Wystarczą dwa dni jedzenia owsianki, by na długo obniżyć poziom cholesterolu. Oto naukowe dowody
Krótkotrwała dieta oparta na owsie wydaje się być zaskakująco skuteczna w obniżaniu poziomu cholesterolu i działa już w dwa dni. Chociaż brzmi to jak niechciana reklama wyskakująca przy przeglądaniu internetu, to są to prawdziwe wyniki badań niemieckich naukowców. Sprawdzają oni, jak to w ogóle możliwe, że efekty utrzymują się nawet 6 tygodni.
Dieta owsiana może obniżyć „zły” cholesterol aż o 10% i wystarczy stosować ją przez dwa dni. Badanie z Uniwersytetu w Bonn poruszyło środowisko naukowe. Kluczową rolę mają odgrywać beta-glukany, czyli rozpuszczalny błonnik naturalnie występujący w ziarnach owsa. Owsianka na cholesterol – mechanizm potwierdzony naukowo Owsianka wyróżnia się na tle innych zbóż wysoką zawartością beta-glukanów. Te rozpuszczalne frakcje błonnika pokarmowego wiążą cholesterol w jelitach i ograniczają jego wchłanianie do krwi, co potwierdzają liczne badania. W praktyce prowadzi to do spadku stężenia cholesterolu całkowitego oraz LDL, czyli tzw. „złego” cholesterolu. Wiedzieli to nasi przodkowie: owsianka jest daniem, które towarzyszy ludzkości od nawet 5000 lat. W randomizowanym badaniu Uniwersytetu w Bonn wykazano, że już dwudniowa dieta oparta na płatkach owsianych znacząco obniża poziom LDL – nawet o 10%, a efekt ten utrzymuje się przez kolejne tygodnie. Co ważne, poprawa profilu lipidowego wiązała się również ze wzrostem „dobrego” cholesterolu HDL oraz z korzystnym wpływem na ciśnienie krwi i masę ciała. Jak jeść owies? Badacze sprawdzili, kiedy działa najlepiej Badanie objęło 68 osób – kobiety i mężczyzn cierpiących na zespół metaboliczny związany ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na cukrzycę. Uczestnicy zostali podzieleni na dwie grupy. Jedna grupa przez dwa dni spożywała wyłącznie owsiankę – 300 gramów ugotowanych płatków owsianych dziennie z niewielkim dodatkiem owoców lub warzyw. Ich dzienne spożycie kalorii wynosiło zaledwie połowę zwyczajowej wartości. Druga grupa (kontrolna) również stosowała dietę niskokaloryczną, ale bez owsa. Celem eksperymentu było sprawdzenie, czy krótka, intensywna dieta owsiana przyniesie zauważalne efekty zdrowotne w porównaniu do diety kontrolnej. Jakie zmiany zaobserwowano po dwóch dniach? Po zaledwie 48 godzinach osoby na diecie owsianej odnotowały spektakularny spadek poziomu cholesterolu LDL. 10% to wynik znacznie wyższy niż w grupie kontrolnej. Dodatkowo uczestnicy stracili średnio 2 kg masy ciała, a ich ciśnienie krwi nieznacznie się obniżyło. Prof. Marie-Christine Simon podkreśliła, że choć spadek LDL nie dorównuje działaniu nowoczesnych leków, jest to i tak istotna poprawa. Efekt ten utrzymał się przez sześć tygodni od zakończenia intensywnej diety. Czy powinniśmy jeść tylko owies? Okazuje się, że największe efekty ma dieta krótkoterminowa. W drugim etapie badania uczestnicy przez sześć tygodni spożywali codziennie 80 gramów owsa, bez dodatkowych ograniczeń dietetycznych. Efekty zdrowotne były zauważalnie mniejsze niż w przypadku dwudniowej diety. Eksperyment pokazał, że wysoka dawka owsa połączona z ograniczeniem kalorii ma silniejszy wpływ na poziom cholesterolu i mikrobiom jelitowy niż długotrwała umiarkowana suplementacja. Zdaniem naukowców, powtarzanie intensywnej diety owsianej co sześć tygodni mogłoby mieć trwały efekt prewencyjny. Kto powinien sięgać po owsiankę? Przez swój wpływ na cholesterol, dietę opartą na owsiance poleca się szczególnie – co jasne – osobom zmagającym się z jego nadmiarem. To nie wszystko: według naukowców może być pomocna dla osób zmagających się z nadwagą, nadciśnieniem czy rodzinną historią chorób serca. Owsianka jest produktem ogólnie bardzo dobrze tolerowanym, jednak u niektórych osób może powodować wzdęcia lub uczucie ciężkości (szczególnie przy gwałtownym zwiększeniu ilości błonnika w diecie). W przypadku celiakii lub nadwrażliwości na gluten należy wybierać certyfikowane produkty bezglutenowe. Osoby z poważnymi schorzeniami przewodu pokarmowego lub dietą o bardzo niskiej podaży błonnika powinny wprowadzać owsiankę stopniowo, najlepiej po konsultacji z dietetykiem. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jadłospis zamiast recepty? Naukowcy badają dietę, która może wspierać leczenie chorób psychicznych
Czy sposób odżywiania może wspierać leczenie chorób psychicznych? Coraz więcej psychiatrów bada wpływ diety ketogenicznej na depresję, zaburzenie afektywne dwubiegunowe i schizofrenię. Pierwsze wyniki są obiecujące, choć eksperci podkreślają, że potrzebne są dalsze badania.
Pewnego dnia, gdy nastoletnia Julianne Armijo wracała do domu z lekcji gry na skrzypcach, ogarnęła ją głęboka rozpacz. Lekarze myśleli, że to depresja, jednak w wieku 20 i 30 lat jej stany obniżonego nastroju zaczęły przeplatać się z epizodami manii, co ostatecznie doprowadziło do właściwej diagnozy: zaburzenia afektywnego dwubiegunowego (CHAD). Julianne z trudem poszukiwała terapii, która powstrzymałaby objawy. Nawet przy przyjmowaniu dwóch powszechnie przepisywanych leków – antydepresantu i leku przeciwdrgawkowego – epizody powracały. Podczas jednego z nich, o trzeciej nad ranem skakała po koparkach i traktorach na placu budowy, mając wrażenie, że otaczające ją drzewa iskrzą i oddychają. Gdy leki nie działają. Przypadek Julianne Armijo Kiedy lekarze zamienili antydepresant na lek przeciwpsychotyczny, który stłumił jej nastrój i koncentrację, 39-letnia dziś Armijo – pielęgniarka rodzinna i doktorantka pielęgniarstwa w Ann Arbor w stanie Michigan – zaczęła szukać innych rozwiązań, które pozwoliłyby jej odstawić otępiający lek. W szkole pielęgniarskiej dowiedziała się, że dieta ketogeniczna, która eliminuje węglowodany i radykalnie zwiększa spożycie tłuszczów, od ponad wieku ogranicza napady padaczkowe u dzieci. Ponieważ padaczkę leczy się również lekami przeciwdrgawkowymi, uznała, że może tu istnieć powiązanie – w czym utwierdziły ją wczesne badania nad potencjalnym wpływem diety keto na zdrowie psychiczne. Trzy lata temu, czując, że nie ma nic do stracenia, postanowiła spróbować. Dieta keto może odmienić życie – Różnicę zauważyłam już w pierwszych tygodniach – mówi Julianne. – Uświadomienie sobie, że zamiast skrajnych wzlotów i upadków mogę po prostu doświadczać normalnych, ludzkich zmian nastroju, całkowicie odmieniło moje życie. – To wcale nie jest tak niedorzeczne, jak mogłoby się wydawać. W normalnych warunkach komórki przekształcają węglowodany w cukier (glukozę), aby uzyskać energię. Jednak w wielu chorobach neurodegeneracyjnych i psychicznych – w tym w zaburzeniu dwubiegunowym, schizofrenii i chorobie Alzheimera – mózg traci zdolność do prawidłowego spalania glukozy – wyjaśnia dr Shebani Sethi, badaczka psychiatrii z Uniwersytetu Stanforda. – To tak, jakby twoje komórki głodowały, nie mogąc nic zjeść. Dlatego mózg dotknięty chorobą psychiczną może funkcjonować znacznie lepiej, gdy komórki nerwowe zamienią paliwo węglowodanowe na tłuszczowe. Podczas gdy Julianne Armijo badała dietę ketogeniczną jako alternatywną metodę leczenia, naukowcy tacy jak dr Shebani Sethi – która sformułowała pojęcie psychiatrii metabolicznej na określenie tej rozwijającej się dziedziny – coraz częściej robili to samo. Badania wspierają stosowanie diety ketogenicznej (potocznie zwanej keto) w różnorodnych schorzeniach psychicznych. Naukowcy badają również inne sposoby wpływania na to, jak komórki mózgowe pozyskują energię i jak się regulują. Niektórzy klinicyści pozostają sceptyczni, ale wstępne dane są obiecujące. Choroby psychiczne a metabolizm – Nierównowaga chemiczna neuroprzekaźników, takich jak dopamina czy serotonina, od dawna była uważana za główną przyczynę wielu chorób psychicznych, ale to niepełny obraz – twierdzi dr Georgia Ede, psychiatra z Newburyport w stanie Massachusetts, która za pomocą diety keto, wspomaganej w razie potrzeby lekami, leczyła już setki pacjentów. – To, co naprawdę chcemy zrozumieć w psychiatrii metabolicznej, to przyczyna tych zaburzeń chemicznych – mówi. Jak wskazują dr Shebani Sethi i współpracownicy na łamach „Nature Mental Health”, już w latach 20. XX wieku wiązano zaburzenia metabolizmu mózgu z chorobami psychicznymi. Badacze podkreślają, że choć relacja ta była przez lata spychana na dalszy plan, nowsze prace jednoznacznie dowodzą, iż „ogólnoustrojowe i centralne nieprawidłowości metaboliczne wpływają na funkcjonowanie mózgu oraz zachowanie”. Czym jest ketoza? Podczas gdy często zalecana dla ogólnego zdrowia dieta śródziemnomorska składa się w większości z węglowodanów – sięgających w niektórych planach żywieniowych nawet 65 procent – osoba na diecie ketogenicznej pozyskuje około 60 procent kalorii z tłuszczów, 30 procent z białka i zaledwie 10 procent z węglowodanów. Większość diet keto niemal całkowicie wyklucza zboża, słodkie owoce, rośliny strączkowe, ziemniaki i inne warzywa skrobiowe, a także większość słodkich i przetworzonych produktów. Celem diety keto jest wprowadzenie organizmu w stan ketozy, w którym komórki przestają spalać węglowodany do celów energetycznych, a zamiast tego spalają tłuszcz. – Wątroba tnie ten tłuszcz na ketony, czyli gotowe do spalenia fragmenty, które z łatwością pokonują barierę krew-mózg i są chętnie przyjmowane przez mózg – mówi dr Georgia Ede, autorka książki „Change Your Diet, Change Your Mind”. – Kiedy mózg wykorzystuje ketony jako paliwo, przełącza się w tryb sprzyjający regeneracji – dodaje. Badania sugerują, że dieta keto wspomaga zdrowie psychiczne Dr Shebani Sethi buduje poparcie dla tej koncepcji za pomocą niewielkich prób klinicznych. W jej najnowszym badaniu, opublikowanym w maju, kilkadziesiąt osób z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym lub zaburzeniami ze spektrum schizofrenii wykazało poprawę zarówno w zakresie objawów depresyjnych, jak i funkcji poznawczych po miesiącu takiego odżywiania – znacząco większą niż osoby pozostające przy dotychczasowym sposobie żywienia. Wyniki te nawiązują do dwóch mniejszych badań pilotażowych, które dr Shebani Sethi przeprowadziła bez grupy kontrolnej stosującej zwykłą dietę. W obu tych badaniach – jednym opublikowanym w 2024 roku, a drugim wydanym w ubiegłym roku – objawy depresji i inne symptomy psychiatryczne uległy złagodzeniu po kilku miesiącach. Jak wynika z niewielkiego badania opublikowanego w lutym, nie każdy rezultat był jednak pozytywny. Osoby z depresją kliniczną przydzielone do diety keto na sześć tygodni wypadły tylko nieznacznie lepiej niż te na nieco zdrowszej wersji swojego normalnego planu żywieniowego. Naukowcy podzieleni w sprawie diety keto Wielu klinicystów nie przepisuje diety keto pacjentom psychiatrycznym. Dr Mark Taylor, psychiatra prowadzący prywatną praktykę w Edynburgu w Szkocji, przeanalizował wiedzę naukową na temat keto na potrzeby artykułu naukowego o odżywianiu i nastroju, który obecnie pisze. – Nie jestem przekonany, że istnieje przytłaczająca baza dowodów na poparcie tej metody – mówi, zaznaczając, że obecnie jej nie zaleca. Może się to jednak zmienić w miarę napływu kolejnych wyników – zwłaszcza w przypadku pacjentów, którzy nie odczuwają ulgi lub doświadczają skutków ubocznych przy stosowaniu dotychczasowych leków. W toku jest kilkadziesiąt badań oceniających potencjalne korzyści z diety w przypadku zespołu stresu pourazowego (PTSD), zaburzeń ze spektrum autyzmu, choroby Alzheimera, zaburzeń nastroju i innych. Sama dr Shebani Sethi rozpoczyna większe badanie obejmujące 120 uczestników ze schizofrenią, zaburzeniem dwubiegunowym i ciężką depresją. Zaburzenia metaboliczne wpływają na mózg i ciało Częścią fascynacji psychiatrią metaboliczną jest fakt, że działa ona w obie strony. Osoby z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi częściej chorują na schorzenia metaboliczne, podczas gdy pacjenci z problemami metabolicznymi są bardziej podatni na choroby psychiczne. W rzeczywistości osoby z insulinoopornością – stanem, w którym organizm nie potrafi prawidłowo regulować poziomu cukru we krwi – są dwukrotnie bardziej narażone na rozwój ciężkiego zaburzenia depresyjnego w porównaniu z osobami zdrowymi, jak wynika z badania śledzącego losy mieszkańców Holandii przez niemal dekadę. Pierwszy przełomowy moment dr Shebani Sethi w zrozumieniu znaczenia metabolizmu mózgu nastąpił podczas jej praktyki medycznej, kiedy zaproponowała dietę ketogeniczną pacjentce z nadwagą, cukrzycą i lekooporną schizofrenią, aby opanować jej wagę i poziom cukru. Zarówno lekarz, jak i pacjentka były zaskoczone, gdy okazało się, że dieta złagodziła również objawy psychiatryczne, których wcześniej nie był w stanie powstrzymać żaden lek. – Koniec końców, nasze mózgi i ciała są ze sobą połączone – mówi dr Shebani Sethi. – Zaburzenia działania insuliny utrudniają glukozie przedostawanie się do komórek mózgowych, a ketony ten problem po prostu omijają – dodaje. Leki, mikrobiom i styl życia a metabolizm mózgu Dieta keto nie jest jedyną interwencją badaną pod kątem wpływu na procesy metaboliczne mózgu. Dr Mark Taylor przeanalizował niedawno dużą bazę danych mieszkańców Szwecji z cukrzycą oraz zdiagnozowaną depresją lub lękiem, którzy przyjmowali leki z grupy GLP-1 w celu kontroli poziomu cukru we krwi. Osoby przyjmujące te leki miały znacznie mniej epizodów związanych ze swoim stanem psychicznym na przestrzeni kolejnych 13 lat. – Byliśmy zaskoczeni tak silnym efektem, zwłaszcza u osób przyjmujących semaglutyd (nazwa chemiczna Ozempicu) w porównaniu z innymi lekami z grupy GLP-1 – mówi dr Mark Taylor. Zaznacza, że nie jest jasne, jak duża część tej korzyści wynika ze spadku wagi indukowanego przez lek, co z kolei poprawia samoocenę. Jednak procesy metaboliczne również prawdopodobnie biorą w tym udział, choć czy chodzi o działanie przeciwzapalne, wpływ na neuroprzekaźniki, czy coś innego – tego jeszcze nie wiemy. Inni naukowcy badają, jak skład mikroorganizmów jelitowych wpływa na choroby psychiczne. Zeszłoroczny przegląd badań wykazał odmienne wzorce bakterii jelitowych u osób z zaburzeniem dwubiegunowym oraz potwierdził, że probiotyki i zmiany diety łagodzą niektóre objawy nastroju. Wczesne badania nad postem przerywanym (Intermittent Fasting) – procesem, który wprowadza organizm w stan tymczasowej ketozy – wykazują, że może on redukować lęk. Inne interwencje związane ze stylem życia obejmują regularne ćwiczenia fizyczne, przy czym treningi o wysokiej intensywności są szczególnie pomocne dla metabolizmu, a także regularny i wystarczający sen, ponieważ osoby z przewlekłą bezsennością są narażone na wyższe ryzyko rozwoju depresji. Nawet niewielkie zmiany diety mogą pomóc Choć dr Shebani Sethi twierdzi, że ścisłe przestrzeganie diety keto przynosi największe korzyści, samo przestawienie się z bogatego w węglowodany śniadania na takie obfitujące w białko i/lub tłuszcz może dać zauważalny efekt psychologiczny. Peter Abilla, agent ubezpieczeniowy Medicare z Salt Lake City, mówi, że jego nastoletni syn nie przestrzega diety ketogenicznej w stu procentach, ale mimo to czerpie z niej korzyści. Peter początkowo myślał, że dieta pomoże w walce z padaczką chłopca, dlatego zaproponował ją siedem lat temu, po tym jak dowiedział się o niej z podcastu o zdrowiu i sam wypróbował ten sposób odżywiania. Chłopiec, który zmagał się również z nieregularnymi wahaniami nastroju, chętnie się zgodził. – Uwielbia czerwone mięso, kurczaka, a zwłaszcza boczek – będące podstawą wielu planów keto – mówi Abilla. Dziś grający w futbol amerykański nastolatek od czasu do czasu jada makaron i inne zakazane na keto produkty. – Jeśli keto to pewne spektrum, my jesteśmy pośrodku – mówi Abilla. Mimo to dieta ustabilizowała nastrój jego syna. (Napady padaczkowe są kontrolowane za pomocą leków). Restrykcyjny charakter diety pomaga też nastolatkowi czuć się mniej przytłoczonym, co było skutkiem ubocznym jego zaburzeń nastroju: – To dla niego wyzwalające, gdy otwiera lodówkę i dokładnie wie, co zje – mówi Abilla. Dieta keto to nie panaceum Niektórzy lekarze obawiają się, że dieta wysokotłuszczowa może zwiększać ryzyko chorób serca, ale dr Shebani Sethi twierdzi, że u większości jej pacjentów zdrowie układu krążenia ulega wręcz poprawie. W jej najnowszym badaniu klinicznym poziom cukru we krwi, stan zapalny oraz inne markery metaboliczne spadły – co z reguły dzieje się przy ograniczeniu węglowodanów – wyjaśnia. Mimo to, jak dodaje, lekarze powinni regularnie zlecać badania krwi osobom stosującym tę dietę, kontrolując poziom szkodliwego cholesterolu i inne markery chorób serca. Lekarze powinni być również zaangażowani w każdą decyzję o zmniejszeniu dawki lub odstawieniu leku psychiatrycznego. Choć wielu zwolenników diety keto spożywa dużo mięsa, Julianne Armijo woli podejście roślinne – dodaje olej kokosowy do porannej kawy i wzbogaca wieczorne sałatki o orzechy makadamia, awokado oraz tofu obficie podsmażane na oleju z awokado. Ściśle przestrzega diety, aby pozostawać w stanie ketozy. Współpracując ze swoim lekarzem, Julianne była w stanie stopniowo odstawić lek przeciwpsychotyczny. Brak uczucia ociężałości czy wolniejszego myślenia okazał się dla niej przełomem, jak sama przyznaje: – To odmieniło moją jakość życia – w skali od jednego do dziesięciu daje mocne dziesięć. Kocham życie. Jest szczególnie podekscytowana możliwością dzielenia się swoimi pozytywnymi doświadczeniami z innymi pielęgniarkami, które w ten sposób mogą pomóc własnym pacjentom. Mimo to Julianne jasno podkreśla, że nie jest to remedium na wszystko. Długotrwały sukces wymaga nie tylko kontrolowania tego, co je, ale także zarządzania stresem, dbania o odpowiednią ilość snu i kontakty społeczne. – Każdego dnia muszę sama sobą zarządzać i zachowywać czujność, próbując utrzymać ten spokój, który tak trudno było wywalczyć – mówi. Źródło: National Geographic
Dlaczego dietetycy twierdzą, że powinieneś jeść więcej ryb w puszkach?
Sardynki, łosoś, makrela i inne ryby w puszkach zawierają mnóstwo niezbędnych składników odżywczych. Istnieją proste sposoby, aby włączyć je do swojej diety. Takie ryby mogą być świetnym źródłem kwasów omega-3, białka i przeciwutleniaczy.
