpisany na Czerwoną Listę IUCN. W celu ratowania jego populacji na wyspie Tokunoshima przeprowadzono nawet (w latach 2014–2016) całkowitą kastrację polujących na króliki kotów. Amami to wyjątkowy na skalę światową gatunek, o którego przetrwanie powinniśmy zawalczyć. Źródło: Mammal Study, Nippon.com Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wczesne dojrzewanie może skracać życie kobiet. Naukowcy mają na to dowody
Nowe badania pokazują, że wczesne dojrzewanie może przyspieszyć starzenie się kobiet i zwiększyć ryzyko chorób. Zaskakujące dane zebrano na podstawie olbrzymiej liczby przypadków.
Naukowcy z Buck Institute for Research on Aging w Kalifornii przeanalizowali dane niemal 200 tys. kobiet z brytyjskiej bazy UK Biobank. Chcieli sprawdzić, jakie wczesne dojrzewanie i decyzje rodzicielskie z początkowych etapów życia miały wpływ na ich zdrowie w późniejszych latach. Czego dowodzą najnowsze badania? Amerykańscy naukowcy skupili się na dwóch czynnikach: terminie pierwszej miesiączki i dacie urodzenia pierwszego dziecka. Okazało się, że dziewczynki, które zaczęły dojrzewać przed 11. rokiem życia oraz kobiety rodzące przed 21. urodzinami wykazywały dwukrotnie większe ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 2., niewydolność serca czy otyłość. To nie wszystko – ryzyko poważnych zaburzeń metabolicznych rosło nawet czterokrotnie. Okazało się, że kobiety, które dojrzewały i rodziły później, wolniej się starzały i rzadziej zapadały na choroby przewlekłe, w tym Alzheimera. Geny i biologia starzenia Badaczom udało się wyróżnić aż 126 markerów genetycznych, które wiążą się z tym zjawiskiem. Związane są one ze szlakami metabolicznymi (m.in. IGF-1, AMPK, mTOR), które regulują zarówno wzrost i dojrzewanie, jak i tempo starzenia się organizmu. To przykład tzw. antagonistycznej plejotropii. Na czym ona polega? To sytuacja, w której cecha, która daje przewagę w młodości (np. szybka zdolność do rozmnażania, czyli zwiększanie przeżywalności), może mieć negatywne skutki zdrowotne w późniejszych latach. Dojrzewanie ważne w kontekście zdrowia – Historia miesiączkowania i wieku pierwszego porodu jest rutynowo zbierana przez lekarzy, ale rzadko wykorzystywana w kontekście zdrowotnym kobiety. Nasze badanie pokazuje, że to krytyczne informacje – mówi prof. Pankaj Kapahi, jeden z autorów badania. Naukowcy sugerują, że warto tego rodzaju informacje traktować jako istotny element profilaktyki zdrowotnej. Powinny być brane pod uwagę nie tylko w ginekologii, ale także w szerszym kontekście medycznym. Zmiana myślenia o dojrzewaniu Nowe badania przypominają, że wszystkie decyzje i wydarzenia z wczesnych etapów życia mogą mieć swoje długofalowe konsekwencje dla zdrowia: nawet, jeśli na razie nie jesteśmy ich świadomi. To kolejny dowód na to, jak biologia rozrodu ściśle splata się z procesami starzenia. Wyniki skłaniają także do dyskusji społecznych i kulturowych wokół wieku rozpoczęcia macierzyństwa. Pokazują, że presja społeczna związana z wczesnym posiadaniem dzieci może wiązać się w dalszej perspektywie z poważnymi kosztami zdrowotnymi. Czy zatem późne macierzyństwo jest zdrowsze? Źródło: eLife Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nastolatki w epoce lodowcowej. Badania wykazały, jak wyglądał „okres buntu” w prehistorii
Najnowsze badanie międzynarodowej grupy naukowców rzuca światło na okres dojrzewania nastolatków sprzed 25 tysięcy lat. To nowy dowód na to, jak przebiega ewolucja człowieka.
Spis treści: Jak wyglądało dojrzewanie prehistorycznych nastolatków? Pełna dorosłość w wieku 17–22 lat Uczłowieczenie pradawnych ludzi Młodość rządzi się swoimi prawami. Dojrzewanie to okres zmian nie tylko emocjonalnych, ale przede wszystkim – fizycznych. Zmienia się ciało człowieka, zmienia się jego cała fizjonomia, ale dochodzi również do zmian hormonalnych, a także w obrębie mózgu. To proces, który przygotowuje nas do dorosłego i samodzielnego życia. Nic więc dziwnego, że badany jest również w kontekście naszej ewolucji. Jak wyglądało dojrzewanie prehistorycznych nastolatków? Na łamach czasopisma naukowego „Journal of Human Evolution” opublikowano właśnie artykuł, w którym badacze z Wielkiej Brytanii, Monako, Francji i Kanady dokonali analizy i oceny dojrzewania europejskich nastolatków z okresu górnego paleolitu. Czyli etapu prehistorii, który zbiegał się z epoką lodowcową. Uczeni zbadali kości 13 osób w wieku od 10 do 20 lat, które żyły ponad 25 tysięcy lat temu. Z artykułu wynika, że naukowcy odkryli w szczątkach konkretne markery, które rzucają światło na proces dojrzewania prehistorycznych ludzi. Dzieciństwo i dorastanie to dwa etapy historii życia, które są albo charakterystyczne dla człowieka, albo znacznie różnią się w porównaniu z innymi naczelnymi. Chociaż ostatnie badania pogłębiły naszą wiedzę o dzieciństwie w górnym paleolicie, okres dojrzewania w tym okresie pozostawał niedostatecznie zbadany – napisali w badaniu autorzy. Naukowcy wykorzystali bioarcheologiczne markery dojrzewania do oszacowania stanu dorastania 13 nastolatków z górnego paleolitu ze stanowisk w Rosji, Czechach i Włoszech. Uczeni chcieli m.in. oszacować czas i tempo tego procesu u dzieci i młodzieży w tym okresie. – Nasze wyniki wykazały, że choć u większości osób dojrzewanie rozpoczęło się w wieku 13,5 lat, występowała duża rozbieżność w czasie trwania procesu – czytamy. Pełna dorosłość w wieku 17–22 lat – W przypadku nastolatków z Arene Candide (Włochy) dwie osoby w chwili śmierci miały około 16 lat i ich okres dojrzewania trwał kilka lat. Czyli dojrzewali nieco dłużej niż niektórzy ich