Demokracje epoki kamienia. Jak rządzili łowcy i zbieracze?
Świadectwa archeologiczne i antropologiczne wskazują, że demokracja była najbardziej charakterystycznym systemem politycznym wśród archaicznych łowców-zbieraczy. Demokracja starożytnych miast-państw przeważnie była mniej inkluzywna niż demokracja archaicznych społeczności.
Spis treści: Gdy głosowano… nogami Wraz z czasem – coraz mniej demokracji Ateńska demokracja nie taka demokratyczna W stronę rzymskiej demokracji bez realnego wpływu Gromady ludzkie epoki kamienia rzecz jasna nie wytworzyły takich formalnych instytucji, jak wybory, sądy i media. Jednak ich sieci informacyjne na ogół miały charakter rozproszony i stwarzały szerokie możliwości samokorekty. W kilkudziesięcioosobowych gromadach łatwo dawało się wymieniać informacje między wszystkimi członkami grupy. Kiedy gromada rozstrzygała, gdzie rozbić obóz, dokąd wyruszyć na polowanie albo jak zażegnać konflikt z inną gromadą, każdy mógł wziąć udział w rozmowie i wdawać się w spory. Gromady takie przeważnie wchodziły w skład większego plemienia, liczącego setki czy nawet tysiące ludzi. Kiedy jednak trzeba było podejmować ważkie decyzje wpływające na całe plemię, na przykład o przystąpieniu do wojny, plemiona były zwykle na tyle niewielkie liczebnie, że spora część ich członków mogła zbierać się w jednym miejscu i debatować. Gdy głosowano… nogami Chociaż w gromadach i plemionach występowali niekiedy dominujący przywódcy, ich władza przeważnie była ograniczona. Jednostki takie nie miały do dyspozycji stałej armii, policji ani aparatu biurokracji, toteż nie mogły po prostu narzucać siłą swojej woli. Przywódcom trudno też było kontrolować podstawy ekonomiczne bytu ludzi. W dzisiejszych czasach tacy dyktatorzy, jak Władimir Putin i Saddam Husajn nierzadko budowali swoją władzę polityczną na monopolizacji takich aktywów gospodarczych, jak szyby naftowe. W epoce starożytnej chińscy cesarze, greccy tyrani i egipscy faraonowie zdominowali społeczeństwa, przejmując kontrolę nad spichlerzami, kopalniami srebra i kanałami irygacyjnymi. Dla odmiany w gospodarce łowiecko-zbierackiej taka scentralizowana władza gospodarcza była możliwa tylko w określonych okolicznościach. Na przykład na północno-zachodnim wybrzeżu Ameryki Północnej podstawą niektórych gospodarek łowiecko-zbierackich były połowy i ochrona populacji łososia. Ponieważ sezon połowu tej ryby był ograniczony do konkretnych potoków i rzek i trwał kilka tygodni, potężny wódz był w stanie monopolizować ten zasób. Niemniej jednak takie sytuacje stanowiły wyjątek od reguły. Większość gospodarek łowiecko-zbierackich była znacznie bardziej zróżnicowana. Jeden przywódca, nawet mający wsparcie grupy sojuszników, nie byłby w stanie ogrodzić sawanny i zabronić ludziom zbierania roślin i polowania na zwierzynę. W ostateczności łowcy-zbieracze mogli więc głosować nogami. Posiadali niewiele dóbr osobistych, a ich najważniejszym aktywem były umiejętności praktyczne i bliskie więzi z innymi ludźmi. Kiedy wódz wykazywał zapędy dyktatorskie, ludzie mogli po prostu od niego odejść. Nawet gdy zdarzało się, że nad łowcami-zbieraczami przejmowała kontrolę władcza jednostka, jak w wypadku ludów łowiących łososie w północno-zachodniej Ameryce, to przynajmniej ten wódz był blisko swoich współplemieńców. Nie mieszkał w jakiejś odległej twierdzy otoczonej niezrozumiałą biurokracją i kordonem uzbrojonych strażników. Jeśli ktoś chciał złożyć skargę lub zgłosić jakąś sugestię, zwykle miał fizyczny dostęp do wodza. Przywódca nie był w stanie kontrolować opinii publicznej ani się od niej odgrodzić. Innymi słowy, wódz nie mógł sprawić, aby wszystkie informacje przepływały przez centrum albo aby ludzie nie rozmawiali ze sobą, nie krytykowali go ani nie organizowali się przeciwko niemu. W ciągu tysiącleci następujących po rewolucji rolniczej, a zwłaszcza po tym, jak wynalezienie pisma umożliwiło budowanie wielkich organizmów biurokratycznych, coraz łatwiej było centralizować przepływ informacji, a coraz trudniej podtrzymywać demokratyczną dyskusję. Wraz z czasem – coraz mniej demokracji W niedużych miastach-państwach, na przykład w starożytnej Mezopotamii i Grecji, tacy autokraci jak Lugalzagesi z Ummy czy Pizystrat z Aten posłużyli się biurokratami, archiwami i stałą armią do zmonopolizowania kluczowych zasobów gospodarczych oraz informacji o prawach własności, podatkach, dyplomacji i polityce. Jednocześnie ich poddanym coraz trudniej było utrzymywać ze sobą bezpośredni kontakt. Nie istniały środki masowego przekazu, takie jak gazety czy radio. Zwołanie dziesiątków tysięcy obywateli na główny plac miasta w celu przeprowadzenia wspólnej dyskusji stanowiło nie lada wyzwanie. Historia zarówno wczesnego Sumeru, jak i Grecji klasycznej jednoznacznie wskazuje, że w tych małych miastach-państwach demokracja wciąż była jedną z możliwości. Okazuje się wszakże, że demokracja starożytnych miast-państw przeważnie była mniej inkluzywna niż demokracja archaicznych gromad łowców-zbieraczy. Ateńska demokracja nie taka demokratyczna Prawdopodobnie najgłośniejszym przykładem starożytnego demokratycznego miasta-państwa są Ateny z V i IV wieku p.n.e. Wszyscy dorośli obywatele płci męskiej mogli brać udział w zgromadzeniu obywateli, głosować w sprawach porządku publicznego i być wybierani na urzędy publiczne. Natomiast dla kobiet, niewolników i mieszkających w mieście cudzoziemców przywileje te były niedostępne. Jedynie około 25–30% dorosłej populacji Aten cieszyło się pełnią praw politycznych. W miarę jak organizacje polityczne stawały się coraz większe, a państwa-miasta ustępowały miejsca rozleglejszym królestwom i imperiom, zniknęła nawet częściowa demokracja w stylu ateńskim. Wszystkie słynne przykłady starożytnych demokracji to państwa-miasta, takie jak Ateny i Rzym. Dla odmiany, nie znamy żadnego pokaźnego rozmiarami królestwa ani imperium, które opierałoby się na zasadach demokracji. Na przykład kiedy w V wieku p.n.e. Ateny rozrastały się i z państwa-miasta zmieniały się w imperium, nie przyznawały obywatelstwa ani praw politycznych mieszkańcom podbijanych terenów. Miasto-państwo Ateny było bytem politycznym o ograniczonej demokracji, natomiast znacznie większe imperium ateńskie było rządzone autokratycznie z centrum. Wszystkie ważne decyzje dotyczące podatków, sojuszy dyplomatycznych i wypraw wojennych zapadały w Atenach. Podległe terytoria, takie jak wyspy Naksos i Thasos, musiały przestrzegać zarządzeń ateńskiego zgromadzenia ludowego i wybranych urzędników. Ich mieszkańcy nie mieli prawa głosować na tym zgromadzeniu ani ubiegać się o ateńskie urzędy. W stronę rzymskiej demokracji bez realnego wpływu Kiedy Republika Rzymska budowała swoje imperium, wpierw podbijając Półwysep Apeniński, a ostatecznie cały basen Morza Śródziemnego, Rzymianie przyjęli nieco inny sposób działania. Rzym stopniowo udzielał obywatelstwa podbitym ludom. Najpierw obywatelstwo uzyskali mieszkańcy Lacjum, następnie mieszkańcy innych regionów Italii, a w końcu nawet ludność z odległych prowincji, takich jak Galia i Syria. Lecz równolegle z upowszechnianiem się obywatelstwa rzymskiego ograniczeniu uległy prawa polityczne obywateli. Starożytni Rzymianie doskonale rozumieli, na czym polega demokracja i z początku byli żarliwie oddani demokratycznym ideałom. Po wygnaniu ostatniego króla Rzymu w 509 roku p.n.e. u Rzymian wytworzyła się głęboka niechęć do monarchii i obawa przed przyznaniem nieograniczonej władzy jakiejkolwiek jednostce bądź instytucji. W rezultacie najwyższą władzę wykonawczą sprawowało dwóch konsulów, którzy wzajemnie się równoważyli. Konsulowie byli wybierani przez obywateli w wolnych wyborach, sprawowali swój urząd przez jeden rok i byli dodatkowo ograniczani przez uprawnienia zgromadzenia ludowego, Senatu i innych wybieranych urzędników, takich jak trybuni ludowi. W miarę jednak jak Rzym rozszerzał prawa obywatelskie na Latynów, potem na wszystkich Italików, a w końcu na Galów i Syryjczyków, władza zgromadzenia ludowego, trybunów, senatu, a nawet dwóch konsulów stopniowo malała, aż pod koniec I wieku p.n.e. nastały autokratyczne rządy cezarów. August, podobnie jak dzisiejsi politycy twardej ręki w rodzaju Putina, nie koronował się na króla i udawał, że Rzym nadal jest republiką. Senat i zgromadzenie ludowe wciąż się zbierały, a obywatele co roku wciąż wybierali konsulów i trybunów. Lecz instytucje te zostały pozbawione realnej władzy. To jest przedruk z książki autorstwa Yuvala Noah Harariego „Nexus. Krótka historia informacji”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Literackiego w przekładzie Justyna Huni. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Perykles dał starożytnym Atenom wielkość i umocnił demokrację. Stał się wzorem męża stanu
Ateny przełomu V i IV w. p.n.e. to miejsce i czas w dziejach światowej kultury absolutnie niezwykłe. Sokrates, Arystoteles, Sofokles, Platon, Eurypides, Fidiasz, Herodot – wszyscy oni żyli praktycznie w tym samym czasie w tym jednym greckim mieście. Powstałe tam dzieła sztuki, filozofii i architektury stanowią fundament późniejszej kultury europejskiej. A politycznym ojcem tego fenomenu był w znacznej mierze Perykles.