Eksperci ds. żywienia zwykle zalecają świeże, pełnowartościowe produkty zamiast przetworzonych – ale robią wyjątek dla ryb w puszkach. – To pokarm kompletny, a nie izolowane składniki odżywcze – mówi dietetyk Colin Robertson. Wskazuje na kwasy omega-3 oraz witaminy B12 i D w tłustych rybach, jak sardynki, makrela czy anchois. – Ryby w puszkach są też praktyczne – dostępne cały rok i tańsze od świeżych, zauważa dr Sonal Haerter z Uniwersytetu Creighton. Z produktu kojarzonego kiedyś z pustą spiżarnią stały się viralowym trendem w mediach społecznościowych. Globalny rynek ryb w puszkach wart był ok. 9,5 mld dolarów w 2022 r., a do 2033 r. ma wzrosnąć do 17,2 mld dolarów. Korzyści zdrowotne Kwasy omega-3 to dobre tłuszcze, których organizm sam nie wytwarza. – Pomagają zapobiegać chorobom serca, zmniejszają ryzyko cukrzycy i obniżają ciśnienie krwi – mówi Haerter. – Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne zaleca dwie porcje owoców morza tygodniowo, aby zapewnić zdrowe spożycie kwasów omega-3 – dodaje. Efekty mogą być jeszcze lepsze u osób, które już cierpią na choroby układu sercowo-naczyniowego. Zwłaszcza u tych, które nadal mają podwyższony poziom cholesterolu pomimo przyjmowania leków takich jak statyny lub mają za wysoki poziom trójglicerydów. – Kwasy tłuszczowe mają też działanie neuroprotekcyjne, mówi Robertson, a małe badanie z 2023 r. sugeruje, że olej rybi może spowalniać pogorszenie funkcji poznawczych u pacjentów z bardzo łagodną postacią choroby Alzheimera. Ryby w puszkach dostarczają też witaminy D (wpływa korzystnie na kości, mózg, odporność), B12 (układ nerwowy, metabolizm), selenu (antyoksydacja) oraz wapnia i tauryny – aminokwasu o działaniu przeciwzapalnym. – Tauryna pomaga w syntezie białek i jest bardzo korzystna dla zdrowia mózgu i komórek. Sardynki są jej bardzo bogatym źródłem – zauważa Haerter. Która ryba jest najlepsza? – Zalecamy przede wszystkim spożywanie łososia, makreli, sardeli, sardynek i śledzia – mówi dietetyczka Phoebe Wareham. Mają one więcej kwasów omega-3 i mało rtęci. Sardynki są najbardziej odżywcze z tej piątki, ponieważ często jada się je z ościami i skórą. Dzięki temu są doskonałym źródłem wapnia i witaminy K2, które korzystnie wpływają na zdrowie kości. Są też bardzo bogate w witaminę B12. Wg badania z 2026 r. już 15 g sardynek w puszce wystarcza, by dostarczyć zalecanej dziennej dawki dwóch kluczowych kwasów omega-3. – Jeśli zależy ci na białku, wybieraj tuńczyka – mówi Robertson. Jednak ze względu na wyższą pozycję w łańcuchu pokarmowym tuńczyk zazwyczaj zawiera więcej rtęci niż inne ryby w puszkach. Spożycie zbyt dużej ilości może być toksyczne i w krótkim okresie może powodować nudności, ale nagromadzenie rtęci z czasem jest naprawdę szkodliwe dla zdrowia. Długotrwałe objawy mogą obejmować mrowienie lub drętwienie dłoni lub stóp, zmęczenie i zamglenie umysłu. Jednak Robertson szacuje, że większość osób musiałaby zjeść około 10 puszek dziennie, aby narazić się na ryzyko przedawkowania. Globalna analiza danych wykazała, że około 97,6% produktów rybnych spełnia normy bezpieczeństwa. – Korzyści zdrowotne wynikające z kwasów omega-3 przeważają nad ewentualnymi drobnymi zanieczyszczeniami metalami takimi jak rtęć – mówi Haerter. Jest jednak jeden wyjątek: kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny ograniczyć spożycie tuńczyka w puszce do mniej niż 340 g tygodniow. Olej, solanka, woda i sosy smakowe to najpopularniejsze dodatki do ryb w puszkach. Mogą one zawierać dużo sodu. – Staraj się wybierać ryby o niskiej zawartości sodu i te w oliwie z oliwek. To opcja zdrowsza dla serca i o działaniu przeciwzapalnym – radzi Wareham. Jak jeść ryby z puszki Najprościej: na kanapce, w całości lub rozgniecione, doprawione solą i pieprzem. – Jeśli lubisz jeść tost z awokado na śniadanie, połóż na nim kilka sardynek – radzi Haerter. – Latem ryby z puszki łatwo stają się gwiazdą sałatek – dodaje Wareham. Przykładem może być azjatycka sałatka z tuńczykiem: z majonezem, sosem sriracha, ryżem, awokado i płatkami nori. Można ją również przygotować w stylu nicejskim z ziemniakami, zieloną fasolką, jajkami na twardo i oliwkami, a oliwę z oliwek z puszki można wykorzystać do przygotowania francuskiego winegretu. Anchois można posiekać i dodać do sosów sałatkowych lub dressingów, a także podawać z makaronem lub zbożami, takimi jak kuskus czy bulgur. Uwaga: nie należy przegrzewać ryb w puszkach. Chociaż zawartość białka, minerałów i witamin jest w nich stosunkowo stabilna, bo ryba już została ugotowana w procesie konserwowania, podgrzanie kwasów omega-3 do wysokiej temperatury może spowodować degradację składników odżywczych. – Zazwyczaj zalecam jedzenie zamiast suplementów, jeśli tylko to możliwe. Spożywając rybę w całości dostarczasz organizmowi kompletne białko, które jest najbardziej sycące, oraz mikroelementy zawarte w ościach – podsumowuje Wareham. Źródło: National Geographic
Prawidłowe BMI maskowało dramat. Przez śmieciową dietę nastolatek stracił wzrok
Ten medyczny przypadek może naprawdę przerazić i skłonić do zmiany diety nawet najbardziej opornych. Pewien nastolatek z Wielkiej Brytanii stracił wzrok w wyniku skrajnie ubogiej diety, złożonej z tzw. śmieciowego jedzenia.
14-letni chłopiec cierpiał na zaburzenia odżywiania objawiające się niechęcią do wielu pokarmów, co doprowadziło do poważnych niedoborów witaminy B12 oraz miedzi. Te deficyty spowodowały nieodwracalną neuropatię nerwu wzrokowego, która w konsekwencji doprowadziła do utraty wzroku. Lekarze podkreślają, że brak zróżnicowania w diecie może mieć katastrofalne skutki, często długo niezauważane ze względu na normalne BMI chorego. Przypadek ten to ostrzeżenie, że zła jakość jedzenia jest równie niebezpieczna, jak niedożywienie związane tylko z liczbą kalorii. Długa historia diagnozy Cała historia zaczęła się, gdy nastolatek zgłosił się do lekarza rodzinnego z powodu nienaturalnego zmęczenia. Wstępne badania laboratoryjne wykazały łagodną anemię oraz niski poziom witaminy B12. Ponieważ organizm nie produkuje tej witaminy samodzielnie, musi być ona dostarczana z jedzeniem, aby utrzymać zdrowie krwinek czerwonych i układu nerwowego. Lekarz zalecił więc suplementację witaminą B12 w formie zastrzyków oraz udzielił porad dietetycznych. Jednak pacjent z czasem przestał przyjmować witaminę i wrócił do dawnych nawyków. Sytuacja stała się krytyczna, gdy chłopiec skończył 15 lat i zaczął mieć poważne problemy ze wzrokiem. Badania okulistyczne nie wykazały fizycznych nieprawidłowości, co utrudniło postawienie diagnozy. Dopiero w wieku 17 lat chłopak trafił do neurologa, specjalizującego się w problemach ze wzrokiem związanych z układem nerwowym. Testy ostrości wzroku wykazały wynik 20/200 w obu oczach, co zgodnie ze standardami medycznymi oznacza osobę niewidomą. Obiekty, które zdrowa osoba dostrzega z odległości około 60 metrów, pacjent widział wyraźnie dopiero z dystansu 6 metrów. BMI w normie nie zawsze oznacza zdrowie Kluczowym wyzwaniem diagnostycznym był fakt, że wskaźnik masy ciała (BMI) chłopca pozostawał w normie. Jego waga i wzrost były typowe dla rówieśników, co maskowało głębokie niedobory witamin. Dopiero szczegółowe badania krwi ujawniły prawdę: powiększone krwinki czerwone, niski poziom miedzi i witaminy D oraz wysokie stężenie homocysteiny i kwasu metylomalonowego – związków, których poziom rośnie, gdy w organizmie brakuje witaminy B12. Jaka dieta doprowadziła do ślepoty? Przyczyną tego stanu okazały się ekstremalne nawyki żywieniowe pacjenta. Chłopiec przyznał, że z powodu awersji do tekstur wielu pokarmów, od szkoły podstawowej odżywiał się niemal wyłącznie frytkami z fast-foodów, białym chlebem, chipsami oraz przetworzonymi produktami mięsnymi, takimi jak kiełbasy i szynka. Ta skrajnie niezbilansowana dieta doprowadziła do rozwoju neuropatii (uszkodzenia) nerwu wzrokowego. To rzadkie schorzenie, najczęściej wywołane deficytem witamin z grupy B oraz miedzi. Prowadzi do atrofii (zaniku) nerwu wzrokowego, odpowiedzialnego za przesyłanie sygnałów z oka do mózgu. Mimo wdrożenia intensywnej suplementacji i skierowania nastolatka na terapię zaburzeń odżywiania, jego wzroku nie udało się uratować. Leczenie powstrzymało dalszą degradację wzroku, jednak zmiany okazały się nieodwracalne. To wyjątkowy przypadek. Neuropatia z powodu diety zazwyczaj kojarzona była z okresami wojny, głodu lub nadużywaniem alkoholu i tytoniu. Ale, jak widać, może ona wystąpić u osób z krajów rozwiniętych, którym teoretycznie niczego nie brakuje, lecz stosują restrykcyjne i ubogie diety. Autorzy raportu medycznego podkreślają, że neuropatia żywieniowa powinna być brana pod uwagę u każdego pacjenta z niewyjaśnionymi problemami ze wzrokiem i złą dietą, niezależnie od jego masy ciała. Źródło: <a href="https://www.livescience.com/health/diagnostic-dilemma-junk-food-diet-caused-a-teens-permanent-blindness?lrh=453c4fe3d52b611470e76ccc91a990fc428ec65273193b4409b0621ab892dae2&utm_campaign=368B3745-DDE0-4A69-A2E8-62503D85375D&utm_content=60742F0A-7C5E-46B8-A3DE-1BE402D2ABA8&utm_medium=email&utm_source=SmartBrief&utm_term=7000A092-6888-4762-A750-2DFEECDCB574" target="_blank" rel="nofollow noopener">Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Pełne, odtłuszczone czy roślinne? Naukowcy wskazują, które mleko jest najzdrowsze
Składniki odżywcze zawarte w jednej szklance mleka mogą się znacząco różnić w zależności od tego, jaki rodzaj wybierzesz – od pełnotłustego mleka krowiego po roślinne alternatywy, takie jak mleko kokosowe czy owsiane. Poprosiliśmy ekspertów, by pomogli uporządkować rosnącą liczbę możliwości dostępnych na sklepowych półkach.
Wybór mleka w sklepie jeszcze nigdy nie wydawał się tak skomplikowany. Przez dekady zalecano sięganie po produkty o obniżonej zawartości tłuszczu, aby ograniczyć spożycie tłuszczów nasyconych, kojarzonych ze wzrostem poziomu cholesterolu LDL, a tym samym z większym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i udaru. W ostatnich latach coraz więcej badań sugeruje jednak, że tłuszcze nasycone obecne w produktach mlecznych mogą nie być tak szkodliwe, jak wcześniej przypuszczano. Jednocześnie wybór znacznie się poszerzył. Mleko krowie nie jest już jedyną oczywistą opcją, a na sklepowych półkach pojawiły się napoje produkowane między innymi z owsa, kokosa, orzechów, nasion i ryżu. Który z nich wybrać? Sprawdzamy, jak najpopularniejsze rodzaje mleka i napojów roślinnych wypadają pod względem wartości odżywczej. Czy pełnotłuste mleko naprawdę szkodzi sercu? Podstawowe różnice między mlekiem pełnym, mlekiem o obniżonej zawartości tłuszczu (2 proc.), mlekiem niskotłuszczowym (1 proc.) i mlekiem odtłuszczonym dotyczą zawartości kalorii i tłuszczu. Poza tym zawierają one mniej więcej podobne ilości białka, wapnia, witamin D i B12, potasu, fosforu, magnezu oraz innych mikroelementów. Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne zaleca ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych do mniej niż 6 proc. całkowitej dziennej liczby kalorii, aby obniżyć ryzyko chorób serca. Jeśli więc zwykle spożywasz około 2000 kalorii dziennie, oznacza to maksymalnie 120 kalorii, czyli około 13 gramów, pochodzących z tłuszczów nasyconych. Zmiana nawyków związanych z piciem mleka od dawna wydawała się prostym sposobem na osiągnięcie tego celu. Jedna szklanka mleka krowiego zawiera: Mleko pełne: 150 kalorii, 8 gramów tłuszczu ogółem, 5 gramów tłuszczów nasyconych Mleko o obniżonej zawartości tłuszczu: 122 kalorie, 4 gramy tłuszczu ogółem, 3 gramy tłuszczów nasyconych Mleko niskotłuszczowe: 106 kalorii, 2 gramy tłuszczu ogółem, 1 gram tłuszczów nasyconych Mleko odtłuszczone: 84 kalorie, 0 gramów tłuszczu ogółem i tłuszczów nasyconych Najnowsze badania komplikują jednak ten obraz. W analizie opublikowanej w „Journal of Nutrition” z grudnia 2025 roku naukowcy przez 25 lat obserwowali nawyki żywieniowe młodych dorosłych. Wnioski były zaskakujące. Osoby spożywające najwięcej pełnotłustych produktów mlecznych miały 24 proc. niższe ryzyko wystąpienia zwapnienia tętnic wieńcowych niż uczestnicy, którzy jedli ich najmniej. Naukowcy nie są do końca pewni, dlaczego tak się dzieje. – Być może wynika to z obecności w mleku takich składników odżywczych jak wapń, potas i witamina D. Niewykluczone również, że nabiał zastępował w diecie uczestników mniej zdrowe produkty, na przykład napoje słodzone cukrem i żywność wysoko przetworzoną – mówi Ethan Cannon, współautor badania i naukowiec zajmujący się chorobami układu sercowo-naczyniowego w Szkole Zdrowia Publicznego Uniwersytetu Minnesoty. Pełnotłusty nabiał bez demonizowania Jedno z możliwych wyjaśnień przyniosło wcześniejsze badanie, opublikowane w 2022 roku na łamach „American Journal of Clinical Nutrition”. Wyniki badania sugerują, że wpływ tłuszczów nasyconych na zdrowie może zależeć od ich źródła. Związki te występują między innymi w pełnotłustych produktach mlecznych – mleku, maśle, lodach i serach – ale także w tłustym czerwonym mięsie, drobiu ze skórą, potrawach smażonych oraz olejach tropikalnych, na przykład kokosowym i palmowym. – Tłuszcz mleczny może być inaczej metabolizowany przez organizm, ponieważ występuje w złożonej strukturze produktu wraz z białkami i innymi składnikami odżywczymi – wyjaśnia dr Keith Ayoob, dietetyk z Nowego Jorku i emerytowany profesor pediatrii w Albert Einstein College of Medicine. – Dlatego jego wpływ na ryzyko chorób serca może być inny niż w przypadku tłuszczu spożywanego w oderwaniu od takiej struktury. Nie oznacza to jednak, że można całkowicie przestać kontrolować spożycie tłuszczów nasyconych. – Jeśli wybierasz mleko pełne, musisz odpowiednio zbilansować ilość kwasów nasyconych w całej diecie – mówi dr Joan Salge Blake, profesorka kliniczna żywienia na Uniwersytecie Bostońskim. Można to osiągnąć na przykład, ograniczając czerwone mięso i potrawy smażone. Warto też pamiętać, że zawartość tłuszczów nasyconych nie jest jedyną różnicą między poszczególnymi rodzajami mleka. – Nie zalecałbym przechodzenia na pełnotłusty nabiał, ponieważ większość osób nie potrzebuje dodatkowych kalorii – mówi dr Keith Ayoob. Jednocześnie podkreśla, że nie ma powodu, by nadmiernie komplikować ten wybór. – Pij takie mleko, jakie lubisz, by dostarczyć organizmowi odpowiednią ilość wapnia i witaminy D – dodaje lekarz. Roślinne alternatywy mleka W ostatnich latach coraz więcej osób sięga po napoje roślinne wytwarzane ze zbóż, roślin strączkowych, orzechów i nasion. Decydują o tym względy zdrowotne, środowiskowe oraz troska o dobrostan zwierząt. Określenie „mleko roślinne” jest jednak umowne, ponieważ produkty te znacząco różnią się od mleka zarówno składem, jak i wartością odżywczą. Co więcej, duże różnice występują także między poszczególnymi rodzajami napojów roślinnych. – Nie należy automatycznie uznawać ich za zdrowsze tylko dlatego, że powstają z roślin – mówi dr Joan Salge Blake. – Warto sprawdzać, czy są wzbogacane w wapń i witaminę D oraz czy nie zawierają cukrów dodanych. W mleku krowim ich nie ma, chyba że mówimy o wersjach smakowych, na przykład mleku czekoladowym. Różnice mogą występować nawet między produktami tego samego rodzaju. – Poszczególne napoje często różnią się zawartością tłuszczu ze względu na oleje dodawane w celu uzyskania kremowej konsystencji – wyjaśnia Marisa Moore, dietetyczka z Atlanty. Mleko sojowe Szklanka niesłodzonego napoju sojowego zawiera 70 kalorii, 3,5 grama tłuszczu ogółem i 0 gramów tłuszczów nasyconych. W przeciwieństwie do większości napojów roślinnych zawiera dość dużo białka – 7 gramów na szklankę, czyli niemal tyle, ile mleko krowie. To samo dotyczy napojów wytwarzanych z białka grochu. Mleko sojowe naturalnie zawiera wapń, potas, fosfor i magnez, a także może być wzbogacane witaminą D. Badania wykazały, że spożywanie napoju sojowego wiąże się z obniżeniem ciśnienia krwi, poziomu cholesterolu LDL, obwodu talii, stężenia białka C-reaktywnego oraz innych markerów stanu zapalnego. Mleko owsiane Szklanka niesłodzonego napoju owsianego zawiera około 120 kalorii, 5 gramów tłuszczu ogółem i 0 gramów tłuszczów nasyconych. – Pod względem odżywczym różni się od mleka krowiego – ma mniej białka i więcej błonnika rozpuszczalnego – mówi Marisa Moore. Zawiera również wapń, witaminę D, witaminę B12, witaminę A i inne składniki odżywcze, a także beta-glukany, czyli rodzaj błonnika rozpuszczalnego, korzystne dla zdrowia serca. Badanie opublikowane w jednym z numerów „Nutrition Journal” z 2026 roku wykazało, że gdy zdrowe młode kobiety zastąpiły mleko krowie napojem owsianym na cztery tygodnie, odnotowano u nich znaczące obniżenie poziomu cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL. Mleko migdałowe Szklanka niesłodzonego napoju migdałowego zawiera około 40 kalorii i 2,5 grama tłuszczu ogółem, głównie korzystnych dla serca tłuszczów jednonienasyconych i wielonienasyconych. Napój migdałowy jest dobrym źródłem wapnia i potasu, a także zawiera znaczne ilości witaminy E, niacyny i witaminy B2. Ma trochę błonnika i witaminy D, ale zawiera mało białka. Minusem jest to, że produkcja napoju migdałowego zużywa więcej wody niż produkcja innych napojów, dlatego nie jest on tak korzystny dla planety jak niektóre inne napoje roślinne. Jak informował „National Geographic” w 2022 roku, jedno z badań wykazało, że wyhodowanie zaledwie jednego kalifornijskiego migdała wymaga prawie 12 litrów wody. Mleko kokosowe – Istnieją dwa rodzaje mleka kokosowego – mówi Marisa Moore – mleko kokosowe w puszce, którego używa się do gotowania, oraz mleko kokosowe z działu chłodniczego, przeznaczone do picia. Szklanka niesłodzonej wersji tego drugiego rodzaju mleka zawiera około 45 kalorii. Jak wykazały badania, zwykle ma ono mało białka oraz więcej tłuszczu ogółem i tłuszczów nasyconych niż mleko krowie i inne napoje roślinne. Wiele marek wzbogaca je w wapń, witaminę D, witaminę A, witaminę B12 i inne składniki odżywcze. Mleko ryżowe Szklanka niesłodzonego napoju ryżowego zawiera 113 kalorii, 2 gramy tłuszczu ogółem i 0 gramów tłuszczów nasyconych. Jedną z jego największych zalet jest to, że jest bezpieczny dla alergików, co oznacza, że mogą go spożywać osoby uczulone na soję lub orzechy, a także osoby z nietolerancją laktozy. Zawiera niewielkie ilości białka i błonnika, ale nie są one duże. Wiele marek wzbogaca go w witaminy A, B12 i D oraz wapń. Niezależnie od tego, który napój roślinny wybierzesz, eksperci podkreślają, że warto pamiętać o jednej ważnej zasadzie. – Bardzo ważne jest, aby wstrząsnąć opakowaniem przed wypiciem, ponieważ składniki odżywcze mogą osadzać się na dnie – zaznacza Marisa Moore. Jeśli tego nie zrobisz, nie zawsze dostaniesz to, za co zapłaciłeś, a warto mieć to na uwadze, bo cena napojów roślinnych jest zwykle wyższa niż mleka krowiego. Źródło: National Geographic, Journal of Nutrition
Te kwasy tłuszczowe obniżają agresję nawet o 28 procent. Ich niedobór często mają przestępcy
Dieta ma znaczący wpływ na ludzkie emocje oraz skłonność do gwałtownych zachowań. Najnowsze analizy dowodzą, że brak jednego kluczowego tłuszczu drastycznie zwiększa poziom agresji i impulsywności.