rówieśnicy – wyjaśniają autorzy. Ocena wieku wystąpienia pierwszej miesiączki była trudna ze względu na niewielką liczbę dorastających kobiet. Jednak na podstawie dostępnych dowodów wydaje się, że miała ona miejsce między 16. a 17. rokiem życia – napisali naukowcy. Badanie kości wykazało ponadto, że niektórzy prehistoryczni nastolatkowie osiągnęli pełną dorosłość w wieku 17–22 lat. – To podobnie, jak we współczesnych krajach zamożnych i wcześniej, niż w przypadku dawnych populacji żyjących w środowiskach zurbanizowanych. Bioarcheologiczna analiza dojrzewania wśród nastolatków z górnego paleolitu ma ważne implikacje dla badania pojawienia się okresu dojrzewania w historii życia człowieka. A także dla zrozumienia rozwojowej plastyczności dojrzewania płciowego w przeszłych i obecnych populacjach ludzkich – podkreślają badacze. Uczłowieczenie pradawnych ludzi Za technikę badawczą odpowiedzialna jest główna autorka pracy, Mary Lewis z Uniwersytetu w Reading. Metoda stosowana przez nią ocenia mineralizację kłów, a także rozwój kości dłoni, łokci, nadgarstków, szyi i miednicy, aby określić etap dojrzewania, jaki osiągała dana osoba. – To pierwszy raz, kiedy moja metoda szacowania etapu dojrzewania została zastosowana do skamieniałości paleolitycznych – mówi Lewis. Co więcej, uczeni dokonali także analizy peptydów do biologicznego oszacowania płci. Nigdy wcześniej nie dokonano tego w badaniu tak dawnych szczątków ludzkich. Wśród badanych nastolatków był chłopiec, którego nazwano „Romito 2”. To najstarszy znany człowiek, który chorował na niskorosłość. Naukowcy podkreślają, że ich badanie pozwala w pewien sposób wyobrazić sobie, jak mogło wyglądać jego życie. A ponieważ był w trakcie dojrzewania, jego głos był już niższy, podobnie jak u dorosłego mężczyzny. Miał już cechy, które charakteryzują dorosłych mężczyzn, takie jak np. zarost, ale przez swoją chorobę, prehistoryczne społeczności mogły go nadal traktować jak dziecko. – Informacje na temat wyglądu fizycznego i etapu rozwoju nastolatków z epoki lodowcowej, które wynikają z naszych badań, dają nowy punkt widzenia na interpretację ich pochówku i sposobu leczenia pewnych dolegliwości – mówi archeolog Jennifer French z Uniwersytetu w Liverpoolu, współautorka badania. – Czasami może być nam trudno wyobrazić sobie, jak wyglądało życie prehistorycznych ludzi. Jednak wszyscy przechodziliśmy przez okres dojrzewania, nawet jeśli doświadczyliśmy go inaczej – mówi April Nowell, antropolog z University of Victoria w Kanadzie. – Nasze badanie pomaga uczłowieczyć tych nastolatków w sposób, którego nie da się osiągnąć, np. analizując narzędzia kamienne – podsumowała badaczka. Źródło: Journal of Human Evolution. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Tożsamość płciowa, nieograniczona już binarnym podziałem na dziewczyny i chłopców, to stosunkowo nowe zagadnienie. Czy nauka może pomóc nam się w nim odnaleźć?
Zawsze czuła się bardziej chłopcem niż dziewczyną. E., która poprosiła, żeby w artykule nie używać jej pełnego imienia, sukienek nie znosiła od dziecka. Lubiła koszykówkę, jazdę na deskorolce i gry komputerowe. Gdy spotkałyśmy się w maju w Nowym Jorku na kończącym rok szkolny występie jej klubu oratorskiego, ubrana była w szyty na miarę garnitur i jedną ze swojej pokaźnej kolekcji muszek. Miała króciutkie czerwone włosy, jasną karnację i delikatne rysy. Wyglądała jak wystrojony 14-letni Piotruś Pan. Po urodzeniu w 1998 r. bliźniaki z Massachusetts Caleb (z lewej) i Emmie Smith (z prawej) były nie do rozróżnienia. – Kiedy mieliśmy po 12 lat, nie czułam się chłopcem, ale nie wiedziałam, że mogłabym być dziewczyną – mówi dziś Emmie. W wieku 17 lat oznajmiła światu, że jest osobą transpłciową, a ostatnio przeszła operację uzgodnienia płci. Twierdzi, że nie miała ona wielkiego znaczenia. – Przed operacją nie czułam się kobietą w mniejszym stopniu, a teraz nie czuję się nią bardziej. Wieczorem tego samego dnia E. zastanawiała się nad odpowiednią nazwą dla swojej tożsamości płciowej. „Transgender” nie do końca pasowało, jak sama stwierdziła. Cały czas używała imienia, które nadali jej rodzice, i nadal wolała, aby w odniesieniu do niej używać zaimka „ona”. Inne dzieciaki, które tak się określają, często mówią, że „od zawsze” wiedziały, iż przyszły na świat w niewłaściwym ciele. – Ja myślę po prostu, że muszę zmienić trochę swoje ciało, by dobrze się w nim czuć – stwierdziła. Taka zmiana miałaby spowodować, że ciało przestanie miesiączkować, nie będzie miało piersi, nabierze bardziej zdecydowanych rysów twarzy i wyda „ryżą brodę”. Czy to oznacza, że E. jest transchłopakiem? Bardzo androgyniczną dziewczyną? A może kimś, kto zupełnie odrzuca podział na tradycyjne role płciowe? Takich historii ostatnio słyszy się wiele. Ponieważ tyle się dziś mówi o byciu transgender, E. zastanawia się nad swoją tożsamością płciową, a nie uznaje, że jej hobby i styl ubierania wynikają stąd, że jest chłopczycą. Nagłośnienie tematu spowodowało, że w ciągu ostatnich 10 lat liczba Amerykanów określających się w spisach powszechnych jako osoby trans podwoiła się. Zwiększyła się liczba osób nieodnajdujących się w binarnym systemie płci (ang. gender nonconforming), a za czasów poprzedniego pokolenia ta kategoria nie miała nawet nazwy. Coraz więcej dzieci w wieku wczesnoszkolnym zastanawia się nad swoją płcią. Rośnie świadomość faktu, że osoby te są narażone na zastraszanie, bycie ofiarami napaści na tle seksualnym i próby samobójcze. Mamy nowe wyobrażenie tego, co oznacza bycie kobietą czy mężczyzną. Poznajemy wiele nowych terminów, takich jak: „transgenderowy” czy „transpłciowy”, „cispłciowy”, „gender nonconforming”, „genderqueer”, „apłciowy”, i ponad 50 innych, z których użytkownicy Facebooka mogą wybierać, uzupełniając swe profile. Tymczasem naukowcy, starając się zrozumieć płeć z punktu widzenia biologii, odkrywają kolejne zawiłości. Założenie garnituru na bal po ukończeniu ósmej klasy było dla Raya Craiga początkiem przemiany w transmężczyznę, chociaż z oficjalnym coming outem zdecydował się zaczekać do ukończenia szkoły. Nie wszyscy zwracają się do niego, używając męskich zaimków. Ojciec nie był zdziwiony, że Ray utożsamia się z byciem chłopcem, ale nie wiedział, czy potrwa to 6 tygodni, 4 lata, czy tak już zostanie. Kolejny etap to zastanowienie się nad lekami opóźniającymi dojrzewanie. W liceum uczyliśmy się, że płeć dziecka określają chromosomy płciowe. Kropka. XX oznacza dziewczynkę, a XY chłopca. Czasem nie jest to jednak takie proste. Dziś wiemy, że poszczególne elementy „męskości” i „kobiecości” nie zawsze są idealnie uporządkowane. Zestaw chromosomów XX nie gwarantuje obecności jajników, pochwy, estrogenu, utożsamiania się z płcią kobiecą i kobiecego zachowania, a kombinacja XY nie zawsze powoduje wykształcenie się jąder, penisa, produkcję testosteronu, utożsamianie się z płcią męską i zachowanie typowe dla mężczyzn. Zdarza się, że osoba z chromosomami XX pod względem anatomicznym, fizjologicznym i psychologicznym bardziej przypomina mężczyznę i odwrotnie. Embrion na początku ma parę prymitywnych organów – gonad pierwotnych. Gdy ma 6–8 tygodni, przekształcają się one w gonady męskie lub żeńskie. Zróżnicowanie płciowe uruchamia zazwyczaj gen znajdujący się na chromosomie Y. Gen SRY sprawia, że gonady pierwotne przekształcają się w jądra. Następnie jądra wydzielają testosteron i inne męskie hormony (zwane łącznie androgenami), co sprawia, że płód wykształca prostatę, mosznę i penis. Gdy genu SRY brak, gonady pierwotne stają się jajnikami wydzielającymi estrogen i płód nabiera anatomicznych cech kobiety (macica, pochwa, łechtaczka). Czasem jednak coś idzie nie tak. Genu SRY może zabraknąć lub może być uszkodzony, co spowoduje, że embrion XY nie wykształci męskiej anatomii i po urodzeniu zostanie uznany za dziewczynkę. Może też pojawić się na chromosomie X, co sprawi, że embrion XX wykształci cechy męskie i zostanie uznany za chłopca. Mogą też zdarzyć się wariacje genetyczne niezwiązane z genem SRY, np. zespół całkowitej niewrażliwości na androgeny (complete androgen insensitivity syndrome – CAIS). Wtedy komórki embrionu XY w niewielkim stopniu lub wcale nie reagują na męskie hormony. Chociaż gonady pierwotne przekształcają się w jądra i płód produkuje androgeny, nie wykształcają się męskie zewnętrzne narządy płciowe. Dziecko wygląda jak dziewczynka, ma łechtaczkę, pochwę i na ogół dorasta w przeświadczeniu, że jest dziewczyną. Kim zatem jest to dziecko? Dziewczynką, za którą się uważa? Czy – ze względu na obecność chromosomów XY, nie mówiąc już o jądrach w jamie brzusznej – „tak naprawdę” jest chłopcem? Oti ma 9 lat i urodziła się jako chłopiec, ale nigdy tak się nie czuła. Gdy zaczęła mówić, nie mówiła „czuję się dziewczynką”, tylko „jestem dziewczynką”. Za jej sprawą rodzice i trójka starszego rodzeństwa Oti dołączyli do społeczności transgenderowych aktywistów. – To wspaniałe doświadczenie. Poznaliśmy świetnych ludzi, którzy wiele przeszli. Dzięki niej stałem się bardziej otwarty. Jestem jej tatą, ale to Oti daje mi przykład – mówi jej tata, David. 35-letnia Georgiann Davis urodziła się z CAIS, ale dowiedziała się o tym dopiero w wieku 20 lat, przypadkiem przeglądając swoją dokumentację medyczną. Nikt nigdy nie wspomniał o chromosomach XY, choć lekarze stwierdzili ten fakt, gdy miała 13 lat. W wieku 17 lat przeszła operację usunięcia niezstąpionych jąder. Rodzice nie zdradzili jej jednak prawdziwego powodu zabiegu. Uznali, że lepiej będzie, jeśli lekarze powiedzą, że znaleźli przedrakowe zmiany w jajnikach i trzeba je usunąć. Woleli skłamać, że grozi jej rak, niż powiedzieć, że jest osobą interseksualną – której układ rozrodczy i geny nie pasują do definicji kobiety ani mężczyzny. Czy to było aż tak straszne? – Davis, obecnie socjolog pracująca na University of Nevada w Las Vegas, zastanawia się w książce Contesting Intersex: The Dubious Diagnosis. Myślałam, że muszę być strasznym dziwolągiem, skoro nawet rodzice nie potrafili powiedzieć mi prawdy. Inny rodzaj interseksualizmu występuje w pewnym regionie Dominikany. Czasem mówi się o nim lekceważąco guevedoce – „penis na 12. urodziny”. Po raz pierwszy naukowo zainteresowała się nim w latach 70. Julianne Imperato-McGinley, endokrynolog z Weill Cornell Medical College w Nowym Jorku, która usłyszała o dzieciach z takim problemem żyjących w wiosce Las Salinas. Imperato-McGinley wiedziała, że normalnie w embrionach męskich w ósmym tygodniu ciąży specjalny enzym przekształca testosteron w silnie oddziałujący hormon DHT. Gdy pojawia się DHT, zaczyna wykształcać się penis, gdy go nie ma – z tej samej struktury formuje się łechtaczka. W embrionach z tym rodzajem interseksualizmu, jak stwierdziła Imperato-McGinley, nie występuje enzym przekształcający testosteron w DHT, więc dzieci te rodzą się z zewnętrznymi narządami płciowymi wyglądającymi na kobiece. Wychowywane są jak dziewczynki. Niektóre uważają się za normalne dziewczynki, inne czują, że są trochę inne, ale nie wiedzą dlaczego. Drugi etap maskulinizacji w czasie dojrzewania nie wymaga DHT, tylko wysokiego poziomu testosteronu, który produkowany jest u tych dzieci w normalnych ilościach. W wieku około 