W tym artykule: Perykles ojcem demokracji Dokonania Peryklesa Polityk i mecenas Perykles jajogłowy Peryklesa życie prywatne Perykles przyszedł na świat w Atenach w 495 roku p.n.e., w zamożnej arystokratycznej rodzinie. Jednak gdy dorósł, wbrew rodzinnemu środowisku został demokratą. Co za tym wyborem stało? Prawdopodobnie potrzeba wynikająca z politycznych ambicji. Otóż w swojej klasie społecznej musiałby rywalizować z przewodzącym wówczas Ateńczykom Kimonem (510-449 rok p.n.e.). Człowiek ów, po pierwsze, był synem Miltiadesa, wielkiego zwycięzcy nad Persami pod Maratonem. Po drugie, miał liczne talenty, więc przekonywał do siebie dokonaniami. Po trzecie wreszcie był jednym z najbogatszych ludzi w Atenach. Ogromny majątek zaś umiejętnie wykorzystywał do umacniania swoich wpływów. Na przykład hojnie wspierał ubogich. Perykles musiał więc znaleźć sposób, by móc skutecznie z Kimonem konkurować. I uznał, że będzie to kurs na osłabienie wpływów arystokracji i rozwój demokracji. Ta w Atenach od dobrych kilku dekad w ograniczonym stopniu była już praktykowana. Perykles ojcem demokracji Perykles szybko stał się jednym z ważnych ludzi skrzydła demokratów. Najpierw osłabiło on Kimona metodami czarnego PR-u, oskarżając go o przyjęcie łapówek z zagranicy. Przed tym zarzutem się jednak wybronił. Okazja do jego pokonania nadarzyła się, gdy Kimon przekonał zgromadzenie ludowe Aten do wysłania wojskowego korpusu na pomoc Sparcie. Sport w starożytnej Grecji – jak wyglądała kultura fizyczna w antyku? Sport w starożytnej Grecji był nieodłącznym elementem edukacji chłopców i ważnym etapem kształtowania charakterów. To właśnie w antyczni Grecy wynieśli sport do rangi jednego z najważn... Sparta musiała akurat tłumić powstanie w swoich włościach, a Kimon konsekwentnie stawiał na sojusz z nią. Tyle że ustrojowo oligarchiczna Sparta, w obawie przed szerzeniem demokratycznych idei w swojej armii, odesłała do domu przybyłych ze wsparciem 4 tys.hoplitów dowodzonych przez samego Kimona. To wzburzyło Ateńczyków i ułatwiło reformę ustrojową. Polegała ona na praktycznej likwidacji areopagu, czyli najwyższej rady złożonej z przedstawiciel arystokracji. Sam Kimon w 461 r. p.n.e., jako architekt wspomnianej zniewagi, został wyrokiem sądu skorupkowego (ostracyzm) wygnany z Aten. Idąc za ciosem, Perykles: Oddał zgromadzeniu ludowemu obywateli Aten kontrolno-administracyjne funkcje sprawowane dotychczas przez areopag. Dopuścił do wysokich urzędów (archontów) przedstawicieli trzeciej grupy majątkowej (obywatele podzieleni byli na 4 klasy według rocznego dochodu). Ustanowił diety dla sędziów i członków rady 500, co ułatwiało udział w tych gremiach ludziom biedniejszym. Wprowadził zasadę, że ateński obywatel musi mieć oboje rodziców Ateńczyków, co osłabiało arystokrację, koligacącą się z oligarchią innych ośrodków. Przyznał wynagrodzenie za pełnienie funkcji urzędniczych, co było w interesie ludzi niemajętnych. Umożliwił najbiedniejszym bezpłatny wstęp na przedstawienia teatralne. Perykles już wtedy praktycznie rządził Atenami. A po skazaniu na ostracyzm Tukidydesa (do którego doszło 443 rok p.n.e.), rywala ze skrzydła konserwatywnego, został już swego rodzaju nieformalnym królem Aten. Przez kilkanaście lat (w okresie 444-429 p.n.e.) corocznie wybierany był na funkcję stratega, czyli dowódcy wojskowego. Wiązała się ona także z wielkimi wpływami politycznymi. Ostatecznie wojna to polityka prowadzona metodami militarnymi. Miasta w Grecji - malownicze miejsca, które warto odwiedzić [PRZEWODNIK] Grecja wieńczy Bałkany od południa. To gorące, wybitnie atrakcyjne turystycznie państwo co roku przyciąga miliony turystów. Większość z nich decyduje się na wypoczynek na plaży, korzyst... Dokonania Peryklesa W polityce zagranicznej Ateny pod wodzą Peryklesa rosły w siłę. Działo się to m.in. dzięki konsekwencji w budowaniu hegemonistycznej pozycji i wykorzystywaniu funduszy Związku Morskiego. Ów sojusz greckich miast, głównie jońskich, miał służyć wspólnej obronie przed Persami. Dominujące w nim Ateny chętnie narzucały jednak innym członkom rozwiązania ustrojowe (demokracja), uniemożliwiały wystąpienie ze związku i arbitralnie ustalały wysokość trybutu na obronę. No i mając (przeniesiony z Delos) u siebie związkowy skarbiec, korzystały z funduszy związkowych na obronę, przeznaczając je na umacnianie własnej potęgi. Perykles był w tych działaniach prawdziwym mistrzem. Spartę uważał za wroga. Dążył do umocnienia przez Ateny dominującej pozycji w świecie greckim, stania się jego polityczno-kulturowym centrum. W tym celu: Rozbudował port w Pireusie, co przyniosło przewagę handlową Aten na Morzu Egejskim. Otoczył Ateny i Pireus długimi Długimi Murami, aby stworzyć twierdzę i zapobiec możliwości odcięcia Aten od morza. Trzymał w karbach Związek Morski, ograniczając niezależność tworzących go polis i wykorzystując jego zasoby do wzmacnia pozycji Aten. Zaatakował np. wyspę Samos, która w wojnie z Miletem odmówiła uznania ateńskiego arbitrażu. Prawdopodobnie narzucił też pokonanej Samos ustrój demokratyczny. Rozszerzał geograficzne wpływy swojego miasta, zakładając jego kolonie na wybrzeżu Morza Czarnego. Konsekwentnie rozwijał i upiększał miasto. Przebudował Akropol, wznosząc np. stojący tam do dzisiaj Partenon – świątynię patronki miasta Ateny, mieszczącą 11-metrowy pomnik bogini dłuta Fidiasza, pokryty złotem i kością słoniową. Z jego inicjatywy wzniesiono też Propyleje i Erechtejon. Wyspy greckie – przewodnik po najpiękniejszych greckich wyspach i ich skarbach Jak dobrze znasz wyspy greckie? Możesz się zaskoczyć! Są ich tysiące, a te najbardziej znane wcale nie muszą być najciekawsze. Polityk i mecenas Peryklesa można uznać za pierwowzór współczesnego męża stanu. Był człowiekiem dobrze wykształconym, obdarzonym talentami retorycznymi i erystycznymi. To pozwalało mu panować nad dyskutantami i przepychać swoje racje, co było istotne uzyskiwania politycznego poparcia. Perykles utrzymywał przyjacielskie relacje z największymi umysłami swojego miasta. Przyjaźnił się np. z Fidiaszem, najwybitniejszym rzeźbiarzem greckiej starożytności, filozofem Anaksagorasem i dramaturgiem Sofoklesem. Za przyjaźnią szło wsparcie, nie tylko polityczne. Perykles jajogłowy Perykles miał jajowato zdeformowaną czaszkę. Było to najpewniej wynikiem choroby genetycznej – oksycefalii. Ze względu na tę fizyczną ułomność pozwalał się portretować tylko w hełmie, który nieco maskował jego wielką głowę. Niezależnie od ustroju czy epoki, władza nie może przecież narażać się na śmieszność. Jego portret autorstwa Kresilasa (znamy tylko jego rzymskie kopie) jest jednym z najsłynniejszych wizerunków greckich z okresu klasycznego. Portret wykonano pośmiertnie i umieszczono na Akropolu. Peryklesa życie prywatne Z pierwszą żoną miał dwóch synów. Potem związał się z Aspazją z Miletu. Nie mamy pewności, czy została jego żoną. Była raczej nieformalną partnerką. W starożytnej Grecji pozycja kobiet był zdecydowanie podrzędna. Aspazja była jednak heterą, czyli kurtyzaną, w dodatku cudzoziemką. Takie kobiety mogły być wykształcone i niezależne. Aspazja prowadziła coś na kształt ateńskiego salonu intelektualno-towarzyskiego, co było wówczas ewenementem. Co więcej, Perykles publicznie okazywał jej szacunek i czułość, zawsze całując np. na pożegnanie, co było ewenementem nie mniejszym. Z Aspazją doczekał się trzeciego syna, Peryklesa Młodszego. Ponieważ była cudzoziemką, ich syn nie mógł uzyskać obywatelstwa. W uznaniu zasług Ateńczycy zgodzili się jednak uznać go za obywatela Aten i spadkobiercę. Mimo, iż Perykles przed laty był twórcą prawa, które mówiło, że obywatelem Aten może być tylko Ateńczyk z matki i ojca. W 430 r. w trakcie wojen peloponeskich wśród Ateńczyków stłoczonych za Długimi Murami wybuchła zaraza. W jej wyniku zmarli dwaj starsi synowie i siostra Peryklesa. W 429 r. zaraza zabiła także jego.
Solon utorował drogę rozwoju demokracji ateńskiej. Jej początki nie były łatwe
Prawdziwie demokratyczne rozwiązania wprowadzono w Atenach za Klejstenesa. Jednak bazował one na zmianach prawnych, które wcześniej wprowadził Solon.