W tym artykule: Kwasy tłuszczowe omega-3 obniżają agresję Kwasy omega-3 a przestępczość Czym są kwasy tłuszczowe omega-3? Kwasy omega-3 w diecie Ścisły związek z agresją mają kwasy tłuszczowe omega-3, nazywane są też czasem n-3. Należą do kwasów wielonienasyconych. Są konieczne do prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu. Do niezbędnych człowiekowi kwasów omega-3 należą m.in. kwas α-linolenowy (ALA), kwas eikozapentaenowy (EPA) i kwas dokozaheksaenowy (DHA). Kwasy tłuszczowe omega-3 obniżają agresję Naukowcy z University of Pennsylvania oparli się na wcześniejszych badaniach dotyczących wpływu suplementacji kwasów omega-3 na agresję. W metaanalizie wzięli pod uwagę 29 randomizowanych badań kontrolowanych. Dotyczyły one łącznie 3918 uczestników, od dzieci w wieku do 16 lat po osoby starsze w wieku od 50 do 60 lat. Badania prowadzono w latach 1996–2024 i trwały średnio ok. 16 tygodni. Mózgi rdzennych mieszkańców Amazonii starzeją się wolniej. To zasługa diety i stylu życia Południowoamerykański lud Tsimane ma najzdrowsze serca na świecie. Badania pokazują, że w równie dobrej kondycji są mózgi członków tego plemienia. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mozgi-rdzennych-mieszkancow-amazonii-starzeja-sie-wolniej-to-zasluga-diety-i-stylu-zycia-fot-courtesy-of-the-tsimane-health-and-life-history-project-team-be480f7.jpeg" width="938" height="625" alt="Mózgi rdzennych mieszkańców Amazonii starzeją się wolniej. To zasługa diety i stylu życia (fot. Courtesy of the Tsimane Health and Life History Project Team)" title="Mózgi rdzennych mieszkańców Amazonii starzeją się wolniej. To zasługa diety i stylu życia (fot. Courtesy of the Tsimane Health and Life History Project Team)" /> Metaanaliza wykazała niewielki, ale zauważalny efekt krótkoterminowy. Przekłada się on na zmniejszenie poziomu agresji sięgające nawet 28%, po uwzględnieniu wielu różnych zmiennych. Obejmowało to zarówno agresję reaktywną (w odpowiedzi na prowokację), jak i proaktywną (zachowanie zaplanowane z wyprzedzeniem). – Trzeba zastanowić się nad zastosowaniem suplementacji kwasów omega-3 w celu zmniejszenia agresji. Niezależnie od tego, czy chodzi o gabinet lekarski, czy np. zakład karny. Polecam to zwłaszcza rodzicom, mającym problem z agresywnymi zachowaniami u dzieci. To nie jest cudowny środek, ale może pomóc – mówi dr Adrian Raine, neurokryminolog z University of Pennsylvania i główny autor metaanalizy. Uczony podkreśla, że analizowane badania skupiały się na krótkoterminowym działaniu kwasów omega-3. Następnym krokiem ma być sprawdzenie, czy ten składnik diety może zmniejszać agresję również w dłuższej perspektywie. Kwasy omega-3 a przestępczość Wcześniejsze badania wykazały, że przestępcy często mają niedobory witamin, mikroelementów oraz właśnie kwasów omega-3. Jakie są skutki niedoboru takich produktów w diecie? Należy do nich m.in. zwiększona impulsywność i skłonności do agresji. Dowiodły tego eksperymenty z więziennym jadłospisem. Osadzeni, oprócz typowego menu, przez kilka miesięcy dostawali kapsułki z zestawem witamin i kwasami omega-3. Zmiany były zaskakujące. Przykład – w więzieniu w brytyjskim mieście Aylesbury ilość aktów przemocy spadła aż o 37 proc.! Czym są kwasy tłuszczowe omega-3? Kwasy tłuszczowe to jeden z najważniejszych składników naszej diety. Powinniśmy spożywać je codziennie, ponieważ nie potrafimy ich sami wytworzyć. Ryby zawierają dużo kwasów omega-3, ponieważ jedzą duże ilości alg. Typowa dieta w krajach rozwiniętych obfituje głównie w kwasy omega-6 i 9. Nienasycone kwasy tłuszczowe są podstawowym składnikiem mózgu. Dlatego są mu niezbędne do prawidłowego działania. Zmniejszają też nasilenie przewlekłych stanów zapalnych. Naukowcy udowodnili, że kwasy omega-3 mogą chronić przed depresją, schizofrenią oraz chorobami neurodegeneracyjnymi, takimi jak parkinson i alzheimer. Poza tym są one bardzo potrzebne do prawidłowej pracy serca i układu odpornościowego. Kwasy omega-3 w diecie Właściwy poziom kwasów omega-3 może zapewnić nam dieta śródziemnomorska lub nordycka. Jej podstawowe składniki to: tłuste ryby (np. śledzie, makrele), owoce morza, świeże warzywa, nasiona chia, siemię lniane, oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia, dobrej jakości olej rzepakowy. Źródła: Aggression and Violent Behavior, archiwum NG Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie.
Otyłość to choroba – lekarze wreszcie się co do tego zgadzają. Co to oznacza dla pacjentów?
Ponad 40% Amerykanów i blisko 20% Polaków żyje z otyłością. Jednak przez dekady leczono ją hasłem „jedz mniej, ruszaj się więcej”. Dziś środowisko medyczne coraz mocniej zgadza się, że to nie kwestia woli, lecz przewlekła choroba – z własną biologią, objawami i powikłaniami.
Amerykańskie Towarzystwo Medyczne uznało otyłość za chorobę w 2013 roku. Mimo to klasyfikacja wciąż budzi spory. W 2025 roku komisja ds. diabetologii i endokrynologii prestiżowego czasopisma naukowego „The Lancet” opublikowała raport, który miał precyzyjniej odróżnić otyłość „jako chorobę” od samego życia z nadmiarowymi kilogramami. Prof. Carel le Roux, lekarz z University College Dublin i współautor raportu, mówi, że przekonanie lekarzy było trudne. Jednak jeszcze trudniejsze okazało się przekonanie pacjentów, ze względu na wewnętrzny wstyd i stygmatyzację, jaka dotyka osób z otyłością. Profesor opisuje pacjentów, którzy po raz pierwszy usłyszeli, że ich waga nie jest ich winą – choć to oni odpowiadają za leczenie jej skutków. Co właściwie dzieje się w organizmie osoby z otyłością? Objawy otyłości – nadmiar tkanki tłuszczowej, stałe uczucie głodu, zmiany w działaniu mózgu – są dobrze znane. Trudniej wskazać przyczynę. Naukowcy wciąż nie wiedzą, który narząd faktycznie odpowiada za tę chorobę. Najwięcej wskazuje na mózg – a konkretnie na obszary regulujące tzw. masę adipocytów, czyli liczbę komórek tłuszczowych, które organizm „chce” utrzymać. Gdy ktoś odchudza się dietą, mózg broni zaprogramowanej masy ciała, co prowadzi do tzw. efektu jo-jo, czyli szybkiego odzyskania wagi. Prof. Le Roux porównuje to do wątroby, która po częściowym usunięciu odrasta do dawnej masy. Leki, operacje bariatryczne czy terapia żywieniowa działające na mózg mogą trwale „przeprogramować” ten mechanizm. I to, zdaniem le Roux, przesądza o uznaniu otyłości za chorobę. BMI to za mało Do zeszłego roku otyłość definiowano niemal wyłącznie przez BMI – stosunek wagi w kilogramach do wzrostu w metrach podniesionego do kwadratu. Problem w tym, że BMI nie odróżnia umięśnionego sportowca od osoby z nadmiarem tkanki tłuszczowej. Nie sprawdza się też ludzi, których zdrowiu szkodzi ukryty głęboko tłuszcz trzewny, a BMI jest w granicach normy. Komisja „The Lancet” zaproponowała więc definicję dwuskładnikową: nadmiar tkanki tłuszczowej (mierzony skanem DEXA, BMI i obwodem ciała lub dwoma pomiarami obwodu) obecność dysfunkcji narządów – czyli konkretnych objawów ograniczających codzienne funkcjonowanie, jak duszność, ból stawów czy zaburzenia metaboliczne. Raport wskazuje 18 takich schorzeń, choć z otyłością powiązano już ponad 200 powikłań. Dlaczego definicja otyłości ma znaczenie dla pacjenta Uznanie otyłości za chorobę zmienia sposób, w jaki lekarze traktują pacjentów. – Mogą nie lubić czyjegoś stylu życia, ale naszym zadaniem jest zostawić uprzedzenia za drzwiami – mówi prof. le Roux. Badania prof. Shelly Russell-Mayhew z Uniwersytetu Calgary pokazują, że lekarze postrzegający otyłość jako chorobę rzadziej oceniają pacjentów moralnie i wykazują więcej empatii. – Prawdziwy problem polega na tym, że oceniamy ludzi za coś, nad czym nie mają pełnej kontroli – mówi uczona. Na wagę wpływa ponad sto czynników, a uwaga skupia się zwykle tylko na tych kilkunastu procentach, które da się kontrolować zmianą stylu życia. Spór o granice diagnozy Nie wszyscy zgadzają się z nowymi kryteriami. Sean Wharton, lekarz z Toronto, ostrzega, że ograniczenie listy powikłań do 18 schorzeń może dać ubezpieczycielom w USA pretekst do odmowy finansowania leczenia osobom z tzw. otyłością przedkliniczną – klasyfikowaną jako wskazanie do zmiany stylu życia, a nie do terapii. Sam prof. le Roux przyznaje, że to niedoskonały początek, podyktowany też ograniczonym dostępem do drogich leków z grupy tzw. analogów GLP-1 (jak semaglutyd, znany powszechnie pod nazwą ozempic). Jego zdaniem za pięć lat definicja będzie znacznie precyzyjniejsza – bo to problem naukowy, nie definicyjny. Źródło: National Geographic
Kiedy jeść błonnik? Nauka wskazuje jednoznacznie porę dnia
Badania potwierdzają, że błonnik spożywany rano stabilizuje cukier we krwi, redukuje głód i chroni serce. Dowiedz się, jak jedna zmiana śniadania może odmienić cały dzień.
Spis treści: Cukier we krwi pod kontrolą od pierwszego kęsa Energia, która nie spada w południe Głód, który milknie na długo Jelita, odporność i mikrobiom Serce i ochrona przed chorobami przewlekłymi Jak zacząć: małe zmiany, duży efekt Większość ludzi wie, że błonnik jest dobry. Niewielu jednak wie, że pora jego spożycia może decydować o tym, ile korzyści faktycznie wyciągniemy z każdego grama. Coraz więcej badań wskazuje, że właśnie śniadanie to moment, w którym błonnik działa z największą siłą – i to przez wiele godzin. Dane są niepokojące: według USDA zaledwie 4 procent mężczyzn i 12 procent kobiet spożywa zalecaną dzienną dawkę błonnika, wynoszącą od 21 do 38 gramów. Tymczasem jego niedobór to nie tylko problem trawienny – to cicha droga do chorób serca, cukrzycy i otyłości. Cukier we krwi pod kontrolą od pierwszego kęsa Kiedy na śniadanie zjemy biały tost lub słodkie płatki, poziom cukru we krwi gwałtownie rośnie – a potem równie gwałtownie spada. Ten metaboliczny rollercoaster wywołuje napady głodu, rozdrażnienie i ochotę na kolejną porcję słodkiego. Błonnik zmienia tę dynamikę. Jak wyjaśnia Monica Kelly, dietetyczka z Montefiore Medical Center w Nowym Jorku, błonnik rozpuszczalny „rozpuszcza się w wodzie i tworzy w jelitach substancję przypominającą żel, która spowalnia tempo, w jakim cukier z pożywienia przedostaje się do krwiobiegu”. Efekt? Glukoza wzrasta wolno i łagodnie, bez gwałtownych skoków. Energia, która nie spada w południe Czas ma tu dodatkowe znaczenie. Jak zauważa Yasi Ansari, dietetyczka sportowa z Los Angeles, rytmy dobowe wpływają na metabolizm i wrażliwość na insulinę – a rano organizm efektywniej przetwarza węglowodany niż wieczorem. Zaczynając dzień od błonnika, ustawiamy korzystny metaboliczny punkt startowy dla całej reszty dnia. Stabilny poziom cukru przekłada się bezpośrednio na stabilny poziom energii. Wolniejsze trawienie sprawia też, że składniki odżywcze wchłaniają się stopniowo. Ansari podkreśla, że ludzie jedzący posiłki bogate w błonnik czują się po nich „bardziej energiczni, a nie wyczerpani”. Liczne badania potwierdzają związek między porannym błonnikiem a wyższym poziomem energii utrzymującym się przez cały dzień. Głód, który milknie na długo Błonnik wydłuża uczucie sytości na kilka sposobów jednocześnie. Po pierwsze, spowalnia opróżnianie żołądka – pokarm dosłownie dłużej pozostaje w przewodzie pokarmowym. Po drugie, docierając do okrężnicy, staje się pożywką dla pożytecznych bakterii jelitowych, które fermentując go, produkują krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Te związki działają jak chemiczne sygnały – informują mózg, że organizm jest najedzony. – Gdy dzieje się to wcześnie, przy pierwszym posiłku, pomaga to nadać ton apetytowi na resztę dnia – mówi Kelly. Badania kliniczne potwierdzają: bogate w błonnik śniadanie znacząco zmniejsza łączne spożycie kalorii w ciągu dnia. Mia Syn, dietetyczka z Karoliny Południowej, określa ten mechanizm mianem „przewagi metabolicznej” – bardziej stabilnej energii i lepszego trawienia od rana do wieczora. Jelita, odporność i mikrobiom Błonnik to podstawowe paliwo dla miliardów bakterii zamieszkujących jelita. Im więcej różnorodnych włókien roślinnych, tym bardziej zróżnicowany i silniejszy mikrobiom. A zdrowy mikrobiom to nie tylko sprawne trawienie – to również sprawniejszy układ odpornościowy, lepsza kontrola stanów zapalnych i zdrowszy metabolizm. Jak zaznacza Mindy Haar, dietetyczka z New York Institute of Technology, regularne spożywanie błonnika – szczególnie od rana – „pomaga wspierać kolonie pożytecznych mikrobów od samego początku”. To inwestycja, której efekty widać nie tyle po jednym posiłku, ile po tygodniach i miesiącach konsekwentnych wyborów. Serce i ochrona przed chorobami przewlekłymi Długoterminowe korzyści z diety bogatej w błonnik są dobrze udokumentowane. Regularne spożywanie błonnika zmniejsza ryzyko chorób serca, cukrzycy typu 2, nadciśnienia, otyłości i raka jelita grubego. Christopher Gardner, dyrektor badań nad żywieniem w Stanford Prevention Research Center, wyjaśnia mechanizm: błonnik rozpuszczalny wiąże się z cholesterolem w przewodzie pokarmowym, umożliwiając jego wydalenie zamiast wchłonięcia. Nadmiar cholesterolu LDL prowadzi do odkładania się blaszek miażdżycowych w tętnicach, które z czasem zwężają naczynia krwionośne i zwiększają ryzyko zawału oraz udaru. Błonnik przerywa ten proces. Haar zastrzega jednak, że dieta bogata w błonnik nie wyeliminuje chorób u każdego, „ale na pewno zmniejszy ryzyko zachorowania u znacznej liczby osób". Jak zacząć: małe zmiany, duży efekt Nie trzeba rewolucji na talerzu. Jennifer Lee z Uniwersytetu Tufts sugeruje łączenie błonnika z ulubionymi śniadaniami: jagody i orzechy pekan do naleśników, awokado na toście z pełnoziarnistego chleba, orzechy włoskie do jogurtu greckiego, szpinak do koktajlu. – Dodanie łyżki nasion chia lub siemienia lnianego do czegokolwiek może znacznie zwiększyć spożycie błonnika – dodaje Ansari. Dla tych, którzy wolą bardziej konkretne zmiany: owsianka, burrito z fasolą, tortille pełnoziarniste lub omlet z duszonymi warzywami to gotowe, bogate w błonnik śniadania. Zamiana białego pieczywa na pełnoziarniste robi dużą różnicę przy minimalnym wysiłku. Ważne zastrzeżenie: jeśli organizm nie jest przyzwyczajony do błonnika, zwiększaj jego ilość stopniowo i pij dużo wody. Gwałtowna zmiana diety może wywołać wzdęcia i dyskomfort trawienny. Błonnik działa najlepiej jako długoterminowy nawyk – nie jednorazowa kuracja. Śniadanie to punkt wyjścia, nie meta. Błonnik przez resztę dnia również ma znaczenie – kolacja bogata w warzywa i rośliny strączkowe wspomaga pracę jelit następnego poranka. Ale to właśnie pierwszy posiłek dnia ustawia biologiczny zegar metabolizmu. I to od niego najłatwiej zacząć. Źródło: National Geographic
Przełomowe badanie izotopowe: przez 10 000 lat mężczyźni w Europie jedli lepiej niż kobiety
Analiza tysięcy szkieletów z 393 stanowisk w Europie przyniosła przełomowe wnioski. Okazuje się, że przez tysiące lat mężczyźni jedli bardziej wartościowe, bogate w białko pożywienie. Największe dysproporcje odnotowano w klasycznej starożytności.