12 lat następuje u nich wzmożona produkcja testosteronu, jak u większości chłopców, która sprawi, że staną się mężczyznami (co do zasady niepłodnymi). Obniża im się głos, rozwijają się mięśnie, pojawia się owłosienie na ciele i twarzy. A organ, który wydawał się łechtaczką, przekształca się w penisa. Gdy Imperato-McGinley po raz pierwszy pojechała na Dominikanę, świeżo upieczeni mężczyźni traktowani byli podejrzliwie i musieli udowadniać swą męskość. Zanim mogli być zaakceptowani jako mężczyźni, poddawano ich rytuałom z wykorzystaniem ostrych narzędzi. Dziś cechę tę zauważa się zaraz po urodzeniu, bo rodzice nauczyli się dokładniej przyglądać narządom rozrodczym noworodków. Mimo to często takie dzieci wychowywane są jak dziewczynki. Płeć to amalgamat kilku elementów: chromosomów (X i Y), anatomii (wewnętrznych i zewnętrznych narządów płciowych), hormonów (względnych poziomów testosteronu i estrogenu), psychologii (tożsamości płciowej) oraz kultury (zdefiniowanych przez społeczeństwo zachowań przypisanych danej płci). Czasami osoby, które urodziły się z chromosomami i genitaliami odpowiadającymi jednej płci, zdają sobie sprawę, że są transpłciowe, to znaczy wewnętrznie utożsamiają się z płcią przeciwną, a czasem nie utożsamiają się z żadną. Niektórzy naukowcy uważają, że transpłciowość wiąże się z niejednostajnym rytmem rozwoju płodu. Różnicowanie narządów płciowych zachodzi w ciągu pierwszych dwóch miesięcy ciąży – pisze Dick Swaab, badacz w Holenderskim Instytucie Neurobiologii w Amsterdamie – a różnicowanie płciowe mózgu zaczyna się w drugiej połowie ciąży. Zatem na różnicowanie genitaliów i mózgu wpływ mają inne okoliczności pod względem hormonów, substancji odżywczych, lekarstw i innych substancji chemicznych, których stan zmienia się w ciągu tych kilku tygodni. Nie oznacza to, że istnieje mózg „męski” i mózg „kobiecy”, chociaż jeśli porównamy niektóre cechy tego organu, np. gęstość istoty szarej i rozmiar podwzgórza, kobiety i mężczyźni często się różnią. Okazuje się, że prawdopodobnie mózgi osób transpłciowych są bardziej podobne do mózgów występujących u płci, z którą się identyfikują, niż tej przypisanej im po urodzeniu. Carlos, 12 lat, trzyma zdjęcie siebie jako dziewczynki. Jest jednym z grupy dzieci urodzonych na Dominikanie z defektem enzymatycznym. Po urodzeniu ich zewnętrzne narządy płciowe wyglądają na kobiece, ale w okresie dojrzewania, gdy rośnie produkcja testosteronu, pojawiają się u nich narządy męskie i stają się mężczyznami. Problem polega na tym, że takie badania przeprowadzane są na małej próbie, np. kilku osób. Często wśród nich są też osoby, które zaczęły już przyjmować hormony w celu dopasowania płci, co oznacza, że zaobserwowane różnice w mózgu mogą być konsekwencją, a nie wyjaśnieniem transgenderowej tożsamości. Mimo to jeden wniosek z badań nad transgenderyzmem spotyka się z powszechnym uznaniem. A mianowicie fakt, że istnieje związek między nieodnajdowaniem się w binarnym systemie płci a zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Według Johna Stranga, neuropsychologa dziecięcego zajmującego się autyzmem, a także zagadnieniami płci i seksualności w ośrodku Children’s National Health System w Waszyngtonie, prawdopodobieństwo, że dziecko lub nastolatek z zaburzeniami ze spektrum autyzmu będzie miało problem z określeniem swojej płci, jest siedem razy większe niż w przypadku innych młodych osób. Emily Brooks, 27 lat, ma autyzm i mówi o sobie, że jest niebinarna, chociaż nadal posługuje się imieniem nadanym jej po urodzeniu. Jest szczupła, ma w połowie ogoloną głowę i blond włosy z turkusowymi pasemkami, a na nosie hipsterskie okulary. Niedawno skończyła studia na City University of New York poświęcone niepełnosprawności i chciałaby tworzyć bezpieczne miejsca dla osób określających się terminem gender nonconforming (w najszerszym jego znaczeniu) i cierpiących na zaburzenia autystyczne. Takie osoby muszą zmagać się i z dyskryminacją ze względu na niepełnosprawność, i z transfobią – stwierdziła podczas naszego spotkania w barze na Manhattanie. – Nie można zakładać, że miejsce, w którym szczególną uwagę zwraca się na komfort osób autystycznych, będzie też przyjazne dla osób z zaburzeniami rozwoju płci i odwrotnie. Gdy tak rozmawiałyśmy o płci i autyzmie, podszedł do nas barman. – Co mogę paniom podać? – zapytał. Brooks zjeżyła się na dźwięk słowa „paniom”. Poszukiwanie bezpiecznej przestrzeni jest dla niej skomplikowane nie tylko z powodu autyzmu, ale także z uwagi na fakt, że nie uznaje binarnego podziału na kobiety i mężczyzn. Ogromna większość ludzi, można chyba bezpiecznie powiedzieć, że ponad 99 proc., umiejscawia się na jednym z krańców spektrum płci. Ułatwia to wiele wyborów w codziennym życiu: kupowanie ubrań, wybór drużyny sportowej, uzupełnienie danych we wniosku paszportowym i to, jak ma się do nas zwracać barman. Ale obecnie w szczególności młodzi ludzie kwestionują nie tylko płeć przypisaną im po urodzeniu, ale także samą koncepcję binarnego podziału płci. – Nie utożsamiam się z cechami, które według społeczeństwa określają dziewczynę lub chłopaka – powiedziała 22-letnia Miley Cyrus w wywiadzie dla magazynu Out w 2015 r. – Musiałam to sobie uświadomić. Nie przeszkadza mi bycie dziewczyną, tylko zaszufladkowanie. Osoby z pokolenia Miley Cyrus częściej niż ich rodzice myślą o płci jako niebinarnym spektrum. Badanie przeprowadzone ostatnio na próbie tysiąca millenialsów (osób urodzonych między rokiem 1980 a 2000) w wieku 18–34 lat pokazało, że połowa z nich uważa, iż „płeć stanowi spektrum i że niektóre osoby nie mieszczą