W tym artykule: Co oznacza słowo „demokracja”? Na czym polegała demokracja w starożytnej Grecji? Kto i gdzie wynalazł demokrację? Kim był Solon? Jakie zmiany w prawie wprowadził Solon? Dlaczego to akurat Grecy wymyślili demokrację – „najlepszy z możliwych ustrojów” znanych człowiekowi? I w jaki sposób zdołał on rozwinąć się i przetrwać w świecie zdominowanym przez potężne monarchie: Asyryjczyków, Babilończyków, Medów czy Persów? Warto wiedzieć, jaką rolę odegrał w tym procesie prawodawca Solon. Po doświadczeniach hitleryzmu i stalinizmu, ale również terroryzmu lat 60. i 70. XX wieku, demokrację często uznawano w Europie za ustrój bezbronny wobec jej wewnętrznych i zewnętrznych wrogów. Bezbronny, bo rozpolitykowany i wewnętrznie skłócony. Tym bardziej pouczające może okazać się doświadczenie Aten, największej demokracji starożytnej. Nie tylko oparła się najpotężniejszemu światowemu imperium – Persji. Stworzyła też nowoczesne państwo o zadziwiającej sprawności działania. Państwo tak skuteczne, że samo szybko stało się lokalnym imperium, by z kolei bezlitośnie panować nad innymi Grekami. Co oznacza słowo „demokracja”? Zacznijmy jednak od tego, że trudno jest powiedzieć, co w ogóle oznaczała demokracja. Słowo „demokracja” (po gr. demokratia) oznacza „władzę” (gr. kratos) „ludu” (gr. demos). Kłopot polega na tym, że demos ma po grecku dwa znaczenia. Dokładnie tak jak słowo „lud” w języku polskim. Może oznaczać albo ogół obywateli, jak „polski lud”, albo masy ludowe, a nawet motłoch. Wojny peloponeskie to jeden z najkrwawszych konfliktów starożytnej Grecji. Dzięki niemu Sparta zyskała przewagę Wojny peloponeskie były najdłuższym konfliktem zbrojnym w historii Hellady, a przy tym – także jednym z najkrwawszych. Walki Spartan z Ateńczykami miały charakter totalny, co oznaczało, ż... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wojny-peloponeskie-historia-najwiekszego-konfliktu-zbrojnego-miedzy-atenami-i-sparta-ryc-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-d4aa2d8.jpg" width="938" height="666" alt="Wojny peloponeskie – historia największego konfliktu zbrojnego między Atenami i Spartą (ryc. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Wojny peloponeskie – historia największego konfliktu zbrojnego między Atenami i Spartą (ryc. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> To drugie znaczenie, przeciwstawiające demos elitom, należało oczywiście do języka greckiej arystokracji. Najwcześniejsze teksty, w których pada termin „demokracja”, pochodzą z czasów o wiele późniejszych niż początki demokracji ateńskiej. Trudno zatem powiedzieć, czy to słowo miało pierwotnie znaczenie pozytywne, czy negatywne. Wiemy za to, że dla następnych pokoleń „demokracja” była już jednoznacznie pozytywnym hasłem politycznym. Określało władzę, którą „prosty lud” odebrał możnym arystokratom. Jeżeli jednak dojdziemy do wniosku, że „demokracja” to pierwotnie brzydkie słowo, którym polemicznie posługiwali się wrogowie wolności ludu, znamy inną kandydatkę na nazwę nowego ustroju. Pierwotnie zwał się on być może „izonomią” (gr. isonomia). Czyli dosłownie „równością wobec prawa” (nomos to po gr. „prawo”, a przymiotnik isos znaczy „równy”). To polityczne hasło, podkreślające ideał równości wszystkich obywateli, pojawia się w naszych źródłach już wcześniej. Jest sloganem wrogów tyranii – i to nie wyłącznie w Atenach. Trzeba jednak zadać sobie pytanie nie tyle o pierwotną nazwę, ile o istotę ustroju, który my dziś nazywamy demokracją. Demokracja to ustrój, w którym rzeczywista polityczna władza należała do ogółu obywateli. A więc w praktyce do większości obywateli niewywodzących się z elity. To ustrój, w którym pochodzenie i stan majątkowy obywatela będą miały minimalny wpływ na jego uprawnienia polityczne. Na czym polegała demokracja w starożytnej Grecji? W Grecji już od IX wieku p.n.e. funkcjonowały poleis (lp. polis), miasta-państwa. W nich najważniejsze decyzje dotyczące wspólnoty podejmowali wszyscy obywatele, chcący przyjść na Zgromadzenie Ludowe i zagłosować. Np. w sprawie wojny lub pokoju z sąsiadami. Już u Homera widać, że również obywatele pośledniejszego stanu mogli wypowiadać się na Zgromadzeniu. A nawet – jak Tersytes w „Iliadzie” – krytykować arystokratycznych liderów wspólnoty. Obywatele niższego stanu teoretycznie mieli prawo nie tylko głosować, ale i dyskutować. Jednak zwyczaj społeczny i „polityczna etyka” kazały patrzeć na nich krzywo. Demokracja będzie zatem ustrojem, w którym wszyscy w greckiej polis są naprawdę równi w praktyce. A raczej takim, w którym to lud sam zdecyduje, które uprawnienia czy urzędy pozostawić w ręku arystokratów albo najbogatszych, a do których dopuścić wszystkich obywateli. Kto i gdzie wynalazł demokrację? Dzięki liście najważniejszych cech demokracji możemy bez wahania powiedzieć, że to nie Ateńczycy ją wynaleźli. Kombinację kilku takich cech znajdujemy już wcześniej – co najmniej od początku VI wieku p.n.e., a gdzieniegdzie może już w końcu VII wieku – w różnych zakątkach świata greckiego. Np. na Chios, jednej z największych wysp Morza Egejskiego, w Megarze na Przesmyku Korynckim, w Heraklei Pontyjskiej nad Morzem Czarnym, w Chalkis na wyspie Eubei. Ateńczycy demokracji więc nie wymyślili, ale genialnie wykorzystali rozproszone zagraniczne wzorce. Stworzyli ustrój zorganizowany o wiele bardziej systematycznie niż gdzie indziej, bo oparty na jednorazowej serii radykalnych reform, a nie na długiej ewolucji. W tym właśnie tkwi tajemnica skuteczności i trwałości ustroju ateńskiego. Kim był Solon? Solon urodził się ok. 635 r. p.n.e. Pochodził z królewskiego rodu, lecz jego rodzina nie była zamożna. W młodości zajmował się handlem i poezją. Pisał m.in. wiersze zagrzewające do walki o ważną dla Aten Salaminę. W roku 594/593 p.n.e. Solon został wybrany na urząd archonta-eponyma. Był to przewodniczący kolegium archontów. Zajmował się sprawami wewnętrznymi Aten. Solon wykorzystał tę funkcję do wprowadzenia zmian w Atenach. Dał się wtedy poznać jako mąż stanu, reformator i prawodawca. Jakie zmiany w prawie wprowadził Solon? Początki demokracji ateńskiej sięgają przełomu VI i V w. p.n.e. Wtedy działali Drakon (ten od drakońskich praw) i właśnie Solon. Spisują oni i porządkują ateńskie prawa. Sport w starożytnej Grecji – jak wyglądała kultura fizyczna w antyku? Sport w starożytnej Grecji był nieodłącznym elementem edukacji chłopców i ważnym etapem kształtowania charakterów. To właśnie w antyczni Grecy wynieśli sport do rangi jednego z najważn... Solon wprowadził istotne zmiany prawne i gospodarcze: zakazał sprzedawania w niewolę dłużnika wraz z rodziną, umorzył chłopskie długi i zakazał zniewalania za nie, wprowadził w Atenach system eubejski, ułatwiający handel zagraniczny, nakazał bicie nowych monet o wysokiej zawartości srebra, stworzył zachęty do rozwoju rzemiosła. Reformy Solona miały też charakter ustrojowy: podzielił obywateli na cztery klasy według zamożności, zmniejszając znaczenie arystokracji, na trzy najbogatsze klasy nałożył podatek na wydatki państwowe, majątek, a nie pochodzenie decydować miały o prawach politycznych, poszerzył dostęp obywateli do decydowania o sprawach publicznych, powołując Radę Czterystu. Po zreformowaniu prawa Solon wybrał się w podróż po świecie. W tym czasie w Atenach do władzy znów doszła arystokracja. Doprowadziło to m.in. do rządów tyrana Pizystrata. Powrót do demokracji umożliwiły dopiero reformy Klejstenesa. Marek Węcowski wykłada historię starożytną na Uniwersytecie Warszawskim. Napisał m.in. „Sympozjon, czyli wspólne picie” oraz (razem z B. Bravo, E. Wipszycką i A. Wolickim) „Historię starożytnych Greków, t. 2”.
Reformy Klejstenesa to fundament starożytnej demokracji. Jednak miała ona też swoją ciemną stronę
Starożytne Ateny to kolebka demokracji. Jej podwaliny stanowią reformy Klejstenesa. Na czym polegały i jaki były ich skutki dla greckich polis?