Nowe badania, opublikowane w czasopiśmie naukowym „PNAS Nexus”, dostarczają przełomowych dowodów na to, że przez tysiąclecia mężczyźni w Europie cieszyli się lepszym dostępem do wartościowego pożywienia niż kobiety. Międzynarodowy zespół naukowców z Simon Fraser University w Kanadzie, współpracujący z badaczami z Francji, podjął się gigantycznego zadania analizy szczątków ludzkich pochodzących z ostatnich 10 000 lat. Co jedli nasi przodkowie i przodkinie? Analiza tysięcy szkieletów Projekt objął analizę aż 12 281 szkieletów odnalezionych na 393 stanowiskach archeologicznych rozproszonych po całym kontynencie. Wyniki jednoznacznie wskazują, że mężczyźni jedli bardziej wartościowe, bogatsze w białko zwierzęce pożywienie, niż kobiety. Różnice w diecie ze względu na płeć były trwałym elementem struktur społecznych, który ewoluował wraz z rozwojem cywilizacji. Metodyka badań izotopowych Podstawą badania była zaawansowana analiza izotopów azotu i węgla zachowanych w kościach i zębach. Izotopy azotu służą do szacowania ilości spożywanego białka zwierzęcego, a izotopy węgla dostarczają cennych informacji na temat obecności w diecie niektórych pokarmów roślinnych, na przykład zbóż. Dzięki olbrzymiej bazie danych, obejmującej próbki z dziesięciu tysiącleci, możliwe było nie tylko porównanie jadłospisu obu płci, ale także zaobserwowanie, jak zmieniał się w kolejnych epokach. Ewolucja nierówności żywieniowych od neolitu po średniowiecze Najmniejsze różnice pod względem spożycia białka odnotowano u wczesnych społeczności rolniczych neolitu, czyli między 10 000 a 2 000 rokiem p.n.e.. Sytuacja zaczęła się jednak pogarszać w epoce brązu (3300–1200 r. p.n.e.), kiedy to intensywniejszy rozwój rolnictwa oraz formowanie się bardziej złożonych hierarchii społecznych zaczęły sprzyjać wyraźniejszym podziałom. Szczyt nierówności żywieniowych między płciami przypadł na klasyczną starożytność, między VII wiekiem p.n.e. a V wiekiem n.e. Proces ten trwał również w średniowieczu, gdzie obok różnic między płciami, coraz silniej widać dysproporcje wynikające ze statusu społecznego – dieta ówczesnych elit zaczęła drastycznie odbiegać od skromnego jadłospisu niższych warstw. Skąd dysproporcja w dostępie do białka? Autorzy publikacji podkreślają, że skala zaobserwowanych różnic nie znajduje uzasadnienia w biologii. Choć kobiety rzeczywiście zwykle mają mniejsze zapotrzebowanie energetyczne niż mężczyźni, czynnik ten wyjaśnia jedynie niewielką część danych zebranych podczas badań szkieletów. Zdaniem prof. Michaela Richardsa, współautora badania, kluczową rolę odgrywały czynniki kulturowe i społeczne. W dawnych społecznościach białko (a więc mięso) było produktem wyjątkowym, a jego zdobycie wymagało znacznych nakładów pracy. Jako towar „luksusowy” i symbol statusu, było w pierwszej kolejności jedzone przez mężczyzn. To odkrycie pozwala spojrzeć na historię Europy z nowej perspektywy, pokazując że nierówności między płciami były głęboko zakorzenione nawet w tak podstawowym aspekcie życia, jak jedzenie. Źródło: PNAS Nexus Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Co zjedliby kosmici po wylądowaniu na Ziemi? Naukowcy wyjaśniają, dlaczego UFO interesuje się krowami
Zastanawiałeś się kiedyś, co zamówiłby przedstawiciel obcej cywilizacji po długiej podróży przez Galaktykę? Choć brzmi to jak żart, biolodzy traktują temat diety kosmitów całkiem serio, opierając się na uniwersalnych prawach fizyki i metabolizmu.
10 czerwca 2026 roku na ekranach polskich kin zadebiutował „Dzień objawienia” – najnowszy film Stevena Spielberga, który ponownie ożywił klasyczne pytania nurtu science fiction. Zastanawiamy się, czy ewentualni goście z kosmosu przylecą tu w celach badawczych, by nas podbić, czy może po prostu... zjeść? Choć NASA i Departament Obrony Stanów Zjednoczonych zaznaczają, że nie mamy absolutnie żadnych dowodów na istnienie obcych technologii na Ziemi, nauka pozwala nam na fascynujące, czysto teoretyczne spekulacje. Jak zmierzyć apetyt kosmitów? Chociaż słowo „kosmita” nie funkcjonuje w języku biologii, to fizjologia rządzi się swoimi uniwersalnym prawami. Naukowcy wykorzystują ziemskie modele do oszacowania tzw. podstawowej przemiany materii (BMR), czyli minimalnej ilości energii potrzebnej do przetrwania w spoczynku. Kierują się prostą zasadą – im większy organizm, tym więcej energii potrzebuje całkowicie, ale każdy kolejny kilogram jego ciała jest bardziej ekonomiczny w utrzymaniu. Dla przykładu: mała mysz spala ogromne ilości energii na każdy gram ciała, podczas gdy słoń zużywa jej znacznie mniej w przeliczeniu na kilogram swojej wielkiej masy. Biorąc pod uwagę klasyczne archetypy kosmitów z UFO-folkloru, badacze stworzyli hipotetyczne zapotrzebowanie kaloryczne kosmitów: szare i zielone ludziki: zakładając wagę od 25 do 40 kg, ich spoczynkowy metabolizm wynosiłby od 800 do 1100 kcal dziennie. Mają jednak nieproporcjonalnie duże głowy. Ludzki mózg w spoczynku pochłania około 20% energii organizmu, więc ufoludki potrzebowałyby diety o potężnej gęstości kalorycznej, by stale zasilać tak zaawansowane „biologiczne procesory”; reptilianie: jeśli faktycznie byliby zmiennocieplnymi gadami, ich zapotrzebowanie na pokarm byłoby niższe niż ssaków o tej samej masie (pod warunkiem życia w upalnym klimacie). Gdyby jednak wyewoluowali w stałocieplnych drapieżników o wadze 150 kg, ich podstawowe zapotrzebowanie przekroczyłoby 3000 kcal – i to w całkowitym bezruchu!; wysokie humanoidy: przy wadze rzędu 80–100 kg i fizjologii zbliżonej do naszej, potrzebowaliby około 1900–2300 kcal w spoczynku, a w trakcie aktywności nawet do 4000 kcal. Zupełnie inaczej wyglądałoby żywienie istot postbiologicznych (sztucznej inteligencji czy zaawansowanych cyborgów). Zamiast ryżu i kurczaka, ich „pożywieniem” byłaby czysta elektryczność, ciepło lub paliwo nuklearne. Ziemski bufet to dla kosmitów wielkie ryzyko Czy kosmita mógłby po prostu zjeść ziemskiego burgera? Prawdopodobnie nie. Ziemia to dla potencjalnych obcych organizmów niezwykle ryzykowny bufet pełen patogenów i alergenów. Nawet najbogatsze ziemskie białka czy cukry byłyby bezużyteczne, gdyby metabolizm kosmity wykorzystywał zupełnie inne aminokwasy. Co więcej, jak genialnie przewidział H.G. Wells w swojej „Wojnie światów” z 1898 roku, nasze ziemskie mikroorganizmy mogłyby okazać się dla najeźdźców zabójcze z powodu braku ewolucyjnej odporności. Czemu kosmici porywają krowy? Astrobiolodzy skłaniają się ku teorii, że obcy poszukiwaliby u nas raczej podstawowych surowców, takich jak woda, azot, fosfor, żelazo czy proste związki organiczne. W tym kontekście znane w popkulturze uprowadzenia krów nabierają logicznego sensu. Kosmici wcale nie mieliby ochoty na steka. Krowy są dla nich cenne, ponieważ ich żołądki to gigantyczne, biologiczne reaktory wypełnione unikatowymi bakteriami trawiennymi. Ta specyficzna mikrobiota pozwala zwierzętom skutecznie trawić twardą celulozę z trawy. Obcy mogliby porywać bydło wyłącznie w celu pobrania próbek tych mikroorganizmów – po to, by zrozumieć, jak działa ziemska biochemia lub by wykorzystać nasze bakterie do bezpiecznego strawienia zasobów naturalnych Ziemi przez ich własne organizmy. Jeśli więc kiedykolwiek dojdzie do tzw. bliskiego spotkania, poza armią dyplomatów będziemy potrzebować wybitnych kosmicznych dietetyków. Wszystko po to, by bezpiecznie ugościć przybyszów. I nauczyć ich naszej wyjątkowej kultury biesiadowania. Jeśli wylądują w Polsce… cóż, nie będą mieli łatwiej przeprawy. Źródła: NCYT, Astrobiology, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wieloletnie starcie diet rozstrzygnięte. Gigantyczne badanie z Harvardu uświadomiło nam, co tak naprawdę chroni serce
Od dekad toczymy spory o to, co jest gorszym wrogiem naszego układu krążenia: węglowodany czy tłuszcze. Niezależnie od tego, czy jesteś fanem diety keto, czy rygorystycznie omijasz oliwę, to nauka ma dla ciebie niespodziankę. Przełomowe, trwające niemal 30 lat badanie udowadnia, że sekret długowieczności wcale nie tkwi w tym, co wyrzucasz z talerza – chociaż to też ważne. Najważniejsza jest jednak zupełnie inna zmienna, o której w dietetycznym szale często zapominamy. Bo szukamy łatwych rozwiązań.
Choroby układu krążenia od lat pozostają główną przyczyną zgonów na świecie. Nic dziwnego, że w poszukiwaniu recepty na zdrowie masowo testujemy najróżniejsze rygorystyczne diety. Okazuje się jednak, że fiksacja na punkcie odcinania kalorii, węglowodanów i konkretnych makroskładników może prowadzić nas na manowce. Gigantyczne badanie, którego wyniki opublikowano w lutym 2026 roku na łamach prestiżowego „Journal of the American College of Cardiology”, przypomina nam o tym, co najważniejsze w odżywianiu. Jakość ważniejsza niż matematyka. I to bardziej niż nam się zdawało Naukowcy ds. zdrowia publicznego z Uniwersytetu Harvarda, pod kierownictwem epidemiologa Zhiyuana Wu, wzięli pod lupę dane dotyczące niemal 200 tys. kobiet i mężczyzn ze Stanów Zjednoczonych. Byli to wyłącznie pracownicy ochrony zdrowia, co oznacza, że badana grupa cechowała się z założenia wyższą świadomością medyczną i lepszym dostępem do opieki zdrowotnej. Skala tego przedsięwzięcia poraża – łączny czas obserwacji uczestników wyniósł imponujące 5,2 miliona „osobolat”. Wnioski z tej tytanicznej pracy są jednoznaczne. To nie proporcja tłuszczów czy węglowodanów decyduje o zdrowiu serca, ale jakość spożywanej żywności. Z analizy wynika, że dieta o niskiej zawartości tłuszczu lub węglowodanów (w radykalnej wersji tzw. dieta carnivore) wcale nie przyniesie długoterminowych korzyści dla układu krążenia, jeśli będzie opierać się na wysokoprzetworzonej żywności czy ogromnych ilościach zwierzęcych białek. – Nasze odkrycia podkreślają, że nie chodzi po prostu o cięcie węglowodanów czy tłuszczu, ale o jakość żywności, którą ludzie wybierają do konstruowania tych diet – podsumowuje dobitnie dr Zhiyuan Wu. Skupienie się wyłącznie na kompozycji składników, z pominięciem ich źródła, mija się z celem. Pułapki i korzyści diet eliminacyjnych Współczesna dietetyka od dawna analizuje wady i zalety radykalnych cięć w jadłospisie. Z jednej strony, dieta niskowęglowodanowa bardzo często pomaga w szybkiej utracie wagi, poprawia wrażliwość insulinową i stabilizuje poziom cukru we krwi. Jej ciemną stroną bywa jednak to, że w skrajnych formach może prowadzić do bolesnych niedoborów błonnika oraz nadmiernego spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych. Z drugiej strony mamy dietę niskotłuszczową. Przez dekady była ona polecana przez kardiologów jako tarcza ochronna przeciw miażdżycy, ponieważ skutecznie obniża poziom „złego” cholesterolu (LDL). Niestety, nierzadko wiąże się ona z dietetyczną pułapką kompensowania smaku – brakujący tłuszcz zastępowany jest przez producentów wysokoprzetworzonymi, rafinowanymi węglowodanami i cukrami, co paradoksalnie podnosi poziom trójglicerydów i niszczy nasze zdrowie metaboliczne. Najnowsze dane z harwardzkiego badania stanowią most pomiędzy tymi dwoma światami. Udowadniają one, że obie te drogi mogą być równie skuteczne i dzielić te same biologiczne ścieżki wspomagające nasz układ krwionośny – pod warunkiem że opierają się na mądrych wyborach. Jeśli wyeliminujesz węglowodany, ale zastąpisz je przetworzonym mięsem i zrezygnujesz z błonnika, zniweczysz cały prozdrowotny wysiłek. Podobnie jeśli utniesz tłuszcze na rzecz rafinowanych słodkości i zignorujesz zdrowe tłuszcze roślinne, twoje serce wcale na tym nie zyska. Wspólny mianownik długowieczności. Jak dobre jedzenie przeprogramowuje ciało Uczestnicy badania, którzy postawili na różnorodną, bogatą odżywczo dietę, uzyskali doskonałe wyniki kliniczne. W ich krwi odnotowano znacznie wyższy poziom „dobrego” cholesterolu, niższy poziom ogólnych tłuszczów czy wyraźny spadek markerów stanu zapalnego. Przełożyło się to bezpośrednio na statystyki – osoby te miały znacząco niższe ryzyko rozwoju choroby wieńcowej, która na całym świecie jest najczęstszą przyczyną zawałów. Aby osiągnąć ten życiodajny efekt, wystarczyło zadbać o odpowiednią podaż warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych oraz zdrowych, esencjonalnych tłuszczów. Czy to koniec odwiecznego sporu o makroskładniki? Wyniki raportu opublikowanego w „JACC” to swoiste wyzwolenie dla milionów osób chcących dbać o zdrowie bez psychicznego obciążenia. Prof. Harlan Krumholz, kardiolog z Uniwersytetu Yale i redaktor naczelny wspomnianego czasopisma, stwierdził jednoznacznie, że badanie to pomaga ostatecznie wyjść poza wieloletnią, jałową debatę na temat wyższości jednej diety nad drugą. Zamiast katować się restrykcjami i liczyć każdy gram węglowodanów czy tłuszczów na talerzu, warto czasem odetchnąć z ulgą. To, co najbardziej liczy się dla serca, to jakość i gęstość odżywcza. Opieranie swoich posiłków na pełnowartościowych, roślinnych produktach i nieprzetworzonym jedzeniu oferuje nam ogromną elastyczność w codziennym życiu. Dzięki temu możemy wybierać takie modele odżywiania, które najbardziej odpowiadają naszym gustom i preferencjom, zachowując przy tym stuprocentową pewność, że nasz mięsień sercowy będzie pracował jak doskonały, naoliwiony mechanizm przez długie dziesięciolecia. Mniejsze restrykcje to także mniej stresu – a to przy odżywianiu (i w kontekście zdrowia) bardzo ważne. Źródło: Journal of the American College of Cardiology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dieta może chronić przed ADHD. Naukowcy udowodnili to, skanując mózgi dzieci
Lekarze z Holandii wykazali, że zmiana diety pomaga ograniczyć objawy ADHD u dzieci. Nie chodzi tu jednak o wyeliminowanie cukru z jadłospisu. Na czym polega ta metoda? Więcej o ADHD w nowym wydaniu specjalnym magazynu National Geographic Polska.
W tym artykule: Dieta ograniczyła objawy ADHD i zmieniła aktywność mózgu Na czym polega dieta oligoantygenowa? Cukier nie wywołuje nadpobudliwości u dzieci Dogoterapia pomaga na ADHD Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) to zaburzenie występujące u kilku procent dzieci. Stanowi poważny problem, utrudniając uczenie się i zaburzając relacje społeczne. Można je leczyć farmakologicznie, lecz analizowane są też inne sposoby. Uczeni z holenderskiego Uniwersytetu Wageningen wykazali, że skuteczną metodą ograniczenia objawów ADHD może być zmiana diety. Wyeliminowanie z niej niektórych produktów prowadzi do znaczącej poprawy zachowania. Pracę naukową na ten temat opublikowało czasopismo „Scientific Reports”. Dieta ograniczyła objawy ADHD i zmieniła aktywność mózgu Naukowcy zastosowali tzw. dietę oligoantygenową. 53 dzieci biorących udział w badaniach było na niej przez pięć tygodni. Po tym czasie ich rodzice zaobserwowali zdecydowane zmniejszenie się objawów ADHD. Aby potwierdzić efekty, uczeni porównali aktywność mózgów uczestników badania. Wykonali u nich badanie rezonansem jądrowym (MRI) przed włączeniem diety i po pięciu tygodniach jej stosowania. Okazało się, że dzięki diecie wzrosła aktywność obszaru mózgu zwanego przedklinkiem. Aktywność tej części płata ciemieniowego spada w ADHD, a rośnie m.in. pod wpływem leków na ADHD takich jak metylofenidat. Taki efekt zaobserwowano u ponad 60% badanych dzieci. – To ważny krok w badaniach nad ADHD i żywieniem. Wykazaliśmy, że dieta prowadzi nie tylko do subiektywnej zmiany objawów, ale też do obiektywnie potwierdzonych zmian aktywności mózgu – wyjaśnia prowadząca badania dr Saartje Hontelez z Uniwersytetu Wageningen. Na czym polega dieta oligoantygenowa? Stosowana u dzieci z ADHD dieta ma na celu ograniczenie antygenów, mogących wywołać objawy nietolerancji pokarmowej. Po angielsku nazywana jest „few foods diet” albo „oligoantigenic diet” (dietą oligoantygenową). Należy ona do diet eliminacyjnych. W pierwszej fazie jadłospis zostaje ograniczony do niewielkiej liczby produktów: ryż, indyk, niektóre warzywa (kapusta, kalafior, sałata, buraki, kiełki), gruszki, oliwa z oliwek, masło klarowane, sól, woda i napoje wzbogacone wapniem. Potem stopniowo mogą być wprowadzane inne produkty, takie jak jagnięcina, niewielkie porcje produktów pszennych, kukurydzianych i ziemniaczanych, niektóre owoce i miód. Taką dietę należy wprowadzać pod nadzorem lekarza i dietetyka. Trzeba też obserwować dziecko, by ustalić, które produkty wywołują objawy ADHD. Cukier nie wywołuje nadpobudliwości u dzieci Wbrew rozpowszechnionemu mitowi, cukier nie odgrywa znaczącej roli w nadpobudliwości u dzieci. Przekonanie to wzięło się z jednego badania przeprowadzonego w latach 70. XX wieku. Wynikało z niego, że u dzieci z ADHD może występować tzw. hipoglikemia reaktywna. Późniejsze, bardziej rygorystyczne badania nie wykazały jednak związku między obecnością cukru w diecie a objawami nadpobudliwości i ogólnie zachowaniem dzieci. Oczywiście duże ilości węglowodanów łatwoprzyswajalnych, takich jak sacharoza (biały cukier spożywczy) sprzyjają nadwadze i otyłości, zaburzeniom metabolicznym i próchnicy. Dogoterapia pomaga na ADHD Wykorzystywanie zwierząt w terapii od lat budzi wątpliwości, szczególnie jeśli chodzi o skuteczność. Jednak pionierskie badania przeprowadzone na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine dowodzą, że psy-terapeuci pomagają dzieciom cierpiącym na AHDH. – Dogoterapia poprawia skupienie i zdolności społeczne. Co ważne, pozytywne efekty pojawiły się dość szybko, bo już po ośmiu tygodniach – mówi prowadząca badania dr Sabrina Schuck. Dodaje jednak, że taka terapia nie wpłynęła w znaczący sposób na nadpobudliwość i impulsywność dzieci. Źródła: Scientific Reports, Human-Animal Interaction Więcej o ADHD piszemy w nowym numerze specjalnym „National Geographic” 2/2026. Zapraszamy do naszego sklepu internetowego!
Łączenie tych produktów na talerzu to same korzyści. Dzięki temu jedzenie staje się zdrowsze
W kuchni istnieje wiele klasycznych połączeń: ser i owoce. Kawa i mleko. Bekon i jajka. A co, gdyby jedzenie niektórych produktów razem nie tylko poprawiało ich smak, ale też zwiększało korzyści zdrowotne?