się w tradycyjnych kategoriach”. W dodatku sporo młodych osób spośród tej grupy określa się jako niebinarne, jak podaje Human Rights Campaign. W 2012 r. organizacja ta przeprowadziła ankietę wśród 10 tys. nastolatków LGBT (lesbijek, gejów, osób biseksualnych i transgenderowych) w wieku od 13 do 17 lat. Okazało się, że 6 proc. z nich określało się jako osoby genderfluid, androgyniczne lub innym terminem spoza binarnego systemu. Młodzi ludzie poszukujący swojego miejsca na spektrum często wybierają zaimek, który chcieliby, aby w odniesieniu do nich stosowano. Nawet jeśli nie czują się stuprocentową dziewczyną czy stuprocentowym chłopakiem, mogą zdecydować się na „on” lub „ona”, jak Emily Brooks. Wielu wybiera jednak zaimek niewskazujący na płeć, np. angielskie they, lub wymyślony – zie. Na Samoa najlepsze przyjaciółki, 12-letnia Sandy (z lewej) i 10-letnia Mandy (w białej koszulce), tańczą dla kolegów i rodziny. Określają się jako fa’afafine, trzecia płeć – ani kobieta, ani mężczyzna. Dzieci fa’afafine w zabawach z rówieśnikami i relacjach z rodziną zazwyczaj odgrywają role dziewczynek. Jako dorośli anatomicznie pozostają mężczyznami, choć wyglądają i zachowują się jak kobiety. Pomagają w pracach domowych, opiekują się dziećmi, a na partnerów seksualnych wybierają mężczyzn. Charlie Spiegel, 17-latek, próbował używać they przez jakiś czas, ale teraz woli he, czyli „on”. Charliemu po urodzeniu przypisano płeć kobiecą. Powiedział mi, że gdy zaczął dojrzewać, dziwnie się czuł, kiedy nazywano go dziewczyną. – Wiesz, jak to jest, gdy np. kupujesz buty przez internet. Przychodzi paczka i rozmiar na pudełku się zgadza. Przymierzasz, ale buty wyraźnie nie pasują. Tak u Charliego było z płcią: kategoria „dziewczyna” powinna pasować, ale nie pasowała. Pewnego dnia, w pierwszej klasie liceum, Charlie wybrał się do biblioteki i wziął z półki I am Cris Beam, powieść o transgenderowym chłopcu. „To jakby o mnie” – pomyślał Charlie, czytając. To objawienie było przerażające, ale także wiele mu wyjaśniło. Metaforyczne zamówione buty miały szansę stać się bardziej wygodne. Nie od razu znalazł lepiej pasującą do siebie płciową tożsamość. Charlie, członek Gender Spectrum, grupy wsparcia dla transgenderowych i niebinarnych nastolatków, podejmował różne próby. Podobne opisuje wiele nastolatków w takiej sytuacji. Najpierw uznał się za butch lesbian – lesbijkę przejawiającą stereotypowo męskie cechy, później – osobę genderfluid, aż w końcu zdecydował się na określenie „niebinarny transchłopak”. Brzmi to trochę jak oksymoron. Czy „niebinarny” i „chłopak” się nie wykluczają? Ale taka kombinacja wydaje się Charliemu najbardziej odpowiednia. Kilka miesięcy po naszej rozmowie wybierał się na studia i miał zamiar zacząć przyjmować testosteron. Dziś więcej młodych ludzi otwarcie mówi o sobie, że są niebinarni, częściowo dlatego, że pojawiła się świadomość, że taka możliwość istnieje, i terminy, którymi mogą nazwać to, co odczuwają – powiedział mi terapeuta Jean Malpas, gdy zeszłej wiosny spotkaliśmy się w Ackerman Institute for the Family na Manhattanie, gdzie prowadzi projekt dotyczący zagadnień płci i rodziny. Coraz więcej dzieci uznaje się za niebinarne, co stanowi dla rodziców nowe wyzwanie. Weźmy na przykład E., która gdy spotkałyśmy się w maju, nadal używała żeńskich zaimków i zmagała się z poszukiwaniem własnego miejsca na spektrum płci. Jej matce, Jane, również nie było łatwo zadbać o to, aby E. była bezpieczna, nie będąc typową dziewczyną ani typowym chłopakiem. Klub oratorski, który występował w Nowym Jorku tego wieczoru, kiedy się spotkałyśmy, szykował się do wyjazdu na konkurs ogólnokrajowy do Kalifornii. Jane pokazała mi e-mail, który wysłała do opiekuna klubu. E może i jest postrzegana przez innych jako chłopak, pisała Jane, z jej nowymi krótkimi włosami i androgynicznymi ubraniami. Pewnie mogłaby skorzystać „i z męskiej, i damskiej toalety, w zależności od tego, co w danych okolicznościach wyda jej się najbezpieczniejsze” – poinformowała opiekuna. Dodała też, że E. „powinna za każdym razem informować go, że idzie do łazienki i z której toalety zamierza skorzystać”. Kiedy się spotkałyśmy, zapytałam Jane, gdzie na spektrum płci umiejscowiłaby E. – Myślę, że ona najlepiej czułaby się jako osoba neutralna płciowo – odpowiedziała. Dla nastolatka bycie „neutralnym płciowo” jest raczej trudne. Biologia w końcu daje o sobie znać. Można jednak nieco opóźnić jej działanie, podając leki hamujące dojrzewanie, co daje dzieciom niepewnym swojej płci trochę czasu. Jeśli dziecko osiągnie wiek 16 lat i zdecyduje, że jednak nie jest osobą transgenderową, uważa się, że efekty hamowania dojrzewania można odwrócić. Takie dziecko przestaje przyjmować leki i dojrzewa, nabierając kolejnych cech płci przypisanej mu po urodzeniu. W przypadku dzieci, które w wieku 16 lat będą chciały zmienić płeć, przyjmowanie takich leków może ułatwić cały proces. Mogą zacząć przyjmować hormony typowe dla przeciwnej płci i dojrzewać już zgodnie ze swoim wyborem, nie wykształciwszy drugorzędnych cech płciowych, takich jak piersi, owłosienie na ciele lub niski głos, które może być trudno cofnąć. Gdy Trinity Xavier Skeye miała cztery lata, prawie zupełnie przestała mówić. Zaczęła gryźć swoje chłopięce ubrania i stwierdziła, że chce obciąć sobie penisa. Zaniepokojeni rodzice zaprowadzili ją do terapeuty, który spytał, czy wolą mieć szczęśliwą córeczkę, czy martwego synka. Matka Trinity DeShanna Neal walczy o szczęście swojego dziecka. Obecnie Trinity ma 12 lat i przyjmuje środki opóźniające dojrzewanie. Trinity jest pierwszą