W tym artykule: Elementy demokracji w starożytnej Grecji Dlaczego demokracja powstała w Grecji Jaki cel miały reformy Klejstenesa Rozwój demokracji Zmiany wprowadzone przez Peryklesa Negatywna strona demokracji Dzieje założycieli demokracji Klejstenes to polityk ateński, żyjący na przełomie VI i V w. p.n.e. Jego nazwisko nierozerwalnie wiąże się z historią demokracji ateńskiej. Czyli jednego z najważniejszych dokonań politycznych starożytnej Grecji. Początki demokracji pojawiały się w różnych greckich polis. Jednak prawdziwie demokratyczne rozwiązania wprowadzono dopiero w Atenach za Klejstenesa, który kontynuował wcześniejsze dokonania Solona. To Klejstenes dopuścił do władzy najbiedniejszych i wdrożył ważne ustrojowe innowacje. Dlatego reformy Klejstenesa są uważane za kluczowe dla rozwoju demokracji. Elementy demokracji w starożytnej Grecji Jakie były cechy ustroju demokratycznego w czasach starożytnych? Najłatwiej rozpoznać go po kilku typowych dla demokracji instytucjach. W Atenach wprowadziły je reformy Klejstenesa i jego następców. Herodot, „ojciec historii” czy „ojciec kłamstw”? Herodot była greckim podróżnikiem i historykiem. Zasłynął ze swojego monumentalnego dzieła zatytułowanego „Dzieje”. Uważany jest też za pierwszego etnografa. Jednak współcześni nau... Kontrola urzędników Po pierwsze, mechanizmy kontroli urzędników. Najlepiej znamy je oczywiście z Aten, gdzie widzimy obsesję nadzoru nad politykami. Najpierw weryfikowano ich moralne prowadzenie się, by w ogóle mogli kandydować na urzędy (np. dbanie o rodziców lub rodzinne groby). Potem, w trakcie sprawowania funkcji, nadzorowano ich działania. Wreszcie każdy musiał zostać „skwitowany” przy składaniu urzędu. Wszyscy obywatele byli wówczas zachęcani do złożenia nań „obywatelskiego donosu” przed obowiązkowo powoływanym wówczas trybunałem. Dopuszczenie do Zgromadzenia Ludowego Druga cecha demokracji to brak majątkowego kryterium dopuszczającego do głosowania na Zgromadzeniu Ludowym. W epoce archaicznej, czyli przed wojnami perskimi, tylko posiadający działkę ziemi farmerzy mogli być obywatelami. Później pojawia się kategoria obywateli bez ziemi, którzy w demokracji uzyskają prawo współdecydowania o sprawach polis. Żeby radykalnie zmienić przyzwyczajenia Ateńczyków w tym zakresie, Klejstenes nakazał, by obywatele publicznie posługiwali się odtąd wyłącznie imieniem uzupełnionym o nazwę swojej lokalnej wspólnoty, czyli demu. Wcześniej podawano również imię swojego ojca, po którym rozpoznać można było szlachetne (lub nie) pochodzenie. Perykles będzie zatem zwał się oficjalnie Peryklesem z Cholargos, a nie Peryklesem, synem Ksantipposa. Rada reprezentująca lud Po trzecie, demokracje greckie posiadały specjalną, demokratycznie wyłanianą Radę. Było to kilkusetosobowe ciało reprezentujące demos, często złożone z przedstawicieli poszczególnych wspólnot lokalnych. Tak jak stworzona w Atenach przez Klejstenesa Rada Pięciuset, instytucja taka miała decydujący wpływ na działanie państwa pomiędzy sesjami Zgromadzenia Obywatelskiego. Zaangażowanie ludu w pracę trybunałów sądowych Po czwarte, miarą ateńskiej demokracji może być bardzo wysoki poziom zaangażowania ludu w działanie trybunałów sądowych. W nich kilkusetosobowe niekiedy składy sędziowskie rozpatrywały poważne i mniej poważne konflikty pomiędzy mieszkańcami polis. Ateńska „sądokracja” i zamiłowanie Ateńczyków do pieniactwa, było piętnowane już przez starożytnych komediopisarzy, takich jak Arystofanes. Rozwinęło się bujnie dopiero w następnych pokoleniach po reformach Klejstenesa. Dlaczego demokracja powstała w Grecji To nie przypadek zdecydował o pojawieniu się demokracji właśnie w starożytnej Grecji. Możemy wręcz powiedzieć, że grecka polis była od początku gotowa na taką ewentualność, bo od początku najważniejsze decyzje polityczne oddawała w ręce wszystkich obywateli. W praktyce jednak ta fundamentalna równość ustępowała przewadze ekonomicznej i politycznej lokalnych elit. Greccy arystokraci potrafili zdominować Zgromadzenie Obywatelskie i zdobyć sobie nieformalny monopol na urzędy. Chociażby dlatego, że przez wiele wieków tylko ich stać było na wykształcenie niezbędne politykowi. Na Zgromadzeniu o sukcesie decydowała przecież umiejętność przekonującego przemawiania. A także tylko oni, wiążąc się ze sobą siecią sojuszy w kraju i za granicą, mieli odpowiednią wiedzę o świecie i polityczne kontakty, by przewodzić swoim wspólnotom. Nie zmienia to faktu, że nigdzie indziej w starożytnym świecie nikomu nie przyszedł do głowy ideał równości. W Zgromadzeniu Ludowym postawiono w jednym rzędzie małorolnego chłopa i żyjącego w luksusie arystokratę. Oddano im obu do dyspozycji po jednym równoważnym głosie w najważniejszych politycznych głosowaniach. Co więcej, gdy lokalne warunki temu sprzyjały, przed różnymi greckimi wspólnotami otwierała się możliwość wprowadzenia demokracji. Sprawić to mogły wojenne klęski lub inna głęboka kompromitacja dominującej arystokracji, nagły bunt ludu z powodów ekonomicznych (np. widmo głodu zagrażającego biedniejszym obywatelom). Ideał większej niż dotąd równości obywateli dawał się również zrealizować w bajecznie bogatej nowej krainie za morzem, w której osiedlali się greccy koloniści. Jeden z takich historycznych przypadków – upadek tyranii i odparcie obcej interwencji – dał szansę demokracji w Atenach, którą za wzór wzięli sobie demokraci i reformatorzy czasów nowożytnych. Chciałoby się powiedzieć, że w roku 508/507 p.n.e. wszyscy mieliśmy dużo szczęścia. Jaki cel miały reformy Klejstenesa Najważniejszy cel wszystkich reform Klejstenesa był prosty. Żeby zabezpieczyć Ateny przed powrotem tyranów i przed kolejnymi interwencjami zagranicznych wrogów, chciał pobudzić obywatelską solidarność i zaangażowanie polityczne całego ludu. Hefajstejon – najlepiej zachowana świątynia grecka Hefajstejon oznacza świątynię poświęconą bogu Hefajstosowi. Był on patronem rzemieślników. Kojarzono go z żywiołem ognia. Najbardziej znany jest ateński Hefajstejon. Środek prowadzący do tego celu był równie prosty: sprawić, by wszyscy Ateńczycy poczuli, że czerpią korzyści z nowego ustroju. A nawet, że stali się „właścicielami” swojej polis. Udało się to tak dobrze, że następni polityczni liderzy demosu przeprowadzali kolejne reformy zgodnie z tą samą logiką. Aż do momentu, gdy „prosty lud” stał się naprawdę jedynym władcą Aten. Rozwój demokracji Kilka lat po reformach Klejstenesa wprowadzono w Atenach nowy, arcydemokratyczny urząd – kolegium dziesięciu strategów, czyli najwyższych dowódców wojskowych. W dziedzinie najważniejszej dla przetrwania nowego ustroju ateńska demokracja postawiła na kompetencje i kolegialność. To jedyny ważny urząd, który można było sprawować bez ograniczeń. Kadencja trwała wprawdzie tylko rok, ale istniała możliwość sprawowania go wiele lat po kolei. Przywódcami demokracji powoli stali się właśnie najsilniejsi spośród strategów, którzy – jak Perykles – obejmowali tę funkcję dwadzieścia kilka razy z rzędu. Kolejnym krokiem „demokratyzacji” ustroju było wprowadzenie kilka lat po niespodziewanym zwycięstwie pod Maratonem nad Persami zasady losowania najwyższych urzędników państwa – kolegium dziesięciu archontów. Oddanie losowi decyzji o najważniejszych urzędach polis świadczy o zaufaniu Ateńczyków do bogów. To wszak oni kierują wynikami losowania. Ale również o braku zaufania do własnych elit. W zestawieniu z zasadą działania kolegium strategów to również znak niezwykłego pragmatyzmu ateńskiego demosu. Tam, gdzie ważą się losy wspólnoty, czyli na wojnach, stawiają tylko i wyłącznie na kompetencje wybitnych jednostek. Natomiast w polityce wewnętrznej, sprawach religijnych i reprezentacyjnych, które podlegały archontom, odsuwają elity od realnej władzy. Ludowi udaje się osiągnąć pełnię władzy i korzyści bez realnej odpowiedzialności za wymierne – bo wojenne – klęski. Kobiety w starożytnej Grecji były wpływowe, choć bez praw politycznych. Jaka była ich rola i status? Życie kobiet w starożytnej Grecji było silnie skoncentrowane wokół sfery domowej. Grecka rodzina funkcjonowała w oparciu o patriarchat. Kobiety miały pozostawać w domu, wychowywać dzieci i... Dziesięć lat później na fali tzw. reform Efialtesa (462/461 p.n.e.) powstał Sąd Ludowy. Wraz ze Zgromadzeniem i Radą Pięciuset otrzymał rozległe uprawnienia do kontroli urzędników i do pociągania ich do