Naukowcy twierdzą, że łączenie określonych składników odżywczych może zwiększyć ich prozdrowotne działanie. Odpowiadają za to m.in. fitochemikalia – związki roślinne, które, jak wykazano, zmniejszają uszkadzający komórki stres oksydacyjny i zapobiegają chorobom przewlekłym. Chociaż ważne jest włączenie fitochemikaliów do diety, nasze organizmy nie zawsze wchłaniają je tak skutecznie, jak mogłyby. – Istotnym problemem jest faktyczna biodostępność, czyli sposób trawienia i wchłaniania substancji odżywczej do krwiobiegu – mówi dr Jean-Marc Zingg, adiunkt biochemii i biologii molekularnej na Uniwersytecie Miami. – Wiele z tych fitochemikaliów nie jest efektywnie wchłanianych przez organizm – dodaje. Dzieje się tak, ponieważ często ulegają degradacji, zanim zdążymy skorzystać z ich dobroczynnych właściwości. Badania pokazują jednak, że niektóre produkty połączone na talerzu mogą wzajemnie zwiększać swoją wartość odżywczą. Oto, co eksperci mają do powiedzenia na ten temat. Warzywa i zdrowe tłuszcze Wiele kolorowych owoców i warzyw jest bogatych w karotenoidy – grupę fitochemikaliów znanych ze swoich właściwości ochronnych. Beta-karoten – karotenoid, który przekształca się w witaminę A i jest powiązany z lepszym wzrokiem – znajduje się w warzywach takich jak marchew i warzywa liściaste. Z kolei likopen, obecny w produktach takich jak pomidory i arbuz, może zmniejszać ryzyko udaru mózgu, cukrzycy, otyłości, a nawet raka prostaty. Beta-karoten i likopen to karotenoidy rozpuszczalne w lipidach. Oznacza to, że ​​nasz organizm lepiej je wchłania, gdy są połączone z tłuszczem. – Tłuszcz pozwala na uwolnienie tego, co znajduje się w tych produktach – wyjaśnia Kate Donelan, dietetyczka ze Stanford Health Care. Dlatego warto połączyć warzywa ze zdrowymi tłuszczami, np. z awokado, oliwą extra virgin lub olejem rzepakowym dobrej jakości. Wiele badań wykazało również, że gotowanie warzyw może zwiększyć biodostępność karotenoidów. Badanie z 2006 roku wykazało, że smażona marchewka miała 75-procentową biodostępność beta-karotenu w porównaniu z zaledwie 11% w surowej marchwi. Kolejne badanie z 2024 roku wykazało, że gotowane pomidory mogą zawierać nawet trzykrotnie więcej likopenu niż pomidory surowe. Naukowcy odkryli, że zawartość likopenu jest jeszcze wyższa w sosie pomidorowym, którego głównym składnikiem jest oliwa z oliwek. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nie-obieraj-warzyw-i-owocow-w-ich-skorkach-kryje-sie-mnostwo-zdrowych-skladnikow-fot-shutterstock-70a16db.jpg" width="1000" height="667" alt="Nie obieraj warzyw i owoców! W ich skórkach kryje się mnóstwo zdrowych składników (fot. Shutterstock)" title="Nie obieraj warzyw i owoców! W ich skórkach kryje się mnóstwo zdrowych składników (fot. Shutterstock)" /> Kate Donelan zaleca spożywanie dowolnego sosu pomidorowego jako sposobu na dostarczenie organizmowi likopenu. – Suszone pomidory w oliwie z oliwek? Idealne – mówi. Warto też pamiętać, że wiele cennych fitochemikaliów znajduje się w skórce. Dlatego eksperci zalecają, by nie obierać warzyw i owoców lub wykorzystywać obierki do przygotowywania potraw. Sok z cytryny i warzywa – Nie da się żyć bez żelaza, a jego poziom w organizmie jest ściśle regulowany – mówi dr Zingg. Ten metal jest niezbędny dla ogólnego zdrowia i bezpośrednio związany z poziomem energii i prawidłowym funkcjonowaniem komórek krwi. Ponieważ organizm nie potrafi sam wytwarzać żelaza, musimy je spożywać. Istnieją dwa rodzaje tego składnika w diecie: żelazo hemowe, pochodzące od zwierząt oraz żelazo niehemowe, pochodzące z roślin. Organizm jest nieco wybredny, jeśli chodzi o to, jakie żelazo może wykorzystać. Żelazo hemowe przenika do krwiobiegu łatwiej niż niehemowe, ponieważ występuje już w postaci rozpuszczalnej. Badania pokazują, że nasz organizm wchłania około 25% żelaza hemowego w porównaniu do 17% żelaza niehemowego. Dzieje się tak, ponieważ żelazo niehemowe zwykle występuje w formie nierozpuszczalnej. – Musi zostać przekształcone w formę rozpuszczalną, a następnie przejść przez ścianę jelita, gdzie konkuruje z innymi składnikami odżywczymi – wyjaśnia Kate Donelan. Na szczęście badania pokazują, że witamina C umożliwia żelazu niehemowemu zmianę formy, dzięki czemu rozpuszcza się ono łatwiej. Jak to wykorzystać w praktyce? Polej podsmażoną brukselkę sokiem z cytryny albo przygotuj sałatkę szpinakową z truskawkami, pomarańczami lub papryką. Badania pokazują, że połączenie żelaza roślinnego i mięsa na tym samym talerzu może również zwiększyć jego spożycie. Spróbuj na kolację ryby po toskańsku z białą fasolą. Kurkumina i piperyna Polifenole, zaliczane do fitochemikaliów, również budzą zainteresowanie dietetyków ze względu na swoje właściwości antyoksydacyjne. Kurkuma zawiera jeden wyjątkowo cenny polifenol. To kurkumina, która działa przeciwzapalnie, antyoksydacyjnie i neuroprotekcyjnie. Jednak ten związek chemiczny nie utrzymuje się długo w organizmie, gdy go spożywamy. – Kiedy organizm przyswaja kurkuminę, jest ona bardzo szybko metabolizowana – wyjaśnia dr Zingg. W rezultacie mniej kurkuminy wchłania się do krwiobiegu. Na szczęście istnieją inne składniki, które mogą temu zapobiec, takie jak czarny pieprz. Substancja czynna tej przyprawy, piperyna, pozwala organizmowi wolniej metabolizować kurkuminę, co z kolei pomaga nam ją lepiej wchłaniać. Jedno z badań sugeruje, że w połączeniu z piperyną wchłaniamy aż o 2000 procent więcej kurkuminy. – Ludzie zapominają o ziołach i przyprawach. A przecież wraz z nimi można dostarczyć organizmowi wielu zdrowych substancji – mówi Kate Donelan. Spróbuj przygotować curry inspirowane kuchnią indyjską lub golden latte (kawę z orientalnymi przyprawami), aby dostarczyć sobie solidną dawkę polifenoli. Ciekawą propozycją jest też herbata z kurkumą.
Zagadka witaminy B12. Naukowcy próbują rozszyfrować jej związek z nowotworami
Witaminy są rekomendowane w prostych słowach: dostarczaj organizmowi ich odpowiednią ilość, a twoje ciało będzie dobrze funkcjonować. Ale działanie naszych organizmów jest dużo bardziej skomplikowane. Dostarczanie witamin nie zawsze jest czymś jednoznacznie pozytywnym. Udowodniła to seria nowych badań nad witaminą B12.
B12 jest ostatnio „na fali”. Dużo mówi się o efektach jej niedoborów, np. uporczywym zmęczeniu i spowolnionych funkcjach poznawczych. Jednak badania sugerują, że szerszy obraz funkcjonowania B12 w organizmie jest skomplikowany. Zauważono nowe zależności między poziomem B12 a niektórymi nowotworami – w tym rakiem płuc, piersi, przełyku i jelita grubego. Bez B12 nie ma życia B12, jest witaminą, bez której żadne zwierzę nie mogłoby przeżyć. Bierze udział w syntezie DNA oraz mieliny chroniącej nasze nerwy, jest też niezbędna do dojrzewania czerwonych krwinek oraz procesów przemian kwasów tłuszczowych i aminokwasów. Ponieważ rośliny jej nie potrzebują i nie wytwarzają, występuje wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego. Osoby na diecie roślinnej lub słabo wchłaniające składniki odżywcze często zmagają się z jej niedoborem. Jej rola w syntezie i stabilizacji DNA skłoniła naukowców do zbadania powiązań z nowotworami. Rak zaczyna się od uszkodzenia DNA – a poważny niedobór B12 pośrednio zakłóca procesy kopiowania i naprawy DNA. Niektórzy naukowcy twierdzili, że utrzymanie zdrowego poziomu B12 może pomóc chronić komórki przed niestabilnością genetyczną, a w konsekwencji – nowotworami. Prawda okazała się bardziej skomplikowana. Skutek czy przyczyna? B12 a nowotwory Jednak kolejne badania zagmatwały sprawę, wykazując związek między wysokim poziomem B12 a rakiem płuc. Zarówno nienaturalnie niski, jak i nienaturalnie wysoki poziom B12 został wykryty w przypadkach nowotworów w wielu badaniach na całym świecie. Ale czy to oznacza, że brak równowagi w spożyciu B12 powoduje raka? Okazuje się, że niekoniecznie. Jedną z przyczyn niejednoznaczności w badaniach jest to, że naukowcy często mierzą dwie różne rzeczy: ile B12 ludzie spożywają oraz ile jej krąży we krwi. Na poziom B12 we krwi wpływa nie tylko dieta, ale także to, jak organizm przechowuje, zużywa i transportuje tę witaminę. Wątroba magazynuje duże ilości B12, a kilka nowotworów – szczególnie rak wątroby – może zakłócać sposób jej przechowywania, transportu i uwalniania. Niektóre guzy wydają się również zwiększać produkcję białek transportujących B12 w krwiobiegu. Oznacza to, że podwyższony poziom B12 we krwi może być objawem lub skutkiem ubocznym choroby, a nie czynnikiem ją wywołującym. Niejednoznaczne badania: co wiemy na pewno? Badanie z 2026 roku obejmujące ponad 37 000 pacjentów z rakiem jelita grubego wykazało, że osoby z bardzo wysokim poziomem B12 miały znacznie gorszą przeżywalność. Nie udało się jednak ustalić związku przyczynowego. Metaanaliza z 2022 roku wykazała, że nie ma silnych dowodów na to, że wysokie spożycie i poziom B12 bezpośrednio powodują raka, pomimo powtarzających się korelacji. W przeglądzie z 2024 roku zbadano poziom B12 we krwi u pacjentów onkologicznych. Stwierdzono, że znaczenie diagnostyczne podwyższonego poziomu B12 pozostaje niepewne. Badanie z 2024 roku przeprowadzone na 3 758 pacjentach z nowotworami w Wietnamie jeszcze bardziej skomplikowało ten obraz. Osoby z zarówno nienaturalnie niskim, jak i nienaturalnie wysokim spożyciem wykazywały podwyższone ogólne ryzyko zachorowania na raka w porównaniu do średniego spożycia. Miało jednak swoje ograniczenia: polegano na kwestionariuszach, które są bardzo niedoskonałą miarą diety. Związek między rakiem a B12 pozostaje niejasny, a naukowcy wciąż próbują ustalić, czy witamina przyczynia się do choroby, jest jej wynikiem, czy też jedno i drugie. Jedna rzecz wydaje się jednak jasna: problemy mogą pojawić się zarówno przy nadmiarze, jak i niedoborze. Najlepiej – jak w wielu sprawach – celować w średni poziom, który jest „w sam raz”. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ziemniak zmienił ludzkie DNA. Niesamowita ewolucja pod Andami
Przez tysiące lat mieszkańcy wysokich partii Andów budowali cywilizacje w jednym z najbardziej wymagających środowisk na Ziemi. Jednak ich sukces nie opierał się wyłącznie na technologii czy strategii politycznej – najnowsze odkrycie dowodzi, że kluczem mógł być… skromny ziemniak. Niepozorne warzywo na zawsze zmieniło ich DNA.
Zgodnie z wynikami badań opublikowanych w prestiżowym czasopiśmie „Nature Communications”, rdzenni mieszkańcy Andów, zwłaszcza ludy posługujące się językiem keczua, przeszli unikalną adaptację genetyczną. Ich organizmy przystosowały się do trawienia ogromnych ilości skrobi w sposób, którego nie spotyka się u żadnej innej populacji na świecie. Niezwykły gen AMY1 Naukowcy pod kierunkiem prof. Omera Gokcumena, genetyka antropologicznego z University at Buffalo, przeanalizowali dane genomiczne od ponad 3700 osób z 85 populacji na całym świecie. Skupiono się na genie AMY1, który odpowiada za produkcję amylazy – enzymu znajdującego się w ślinie, który rozpoczyna proces rozkładu skrobi już w jamie ustnej. Większość ludzi posiada od 2 do 6 kopii tego genu. Jednak rdzenni mieszkańcy Peru mają ich średnio aż 10. To najwyższa znana liczba kopii AMY1 u jakiejkolwiek populacji na Ziemi. Ta nadwyżka pozwala na znacznie efektywniejsze pozyskiwanie energii z węglowodanów, co w warunkach wysokogórskich, gdzie tlenu jest mało, a zapotrzebowanie na kalorie ogromne, było warunkiem przetrwania. – To wspaniały przykład tego, jak kultura kształtuje biologię – komentuje wyniki dla agencji Reuters prof. Gokcumen. Przetrwają najsilniejsi (i najedzeni) Udomowienie ziemniaka w Andach nastąpiło między 6 000 a 10 000 lat temu. Analiza wykazała, że zmiany genetyczne pojawiły się niemal w tym samym czasie. Posiadanie dziesięciu lub więcej kopii genu AMY1 dawało przodkom dzisiejszych Peruwiańczyków 1,24 proc. przewagi reprodukcyjnej na pokolenie. Choć ta liczba wydaje się niewielka, w skali tysiącleci oznaczała drastyczną selekcję naturalną. Osoby lepiej trawiące skrobię były zdrowsze, silniejsze i częściej przekazywały swoje geny dalej, ostatecznie trwale zmieniając profil genetyczny całego regionu. Ziemniak ma przypadkowe pochodzenie Ziemniaki, jakie znamy, wyewoluowały około 9 milionów lat temu. Co ciekawe, są wynikiem naturalnej hybrydyzacji przodków dzisiejszych pomidorów z rośliną o nazwie Etuberosum. W wyniku ich mariażu powstała niezwykła roślina, której pomidory przekazały gen SP6A, który aktywuje wzrost bulw, a która z Euberosum otrzymała gen IT1, który kontrolował rozwój podziemnych łodyg. Połączenie tych dwóch instrukcji dało początek roślinie, która dzisiaj karmi miliardy ludzi. Bulwa, której nie znamy Dla przeciętnego mieszkańca Europy ziemniak to gładki, żółty lub biały owal z supermarketu. W Peru rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej. W tamtejszych Andach uprawia się od 3 000 do 4 000 odmian tego warzywa. Przyjmują one barwy od głębokiego fioletu, przez róż i czerwień, aż po czerń, oferując wiele wartości odżywczych, o których zachodni świat dopiero zaczyna się dowiadywać. Od czasu hiszpańskiego podboju Imperium Inków w XVI wieku ziemniak stał się globalnym fenomenem. Pod koniec XVIII wieku był już podstawą diety w większości krajów europejskich. Legenda głosi, że to Thomas Jefferson spopularyzował w Ameryce frytki, przywożąc przepis na ziemniaki „smażone w małych plastrach” (fr. Pommes de terre frites) bezpośrednio z Francji. Ziemniaki zwiedziły więc cały glob, by finalnie ponownie znaleźć się w Ameryce – jednak w lekko odmienionej formie. Lekcja ludzkiej adaptacji Badanie opublikowane w „Nature Communications” jest jednym z najsilniejszych dowodów na to, jak szybko ludzie potrafią dostosować się do dostępnego pożywienia. Dzięki historii mieszkańców Andów widzimy jak na dłoni, że ewolucja nie jest tajemniczym zapisem odległej przeszłości, tylko procesem, który dzieje się tu i teraz. Także przez to, co regularnie gości na naszym talerzu. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jedzenie mniejszych porcji może utrudniać odchudzanie. Naukowcy wyjaśniają dlaczego
Naukowcy odkrywają, jak objętość jedzenia na talerzu wpływa na apetyt i sytość, podważając tym samym przekonanie, że drastyczne ograniczanie porcji jest najskuteczniejszą strategią odchudzania.
Spis treści: Dlaczego zasada „jedz mniej” często nie działa? Więcej białka i błonnika zamiast restrykcyjnych diet Jak jeść więcej i jednocześnie spożywać mniej kalorii? Zaledwie kilka kęsów drożdżówki może dostarczyć tyle samo kalorii, co cały talerz kurczaka, warzyw i dodatków skrobiowych – a przy tym zajmuje ułamek czasu potrzebnego na zjedzenie pełnowartościowego posiłku. Ta dysproporcja pokazuje, że w tradycyjnym podejściu do odchudzania od dawna istnieje pewne „martwe pole”. Przez dziesięciolecia główne nurty poradnictwa dietetycznego opierały się na restrykcjach: planach posiłków o wartości 1200 kalorii, koktajlach zastępujących posiłek i przekonaniu, że jedzenie mniej zawsze oznacza lepsze efekty. Coraz więcej badań z zakresu żywienia sugeruje jednak, że problemem nigdy nie była wyłącznie ilość spożywanego jedzenia, ale także forma, w jakiej dostarczane są kalorie. Badania kontrolowane pokazują, że diety bogate w żywność wysokoprzetworzoną sprawiają, że ludzie spożywają więcej kalorii – nawet wtedy, gdy posiłki mają podobną wartość odżywczą lub mniejszą objętość. Innymi słowy, przyrost masy ciała może wynikać nie tyle z jedzenia „zbyt dużej ilości jedzenia”, ile z konsumowania produktów, które ułatwiają nieświadome przejadanie się. Ta zmiana wpływa dziś na sposób, w jaki naukowcy postrzegają odchudzanie – już nie tylko jako kwestię ograniczania kalorii, ale także tego, jak struktura żywności, mechanizmy apetytu i środowisko kształtują nasze nawyki żywieniowe w dłuższej perspektywie. – Nigdy nie mówię swoim pacjentom, żeby po prostu jedli mniej kalorii – podkreśla dr Fatima Cody Stanford z Massachusetts General Hospital i Harvard Medical School. – Zachęcam ich, by wybierali żywność lepszej jakości. Dlaczego zasada „jedz mniej” często nie działa? Dla wielu osób zalecenie „jedz mniej” okazuje się nieskuteczne, ponieważ skupia się wyłącznie na ograniczaniu kalorii, ignorując to, jak naprawdę działają głód i mechanizmy regulujące jedzenie. Ludzie zazwyczaj kontrolują ilość spożywanego jedzenia na podstawie objętości posiłku – czyli tego, jak dużo jedzenia fizycznie znajduje się na talerzu – a nie poprzez dokładne liczenie kalorii. Gdy jednak podczas restrykcyjnych diet porcje drastycznie się zmniejszają, posiłki często pozostawiają uczucie głodu i frustracji. – Nie lubię przekazu „jedz mniej”, ponieważ ludzie mają dość silnie zakorzenione poczucie tego, jaka ilość jedzenia jest odpowiednia – mówi prof. Barbara Rolls z Penn State. – Do dorosłości zjadamy tysiące posiłków, więc widok talerza wypełnionego tylko do połowy sprawia, że od początku czujemy głód. Problem staje się jeszcze większy, gdy mniejsze porcje składają się z produktów o wysokiej gęstości kalorycznej – takich jak słodkie wypieki, chipsy czy inna mocno przetworzona żywność. Tego typu produkty mogą dostarczać dużo energii w niewielkiej objętości, a jednocześnie nie zapewniają uczucia sytości na długo. Wiele produktów wysokoprzetworzonych jest projektowanych tak, aby można było je jeść szybko i bez większego wysiłku. Często łączą one rafinowane węglowodany, tłuszcze i sól w sposób, który sprawia, że są wyjątkowo smakowite. Jednocześnie zawierają mało wody i błonnika, mają miękką konsystencję i wymagają minimalnego żucia. Takie połączenie sprawia, że człowiek może spożyć dużą liczbę kalorii w bardzo krótkim czasie – zanim organizm zdąży wysłać sygnały sytości. Czas odgrywa tu kluczową rolę. Sygnały informujące mózg o tym, że masz już dość jedzenia, nie włączają się natychmiast. Hormony i receptory rozciągania w żołądku potrzebują od 15 do 20 minut, aby zarejestrować sytość. Do tego czasu szybko spożywane, wysokoenergetyczne produkty mogą dostarczyć już setki nadmiarowych kalorii. To jeden z powodów, dla których „jedzenie mniej” nie jest wyłącznie kwestią samokontroli. – W takich warunkach organizm jest biologicznie i psychologicznie zaprogramowany, by jeść dalej – mówi dr Traci Mann, psycholożka i dyrektorka Health and Eating Lab na Uniwersytecie Minnesoty. Więcej białka i błonnika zamiast restrykcyjnych diet Osoby, które chcą schudnąć wcale nie muszą jeść mniej – często wystarczy, że będą jeść inaczej. Coraz więcej badań pokazuje, że zamiast eliminować całe grupy produktów czy stosować restrykcyjne diety, lepiej budować posiłki wokół białka, błonnika i żywności minimalnie przetworzonej. Takie podejście może zwiększać uczucie sytości i jednocześnie ograniczać całkowitą liczbę spożywanych kalorii. Przegląd badań opublikowany w 2020 roku w „Journal of Obesity and Metabolic Syndrome” wykazał, że dieta wysokobiałkowa może skutecznie wspierać redukcję masy ciała oraz pomagać zapobiegać ponownemu przybieraniu na wadze – choć naukowcy zaznaczają, że nadal brakuje długoterminowych badań klinicznych na ten temat. Jednym z powodów jest wpływ białka na hormony regulujące apetyt. Białko zwiększa poziom hormonów odpowiedzialnych za uczucie sytości, a jednocześnie obniża poziom greliny, czyli hormonu głodu. – Grelina wysyła organizmowi sygnał, że trzeba jeść – wyjaśnia dr Fatima Cody Stanford. – Jest produkowana zarówno w żołądku, jak i w mózgu, i pobudza apetyt. Błonnik to kolejny składnik odgrywający ważną rolę w kontroli masy ciała. Zwiększa objętość posiłków i spowalnia tempo przesuwania się jedzenia przez układ pokarmowy, dzięki czemu uczucie sytości utrzymuje się dłużej. Przegląd badań opublikowany w 2013 roku w „Journal of the American College of Nutrition” wykazał, że wyższe spożycie błonnika wiąże się z niższą masą ciała. Posiłki bogate w białko i błonnik mogą zmniejszać ryzyko późniejszego przejadania się – nie dlatego, że człowiek zmusza się do jedzenia mniej, ale dlatego, że takie jedzenie jest po prostu bardziej sycące. Jak jeść więcej i jednocześnie spożywać mniej kalorii? Ponieważ ludzie oczekują określonej ilości jedzenia, aby poczuć satysfakcję, na nasze zachowania żywieniowe silnie wpływa to, co widzimy na talerzu. Badania prof. Barbary Rolls wykazały, że nawet samo sprawienie, by jedzenie wydawało się większe – np. dzięki bardziej puszystej strukturze lub nieregularnym kształtom — może wpływać na to, ile jedzenia nakładamy sobie i ostatecznie spożywamy. Właśnie dlatego prof. Barbara Rolls zaleca spożywanie większej ilości produktów o niskiej „gęstości energetycznej”, co oznacza mniejszą liczbę kalorii w przeliczeniu na gram jedzenia. – Jeśli obniżymy gęstość energetyczną posiłku o 30 procent, a smak pozostanie taki sam, ludzie naturalnie spożyją o około 30 procent mniej kalorii – wyjaśnia. – Dzieje się tak dlatego, że większość osób zjada zazwyczaj podobną objętość lub wagę jedzenia. W praktyce oznacza to, że talerz może wyglądać równie sycąco, ale będzie oparty na produktach o wyższej zawartości wody i błonnika – takich jak zupy, owoce, warzywa, fasola, jogurt, płatki owsiane czy gulasze – zamiast na żywności o wysokiej gęstości kalorycznej, np. brownie, chipsach, tłustych serach czy masłach orzechowych. Badanie z 2025 roku opublikowane w „American Journal of Clinical Nutrition” również sugeruje, że gdy ludzie jedzą głównie żywność naturalną lub minimalnie przetworzoną, mogą spożywać większą objętość posiłków, przyjmując jednocześnie mniej kalorii niż w przypadku diety wysokoprzetworzonej. Nie oznacza to jednak, że produkty o wysokiej gęstości kalorycznej są z natury złe. – Nie powiedziałabym, że istnieje coś, czego nie wolno jeść, ale im wyższa gęstość kaloryczna, tym większą uwagę należy zwracać na spożywane ilości – mówi prof. Barbara Rolls. Zauważa również, że w jej badaniach osoby spożywające mniej kalorii dzięki posiłkom o niskiej gęstości energetycznej (np. zupom), nie mają tendencji do późniejszego rekompensowania sobie tego większą ilością jedzenia, co często zdarza się w przypadku tradycyjnych, restrykcyjnych diet. Choć warto zwracać uwagę na kalorie, nie powinny one stać się obsesją. Najważniejsze jest znalezienie zdrowego i satysfakcjonującego sposobu odżywiania, który będzie można utrzymać przez długi czas. – Celem nie jest tylko zrzucenie kilogramów – mówi badaczka. – Jedzenie jest jednym z codziennych źródeł przyjemności, dlatego trudno wyobrazić sobie spędzenie całego życia na diecie opartej wyłącznie na produktach, których się nie lubi, tylko po to, by stale kontrolować wagę. Źródło: National Geographic
Zagadka Göbeklitepe. Jak naprawdę wyglądał świat sprzed 11 tysięcy lat?