nieletnią w Delaware z takim problemem, która leczy się w ramach ubezpieczenia społecznego. Organizacja Endocrine Society zaleca podawanie leków hamujących dojrzewanie nastolatkom ze zdiagnozowaną dysforią płciową, chociaż długofalowy wpływ tych środków na rozwój psychologiczny, wzrost mózgu i gęstość kości nie jest znany. Dlatego padają sprzeczne głosy co do ich stosowania u fizycznie zdrowych nastolatków. Jeszcze bardziej kontrowersyjna kwestia dotyczy zbyt częstego zachęcania małych dzieci do zachowań charakterystycznych dla płci przeciwnej. Eric Vilain, genetyk i pediatra, szef Center for Gender-Based Biology w UCLA, twierdzi, że wiele pragnień i fantazji dzieci jest przelotnych. A co, jeśli pragnienie bycia dziewczynką zniknie równie szybko jak pragnienie, aby zostać astronautą, małpą albo ptakiem? Gdy rozmawialiśmy zeszłej wiosny, powiedział mi, że większość badań dotyczących małych dzieci, które mówią o dyskomforcie związanym z płcią nadaną im po urodzeniu, wskazuje na to, że bardziej prawdopodobne jest, że zostaną osobami cispłciowymi (o tożsamości płciowej zgodnej z płcią biologiczną), a nie transpłciowymi. – Jeśli chłopiec zachowuje się jak dziewczyna (chce mieć długie włosy, przymierzać buty mamy albo nosić sukienki i bawić się lalkami), mówi sobie: „Zachowuję się jak dziewczyna, więc muszę być dziewczyną” – powiedział mi Vilain. Zaś takie preferencje to ekspresje tożsamości płciowej, a nie tożsamość jako taka. Vilain uważa, że rodzice powinni podejść do sprawy spokojnie i przypomnieć chłopcu, że może robić to samo co dziewczyny, ale nie oznacza to, że jest dziewczyną. Henry po urodzeniu został uznany za chłopca, ale sam uważa się za kogoś „płciowo kreatywnego”. Wyraz tej tożsamości daje swoim niecodziennym wyczuciem stylu. Rodzice zapisali go na zajęcia Bay Area Rainbow Day Camp, gdzie poznaje słownictwo, które umożliwi mu opisanie swoich uczuć. Jean Malpas opowiada, że w ramach jego projektu dotyczącego płci i rodziny u dzieci, które mówią, że chciałyby być innej płci, doradcy zwracają uwagę na trzy rzeczy – czy pragnienie to wyrażają „stale, konsekwentnie i stanowczo”. I wiele dzieci, które przychodzą do jego poradni, spełnia te kryteria. Czasem są to nawet pięciolatki. – Zmagają się z tymi emocjami od dłuższego czasu i nie oglądają się za siebie. Tak było w przypadku córki pisarki Marlo Mack z Seattle (takiego pseudonimu używa na potrzeby swoich podcastów i bloga, by chronić tożsamość swego dziecka). Dziecko Mack urodziło się jako chłopiec, który jednak już w wieku trzech lat upierał się, że jest dziewczynką. Zgodnie z zaleceniami Vilaina Mack próbowała wytłumaczyć mu, że chłopiec może robić różne rzeczy. – Powtarzałam mu, że może być chłopcem i bawić się Barbie, nosić, cokolwiek mu się spodoba: sukienki, spódnice, błyskotki – mówi Mack w swoim podcaście How to be a Girl. – Ale moje dziecko mówiło: nie, jestem dziewczynką. W końcu po roku walki Mack pozwoliła swojemu czteroletniemu dziecku wybrać dziewczęce imię, używać żeńskich zaimków i pójść do przedszkola jako dziewczynka. Prawie natychmiast zniknęło przygnębienie. W podcaście, który ukazał się dwa lata później, Mack opowiadała, że jej transgenderowa córka, sześciolatka, „kocha być dziewczynką prawdopodobnie najbardziej ze wszystkich dziewczyn na świecie”. Twierdząc, że nie należy zachęcać każdego dziecka, które zapragnie być chłopcem albo dziewczynką, Vilain zraża do siebie niektórych transgenderowych aktywistów. Podkreśla jednak, że stara się nie myśleć stereotypami dotyczącymi płci. Próbuję być orędownikiem różnorodnej ekspresji tożsamości płciowej. Chłopcy czy mężczyźni mogą mieć długie włosy, lubić taniec i operę, nosić sukienki, jeśli mają na to ochotę, kochać mężczyzn, ale nie oznacza to, że są dziewczynami. A dziewczyny mogą golić głowy, przekłuwać różne części ciała, nosić spodnie, lubić fizykę, kochać kobiety, ale to nie oznacza, że są chłopakami – napisał mi w nocy w mailu, nawiązując do naszej rozmowy telefonicznej. I tu sprawy się komplikują. Młode osoby, takie jak córka Mack, Charlie Spiegel czy E. z Nowego Jorku, muszą podjąć decyzję dotyczącą ich ciała, która będzie miała wpływ na ich zdrowie i szczęście przez następnych 50 lat. A tymczasem normy związane z płcią ciągle się zmieniają. – Myślę, że można mnie określić jako osobę kwestionującą swoją płeć. Jest coś takiego? Chyba tak – powiedziała E. podczas naszego drugiego spotkania w czerwcu. Wiedziała jednak, że nie można tak kwestionować w nieskończoność i skłaniała się już do tożsamości transgenderowego chłopaka. Do września podjęła kroki w tym kierunku. Poprosiła ludzi w swoim otoczeniu, w tym mnie, by w odniesieniu do niej używać bezosobowego zaimka they. Jeśli ostatecznie zdecyduje się na męską tożsamość, samo funkcjonowanie jako mężczyzna, zmiana zaimka na they albo „on” i zmiana imienia (najpewniej na Hue) nie wystarczą. Fizycznie też chciałaby się stać mężczyzną, co wiązałoby się z przyjmowaniem testosteronu. To wszystko trochę ją przerastało. Na krótko przed 15. urodzinami dawała sobie jeszcze rok na zastanowienie się. E. uważa, że na to, z którym miejscem na spektrum płci się identyfikuje, ma wpływ fakt, że urodziła się w XXI w., kiedy to używamy pojęć takich jak transgenderyzm czy bycie gender nonconforming. Mimo to jej możliwości wyboru są ograniczone przez zachodnią kulturę, w której płeć dla ogromnej większości pozostaje wyborem albo-albo. Mogłoby być zupełnie inaczej, gdyby E. mieszkała gdzieś, gdzie istnieje oficjalna rola – ani męska, ani kobieca – stanowiąca inną płeć. 17-letni Hunter Keith urodził się w ciele