odpowiedzialności za występki przeciw „prawom”, czyli w praktyce przeciwko interesom ludu, a także za zwykłe niepowodzenia. Gdy w sprawach wewnętrznych albo zagranicznych coś pójdzie źle, odpowiedzialność za decyzję podjętą większością głosów na Zgromadzeniu Ludowym spada na wnioskodawcę danego projektu, np. tego, kto zaproponował rozpoczęcie działań wojennych. A że mówcami i wnioskodawcami na Zgromadzeniu są w praktyce wciąż jeszcze arystokraci, „prosty lud” nie ponosi żadnej odpowiedzialności za własne błędy. Zmiany wprowadzone przez Peryklesa Gdy w ateńskiej polityce zaczyna dominować kolejny przywódca ludu Perykles, z całą jaskrawością ujawnia się najważniejsza cecha ateńskiej demokracji. Od tej pory demos zaczyna czerpać ze swojej władzy korzyści już nie tylko polityczne, ale materialne. Perykles wprowadził: wynagrodzenie za wykonywanie jednego z obywatelskich obowiązków, mianowicie za zasiadanie w trybunałach ludowych, opłaty za uczestnictwo w pracach Rady Pięciuset, specjalny „fundusz widowiskowy”, z którego wypłacano obywatelom diety za zasiadanie na widowni ateńskiego Teatru Dionizosa podczas przedstawień dramatycznych – tragedii i komedii. Była to swoista rekompensata finansowa za straty, jakie ciężko pracujący Ateńczycy ponosili, gdyby zdecydowali się na pójście do teatru. W tamtych czasach udział w „konsumpcji dóbr kultury” – uważano za podstawowe prawo, jeśli nie obowiązek każdego obywatela. Negatywna strona demokracji Na tym przykładzie widzimy, że największe osiągnięcia ateńskiej kultury tego czasu – tragedie Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa czy komedie Arystofanesa – powstały w ścisłym związku z kompetencjami politycznymi demosu i korzyściami, jakie lud czerpał z funkcjonowania demokracji. Większość kosztów wystawienia sztuki teatralnej pokrywała sama polis oraz wyznaczeni przez nią bogaci arystokraci, zwani choregami (dosł. „prowadzącymi chór”). Oni sponsorowali najdroższą część imprezy – wyszkolenie chóru, jego kostiumy itp. Pytanie, skąd Ateńczycy mieli na to wszystko pieniądze, odkrywa przed nami ciemną stronę ateńskiej demokracji. Historyk z drugiej połowy V wieku p.n.e. Herodot z Halikarnasu zauważa trzeźwo, że najważniejszym skutkiem reform Klejstenesa w Atenach było sprawienie, że od tej pory Ateńczycy „pracowali na swoim”. Trudzili się na wszystkich frontach swojej działalności, bo stali się właścicielami Aten. Ich polityka międzynarodowa z umiarkowanej stała się agresywna, a ich działania zaczęła cechować determinacja i oddanie sprawie. A „sprawą” stało się umacnianie własnej polis. Oczywiście kosztem innych Greków, w tym głównie sąsiadów Aten. Ateńczycy stworzyli potężną flotę, m.in., aby walczyć z sąsiednią wyspą Eginą w Zatoce Sarońskiej. To dzięki tej flocie Grecy mieli szansę w starciu z Persami Kserksesa. Ale zaraz po zwycięstwie pod Salaminą w 480 roku p.n.e., tak jak po triumfie pod Maratonem 10 lat wcześniej, Ateńczycy bez chwili wytchnienia wysyłali swoje okręty przeciwko innym Grekom, których oskarżali o zdradę Hellady. Pozostali greccy wyspiarze z Morza Egejskiego, zdani teraz na łaskę ateńskiej potęgi, przystąpili do sojuszu przeciwko Persom, który szybko przerodził się w ateńskie imperium. Gdy ktoś się buntował, dochodziło do zbrojnej interwencji, a po niej do zniszczenia floty i murów buntownika, konfiskaty części ziemi i osadzenia na niej ateńskich kolonistów. Tzw. sprzymierzeńcy – a w istocie poddani Aten – zmuszeni byli do płacenia tzw. składki, a w istocie haraczu na rzecz tzw. Związku Morskiego, a tak naprawdę ateńskiej polis. Gdy w 454 roku p.n.e. skarbiec Związku przeniesiono ze świętej wyspy Apollona Delos do Aten, zniknęły ostatnie pozory. Uczeni spierają się dzisiaj, czy z tych środków sfinansowano bezpośrednio budowę skarbów architektury greckiej na Akropolu – Partenonu czy Propylejów. Nie ulega jednak wątpliwości, że ateński lud na różne sposoby żył na koszt poddanych Aten. I wcale się tego nie wstydził. Wręcz przeciwnie. Wojny peloponeskie to jeden z najkrwawszych konfliktów starożytnej Grecji. Dzięki niemu Sparta zyskała przewagę Wojny peloponeskie były najdłuższym konfliktem zbrojnym w historii Hellady, a przy tym – także jednym z najkrwawszych. Walki Spartan z Ateńczykami miały charakter totalny, co oznaczało, ż... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wojny-peloponeskie-historia-najwiekszego-konfliktu-zbrojnego-miedzy-atenami-i-sparta-ryc-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-d4aa2d8.jpg" width="938" height="666" alt="Wojny peloponeskie – historia największego konfliktu zbrojnego między Atenami i Spartą (ryc. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Wojny peloponeskie – historia największego konfliktu zbrojnego między Atenami i Spartą (ryc. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> W kulminacyjnym momencie najważniejszego bodaj święta ateńskiego – Wielkich Dionizjów – w teatrze uroczyście pokazywano Ateńczykom skrzynie z trybutem płaconym przez państwa członkowskie Związku Morskiego. Duma z posiadania imperium i panowania nad innymi Grekami, tak przecież dotąd dumnymi ze swojej wolności, była dodatkowym ideologicznym „bonusem”, jaki od swojej demokracji otrzymywał ateński „prosty lud”. Dzieje założycieli demokracji Na dzieje ateńskiej demokracji w V wieku p.n.e. można też spojrzeć jak na serię zdrad, których dopuszczali się kolejni wielcy arystokraci, odbierający stopniowo władzę i prestiż swej własnej grupie społecznej. Pierwszy był Klejstenes, który demokrację wprowadził, ale najwięcej w tym kierunku zrobił Perykles. Za młodu współpracował z Efialtesem, ograniczając polityczną rolę prastarej ateńskiej instytucji zwanej Areopagiem, w której dożywotnio zasiadali wielcy urzędnicy wywodzący się dotąd bez wyjątku z grona arystokratów. Później, działając już wyłącznie na własne konto, Perykles zmieniał ateński ustrój coraz bardziej, oddając coraz więcej kompetencji, ale i zysków z funkcjonowania państwa, ludowi. Jak chyba wszyscy wielcy reformatorzy w dziejach, Klejstenes i Perykles działali powodowani mieszanką idealizmu, wizjonerstwa, egoizmu i osobistych niechęci. Klejstenes – jak mówią nasze źródła – „przeciągnął na swoją stronę lud”, stając się jego przywódcą, żeby wykończyć politycznego rywala. Czyli Izagorasa, z którym po obaleniu tyranii walczył o władzę w Atenach. Po swoich reformach musiał wprawdzie władzą podzielić się z ludem. Jednak z faktu, że nie słyszymy o nim już więcej, możemy wnioskować, iż nie spotkała go większa przykrość. Spokojnie patronował swojej polis z pozycji emerytowanego „ojca-założyciela” demokracji. Żaden polityczny przeciwnik już nie mógł mu zagrozić. Marek Węcowski wykłada historię starożytną na Uniwersytecie Warszawskim. Napisał m.in. „Sympozjon, czyli wspólne picie” oraz (razem z B. Bravo, E. Wipszycką i A. Wolickim) „Historię starożytnych Greków, t. 2”.
Demokracja ateńska: jak kryzys zadłużenia i rozwój sztuki wojennej przyniosły światu rządy ludu
W plemiennym okresie rozwoju ludzkość zwykle praktykowała pierwotną demokrację wiecową. Później, wraz z rozwojem miast i handlu, społeczeństwa mocno się zróżnicowały pod względem majątkowym. Pojawiające się w tym czasie formy rządów przybierały charakter mniej lub bardziej despotyczny. Aż do Aten z przełomu VII i VI w. p.n.e., gdzie rozkwitła demokracja ateńska.