Göbeklitepe od lat rozpala wyobraźnię jako kolebka monumentalnej architektury. Nowe badania rzucają światło na to, co działo się poza osadą i kręgami kamiennymi. Okazuje się, że dzisiejszy surowy krajobraz ma niewiele wspólnego z „rajskim ogrodem”, w którym żyli wczesnoneolityczni myśliwi.
Göbeklitepe jest jednym z najsłynniejszych stanowisk archeologicznych świata. Zlokalizowane jest na wapiennym płaskowyżu gór Germuş w południowo-wschodniej Turcji. Ludzie mieszkali w tym miejscu od połowy X do końca IX tysiąclecia p.n.e. Był to kluczowy moment w historii ludzkości – przejścia z gospodarki łowiecko-zbierackiej do produkcji żywności i osiadłego trybu życia. Göbeklitepe słynnie z megalitycznych kręgów kamiennych wykonanych z T-kształtnych filarów. Są one już całkiem dobrze rozpoznane, chociaż inspirują one pseudoarcheologów do generowania opowieści na temat zaginionych cywilizacji. Jednak dotychczas brakowało systematycznych badań nad otoczeniem tego stanowiska archeologicznego w pradziejach. Na ten temat ukazał się artykuł w periodyku „Land”. Cyfrowa rekonstrukcja środowiska naturalnego Głównym celem najnowszych badań było sporządzenie pierwszego obrazu środowiska naturalnego wokół Göbeklitepe. Naukowcy wykorzystali nowoczesne narzędzia, takie jak cyfrowe modele terenu (TanDEM-X) oraz mapowanie geomorfologiczne w promieniu 12 km od stanowiska. Badacze z Uniwersytetu Chrystiana Albrechta w Kilonii, Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego i Niemieckiego Instytutu Archeologicznego starali się ustalić, czy obecny surowy, półstepowy krajobraz odpowiada warunkom sprzed 12 tysięcy lat, czy też jest wynikiem późniejszej degradacji. Klimat sprzyjający obfitości Wyniki modelowania klimatycznego wskazują, że we wczesnym holocenie, czyli w okresie, w którym rozkwitało Göbeklitepe, było tam ciepło i wilgotno. Choć dane z różnych źródeł wykazują pewne rozbieżności, ogólny trend sugeruje, że opady w okresie budowy Göbeklitepe były znacznie wyższe niż obecnie. Takie warunki sprzyjały intensywnemu wietrzeniu chemicznemu skał wapiennych i formowaniu się gleb, co z kolei pozwalało na rozwój gęstszej szaty roślinnej. Ówczesny klimat nie był tak surowy jak dzisiejszy, co czyniło płaskowyż miejscem znacznie bardziej gościnnym. Świat dzikich pistacji i migdałowców Jednym z najciekawszych wyników badań jest rekonstrukcja szaty roślinnej, która znacząco różniła się od dzisiejszych pól uprawnych. Analizy pozostałości botanicznych i węgli drzewnych ujawniły, że krajobraz zdominowany był przez step z licznymi gajami dzikich pistacji i migdałowców. Aż 90% próbek węgli drzewnych z Göbeklitepe zidentyfikowano jako pozostałości drzew pistacjowych. Drewno zapewne służyło do palenia, ale nie chce się wierzyć, że mieszkańcy osady nie skosztowali smacznych owoców. W dolinach i na zboczach rosły dzikie odmiany zbóż, takie jak samopsza i jęczmień, które stanowiły ważne źródło pożywienia, chociaż nie jest jasne, czy wytwarzano z nich jakiś rodzaj papki czy chlebki. „Pistacjowy lasostep” dostarczał zasobów niezbędnych do przetrwania dużych grup ludzi. Znikająca gleba i niszczycielska erozja Geomorfologiczne analizy wykazały, że wapienne płaskowyże, dziś niemal nagie, były pierwotnie pokryte grubszą warstwą luźnego materiału i gleby. Badacze sugerują, że obecny brak gleby na szczytach to efekt działalności ludzkiej zapoczątkowanej w epoce brązu, w tym intensywnego wypasu kóz i owiec. W neolicie gleba była utrwalona przez korzenie roślinności stepowej, co zapobiegało jej wymywaniu do dolin. Dzisiejszy jałowy krajobraz jest wynikiem długotrwałych zmian klimatycznych i antropogenicznych, które na zawsze zatarły obraz pierwotnego, zielonego otoczenia Göbeklitepe. Otoczenie Göbeklitepe w czasach jego świetności Gdy osada była zamieszkana 11 tysięcy lat temu, wokół niej przechadzały się stada gazel, turów i dzikich owiec. Nierzadko trafiały na talerze. Mieszkańcy żywili się też dzikimi pistacjami i zbożami. Mimo że w Göbeklitepe nie znano udomowionych zbóż i nie było zwierząt hodowlanych, to dzika natura zapewnia dostateczne zasoby do organizowania sezonowych uczt. Archeolodzy uważają, że to właśnie te rytualne spotkania i wspólna konsumpcja darów natury jednoczyły społeczność budowniczych monumentów. Udomowione zboże zaczęło się pojawiać kilkaset lat później nieco na wschód od Göbeklitepe. Źródło: Land Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy istnieje zdrowy cukier? Różne jego odmiany inaczej wpływają na zdrowie
Na etykietach produktów spożywczych cukier występuje pod co najmniej 61 różnymi określeniami. Niektóre z nich należy bezwzględnie ograniczać, podczas gdy inne mogą przynosić umiarkowane korzyści zdrowotne.
Spis treści: Cukry naturalne Cukry dodane Miód Syrop klonowy Melasa Jeśli chodzi o składniki żywności, cukier bezapelacyjnie wygrywa w kategorii liczby posiadanych nazw. Istnieje wiele rodzajów cukru i co najmniej 61 różnych określeń, które mogą pojawić się na etykietach pakowanej żywności. Oznacza to, że cukier może skrywać się tam, gdzie najmniej się go spodziewasz. Również pod względem wartości odżywczych nie wszystkie cukry są sobie równe. Niektóre z nich to te, których spożycie lekarze zalecają ograniczać, inne natomiast mogą przynosić umiarkowane korzyści zdrowotne. Cukier w żywności dzieli się na dwie główne kategorie: naturalny i dodany. Cukry naturalnie występujące są integralną częścią produktów takich jak owoce, niektóre warzywa, nabiał czy zboża. Z kolei cukry dodane trafiają do żywności i napojów na etapie produkcji, przetwarzania lub przygotowania. Są one niemal wszechobecne. Analiza 40 tysięcy produktów spożywczych przeprowadzona w Kanadzie wykazała, że aż 66 procent z nich zawierało przynajmniej jeden rodzaj dodanego cukru. – Istnieje wiele różnych rodzajów cukrów dodanych – w tym koncentrat soku owocowego, miód, melasa czy syrop klonowy. Każdy z nich ma własny profil odżywczy. Ostatecznie jednak organizm reaguje na różne typy cukru w podobny sposób – rozkłada je z reguły na glukozę i fruktozę, co prowadzi do wzrostu poziomu cukru we krwi – wyjaśnia dietetyczka Marisa Moore. Badania pokazują jednak, że istnieją subtelne różnice w ich wpływie na organizm, m.in. na poziom glukozy, ciśnienie krwi, stan zapalny czy apetyt. Cukry naturalne Niektóre rodzaje cukru występują naturalnie w pełnowartościowych produktach spożywczych. – Owoce i niektóre warzywa zawierają fruktozę, glukozę i/lub sacharozę w różnych proporcjach – zauważa prof. Lona Sandon. W przeciwieństwie do nich, produkty mleczne – w tym mleko, sery i jogurty – naturalnie zawierają laktozę, natomiast smakowe produkty mleczne mogą zawierać również dodaną fruktozę, glukozę i sacharozę. Eksperci podkreślają, że cukry naturalne zazwyczaj budzą znacznie mniejsze obawy. – Spożywając cukry naturalne, przyjmujemy je jako część całej „matrycy pokarmowej”, wraz z innymi korzystnymi składnikami, takimi jak błonnik i białko – mówi dietetyczka Jackie Newgent. To połączenie może spowalniać ich wchłanianie i wspierać ogólne zdrowie. Dr Heidi J. Silver z Vanderbilt University dodaje, że niestrawny błonnik obecny w produktach roślinnych korzystnie wpływa także na mikrobiom jelitowy. Zgadza się z tym również Marisa Moore: – W owocach cukier jest częścią „pakietu”, który obejmuje także błonnik, witaminę C, antyoksydanty i inne składniki odżywcze – podkreśla. O ile nie masz nietolerancji na te produkty lub lekarz nie zalecił ich ograniczenia, nie ma powodu, by unikać naturalnych cukrów. Cukry dodane Jeśli wsypiesz łyżeczkę cukru, dodasz miód do herbaty bądź posypiesz cukrem kwaśnego grejpfruta, jest to forma cukru dodanego. Jednak większym powodem do niepokoju w przypadku cukrów dodanych jest fakt, że ich wiele różnych rodzajów może być dodawanych do przetworzonej żywności na etapie produkcji lub wytwarzania. Amerykańskie Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) zwracają uwagę, że spożywanie zbyt dużej ilości cukrów dodanych może przyczyniać się do zwiększonego ryzyka przyrostu masy ciała lub otyłości, cukrzycy typu 2 oraz chorób serca, a także innych przewlekłych schorzeń. Dzieje się tak nie tylko dlatego, że cukier dodany jest uważany za „puste kalorie”, ale również dlatego, że spożywanie go w znacznych ilościach może wypierać inne korzystne składniki odżywcze. Badania wykazały, że dorośli, w których diecie występuje wyższe spożycie cukru dodanego, mają tendencję do niższego spożycia mikroskładników, takich jak kwas foliowy, magnez, potas, witamina D, selen i cynk. Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne (AHA) zaleca ograniczenie spożycia cukrów dodanych do maksymalnie 6 procent całkowitej liczby kalorii dziennie. Dla większości kobiet oznacza to około 6 łyżeczek (czyli 25 gramów) cukru dziennie, podczas gdy dla mężczyzn jest to około 9 łyżeczek (czyli 36 gramów) dziennie. Dlatego tak ważne jest wyrobienie sobie nawyku czytania tabeli wartości odżywczych na etykietach żywności. W ten sposób możemy sprawdzić, ile cukru dodanego znajduje się w jednej porcji oraz co ta ilość oznacza w kontekście zalecanej procentowej dziennej wartości dla cukrów dodanych. – Sprawdzanie całkowitej liczby gramów cukru dodanego jest ważne, ale nie zalecam noszenia przy sobie kalkulatora i sumowania danych przez cały dzień – mówi Caroline Passerrello, dietetyczka z University of Pittsburgh. Dobrą zasadą jest wybieranie produktów, w których cukry dodane stanowią 10 procent lub mniej dziennej wartości. Jeśli etykieta wskazuje, że produkt ma 5 procent lub mniej dziennej wartości, oznacza to, że jest on ubogim źródłem cukrów dodanych; 20 procent lub więcej oznacza, że jest ich bardzo dużo. Lista składników na opakowaniu również zdradza, jakie rodzaje cukrów dodanych zawiera produkt. Mogą to być m.in. nektar z agawy, miód, melasa, odparowany sok z trzciny cukrowej, koncentrat soku owocowego, słodziki kukurydziane, a także składniki kończące się na -oza (np. dekstroza, fruktoza, glukoza, maltoza, sacharoza) lub syropy (np. syrop klonowy, kukurydziany, glukozowo-fruktozowy czy słodowy). Co ciekawe, niektóre cukry dodane mogą mieć pewne, umiarkowane korzyści zdrowotne, dlatego warto zwracać uwagę nie tylko na ich ilość, ale także rodzaj. Wśród nich wyróżnia się trzy, które mają najbardziej zauważalne właściwości prozdrowotne. Miód Oprócz słodkiego smaku miód dostarcza więcej składników mineralnych niż zwykły biały cukier, m.in. wapń, miedź, żelazo, magnez, potas i cynk, a także niewielkie ilości witamin, takich jak witamina C czy niacyna. – Nie są to jednak duże ilości, ponieważ spożywamy go zazwyczaj w niewielkich porcjach – podkreśla Marisa Moore. Miód zawiera również przeciwutleniacze, które pomagają neutralizować szkodliwe wolne rodniki, a także może przynosić korzyści zdrowotne, takie jak obniżenie poziomu cukru na czczo, cholesterolu całkowitego oraz „złego” cholesterolu LDL. – Po jego spożyciu wzrost poziomu glukozy we krwi bywa bardziej stopniowy – dodaje dr Heidi J. Silver. Co więcej, miód wykazuje właściwości przeciwbakteryjne i przeciwzapalne, które mogą wspierać m.in. gojenie ran i zdrowie układu oddechowego. Trzeba jednak pamiętać, że wiele dobroczynnych składników znika z miodu wskutek obróbki przemysłowej, takiej jak filtrowanie czy podgrzewanie. Najzdrowszy jest miód kupowany bezpośrednio od pszczelarzy lub z odpowiednimi zaświadczeniami. Natomiast ten dostępny masowo w sklepach często niewiele różni się właściwościami zdrowotnymi od zwykłego cukru. Syrop klonowy To nie tylko dodatek do naleśników czy gofrów. Syrop klonowy pojawia się również w produktach przetworzonych i może być wykorzystywany do pieczenia. Ma przy tym pewne korzyści zdrowotne – zawiera związki fenolowe o właściwościach przeciwutleniających i przeciwnowotworowych, a także aminokwasy i minerały, takie jak wapń, mangan, potas i cynk. Badanie opublikowane w 2024 roku w „Journal of Nutrition” wykazało, że zastąpienie cukrów rafinowanych równoważną ilością syropu klonowego przez osiem tygodni wiązało się z obniżeniem ciśnienia skurczowego oraz poprawą składu mikrobioty jelitowej. Mimo to – jak podkreśla Caroline Passerrello – nadal jest to cukier dodany, dlatego powinien być spożywany z umiarem. Melasa Melasa to gęsty, ciemny syrop często wykorzystywany w wypiekach oraz potrawach wytrawnych. Badania pokazują, że spośród różnych słodzików ciemna melasa i melasa blackstrap mają najwyższą zawartość przeciwutleniaczy. Jest także zaskakująco dobrym źródłem żelaza, wapnia, magnezu, potasu i selenu. Jak jednak zaznacza prof. Lona Sandon, nie powinna być głównym źródłem żelaza w diecie, ponieważ istnieją lepsze opcje. Jackie Newgent dodaje, że śladowe ilości minerałów i przeciwutleniaczy obecne w miodzie, syropie klonowym i melasie sprawiają, że są one nieco lepszym wyborem niż rafinowany biały cukier. Jednocześnie podkreśla, że realny wpływ na zdrowie jest niewielki, ponieważ zazwyczaj spożywamy je w małych ilościach. Natomiast tzw. brązowy cukier praktycznie nie różni się od białego w tych kwestiach. Ostatecznie nie chodzi o to, by obsesyjnie unikać cukru, lecz by świadomie włączać go do diety. Warto spożywać słodkie produkty z umiarem i, gdy to możliwe, wybierać naturalne źródła cukru, takie jak np. jogurt naturalny z owocami. Źródło: National Geographic
Ultraprzetworzona żywność szkodzi nie tylko ciału. Ona nas po cichu ogłupia
Są tanie, smaczne i gotowe do spożycia w kilka minut. Produkty ultraprzetworzone (UPF) zdominowały światową dietę, stając się nieodłącznym elementem naszych jadłospisów. Badania opublikowane w kwietniu 2026 roku dowodzą jednak, że cena za tę wygodę jest niezwykle wysoka. Okazuje się, że przemysłowo produkowane posiłki i przekąski uderzają bezpośrednio w nasze procesy poznawcze, upośledzając zdolność do skupienia uwagi.