kobiety, ale od piątej klasy czuł się chłopcem. W siódmej powiedział o tym swoim znajomym, w ósmej – rodzicom. Dwa tygodnie przed zrobieniem tego zdjęcia usunięto mu piersi. Teraz w pobliżu domu w Michigan uwielbia jeździć na deskorolce bez koszulki. Na całym świecie jest kilka takich miejsc: Azja Południowa (gdzie trzecia płeć nazywana jest hidźra – hijra), Nigeria (yan daudu), Meksyk (muxe), Samoa (fa’afafine), Tajlandia (kathoey), Tonga (fakaleiti), a nawet USA (mahu na Hawajach oraz winkte u niektórych plemion rdzennych Amerykanów. Trzecia płeć akceptowana jest w tych miejscach w różnym stopniu, ale kategoria ta zazwyczaj obejmuje mężczyzn pod względem anatomicznym, którzy przejawiają kobiece zachowania i których pociągają mężczyźni, a prawie nigdy inne osoby identyfikujące się z trzecią płcią. Rzadziej są to kobiety pod względem anatomicznym, które żyją jak mężczyźni – np. burrnesha w Albanii i fa’afatama na Samoa. Zeszłego lata poznałam kilkanaście fa’afafine. Wybrałam się na Samoa na zaproszenie profesora psychologii Paula Vaseya, który uważa, że samoańskie fa’afafine to najbardziej akceptowana trzecia płeć na naszej planecie. Vasey, profesor na University of Lethbridge w kanadyjskiej Albercie, jeździ na Samoa tak często, że ma tam dom i samochód. W trzeciej płci na Samoa szczególnie interesuje go to, czy może ona wyjaśnić ewolucyjny paradoks mężczyzn, których pociągają przedstawiciele tej samej płci. Skoro fa’afafine prawie nigdy nie mają dzieci, jak przekazywane są geny związane z tą cechą? Skoro nie mają potomstwa, czy naturalna selekcja nie powinna sprawić, że znikną? Bycie fa’afafine to często cecha większej liczby osób w danej rodzinie, podobnie jak bycie homoseksualistą – powiedział Vasey. (Powiedział również, że zjawisko to notowane jest u prawie takiego samego odsetka populacji jak w wielu zachodnich krajach homoseksualizm – ok. 3 proc.). Przedstawił mi Jossie, 29-letnią wysoką i szczupłą nauczycielkę. Jossie mieszka w wiosce oddalonej o godzinę drogi od stolicy Samoa, Apii. Śmiała się z moich pytań, szczególnie wtedy, gdy pytałam o chłopaków. W rodzinie Jossie było więcej fa’afafine. Kilku jej krewnych, też fa’afafine, przysłuchiwało się naszej rozmowie: jej wujek Andrew – emerytowana pielęgniarka, która używa imienia Angie, kuzynka Trisha Tuiloma, która jest też asystentką Vaseya, oraz pięcioletni siostrzeniec Trishy. W tej wiosce nie do końca lubią styl fa’afa – powiedziała Angie, wyłoniwszy się z domu, który dzieli z Jossie, mając na sobie tylko długą spódnicę lavalava. W swoich latach 20. Angie zastanawiała się nad operacją, za sprawą której stałaby się kobietą. Ale teraz, w wieku 57 lat, twierdzi, że brak operacji jej nie przeszkadza. Nie czuje się już dyskryminowana. Zdarza się, że w kościele inni parafianie krytykują ubiór lub zachowanie jej albo Jossie, ale ich rodziny je rozumieją. Vasey bada obecnie hipotezy, które mogą wyjaśnić ewolucyjny paradoks męskiego pociągu seksualnego do tej samej płci. Pierwsza zakłada, że geny odpowiedzialne za pociąg seksualny do mężczyzn dają inny efekt w zależności od tego, u jakiej płci występują. U mężczyzn powodują brak potomstwa, zaś u kobiet przynoszą swego rodzaju korzyść reprodukcyjną – co oznacza, że kobiety z tymi genami powinny być bardziej płodne. Vasey i jego współpracownicy stwierdzili, że matki i babki ze strony matek fa’afafine rzeczywiście mają więcej dzieci niż matki i babki heteroseksualnych mężczyzn z Samoa. Nie znaleźli jednak porównywalnych prawidłowości wśród babć ze strony ojców oraz ciotek fa’afafine, co stanowiłoby najlepszy możliwy dowód. Druga możliwość to hipoteza zakładająca, że czas i pieniądze, które mężczyźni zainteresowani innymi mężczyznami poświęcają na wychowanie dzieci swojego rodzeństwa, sprawiają, że wzrasta prawdopodobieństwo, że dzieci te będą miały potomstwo i przekażą część DNA tych mężczyzn następnemu pokoleniu. Rzeczywiście, kilka fa’afafine, które przedstawił mi Vasey, opiekuje się swoimi siostrzeńcami i bratankami. Trisha Tuiloma, 42 lata, pieniądze, która zarabia jako asystentka Vaseya, przeznacza na jedzenie, szkołę, prezenty, a nawet opłaty za elektryczność dla ośmiorga dzieci. Badania Vaseya potwierdzają, że fa’afafine częściej oferują dzieciom rodzeństwa pieniądze, czas i wsparcie emocjonalne, w szczególności najmłodszym córkom swoich sióstr, niż heteroseksualni Samoańczycy i Samoanki. Gdy poznałam partnera Vaseya – fa’afafine, z którym poznali się 13 lat temu – jeszcze jeden aspekt tożsamości płciowej stał się dla mnie jasny. Nazywał się Alatina Ioelu. Gdy po raz pierwszy podjechał pod mój hotel, moje wyobrażenie o fa’afafine zmieniło się diametralnie. Ioelu był dużo bardziej męski niż inne fa’afafine, które poznałam. Był przystojny, wysoki, miał szerokie ramiona i ubierał się tak samo jak Vasey – w luźne szorty i koszulkę. Jak ktoś, kto odbierany jest jak mężczyzna, czuje się jako reprezentant trzeciej płci kojarzonej z podkreślaniem kobiecości? Podczas kolacji, którą jedliśmy we trójkę, stopniowo zdawałam sobie sprawę z tego, że jego tożsamość jako fa’afafine świadczy o tym, jak głęboko w kulturze zakorzeniona jest płeć. Vasey i Ioelu planują kiedyś wziąć ślub i wyjechać do Kanady. (Vasey ma 50, a Ioelu 38 lat). – Tam postrzegani bylibyśmy jako normalna homoseksualna para – powiedział mi Vasey. Innymi słowy po przekroczeniu granicy klasyfikacja płciowa Ioelu zmieniłaby się z fa’afafine na homoseksualistę jak za dotknięciem magicznej różdżki. Klejny artykuł z cyklu poświęconego płci – o dojrzewaniu chłopców- znajdziecie w lutowym wydaniu National Geographic.