W tym artykule: Jak narodziła się demokracja ateńska Rozkwit demokracji za Peryklesa Ustrojowe zasady demokracji ateńskiej Demokratyczne organy Wady ateńskiej demokracji Początki Aten sięgają połowy II tysiąclecia p.n.e. Miasto to przeszło w swojej historii rozmaite formy rządów. Zanim ukształtowała się demokracja ateńska, było ono targane społecznymi konfliktami. Praktykowało więc władzę arystokratów, czyli posiadaczy ziemskich, oligarchię, autokrację Pizystrata i jego synów. Ateny nie mogły uzyskać wewnętrznej równowagi między innymi dlatego, że nad wisiała nad nimi wybuchowa, długo narastająca i nierozwiązana kwestia skumulowanej własności ziemi oraz niewoli za długi. Jak narodziła się demokracja ateńska Początki demokracji ateńskiej sięgają przełomu VI i V w. p.n.e. oraz działalności Drakona (tego od drakońskich praw) i Solona. Spisują oni i porządkują ateńskie prawa. Solon, wielki reformator i prawodawca, umorzył chłopskie długi i zakazał zniewalania za nie. Podzielił obywateli na cztery klasy według zamożności i poszerzył ich dostęp do decydowania o sprawach publicznych. Teraz majątek, a nie pochodzenie decydować miały o prawach politycznych. Tyle że w praktyce oddał władzę w ręce najbogatszych mieszkańców. No i nie rozwiązał kwestii ziemi skupionej w rękach nielicznych. Tymczasem to ona była źródłem politycznej niestabilności miasta państwa. Społeczne wrzenie skończyło się rządami tyrana Pizystrata. Nawiasem mówiąc, mimo że nazywany tyranem, stronił on od nadużyć i dbał o rozwój społeczno-kulturalny. Potem do władzy doszło dwóch jego synów – Hipparch i Hippiasz. Ten pierwszy został jednak zamordowany, a drugi wypędzony. Ateny zmierzały w stronę rządów ludowych. Watykan zwraca Grecji słynne marmury Elgina. Symboliczny gest i historyczna chwila Starożytne marmury, które niegdyś zdobiły Partenon w Atenach, w 1801 roku zostały wywiezione do Londynu. Od tamtego czasu są częścią kolekcji British Museum, a Grecja stale domaga się i... Demokracja ateńska została wprowadzona po krótkotrwałej interwencji Spartan, którzy nieskutecznie próbowali wpłynąć na to, w jaką stronę pójdzie teraz polityka w Atenach. Działo się to w 508/507 roku p.n.e. (roczne daty dziejów greckich często podajemy w ten sposób, bo w greckich kalendarzach rok rozpoczynał się w połowie roku naszej dzisiejszej rachuby czasu). Początki prawdziwie demokratycznych rozwiązań pojawiły się za Klejstenesa. To on dopuścił do władzy najbiedniejszych i wdrożył ważne ustrojowe innowacje. Między innymi wprowadził podział obywateli na 10 jednostek administracyjnych, tzw. fyl, dzielących się z kolei na mniejsze jednostki – demy. Arbitralność tego podziału wymieszała obywateli i porozrywała stare klanowe więzi terytorialno-rodowe. To z tych okręgów wybierano przedstawicieli do Rady 500 i strategów. Swoje wpływy zachował jednak areopag, czyli najwyższa rada złożona z przedstawicieli arystokracji. Rozkwit demokracji za Peryklesa Perykles (495–429 r. p.n.e.), mimo iż wywodził się z arystokracji (był m.in. daleko spokrewniony z Klejstenesem), rozszerzył i umocnił rządy ludu (termin „demokracja” wywodzi się od greckich słów demos – lud i kratos – władza). Dał niższym warstwom udział w rządzeniu państwem. Dzięki osobistym talentom skupił władzę w swoich rękach (w latach 444–429 p.n.e. pełnił funkcję ateńskiego stratega). To on osłabił znaczenie areopagu. Wprowadził diety dla sędziów i dopuścił do wysokich urzędów (archontów) przedstawicieli trzeciej grupy majątkowej. Wprowadził zasadę, że ateński obywatel musi mieć oboje rodziców Ateńczyków, co osłabiało arystokrację, koligacącą się z arystokracjami innych polis. Budował publiczne gmachy. To jemu Ateny zawdzięczały one Partenon i Propyleje. Ufortyfikował miasto i rozbudował port w Pireusie, dając Atenom przewagę handlową na Morzu Egejskim. Zakładał liczne kolonie na Morzu Czarnym. Za jego rządów nastąpił gospodarczy i kulturalny rozkwit miasta. Zyskał nieporównany z żadnym innym politykiem wpływ na rozwój Aten, dając im okres bezprzykładnego rozwoju. Ateny za jego rządów stały się fenomenem oddziałującym na całą zachodnią cywilizację w następnych tysiącleciach. Jak powstał Rzym? Historia założenia starożytnego imperium do dziś jest niejasna Jeszcze nie tak dawno temu geneza powstania Wiecznego Miasta była przedmiotem licznych dyskusji, toczonych między przedstawicielami różnych dziedzin nauki. Dzięki ich pracy, dziś wiemy całki... Co sprawiło, że w Atenach na przełomie VII i VI w. p.n.e. zaczęła kształtować się demokracja? Wspomnieliśmy już, że miał to być sposób na uniknięcie dramatycznego kryzysu politycznego. Istnieje też pogląd, zgodnie z którym nie mniej istotnym powodem była zmiana sposobu prowadzenia wojen i militarna struktura greckich polis. Homer w swoich poematach opisuje jeszcze wojnę arystokratów, gdzie kluczowe są pojedynki doskonale wyszkolonych i uzbrojonych wojowników. Ówczesna wojna to sprawa wyższych warstw społecznych, bo tylko ich przedstawicieli stać było na niezwykle drogie uzbrojenie. W VII w. p.n.e. główną siłę militarną Greków stanowi już jednak ciężkozbrojna piechota, czyli hoplici. Ci nie popisują się homeryckimi indywidualnymi wyczynami. Walczą w osłoniętym tarczami ciasnym szyku zwanym falangą. Stojąc jeden przy drugim, są, zależnie od okoliczności, niczym mur lub walec. Ich sukces zależy od współpracy. Są zwykłymi obywatelami Aten, ale ponoszą koszty, bo uzbrojenie wciąż nie jest dostępne dla najuboższych. A przede wszystkim ryzykują życiem dla ojczyzny. Zaczynają więc zabierać głos w sprawach publicznych, domagając się praw politycznych. I je dostają. Ustrojowe zasady demokracji ateńskiej Nie każdy mieszkaniec starożytnych Aten jest obywatelem z politycznymi prawami. Niewolnicy, kobiety i cudzoziemcy głosu nie mają. Miastem-państwem rządzi większość, wypowiadająca się w trakcie Zgromadzenia Ludowego. Każdy obywatel ma prawo zabierać na nim głos i zgłaszać propozycje ustaw. Urzędy są kadencyjne. Kadencja w instytucjach i urzędach jest jednoroczna i jednorazowa (urzędów – z wyjątkiem funkcji stratega – nie można piastować dwukrotnie). Każdy kandydat przed objęciem urzędu zdaje specjalny egzamin (co teoretycznie eliminuje niekompetentnych), a po swojej kadencji składa sprawozdanie. Osiągnięcia starożytnego Egiptu – co wynaleźli starożytni Egipcjanie? Cywilizacja starożytnego Egiptu przetrwała trzy tysiące lat i w tym czasie zdołała dokonać wielu osiągnięć, które imponują nawet dziś. Co wynaleźli mieszkańcy królestwa faraonów? Demokratyczne organy Zgromadzenie ludowe, czyli eklezja. Najważniejszy ustrojowy organ. Udział mógł w nim brać każdy obywatel, ale warunkiem było przejście obowiązkowego dwuetapowego szkolenia. Najważniejsze decyzje wymagały quorum, które stanowiło 6000 głosów (na ok. 40 tys. wszystkich uprawnionych obywateli). Pozostałe – zwykłej większości. Głosowano przez podniesienie rąk. Każdy głos był tak samo ważny. Od czasów Peryklesa za udział przysługiwało niewielkie wynagrodzenie (w celu zachęcenia obywateli do uczestnictwa). Najpierw obradowano na Agorze, czyli ateńskim rynku, potem na wzgórzu Pnyks. Rada 500. Jej kadencja trwała rok. Tak jak w wypadku każdego ateńskiego urzędu, obywatel mógł być jej członkiem tylko raz. Dzięki temu znaczna część populacji doświadczyła tego zaszczytu. Kandydaci musieli mieć minimum 30 lat, a zgłaszały ich poszczególne demy. Rada obradowała codziennie, zajmując się kwestiami finansowymi i polityki zewnętrznej. Rada przygotowywała porządek obrad Zgromadzenia Ludowego i pilnowała realizacji jego uchwał. Dyskutowała też wcześniej nad wnioskami, które trafią na obrady Zgromadzenia. Mimo że większość decyzji Rady wymagała akceptacji Zgromadzenia, organ ten miał dość szeroką autonomię. Sąd ludowy. Sędziowie w Atenach byli wybierani drogą… losowania spośród chętnych obywateli. Było ich 6000. Sędziowie składali przysięgę, za której złamanie sankcję stanowiła klątwa. Trybunały były liczne i gromadziły kilkuset sędziów, a w skrajnych przypadkach nawet więcej. Zamysłem takiego rozwiązania było utrudnienie ewentualnych prób skorumpowania sędziowskiego gremium. Stratedzy. 10 urzędników wybieranych na roczną kadencję, każdy z jednej fyli. Dowodzili oni oddziałami wystawianymi przez poszczególne fyle. Urząd ten nie był związany z wynagrodzeniem, dlatego mogły go sprawować tylko osoby zamożne. Ostracyzm. Procedura pozbawienia praw publicznych i skazania na wygnanie. Raz w roku Zgromadzenie Ludowe decydowało o tym na specjalnych glinianych tabliczkach (nazywanych ostrakonami). Usuwano z miasta tych, którzy zdaniem ludu zagrażali demokracji. Wady ateńskiej demokracji Ateńska demokracja to prawdziwy fenomen. Na niej wzorowane były rozwiązania rzymskie. Platon, przeciwnik demokracji, widział jednak w ateńskiej polityce schlebianie masom i upadek naturalnych hierarchii opartych na wiedzy czy doświadczeniu. Uważał, że w tym systemie wygrywają ci, którzy umieją przypodobać się tłumowi i nim manipulować. Ostracyzm, w teorii służący zapobieganiu tyranii i skupieniu nadmiernej władzy w rękach jednej osoby, w istocie można było wykorzystać do brudnych rozgrywek politycznych. Na ostracyzm skazano np. ojca Peryklesa.
Król Mswati III: afrykański władca przyzwyczajony do luksusów i Tańca Trzcin
Jest monarchą absolutnym w niewielkim kraju w południowej Afryce, mniejszym od województwa podlaskiego. Rządzi tam od 1986 roku, gdy skończył 18 lat.