Spis treści: Czym jest ultraprzetworzona żywność? Paczka czipsów a sprawność intelektualna Demencja zaczyna się na talerzu? Czemu żywność ultraprzetworzona szkodzi koncentracji? Czas na zmiany, korelacja jest zbyt silna Analiza przeprowadzona przez zespół pod kierownictwem dr Barbary Cardoso z Monash University w Australii objęła ponad 2000 uczestników w wieku od 40 do 70 lat. Wyniki opublikowane na łamach czasopisma „Alzheimer’s & Dementia” powinny nas zaalarmować – każda kolejna porcja wysoko przetworzonego jedzenia to wyraźny, mierzalny krok w stronę osłabienia sprawności umysłowej. Czy naprawdę lasagna z dyskontu nas ogłupia? Czym jest ultraprzetworzona żywność? Ultraprzetworzona żywność (UPF) to produkty przemysłowe składające się z więcej niż pięciu składników i zawierające emulgatory, konserwanty, barwniki czy utwardzone oleje. To gotowe do spożycia „śmieciowe jedzenie”, które często ma długi termin przydatności i intensywny smak. Od dawna wiemy, że tego typu produkty (jak gotowe do odgrzania dania, chipsy czy napoje gazowane) mają destruktywny wpływ na organizm, ale teraz wiemy też, że osłabiają nasze zdolności poznawcze. Warto wiedzieć, że w klasyfikacji NOVA za ultraprzetworzone (inaczej: wysokoprzetworzone) uznaje się produkty, które zawierają składniki niemal niewystępujące w domowej kuchni – m.in. hydrolizowane białka, utwardzone tłuszcze czy barwniki i emulgatory. Ich produkcja często niszczy naturalną strukturę pokarmu (tzw. matrycę żywności), co zmienia sposób, w jaki nasz organizm ją przyswaja. Paczka chipsów a sprawność intelektualna Naukowcy odkryli, że w badanej grupie ultraprzetworzona żywność stanowiła średnio 41% całkowitego spożycia energii. Co gorsza, odsetek ten był znacznie wyższy u mężczyzn oraz osób młodszych. Zależność jest prosta i bezlitosna: każdy wzrost udziału UPF o 10% w codziennej diecie wiązał się z wyraźnym spadkiem zdolności do koncentracji. – Aby uzmysłowić sobie skalę problemu, wzrost o 10% to mniej więcej tyle, co dodanie jednej paczki chipsów do codziennego jadłospisu – wyjaśnia dr Cardoso, autorka badania. W testach klinicznych przekładało się to na konsekwentnie niższe wyniki w zadaniach mierzących uwagę wizualną oraz szybkość przetwarzania informacji. Demencja zaczyna się na talerzu? Badanie nie ograniczyło się jedynie do doraźnych problemów z koncentracją. Wykorzystując zaawansowane narzędzia do prognozowania zdrowia długoterminowego, zespół badawczy oszacował ryzyko wystąpienia demencji w ciągu najbliższych 20 lat. Wyniki pokazały, że miłośnicy tzw. gotowców są znacznie bardziej narażeni na choroby neurodegeneracyjne. Każde dodatkowe 10% żywności UPF w diecie podnosiło wynik w skali ryzyka demencji o 0,24 punktu. Co ciekawe, naukowcy nie odnotowali bezpośredniego wpływu przetworzonej diety na bezpośrednie wyniki testów pamięciowych, co sugeruje, że pierwszym bastionem, który pada pod wpływem złej diety, jest nasza uwaga i szybkość myślenia. Czy da się balansować złą dietę? Wiele osób wierzy, że negatywne skutki okazjonalnego jedzenia fast foodów można zniwelować, stosując na co dzień dietę śródziemnomorską. Badanie z Monash University przynosi tu brutalne otrzeźwienie: nawet zdrowy model żywienia nie chronił mózgu, jeśli w jadłospisie nadal regularnie pojawiały się produkty ultraprzetworzone. Sugeruje to, że to nie tylko brak cennych składników odżywczych (takich jak błonnik czy witaminy) nam szkodzi. Kluczowy może być sam stopień przetworzenia żywności. Czemu żywność ultraprzetworzona szkodzi koncentracji? Naukowcy mają kilka teorii wyjaśniających ten destrukcyjny wpływ. Pierwszym pomysłem jest struktura i chemia żywności. Ultraprzetwarzanie niszczy naturalną architekturę żywności i wprowadza dodatki oraz chemikalia procesowe, które mogą wywoływać stany zapalne w organizmie. Inną teoria skupia się bezpośrednio na mechanizmach metabolicznych. Dieta bogata w UPF prowadzi do otyłości, nadciśnienia i cukrzycy, a każda z tych przypadłości jest udowodnionym czynnikiem niszczącym naczynia krwionośne w mózgu. Jeszcze innym pomysłem jest wytłumaczenie tej zależności mechanizmem błędnego koła. Istnieje podejrzenie, że osoby z już osłabioną koncentracją i gorszą funkcją wykonawczą mózgu częściej sięgają po łatwe i szybkie posiłki, co pogłębia ich stan. Czas na zmiany, korelacja jest zbyt silna Choć badania obserwacyjne nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie przyczyny i skutku, korelacja jest zbyt silna, by ją ignorować. Skoro UPF szkodzi nie tylko ciału, ale także umysłowi, warto odłożyć gotową lasagnę i sięgnąć po warzywa czy produkty pełnoziarniste. Albo chociaż przygotować domowy makaron. Twoja zdolność do skupienia uwagi za dziesięć czy dwadzieścia lat może zależeć od tego, co włożysz do koszyka podczas dzisiejszych zakupów. Źródło: Alzheimer's & Dementia Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dla kogo trening na czczo ma sens, a kto powinien go unikać? Eksperci o korzyściach i ryzyku
Trening na czczo bywa przedstawiany jako sposób na szybsze spalanie tłuszczu, ale fizjologia tego procesu jest bardziej złożona, niż się wydaje. Choć niski poziom insuliny rano zmienia sposób pozyskiwania energii, nie zawsze przekłada się to na realną utratę wagi. Czy warto więc trenować na pusty żołądek?
Spis treści: Co dzieje się w organizmie, gdy ćwiczysz przed jedzeniem? Najlepiej udokumentowane korzyści treningu na czczo Korzyści treningu na czczo, które są często przeceniane Dla kogo trening na czczo ma sens, a kto powinien go unikać? Jak bezpiecznie i skutecznie trenować na czczo? Ćwiczenia na pusty żołądek stały się jednym z wyznaczników współczesnej kultury fitness. W mediach społecznościowych są promowane jako metoda na spalanie większej ilości tłuszczu, przyspieszenie metabolizmu i szybsze rezultaty. Logika wydaje się prosta: jeśli od ostatniego posiłku minęło wiele godzin, organizm powinien w większym stopniu sięgać po zmagazynowaną energię podczas biegania, spaceru czy treningu siłowego. Z fizjologicznego punktu widzenia jest w tym ziarno prawdy. Po nocnym poście poziom insuliny spada, a organizm ma mniej łatwo dostępnego paliwa z pożywienia, co może skłaniać go do większego wykorzystania zapasów tłuszczu w trakcie wysiłku. – Istnieje jednak ważna różnica między tym, co dzieje się w organizmie w trakcie pojedynczego treningu, a tym, co ma znaczenie w dłuższej perspektywie – mówi dr Nicholas Tiller, naukowiec z Lundquist Institute przy Harbor-UCLA Medical Center. Choć trening na czczo może zmieniać sposób, w jaki organizm korzysta z energii podczas wysiłku, to – jak podkreśla – krótkoterminowe reakcje fizjologiczne są lepiej poznane niż ich długofalowy wpływ na wyniki i zdrowie. Oto, co warto wiedzieć. Co dzieje się w organizmie, gdy ćwiczysz przed jedzeniem? Po nocnym poście trwającym 8–12 godzin organizm znajduje się w zupełnie innym stanie niż po posiłku. Przede wszystkim poziom insuliny – hormonu odpowiedzialnego za magazynowanie i wykorzystywanie energii – jest niższy, a zapasy glikogenu w wątrobie (czyli zgromadzonych węglowodanów pomagających utrzymać poziom cukru we krwi) są częściowo zużyte. Gdy poziom glikogenu spada, organizm ma mniej łatwo dostępnej glukozy, co może prowadzić do obniżenia poziomu cukru we krwi podczas wysiłku. W efekcie ciało zaczyna w większym stopniu polegać na spalaniu tłuszczu jako źródła energii w porównaniu z sytuacją po jedzeniu. Podczas wysiłku uwalniane są także hormony, takie jak adrenalina i hormon wzrostu (somatotropina). – Niższy poziom insuliny może zwiększać wrażliwość organizmu na te hormony, co z kolei zwiększa dostępność kwasów tłuszczowych jako źródła energii – wyjaśnia dr Shuhao Lin z Mayo Clinic. W praktyce oznacza to łatwiejsze uruchamianie zapasów tłuszczu podczas treningu. Efekty te zależą jednak w dużej mierze od intensywności treningu. – Podczas ćwiczeń o niższej intensywności organizm spala więcej tłuszczu, natomiast wraz ze wzrostem intensywności zaczyna w większym stopniu korzystać z zapasów węglowodanów, czyli glikogenu – wyjaśnia Brad Schoenfeld, profesor nauk o sporcie w Lehman College w Nowym Jorku. Najlepiej udokumentowane korzyści treningu na czczo Mimo ogromnego szumu informacyjnego, oprócz wspomnianych wcześniej aspektów, tylko kilka zalet treningu na czczo znajduje stałe potwierdzenie w badaniach naukowych – a nawet one wiążą się z pewnymi zastrzeżeniami. Najmocniejsze dowody dotyczą zwiększonego spalania tłuszczu w trakcie samego treningu. – Na przykład w stanie postu niższy poziom insuliny sprzyja wyższej lipolizie, czyli rozkładowi tłuszczu na energię – wyjaśnia dr Nicholas Tiller. Porównuje to do sytuacji, w której organizm ma dwa „zbiorniki paliwa”: jeden łatwo dostępny (z niedawno zjedzonego posiłku) i drugi zapasowy (zmagazynowany tłuszcz). – Ćwicząc na czczo, opróżniasz pierwszy zbiornik i zmuszasz organizm do sięgnięcia po rezerwowe paliwo – tłuszcz – mówi. Utlenianie tłuszczu – czyli wykorzystywanie tłuszczu jako paliwa – wzrasta, co sprawia, że większa część energii zużywanej przez mięśnie podczas wysiłku pochodzi właśnie z tego źródła. – Badania z lat 2024 i 2025 pokazują, że tempo spalania tłuszczu jest wyższe, gdy ten sam trening wykonuje się na czczo niż po posiłku bogatym w węglowodany – mówi prof. Louise Burke, ekspertka ds. żywienia sportowego z Australian Catholic University. Powtarzanie takiego schematu może dodatkowo prowadzić do adaptacji organizmu, dzięki której staje się on bardziej efektywny w wykorzystywaniu tłuszczu jako źródła energii podczas wysiłku. Jednak spalanie większej ilości tłuszczu podczas treningu nie oznacza automatycznie większej utraty tkanki tłuszczowej w dłuższej perspektywie. Dzieje się tak m.in. dlatego, że organizm może to skompensować później – spalając mniej tłuszczu w spoczynku lub zwiększając apetyt. Ostatecznie więc kluczowy pozostaje całkowity bilans kaloryczny. – Dla utraty tłuszczu liczy się łączna ilość spalonego tłuszczu w ciągu dni i tygodni, a nie tylko to, ile spalamy podczas pojedynczego treningu – podkreśla prof. Brad Schoenfeld. Jego badania nie wykazały istotnych różnic w długoterminowej redukcji tkanki tłuszczowej między treningiem na czczo a po posiłku. Istnieją też pewne dowody, że trening na czczo może bardziej poprawiać wrażliwość na insulinę niż trening po posiłku. Wynika to prawdopodobnie z faktu, że przy niskim poziomie insuliny mięśnie sprawniej wychwytują glukozę z krwi. Może to przynosić dodatkowe korzyści, takie jak lepsza kontrola poziomu cukru we krwi i potencjalnie niższe ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Jednak, jak zaznacza prof. Brad Schoenfeld, wyniki badań w tym zakresie są niejednoznaczne. Badacze analizowali także, czy trening na czczo poprawia tzw. elastyczność metaboliczną, czyli zdolność organizmu do przełączania się między spalaniem tłuszczu a węglowodanów w zależności od dostępności paliwa. Choć może to wspierać zdrowie metaboliczne, rzeczywisty wpływ w codziennym życiu wciąż pozostaje niepewny. Jak podkreśla prof. Stuart Phillips z McMaster University, takie wyniki są „naukowo interesujące”, ale dowody na ich praktyczne znaczenie są na razie „obiecujące, lecz nie rozstrzygające”. Prof. Louise Burke podkreśla, że te efekty są stosunkowo niewielkie w porównaniu z szerszymi nawykami stylu życia, które towarzyszą treningowi na czczo. Na przykład niektóre osoby po takim treningu czują mniejszy głód i spożywają mniej kalorii, podczas gdy inne odczuwają większy apetyt i jedzą więcej później. W niektórych przypadkach trening na czczo po prostu przesuwa moment pierwszego posiłku – jak zauważa dr Nicholas Tiller. – A krótsze okno jedzenia często prowadzi do niższego całkowitego spożycia kalorii. Korzyści treningu na czczo, które są często przeceniane Choć trening na czczo rzeczywiście zmienia sposób, w jaki organizm wykorzystuje energię, wiele popularnych twierdzeń na jego temat nie znajduje potwierdzenia w badaniach. Jednym z nich jest przekonanie, że poranne treningi na czczo poprawiają rytm dobowy, czyli wewnętrzny zegar regulujący sen, hormony i wydolność. Jak zauważa dr Shuhao Lin, choć mięśnie mają własne „zegary biologiczne”, istnieje niewiele dowodów, że trening na czczo realnie je usprawnia. Co więcej większość badań pokazuje, że siła i wydolność w treningach o wysokiej intensywności są lepsze po południu i wieczorem niż wcześnie rano. Twierdzenia dotyczące wzrostu mięśni również nie znajdują potwierdzenia w badaniach. Wręcz przeciwnie – jak zauważa dr Shuhao Lin – trening bez odpowiedniej ilości energii może mieć niższą jakość. Podobnie jest z rzekomą poprawą wydolności. Wiele osób odczuwa większe zmęczenie podczas ćwiczeń na czczo, zwłaszcza przy dłuższych lub bardziej intensywnych sesjach, ponieważ zapasy węglowodanów są niższe. Niedobór paliwa może działać na niekorzyść. Zbyt niski poziom energii może pogarszać funkcjonowanie organizmu. Niektórzy próbują to kompensować kofeiną, co może chwilowo pomóc, ale nie zastąpi ona rzeczywistego paliwa dostarczanego wraz z pożywieniem. Szerzej rzecz ujmując, trening na czczo nie jest skrótem do lepszego zdrowia. Jak podkreśla dr Nicholas Tiller, badania pokazują, że utrata masy ciała będzie niewielka lub żadna, jeśli nie towarzyszy jej odpowiednia dieta. – Nie da się „wybiegać” złej diety – podsumowuje. Dla kogo trening na czczo ma sens, a kto powinien go unikać? To, czy trening na czczo jest korzystny, zależy w dużej mierze od konkretnej osoby. Jak zauważa prof. Louise Burke, efekty mogą być bardziej widoczne u osób wcześniej mało aktywnych, zwłaszcza tych z insulinoopornością. Z kolei u osób trenujących regularnie może on prowadzić do gorszej wydolności lub wolniejszej regeneracji. W praktyce trening na czczo jest zwykle mniej odpowiedni dla treningów o wysokiej intensywności (HIIT), długich sesji wytrzymałościowych oraz treningu siłowego – czyli form aktywności, które w dużym stopniu opierają się na węglowodanach jako głównym źródle energii. Niektóre grupy powinny zachować szczególną ostrożność. Na przykład osoby z cukrzycą lub przyjmujące leki obniżające poziom glukozy mogą być narażone na niebezpieczne spadki cukru we krwi, ponieważ wysiłek fizyczny go obniża, a post dodatkowo zmniejsza poziom wyjściowy. Również osoby z historią zaburzeń odżywiania lub niskiej dostępności energii mogą odczuć negatywne skutki. W takich przypadkach coś, co wydaje się niewinnym trikiem treningowym, może szybko stać się szkodliwe fizjologicznie lub behawioralnie. Warto też pamiętać o ograniczeniach badań. – Wiele z nich jest krótkotrwałych, obejmuje niewielkie grupy i dotyczy głównie młodych mężczyzn – zauważa prof. Stuart Phillips. – Potrzebujemy dłuższych badań obejmujących kobiety, osoby starsze oraz osoby z otyłością, stanem przedcukrzycowym czy cukrzycą typu 2. Jak bezpiecznie i skutecznie trenować na czczo? Jeśli decydujesz się na trening przed jedzeniem, kluczowe znaczenie ma sposób jego zaplanowania, a nie sam fakt, że odbywa się na czczo. Najważniejsze jest dopasowanie odżywiania do rodzaju wysiłku. – Jeśli trening jest lekki i krótki, ćwiczenia na czczo są rozsądną opcją – mówi dr Nicholas Tiller. – Ale jeśli jest długi lub intensywny, lepszym wyborem będzie zjedzenie czegoś wcześniej. Ważne jest także nawodnienie, ponieważ pomijając posiłek, łatwo zapomnieć o płynach. Równie istotne jest uzupełnienie energii po treningu. – Zawsze zalecam zjedzenie posiłku zaraz po treningu na czczo, aby szybko uzupełnić składniki odżywcze – mówi dr Shuhao Lin. Najważniejsze jednak, by obserwować własny organizm. Choć trening na czczo jest zazwyczaj bezpieczny, objawy takie jak zmęczenie, zawroty głowy, rozdrażnienie czy spadek wydolności mogą oznaczać, że nie jest to dobre rozwiązanie. Źródło: National Geographic
Asfalt zamiast deseru? Niezwykłe nawyki żywieniowe gibraltarskich makaków
Mieszkańcy i turyści na Gibraltarze od dawna obserwowali dziwne zachowanie lokalnych makaków. Małpy te z zaskakującą regularnością sięgają po takie przekąski jak glina czy asfalt z lokalnych dróg. Naukowcy postanowili zbadać, dlaczego te inteligentne zwierzęta dobrowolnie wprowadzają do swojej diety tak nietypowe składniki.
Geofagia to celowe spożywanie ziemi, gliny lub kredy. Zjawisko to występuje u wielu gatunków ssaków i ptaków. Naukowcy badają je od lat. Doszukują się w nim ewolucyjnych korzyści. Istnieją dwie główne teorie tłumaczące ten nawyk. Pierwsza to ochrona przed toksynami i patogenami. Druga to uzupełnianie brakujących w diecie minerałów. U naczelnych geofagia jest często formą samoleczenia. Pomaga ona przetrwać w zmieniających się warunkach. Małpy na styku dwóch światów Okazuje się, że z geofagią mamy do czynienia w przypadku wyjątkowej grupy zwierząt. Mowa o makakach berberyjskich zamieszkujących europejski Gibraltar. Żyje tam około 230 tych małp w ośmiu grupach, które wywodzą się od osobników sprowadzonych z Algierii oraz Maroka po II wojnie światowej. Rezerwat odwiedzają rocznie setki tysięcy turystów. Makaki są tam główną atrakcją i lubią wchodzić w interakcję z przyjezdnymi. Choć dokarmianie jest zabronione, małpy często dopinają swego i otrzymują od ludzi przekąski. Zresztą czasem same je wykradają, bo bywają dość śmiałe. Ale zwierzęta te jedzą również ziemię i asfalt – naukowcy postanowili sprawdzić, dlaczego tak się dzieje. Wnioski opublikowali w czasopiśmie „Scientific Reports”. Pierwsze takie badanie na Skale Przez niemal dwa lata badacze śledzili osiem grup małp. Było to pierwsze tak szczegółowe badanie geofagii w tej populacji. Naukowcy mierzyli częstotliwość jedzenia ziemi w różnych porach roku. Analizowali też, po jakie konkretnie rodzaje gleby sięgają makaki. Wykorzystali do tego obserwacje bezpośrednie oraz nagrania wideo. Dodatkowo przeprowadzili eksperymenty z oferowaniem małpom różnych typów podłoża. Wyniki okazały się dość zaskakujące. Dieta pełna ziemi i asfaltu Główny wniosek jest taki, że makaki z Gibraltaru jedzą ziemię wyjątkowo często. Średnio w populacji dochodzi do 12 takich zdarzeń tygodniowo, co jest jednym z najwyższych wskaźników odnotowanych u małp. Najpopularniejsza okazała się być czerwona glina, czyli terra rossa. Małpy zbierają ją palcami prosto ze skał. Czasem sięgały też po żółtą ziemię lub czarną próchnicę. Najbardziej zdumiewające było jednak jedzenie drobinek asfaltu z dziur w drogach. Przyczyny nietypowych dodatków w menu Małpy z pewnością nie jadły ziemi i asfaltu z głodu. Miały dostęp do żywności. Klucz do rozwiązania zagadki tkwi w przekąskach pochodzących od ludzi. Geofagia występowała najczęściej po zjedzeniu ludzkich przysmaków. Mowa o chipsach, herbatnikach, lodach czy produktach mlecznych. Takie jedzenie jest bogate w cukier i tłuszcz, ale brakuje mu błonnika. Produkty te mogą zaburzać mikroflorę jelitową i powodować ból brzucha. Wygląda na to, że jedzenie ziemi i asfaltu miało zadziałać jako „lek” i pomóc złagodzić skutki śmieciowej diety. A więc fast-food szkodzi nie tylko ludziom, ale też naszym zwierzęcym krewnym. Asfalt i glina to panaceum dla małp – Spożyta gleba działa jako bariera w przewodzie pokarmowym, ograniczając wchłanianie szkodliwych związków. Może to złagodzić objawy żołądkowo-jelitowe, od nudności po biegunkę. Gleba może również dostarczać przyjaznych bakterii, które poprawiają skład mikrobiomu jelitowego – komentuje dr Sylvain Lemoine z Wydziału Archeologii w Cambridge, która kierowała badaniem. Co ciekawe, poszczególne grupy małp mają swoje własne upodobania. Jedna regularnie zjadała asfalt, inne grupy preferowały niemal wyłącznie czerwoną glinę. Makaki żywią się w naturalnych warunkach ziołami, liśćmi, nasionami, a od czasu do czasu – owadami. Obecność ludzi zmieniła jednak dość znacząco ich dietę. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To nie ty masz ochotę na słodycze? Mikroby w twoich jelitach mogą zmieniać apetyt i preferencje
Wyobraź sobie, że nagła, nieodparta ochota na pączka lub krwisty stek nie jest wynikiem twojej wolnej woli, lecz subtelną sugestią wysłaną przez miliardy lokatorów zamieszkujących twoje jelita. W ludzkim przewodzie pokarmowym zidentyfikowano ponad 3000 gatunków bakterii, które – jak wiemy od dawna – pomagają w trawieniu i wspierają odporność. Najnowsze doniesienia sugerują jednak, że te mikroorganizmy aktywnie wpływają na nasze preferencje żywieniowe. Czy jesteśmy tylko gospodarzami na usługach mikroskopijnych, wynajmujących nasze ciała smakoszy?