Psy jak ludzie – też przechodzą „młodzieńczy bunt”. W jakim wieku?
Brytyjscy naukowcy przyjrzeli się zachowaniom psów i udowodnili, że nasi czworonożni przyjaciele – dokładnie tak, jak ludzie – przechodzą przez „młodzieńczy bunt”. To trudny czas dla zwierząt, ale też dla ich opiekunów. Sprawdź, w jakim wieku psy najczęściej się z nim zmagają.
Nie od dziś właściciele i opiekunowie psów podejrzewali, że zwierzęta te także przechodzą przez trudny okres dorastania i w tym czasie zachowują się inaczej, niż małe szczenięta czy dorosłe psy. Ale badanie przeprowadzone przez brytyjskich biologów i behawiorystów jest pierwszym, które to udowadnia. Jego wyniki opublikowano w Biology Letters. Szczenięta przywiązują się do ludzi tak samo, jak małe dzieci. Jednak wiek dojrzewania wystawia to przywiązanie na poważną próbę. Młode psy – podobnie jak nastolatkowie w okresie młodzieńczego buntu – zmagają się z szalejącymi hormonami i emocjami, których nie są w stanie zrozumieć i okiełznać. W tym okresie mogą niechętnie przebywać z opiekunem i specjalnie lekceważyć jego polecenia. A opiekunowie niekoniecznie dobrze radzą sobie z psim nieposłuszeństwem. Behawiorystka z Newcastle University Lucy Asher mówi, że niektórzy karzą zwierzęta za nieposłuszeństwo, inni je ignorują, a jeszcze inni decydują się porzucić lub oddać psa do schroniska. Potwierdzają to dane m.in. z amerykańskich schronisk, gdzie „nastoletnie psy” są najliczniejszą grupą. Wiek nastoletni Oczywiście ze względu na psie lata, młodzieńczy bunt u psa przypada o wiele wcześniej niż u człowieka. Jak wynika z badań, dla większości czworonogów jest to wiek 8 miesięcy. Część zwierząt – głównie tych, które nie nawiązały bardzo bliskiej relacji z opiekunem – przechodzi okres dojrzewania wcześniej, około 5 miesiąca życia. Podobnie jest u ludzi – młodzi, których relacje z rodzicami (bądź opiekunami) nie są stabilne i bezpieczne, wchodzą w okres dojrzewania wcześniej. Jak to zbadano? Przebadano kilkadziesiąt psów. W pierwszej fazie badań pod uwagę wzięto 70 szczeniąt owczarka niemieckiego, golden retrivera i labradora, mających w przyszłości stać się psami przewodnikami. Następnie poproszono opiekunów o ocenę szczeniąt pod względem ich przywiązania i zachowań zwracających uwagę, takich jak siedzenie bardzo blisko właściciela lub okazywanie szczególnie silnej więzi z jedną osobą. Opiekunowie mieli też odnotowywać zachowania związane z separacją, np. dreszcze lub drżenie, gdy zwierzęta były pozostawiane w domach. Oba rodzaje zachowań mogą wskazywać na ogólny niepokój i lęk. Psy z wysokimi wynikami w obu skalach weszły w okres dojrzewania około 5 miesięca życia, w porównaniu z 8 miesiącami u tych z niższym stopniem lęku. Co więcej, dorastające psy, które były silnie zestresowane przez oddzielenie od opiekuna, były również coraz bardziej nieposłuszne tej osobie, ale nie innym. Wyrośnie z tego Posłuszeństwo opiekunom sprawdzono przy pomocy prostego testu. Najpierw po 5, a potem po 8 miesiącu życia, poproszono opiekunów o wydanie psom polecenia „siad”. Następnie o to samo poproszono zupełnie obcą osobę. Wszystkie „młode nastolatki” wykonały polecenie od obu osób. Jednak już w wieku 8 miesięcy – w trakcie młodzieńczego buntu – wiele z nich kilkukrotnie odmówiło wykonania polecenia opiekuna. Za to bez problemu wykonało to samo polecenie, gdy padło od osoby trzeciej. Psy, które charakteryzowały się niestabilną więzią z opiekunem, jeszcze bardziej chętnie słuchały nieznajomego. Na szczęście wyniki pokazują, że tak jak w przypadku młodzieżowego buntu, tak i u psów ta faza mija z wiekiem. Z danych dotyczących 285 psów przewodników w wieku po okresie dojrzewania wynika, że są łatwiej „trenowalne” i chętniej współpracują z opiekunami. Autorzy opracowania twierdzą, że podobieństwo między dorastaniem psów i ludzi jest zadziwiające. Jeśli więc twój czworonożny przyjaciel ma ostatnio ciężki okres – nie martw się, wyrośnie z tego. Katarzyna Grzelak