W tym artykule: Król Mswati III to władca przyzwyczajony do luksusów Taniec Trzcin, czyli tradycja i gwałt Plotki i protesty Anachroniczny system, który nie może przetrwać Król Mswati III żyje w świecie jak z innej epoki. Tak opisał jego urodzinowe przyjęcie reportażysta Wojciech Jagielski w książce „Nocni wędrowcy”: „Gospodarz był władcą całą gębą, ostatnim prawdziwym królem w Afryce, który nie tylko panował, ale rządził, nie tylko przewodził swoim poddanym, ale uważał się za ich opiekuna i właściciela. Przyjęcie urządzono na piłkarskim stadionie; już od świtu ściągali tam z gór wojownicy w lamparcich i bawolich skórach, pióropuszach, z włóczniami i tarczami. Na boisku wojskowe i szkolne orkiestry grały marsze i standardy jazzowe, a kobiety w kolorowych perkalowych sukniach wirowały w plemiennych tańcach. Najznamienitszych gości zwożono limuzynami przed trybunę honorową, na której obok jubilata zasiadła królowa matka”. Król Mswati III to władca przyzwyczajony do luksusów Mswati III może wszystko. W 2018 roku postanowił – z okazji swoich 50. urodzin – zmienić nazwę kraju. Dotychczas znany był jako Suazi lub Swaziland, odtąd miał funkcjonować jako Eswatini. Powód zmiany? Podobno stary termin – choć odwoływał się do nazwy miejscowego ludu – za bardzo kojarzył się z czasami kolonialnymi. Ponadto mógł rzekomo wprowadzać w błąd, bo po angielsku Swaziland łatwo myli się ze Switzerland, czyli Szwajcarią. Nie byłoby to jednak skojarzenie absurdalne, gdyby wziąć pod uwagę luksusy, w jakie opływa Mswati III. W 2019 roku podano do wiadomości, że kupił 120 samochodów BMW na użytek rodziny królewskiej. Oraz 19 luksusowych Rolls-Royce’ów – z myślą głównie o matce i swoich piętnastu żonach. Czy król Midas istniał naprawdę? Sensacyjne odkrycie w Turcji Amerykańscy archeolodzy trafili na trop tajemniczej cywilizacji. Ta kultura najpewniej doprowadziła do upadku państwa, którego władcą był król Midas. Bo monarcha z Eswatini jest władcą absolutnym. Nie tylko może sobie zmienić nazwę kraju. I nie tylko może wydawać, ile chce, podczas gdy ponad połowa z 1,2 miliona mieszkańców jego państwa żyje poniżej granicy ubóstwa. Przysługuje mu także prawo do wyboru żon podczas corocznego tzw. Tańca Trzcin (Umhlanga). Taniec Trzcin, czyli tradycja i gwałt Ceremonia jest tak sławna, że do Eswatini przyjeżdżają na nią turyści z całego świata. O jej kulisach opowiada też film dokumentalny Andrzeja Fidyka „Taniec Trzcin” (2000). To kilkudniowe święto odbywa się w sierpniu lub wrześniu. Z całego kraju do królewskiej rezydencji przybywają tysiące dziewcząt, które następnie wyruszają na pola trzciny. Ścinają ją i przynoszą w hołdzie panującemu i jego matce. Śpiewają przy tym, tańczą, stroją włosy, w znacznym stopniu pozostając jednak roznegliżowane. Jeśli król zawiesi oko na którejś z uczestniczek, może pojąć ją za żonę. Wiele dziewcząt, wychowanych w biedzie, z pewnością o tym marzy. Jednak podczas święta narażone są także na molestowanie i gwałty ze strony strażników. Przy tym Eswatini to kraj potężnie zagrożony przez AIDS. Zarażona może być nawet jedna trzecia dorosłych mieszkańców. W miejscowej tradycji używanie prezerwatyw i monogamia nie są szczególnie poważane. Inicjacja seksualna odbywa się przedwcześnie. Dopiero w ostatnich latach władze zaczęły ostrzej przeciwdziałać AIDS. Jednak – zdaniem publicystów – to właśnie król Mswati III powinien dać przykład. Tymczasem on podrzucił pomysł (niezrealizowany), by chorych sterylizować i oznaczać! Potem złamał celibat, narzucony młodym Suazyjczykom i Suazyjkom w latach 2001–2005, gdy sam zapałał żądzą do nastolatki. Oskarżano go nawet o porywanie dziewcząt. Afryka: 10 porywających książek, dzięki którym zanurzysz się w afrykańskiej kulturze i klimacie Książki o Afryce cieszą się coraz większą popularnością, o czym świadczą uginające się pod ciężarem olbrzymiej ilości tytułów półki w księgarniach. Oto 10 z nich, które przynos... Można odnieść wrażenie, że władze kraju przez lata chętniej walczyły z minispódniczkami niż z powszechnym przyzwoleniem na gwałty. Obok chorób, bezrobocia, biedy, zmuszania dzieci do pracy oraz represji wobec mniejszości LGBT, przedmiotowe traktowanie kobiet to jeden z głównych problemów Eswatini. Plotki i protesty A jakie problemy ma król? Pechowy był dla niego rok 2011. Najpierw 23-letnia żona zdradziła go z przyjacielem – ministrem sprawiedliwości, przez co musiało dojść do skandalicznego rozwodu. Potem pojawiły się jeszcze bardziej zadziwiające plotki. „W grudniu 2011 zaczęły krążyć pogłoski, że król Mswati bierze udział w jakichś przedziwnych zwierzęcych rytuałach. Corocznie w Suazi organizowany jest festiwal Incwala. (…) Świętuje się powrót króla do życia publicznego po okresie, w którym oddaje się on duchowej kontemplacji. Obchody służą też wzmocnieniu władzy królewskiej. Z festiwalem zawsze wiąże się mistyka, a od tajemnic aż się roi, ale jeden ze świadków postanowił przemówić. Sithembiso Simelane był przez dziesięć lat członkiem królewskiego pułku Intyatsi i uczestniczył w święcie Incwala. Na swoim koncie na Facebooku opublikował to, co widział podczas festiwalu. Opowiedział między innymi o tym, że król doznaje duchowego oczyszczenia za pomocą magicznego węża. (…) W prawdziwe zdumienie wprawiają jednak słowa, że król uprawiał rytualny seks z wołem” – pisze norweski dziennikarz Mikal Hem w książce „Jak zostać dyktatorem. Podręcznik dla nowicjuszy”. Opis tego rytuału może przyprawić o mdłości i aż trudno uwierzyć, by rzeczywiście miał miejsce. Jednakże plotki, psujące królowi opinię, to nie wszystko. Narasta opór polityczny w kraju. Jego ojciec w latach 70. zawiesił konstytucję i rozwiązał parlament. Syn niespiesznie przywracał demokratyczne zasady. Zaczął od wznowienia prac parlamentu. Zagwarantował, przynajmniej teoretycznie, wolność wypowiedzi. Jednak to król mianuje premiera i innych najważniejszych urzędników, może zawetować każdą ustawę parlamentu. A w kraju nie funkcjonują żadne partie polityczne, ponieważ zostały zdelegalizowane. Na przykład partia komunistyczna – aktywna podczas prodemokratycznych protestów w Eswatini w 2021 roku, w trakcie których wojsko zabiło przynajmniej 27 osób – działa w podziemiu, z terenów sąsiedniego RPA lub Mozambiku. Anachroniczny system, który nie może przetrwać Wygląda na to, że Mswati III był zaskoczony skalą ubiegłorocznych protestów. Przez lata przyzwyczaił się głównie do hołdów. „Szambelan dworu miłościwie panującego Mswatiego III uprzedził mnie, bym na sam widok władcy przykucał i przypadkiem albo przez zapomnienie nie doprowadził do przykrej, kłopotliwej dla wszystkich sytuacji, w której spoglądałbym monarsze prosto w twarz. Ktoś mógłby pomyśleć – jak równy równemu” – pisał Jagielski w swej książce z 2009 roku. RPA. W kraju Zulusów Historia i przyroda czyni z RPA prawdziwy subkontynent, oddzielony od Afryki zwrotnikowej, niczym oceanem, tysiącami kilometrów pustyni Kalahari. „Król Mswati zwołał akurat ważną naradę w sprawie konstytucji i zgodnie ze zwyczajem wezwał wszystkich do swojego kraalu w wiosce Eludzidzini. Tego dnia pasterze wypędzili królewskie stada bydła na górskie pastwiska, by w pustej zagrodzie, na trawie usianej krowim łajnem znalazło się miejsce dla poddanych, a także zagranicznych ambasadorów i korespondentów, których władca zaprosił, by dać dowód swojej postępowości. Ponieważ miejsc siedzących nie przewidziano, a dworska etykieta zakazywała stać wyprostowanym w obecności króla, dwudniową naradę wszyscy cudzoziemcy spędzili w niewygodnym przysiadzie” – to kolejny cytat z tej książki. Cudzoziemcy, spragnieni egzotyki, pewnie chętnie posiedzą w przysiadzie. Niewykluczone jednak, że mieszkańcy Eswatini długo już nie wytrzymają życia w anachronicznym systemie, pod dyktatem monarchy absolutnego. Ojciec Mswatiego III panował do śmierci w wieku 82 lat. Trudno uwierzyć, że obecny monarcha pójdzie w jego ślady i przetrwa na tronie do roku 2050. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Hongkong: Poznajemy miasto między światami
Hongkong jarzy się światłami nad brzegiem Morza Południowochińskiego. Jest górzysty, więc gruntów budowlanych tu brakuje, a wieżowców jest więcej niż gdzie indziej – wiele ma ponad sto pięter.
Wydają się unosić nad zboczami wzgórz niczym balony napełnione helem. Cały Hongkong wisi gdzieś pomiędzy światami, płynąc na wahaniach kursów walut, emisjach akcji, spekulacjach nieruchomościami i juanach gości z Chin Ludowych, ściągających tu, by wydawać swoje pieniądze. W mieszkańcach siedmiomilionowej metropolii narasta poczucie niepewności i niepokoju mocno kontrastujące z dumą i optymizmem niedawnych czasów, gdy Hongkong był jedną z głównych biznesowych stolic Azji. Za tę zmianę odpowiedzialna jest oczywiście rosnąca potęga Chin, które stały się dyżurnym tematem tutejszych rozmów. Na Chiny patrzy się z góry – a zarazem z lękliwym podziwem. Milton Friedman, ekonomista, powiedział ponoć: „Kto chce zobaczyć kapitalizm w działaniu, niech jedzie do Hongkongu”. Idealizowanie tego miasta jako wolnorynkowego raju, kwitnącego w 15. roku po przekazaniu go Chinom przez Brytyjczyków, byłoby dzisiaj nadmiernym uproszczeniem albo nawet świadczyłoby o opacznym rozumieniu ukrytych sił, które tu działają. Oznaczałoby zamknięcie oczu na podskórne zmagania, maskowane przez blichtr pokazowych fasad centrum finansowego. Ukryty świat to miasto uciekinierów politycznych i prostytutek; gangsterów lubiących się afiszować ekstrawagancją; indonezyjskich gospoś spędzających tłumnie niedzielne wychodne w Victoria Park; ludzi z trudem wiążących koniec z końcem, gnieżdżących się w klitkach wielkości lodówki. PKB na głowę stawia Hongkong na 10. miejscu w świecie, ale do