Spis treści: Jak bakterie przejmują stery? Przykład salmonelli Co lubią jeść myszy? Decyduje mikrobiom jelitowy Serotonina: hormon szczęścia powstaje w jelitach Bakterie jak ozempic? Najnowsze odkrycia Czy mamy jeszcze wolną wolę? Czy wiesz, że liczba komórek bakteryjnych w twoim ciele jest niemal równa liczbie twoich własnych, ludzkich komórek? To oznacza, że pod względem liczebności jesteśmy w połowie ludźmi, a w połowie ekosystemami mikrobów. Te od lat fascynują badaczy. Już w 2014 roku na łamach czasopisma „BioEssays” naukowcy postawili odważną hipotezę: mikroby jelitowe mogą wymuszać na nas jedzenie produktów, które sprzyjają ich rozwojowi, a nawet wywoływać złe samopoczucie, gdy nie dostarczamy im odpowiedniego paliwa. Najnowsza badania potwierdzają tę hipotezę i wskazują coraz więcej gatunków, które potajemnie sterują ludzkimi upodobaniami. Nasze interesy nie zawsze są jednak zbieżne z interesami naszych bakterii. Jak bakterie przejmują stery? Przykład salmonelli Klasycznym przykładem „hakerstwa”, które bakterie wykonują na naszych organizmach, jest bakteria Salmonella typhimurium. W normalnych warunkach infekcja przewodu pokarmowego powoduje utratę apetytu – organizm oszczędza energię na walkę z chorobą. Jednak salmonella potrafi zakłócić komunikację między jelitami a mózgiem, zmuszając żywiciela do dalszego jedzenia. Dzięki temu bakteria ma stały dopływ pożywienia i może intensywniej namnażać się w odchodach, infekując kolejne ofiary. Choć to ekstremalny przypadek patogenu, naukowcy podejrzewają, że podobne, choć subtelniejsze mechanizmy, działają w naszym codziennym życiu. Co lubią jeść myszy? Decyduje mikrobiom jelitowy Przełom weryfikujący te teorie nastąpił w 2022 roku. Dr Kevin Kohl (Uniwersytet w Pittsburgu) i dr Brian Trevelline (Uniwersytet Cornella) przeprowadzili eksperyment. Przeszczepili mikrobiomy dzikich gryzoni o różnych dietach – mięsożerców, roślinożerców i wszystkożerców – do organizmów sterylnych myszy (pozbawionych własnych bakterii). Wyniki były zaskakujące i przeczyły intuicji badaczy: myszy, które otrzymały mikrobiom roślinożercy, zaczęły wybierać dietę wysokobiałkową; myszy z mikrobiomem mięsożercy skłaniały się ku węglowodanom. Mimo że preferencje były odwrotne do oczekiwanych, kluczowy fakt został potwierdzony: zmiana mikrobiomu radykalnie zmieniła wybory żywieniowe zwierząt. Serotonina: hormon szczęścia powstaje w jelitach Jak to możliwe, że bakterie mówią mózgowi, co ma jeść? Kluczem jest oś jelitowo-mózgowa i neuroprzekaźniki. Choć serotoninę kojarzymy głównie z nastrojem, to aż 90% tego związku powstaje w jelitach, a nie w mózgu. Bakterie jelitowe odgrywają bezpośrednią rolę w jego produkcji. Wspomniane wyżej myszy z roślinożernym mikrobiomem miały we krwi znacznie wyższy poziom tryptofanu – aminokwasu będącego budulcem serotoniny. Ponieważ wysoki poziom serotoniny w mózgu hamuje przede wszystkim ochotę na węglowodany, myszy te instynktownie sięgały po białko. To pokazuje, że mikrobiom może kształtować nasz apetyt poprzez regulację dostępności prekursorów hormonów w krwiobiegu. Bakterie jak ozempic? Najnowsze odkrycia Najnowsze badanie z 2025 roku, opublikowane w „Nature Microbiology”, wzięło na tapet gatunek Bacteroides vulgatus. Bakteria ta produkuje metabolit, który stymuluje wydzielanie hormonu GLP-1 (glukagonopodobny peptyd-1) – tego samego, na którego działaniu opierają się nowoczesne leki na otyłość i cukrzycę, takie jak ozempic. U myszy obecność tej bakterii skutecznie tłumiła ochotę na cukier. Co istotne, u osób cierpiących na cukrzycę typu 2 stwierdzono znacznie niższy poziom tego konkretnego drobnoustroju. Czy to alternatywa dla popularnego leku? Czy mamy jeszcze wolną wolę? Mimo fascynujących dowodów, naukowcy studzą emocje: u ludzi wybory żywieniowe są znacznie bardziej skomplikowane niż u myszy. Wpływają na nie kultura, ekonomia, wyuczone zachowania i emocje. Jednak zrozumienie, że nasze zachcianki mogą pochodzić z wewnętrznego stanu modyfikowanego przez bakterie, wręcza nam nowe narzędzia. Jeśli bowiem mikrobiom kształtuje apetyt, a dieta kształtuje mikrobiom, możemy wejść w pozytywną pętlę zwrotną. Wybierając zdrowe produkty, zmieniamy skład naszych bakterii, co z czasem może sprawić, że... zdrowe jedzenie po prostu zacznie nam bardziej smakować. Wolna wola wciąż istnieje, ale mikroby mogą sprawić, że walka z pokusami stanie się znacznie łatwiejsza. Źródła: Nature Microbiology, Biol Psychiatry, BioEssays, biofilms & microbiomes Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nasi przodkowie zabijali i jedli słonie już 1,8 mln lat temu. To pomagało zasilać ich rosnące mózgi
Wyobraźmy sobie zwierzę niemal dwukrotnie większe od współczesnego słonia afrykańskiego, osiągające wagę ponad 10 ton i mierzace 4,5 metra. To Elephas recki – prehistoryczny tytan, który przemierzał tereny dzisiejszej Tanzanii blisko 2 mln lat temu. Teraz wyobraźmy sobie grupę naszych przodków stojących nad jego truchłem, ćwiartujących je i przygotowujących do spożycia. Choć brzmi to surrealistycznie, to najnowsze odkrycia archeologiczne dowodzą, że polowanie na giganty było codziennością homininów znacznie wcześniej, niż przypuszczaliśmy.
Przez dziesięciolecia naukowcy debatowali nad tym, kiedy nasi przodkowie zaczęli polować na megafaunę (czyli zwierzęta ważące ponad 1000 kg) lub wykorzystywać ją padlinożernie. Nowe badania w słynnym wąwozie Olduvai w Tanzanii przesunęły tę granicę. Na stanowisku EAK zidentyfikowano dowody na ćwiartowanie słonia datowane na 1,8 miliona lat temu. To o 300 tysięcy lat wcześniej, niż wskazywały poprzednie szacunki dla tego regionu. Homo erectus musieli czymś zasilić swoje mózgi. Archeologiczna detektywistyka W archeologii tradycyjnym dowodem na ćwiartowanie mięsa są nacięcia pozostawione na kościach przez kamienne narzędzia. Jednak w przypadku gigantów, takich jak słonie, dowody te są niezwykle trudne do zdobycia. Skóra słonia ma kilka centymetrów grubości, a masa mięśniowa jest tak ogromna, że kamienne narzędzie mogło nigdy nie dotknąć kości. Dodatkowo miliony lat erozji często zacierają subtelne ślady. Skąd wiemy, że nasi przodkowie jedli słonie? Zespół badawczy musiał więc spojrzeć na problem szerzej, analizując tzw. tafonomię przestrzenną, czyli wyjątkowy „odcisk palca”, jaki na miejscu zdarzenia zostawia każdy drapieżnik. Porównując układ kości z Olduvai do współczesnych padłych słoni badanych w Botswanie, naukowcy odkryli, że szczątki na stanowisku EAK nie rozsypały się naturalnie ani nie zostały rozwleczone przez hieny. Ich skupienie oraz duże zagęszczenie narzędzi kamiennych wokół konkretnych części szkieletu wskazuje na intensywną, celową obróbkę wykonaną ludzką ręką. Kluczowym dowodem okazały się jednak specyficzne uszkodzenia, znane jako „zielone złamania”. Są to pęknięcia powstałe w momencie, gdy kość była jeszcze świeża i pełna wartościowego szpiku. W ekosystemie sawanny nie ma drapieżnika poza człowiekiem, który byłby w stanie rozłupać tak masywne kości nóg dorosłego słonia. Nawet hieny cętkowane, dysponujące potężnym naciskiem szczęk, kapitulują przed kośćcem tej skali. Obecność takich pęknięć na stanowisku EAK, w połączeniu z precyzyjnym rozkładem artefaktów, stanowi ostateczne potwierdzenie: to była prehistoryczna rzeźnia, w której nasi przodkowie z chirurgiczną na owe czasy precyzją wydobywali najcenniejsze składniki odżywcze. Dlaczego słoniowy obiad był kluczowy dla ewolucji? Odkrycie to nie jest jedynie ciekawostką z prehistorycznego menu. Wiąże się ono bezpośrednio z hipotezą kosztownej tkanki. Mózg jest bowiem organem niezwykle energochłonnym – u ludzi pochłania około 20% całej energii organizmu. Aby mógł urosnąć u naszych ewoluujących przodków, potrzebowali oni stałego dostępu do wysokokalorycznego paliwa, czyli tłuszczu i białka. Słonie były w tym kontekście idealnymi bankami energii. Przetworzenie jednego takiego osobnika dostarczało kalorii, które mogły utrzymać liczną grupę przy życiu przez wiele dni, dając im czas na rozwój relacji społecznych zamiast ciągłego poszukiwania jedzenia. Co ciekawe, praca przy 10-tonowym truchle była zajęciem ekstremalnie niebezpiecznym. Zapach krwi przyciągał gigantyczne hieny i tygrysy szablozębne. Fakt, że homininy decydowały się na taką ucztę, dowodzi ich ogromnej odwagi i ścisłej współpracy. Jedna grupa prawdopodobnie zajmowała się krojeniem, podczas gdy inna pełniła wartę, odstraszając drapieżniki kamieniami i krzykiem. Polowanie na słonia sprzed 1,8 miliona lat Dowody z wąwozu Olduvai pokazują, że 1,8 miliona lat temu nasi przodkowie byli już istotami wysoce adaptacyjnymi. Potrafili przetrwać przejście z gęstych lasów na otwartą sawannę, kompensując swoje biologiczne braki – kłów czy pazurów – technologią kamienną i sprytem. Patrząc na te kości, nie widzimy tylko szczątków wymarłego gatunku, ale początek drogi, którą podążamy także dzisiaj: drogi gatunku, który przetrwał dzięki umiejętności współpracy przy największych wyzwaniach. Źródło: The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kto jadł mięso, a kto rośliny? Izotopy zdradzają prawdę o menu sprzed tysiącleci
Co jedli nasi przodkowie na przestrzeni ostatnich dziesięciu tysięcy lat? Naukowcy przeanalizowali dane z blisko 13 tysięcy osób z 40 krajów Eurazji Zachodniej i basenu Morza Śródziemnego. Z ustaleń naukowców wynika, że dostęp do mięsa i ryb zależał od płci.
Tematyka diety od zawsze wzbudza zainteresowanie społeczne. Nieraz wymiana poglądów na temat tego, co ląduje na naszych talerzach, podnosi ciśnienie rozmówców. Dlatego nie powinno dziwić to, że również badaczy przeszłości interesuje to, co jedli nasi przodkowie. A głównym tematem z reguły jest mięso lub jego brak w pradziejowej diecie. Tego zagadnienia dotyczy nowe, szeroko zakrojone badanie, które opublikowano właśnie na łamach „PNAS Nexus”. Komu mięsa? Eksperci postanowili sprawdzić, kto i w jakiej skali spożywał mięso i ryby na przestrzeni ostatnich 10 tys. lat. To okres rozciągający się od społeczeństw zbieracko-łowieckich aż po czasy nowożytne. Materiał podzielono na główne okresy historyczne: Przedrolniczy, w którego zakres wchodzą łowcy i zbieracze; Neolit i pierwsze społeczeństwa rolnicze; Chalkolit; Epoka brązu; Epoka żelaza; Antyk; Średniowiecze; Era nowożytna. Dane do badań pochodziły z 40 krajów położonych w Eurazji Zachodniej oraz basenie Morza Śródziemnego. Talerz jako arena nierówności Do jakich wniosków doszli naukowcy? Mężczyźni systematycznie cieszyli się lepszym dostępem do białka zwierzęcego niż kobiety. Mięso w preindustrialnych społeczeństwach było symbolem wysokiego statusu, a jego podział odzwierciedlał hierarchię władzy, a nie potrzeby biologiczne. „Mięso było wysoce pożądaną żywnością” – piszą naukowcy. Ewolucja tych nierówności nie była jednak liniowa. Najbardziej egalitarne okazały się pierwsze społeczeństwa rolnicze neolitu, choć nawet wtedy mężczyźni mieli uprzywilejowany dostęp do mięsa i ryb. Drastyczna zmiana nastąpiła w epoce brązu, kiedy rozwój struktur państwowych i elit pogłębił przepaść w dostępie do prestiżowego, w punktu widzenia ówczesnych społeczności, jedzenia. To wtedy upowszechniło się proso – zboże o niskim prestiżu, którym częściej żywiły się kobiety i ubożsi mężczyźni. Szczytowe nierówności odnotowano w antyku i późnym średniowieczu. Jak badacze doszli do swoich wniosków? Badanie to nie polegało na pobieraniu nowych próbek fizycznych ze szczątków ludzkich przez autorów publikacji, lecz było zakrojoną na szeroką skalę analizą danych pochodzących z wcześniej opublikowanych źródeł i baz danych. Naukowcy skompilowali zbiór danych z wielu istniejących baz archeologicznych, takich jak IsoArch, CIMA, Isotopia, MAIA oraz projekt AIDE, a także z wcześniejszych opracowań naukowych. Dietę wyczytano z izotopów stabilnych węgla i azotu, które zostały wcześniej wyekstrahowane z kolagenu kostnego blisko 13 000 dorosłych osób o znanej płci. Zamiast porównywać surowe wartości izotopowe, które mogą być zanieczyszczone stosowaniem, badacze zastosowali wskaźnik międzydecylowy (IDC) zapożyczony z ekonomii. Takie podejście pozwoliło na znormalizowanie różnic środowiskowych i obiektywne porównanie skali nierówności w spożyciu mięsa między różnymi regionami i okresami historycznymi na przestrzeni 10 000 lat. Różne izotopy, różne informacje Badania izotopowe coraz częściej pomagają zajrzeć w dietę dawnych społeczności. Inne izotopy – np. strontu – zdradzają to, jakie rośliny jedli ludzie. Te informacje są zaklęte w zębach, które są poddawane analizom. Jesteśmy tym, co jemy… Źródło: PNAS Nexus Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co jedli Sumerowie? Badanie szkliwa ujawniło dietę starożytnych mieszkańców Mezopotamii
Naukowcy z rzymskiego Uniwersytetu La Sapienza dokonali analizy szkliwa zębów ludzi żyjących w starożytnym mieście Abu Tbeirah. Okazało się, że podstawą diety 4500 lat temu były zboża i wieprzowina.
Badanie szkieletów ludzi, którzy żyli wiele tysięcy lat temu może dostarczyć naprawdę wielu informacji. Analiza kości może rzucić światło nie tylko na anatomię, płeć, czy cechy fizyczne danej osoby. Może powiedzieć wiele o szczegółach życia konkretnej osoby, chorobach, jakie przeszła, a także o diecie, której przestrzegała – z wyboru lub konieczności. Badanie szkliwa dawnych Sumerów Na łamach czasopisma naukowego „Proceedings of the National Academy of Sciences” badacze opisali właśnie odkrycie, którego dokonali w sumeryjskim mieście Abu Tbeirah. To starożytne stanowisko archeologiczne położone w dzisiejszym Iraku, w pobliżu rzeki Eufrat i jeziora Hammar, czyli dawnej południowej Mezopotamii. Znajduje się około 15 kilometrów na wschód od starożytnego miasta Ur. Naukowcy postanowili zbadać szkliwo zębów zmarłych, których pochowano na tamtejszej nekropolii sprzed 4500 lat. W ten sposób udało im się ustalić, co ci ludzie jedli na co dzień. „Chociaż pozostałości pożywienia są nieliczne i rzadkie, naukowcy mogą zrekonstruować starożytne jadłospisy, badając chemiczne sygnatury w ludzkich szczątkach, zazwyczaj kolagenie kostnym lub szkliwie zębów” – napisali badacze w oświadczeniu. Co jedli starożytni Sumerowie? Da się to zrobić przede wszystkim dlatego, że szkliwo, w przeciwieństwie do kolagenu, jest niezwykle odporne i wytrzymuje upały irackiej pustyni. – Rekonstrukcja dawnych stylów życia i diety jest niezbędna do zrozumienia powstawania społeczeństw miejskich. Jednak w obecnie suchych środowiskach, takich jak południowa Mezopotamia, słabe zachowanie kolagenu od dawna utrudniało bezpośrednią analizę izotopową – napisali w swoim badaniu autorzy. – To ograniczenie pozostawiło kluczowe luki w naszej wiedzy na temat przetrwania w jednym z najwcześniejszych ośrodków miejskich na świecie. W naszym badaniu przeprowadzamy analizę izotopową cynku w szkliwie zębów ludzi i zwierząt z Abu Tbeirah. Nasze badanie ujawnia dietę opartą na zbożach, takich jak pszenica, jęczmień, żyto, owies, a także produktach pochodzenia zwierzęcego, prawdopodobnie świniach – podkreśla Matteo Giaccari z Uniwersytetu La Sapienza. Co więcej, badanie wykazało, że starożytni Sumerowie mieszkający w Abu Tbeirah pili mało wody i jedli śladowe ilości ryb. – Wzorce żywieniowe nie różnią się w zależności od płci, co sugeruje szeroki dostęp do podobnych źródeł pożywienia w tej nieelitarnej populacji. Co więcej, izotopy cynku i węgla okazały się cenne w identyfikacji praktyk żywieniowych zwierząt – podkreślają włoscy uczeni. Co mówią nam te badania? Wyniki tej pracy wskazują, że dieta tej społeczności była stosunkowo prosta, ale stabilna. Dominowały w niej produkty roślinne, przede wszystkim różne gatunki zbóż, które stanowiły podstawę wyżywienia w całej południowej Mezopotamii. Były one nie tylko łatwe w uprawie w warunkach irygacyjnych, ale także stanowiły źródło energii dla rosnącej populacji miejskiej. Uzupełnieniem tej diety było mięso, głównie wieprzowe, co jest interesujące, biorąc pod uwagę późniejsze ograniczenia kulturowe dotyczące spożycia wieprzowiny w tym regionie. Zaskakujący jest natomiast niewielki udział ryb w diecie, mimo że miasto znajdowało się w pobliżu bogatych w zasoby wodne obszarów. Może to sugerować, że rybołówstwo nie odgrywało tak istotnej roli, jak wcześniej przypuszczano, albo że dostęp do ryb był ograniczony z powodów ekonomicznych, technologicznych lub kulturowych. Naukowcy podkreślają również, że niskie spożycie wody mogło być związane z jej jakością lub dostępnością, co zmuszało mieszkańców do korzystania z innych źródeł płynów, takich jak napoje na bazie zbóż. Istotnym wnioskiem z badania jest także brak wyraźnych różnic w diecie między kobietami a mężczyznami. Może to świadczyć o względnie egalitarnym dostępie do pożywienia w tej części społeczeństwa, przynajmniej na poziomie codziennego wyżywienia. Wskazuje to również, że analizowana populacja nie należała do elity, gdzie różnice dietetyczne byłyby bardziej widoczne. Co ciekawe, według autorów, te dane potwierdzają również wcześniejsze badania sugerujące, że karmienie piersią trwało ok. sześciu miesięcy i że niemowlętom często podawano mleko zwierzęce w okresie odstawiania od piersi. Źródło: PNAS Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.