najwyższych należy także tzw. współczynnik Giniego mierzący wielkość rozziewu między bogatymi a biednymi. Mieszkańcy powiadają, że Hongkong wciąż się przeobraża, czego widomym znakiem jest jego zmieniająca się nieustannie panorama. – Odczuwamy te wielkie przemiany, ale nie umiemy ich nazwać. Tempo metamorfozy jest zbyt szybkie, by pamięć za nim nadążyła – twierdzi Patrick Mok, koordynator przedsięwzięcia Hong Kong Memory Project, które za 6,4 mln dolarów tworzy interaktywną witrynę internetową zawierającą stare zdjęcia miasta. Jej celem jest złagodzenie problemów z poczuciem tożsamości tutejszych mieszkańców. Niedaleko modnych butików przy Canton Road i luksusowego hotelu Peninsula w dzielnicy Tsim Sha Tsui na Kowloonie wznosi się ogromny, 17-piętrowy gmach zwany Chungking Mansions. Mieszka w nim 4 tys. ludzi, międzynarodowa brygada kupujących i sprzedających. Można ich zobaczyć w świetle neonów o każdej porze, jak uwijają się w tym świecie tanich hoteli, knajp serwujących dania afrykańskie czy indyjskie, sklepów, gdzie można kupić wszystko, od whisky na kieliszki po jedwabne sari. Amerykański socjolog i antropolog społeczny Gordon Mathews od sześciu lat prowadzi badania tutejszych mieszkańców. Wynika z nich, że do budynku wprowadzają się rocznie przedstawiciele 130 narodowości, licząc na zrobienie interesu życia. Najpierw Chungking Mansions opanowali imigranci chińscy. Wzbogaciwszy się, wynieśli się do lepszych dzielnic. Dzisiaj stanowi on – jak to ujmuje Mathews – „klub mężczyzn z Trzeciego Świata”. Według jego oceny 20 proc. wszystkich telefonów komórkowych używanych w czarnej Afryce przechodzi przez ręce handlarzy zamieszkujących Chungking Mansions. – To prawdopodobnie najważniejszy budynek dla światowej globalizacji z dolnej półki – twierdzi. Narodziny miasta wiążą się z opium. Być może tym da się wytłumaczy fakt, że i dziś granice między legalnymi a ciemnymi interesami pozostają w nim nieostre. Gdy w początkach XIX w. na pokładach żaglowców przybyli tu brytyjscy kupcy chcący zamienić ładunek indyjskiego opium na inne towary, ich uwagę zwróciła granitowa wyspa leżąca na szlaku do Kantonu w delcie Rzeki Perłowej. Ten skrawek lądu w przyszłości miał stać się Hongkongiem. W 1839 r. wybuchła I wojna opiumowa. Panująca w Chinach dynastia mandżurska (Qing) postanowiła zakończyć prowadzony przez „barbarzyńców” handel „cudzoziemskim błotem”. Władze skonfiskowały 20 tys. skrzyń z opium i zniszczyły ich zawartość. Anglicy uznali to za pretekst do wojny. Brytyjskie oddziały desantowe doszły na odległość 160 km od Pekinu. Nadzorca handlu brytyjskiego, niejaki Charles Elliot, wytargował przekazanie Anglii bezwartościowego na pozór Hongkongu. Uważał, że głębokowodny port może się przydać, choć władze w Londynie dziwiły się, bo ich zdaniem można było znaleźć lepiej położone miejsce. Pod rządami Brytyjczyków chaty ustąpiły miejsca kamienicom, powstała infrastruktura, a wokół portu, tranzytowego dla handlu z Chinami, wyrosło miasto. Jednak dopiero w reakcji na rewolucję komunistyczną w Chinach w 1949 r. Hongkong przekształcił się w ośrodek przemysłowego kapitalizmu. Uciekając przed nacjonalizacją prowadzoną przez reżim Mao Tse-tunga, przemysłowcy chińscy przeflancowali swoje firmy do Hongkongu. Do enklawy napłynęła fala chętnych do pracy uchodźców. Żywiołowo rozwijała się gospodarka wolnorynkowa, miasto stało się potężnym eksporterem towarów i rajem prawno-podatkowym ściągającym kapitały ze wszystkich zakątków świata. Z czasem Hongkong zabudował się nie tylko wspaniałymi drapaczami chmur (projekto- wanymi przez takie sławy jak Ieoh Ming Pei czy Norman Foster), lecz także blokowiskami. Za fasadą nowoczesności nabrzmiewały społeczne problemy – prostytucja, handel narkotykami, przemyt, hazard. Chungking Mansions jest dowodem na to, jak wiele się zmieniło. – Nie ma tu raczej działań sprzecznych z prawem, jeśli nie liczyć faktu, że wielu imigrantów w oczekiwaniu na azyl pracuje na czarno – mówi Mathews. Uważa on, że Chungking Mansions jest miejscem, gdzie Hongkong spełnia, przynajmniej częściowo, to, co obiecuje, i staje się znów dawną wersją siebie z XIX i XX w.: tyglem, portem otwartym dla wszystkich, wolnym globalnym targowiskiem. – To ucieleśnienie tego, czym Hongkong był i czym być powinien. W sklepie z przyprawami indyjskimi w Chungking Mansions poznaję mężczyznę, który przedstawia się jako Pakistańczyk i prosi, by go nazywać Jackiem Dawsonem (to nazwisko bohatera filmu Titanic granego przez Leonarda DiCaprio). Mówi, że w ojczyźnie groziło mu niebezpieczeństwo i w Hongkongu znalazł się bez koniecznych dokumentów. Zdołał zgromadzić skromny kapitalik i zaczął handlować telefonami. Teraz, sprzedając komórki używane i na kartę, wyciąga 60 tys. dolarów rocznie. Wskazując gestem rojących się w korytarzu ludzi, Jack Dawson mówi: – To moja kraina marzeń. Na Lockhart Road w dzielnicy Wan Chai w holu podniszczonego budynku kłębi się tłum. Panuje wyraźne napięcie. Młodzi chłopcy grają w gry na telefonach, a faceci w garniturach przestępują nerwowo z nogi na nogę i unikają patrzenia sobie w oczy. Wszyscy czekają na windę. Gdy drzwi się otwierają, wysypuje się z niej jedna męska grupa, a druga spieszy do kabiny – i hajda na górę. Na każdym piętrze tej 20-piętrowej budowli znajduje się kilka kawalerek zajętych przez jednoosobowe burdele. Ściany są tu tak cienkie, że dokładnie słychać, co dzieje się za każdą z nich. W latach 80. XX w. handlem żywym towarem zajmowały się „triady” – chińskie gangi o różnym pochodzeniu regionalnym, specjalizacji i powiązaniach politycznych. Początki tych przestępczych organizacji sięgają dawnych lat, ale ich rozkwit nastąpił w latach 60. i początku 70., gdy Hongkong opanowała korupcja. Filmy akcji Johna Woo pokazywały gangsterów jako bohaterów i ujawniały skrajne kontrasty, które do dziś nękają miasto: w szklanych wieżach bogactwo zdobywa się manipulacjami w białych rękawiczkach, a w ciemnych, zatłoczonych zaułkach – mokrą robotą. Dzisiaj obraz nie jest już tak czarno-biały, a prawda nie tak brutalna. Część gangsterskich ciemnych interesów, np. handel narkotykami, przeniosła się na kontynent. Współcześni gangsterzy nie są już tak przywiązani do lokalnych patriotyzmów, które odpowiadały za niejeden akt przemocy – tak twierdzi Alex Tsui, były funkcjonariusz służby antykorupcyjnej. Dziś jego zdaniem liczy się tylko biznes. Jeśli jest interes do zrobienia, triady chętniej niż kiedyś współpracują ze sobą, a konflikty rozstrzyga się przy stołach, nie na ulicach. Gangi zakładają linie autobusowe i firmy remontowe, choć nadal nie rezygnują z wymuszeń i rozbojów. Ale granice się zacierają. Dzieci gangsterów studiują na dobrych uniwersytetach i wolą zajmować się iPadami niż bandytyzmem. Gangsterskie grube ryby wybierają inwestowanie w nieruchomości zamiast ryzykowania życia w krwawych porachunkach. Zmiany w przepisach prawnych zminimalizowały szarą strefę gospodarki, którą rządziły triady. Dzisiaj prostytucja jest w Hongkongu legalna, a ograniczenia prawne mają za zadanie usunąć prostytutki z widoku publicznego i ochronić je przed wyzyskiem ze strony sutenerów. Miejsce na działalność pracownic sektora usług seksualnych zapewniają bloki z kawalerkami na każdym piętrze. Na zewnątrz nie ma żadnych szyldów ani reklam – dziewczyny ogłaszają się w sieci, a klienci opiniują je również w internecie. W budynku, który odwiedzam, za 40-minutowy seans płaci się 60 dolarów. Na jednym z pięter znajduję kobietę, która godzi się ze mną rozmawiać. – Po opłaceniu czynszu zostaje mi jakieś 100 tys. dolarów rocznie – wyznaje uwodzicielskim tonem. Przyjmuje mnie ubrana w różową koszulkę z dużym dekoltem w pokoiku z lustrami od sufitu do podłogi. Mokra posadzka w łazience świadczy, że przed moją wizytą właśnie brała prysznic po wyjściu klienta. – Odkąd się tym zajęłam, kupiłam już trzy mieszkania dla członków mojej rodziny – oświadcza z dumą. Upiór Chin wisi nad Hongkongiem zwłaszcza w czerwcu. Czwarty czerwca, rocznica masakry na placu Tiananmen (1989 r.), jest dla Hongkongu tym, czym dla Stanów Zjednoczonych 11 września. Do tragedii doszło tuż przed przekazaniem enklawy Chinom. Śmierć setek demonstrantów przeszyła wówczas Hongkong dreszczem grozy. Pekin obnażył oblicze uzbrojonego po zęby policyjnego państwa, które nie cofnie się przed niczym, aby stłumić wolnościowe dążenia. W Causeway Bay, modnej handlowej dzielnicy miasta, na betonowych płytach placu Times Square, pod billboardem z George’em Clooneyem reklamującym w otoczeniu uwodzicielskich supermodelek zegarek marki Omega, stoi 22-letni Sam Wong. Ma na sobie T-shirt, który głosi po angielsku Wolność już!, a na głowie bandanę z napisem po chińsku Strajk głodowy. Chudy jak patyk Wong ogłosił 64-godzinną głodówkę dla upamiętnienia rocznicy tragicznych tiananmeńskich wydarzeń. Minęła już pierwsza doba jego demonstracji. Towarzyszy mu 18 innych młodych ludzi. Sklecili tu miasteczko namiotowe, rozdają ulotki i śpiewają, wzywając Chiny do demokratyzacji i uwolnienia więźniów politycznych. Przechodnie spieszą, nie zwracając na nich najmniejszej uwagi. Ale poprzedniego wieczoru zatrzymała się tu duża grupa turystów z Chin Ludowych i oglądała z zainteresowaniem dokumentalny film o masakrze. Potem zostali porozmawiać. Niektórzy przyznawali, że po raz pierwszy dowiedzieli się o tym, co się naprawdę stało, inni zaś utrzymywali, ale bez zacietrzewienia, że to, co widzieli, to tylko antyrządowa wersja wydarzeń. – Nie boimy się ludzi różniących się od nas poglądami – mówi Wong. – Martwią nas za to nadużycia władzy, aresztowania i tłumienie naszego prawa do wolności słowa. O tym się w Hongkongu mówi ostatnio nieustannie: o nieobliczalności władz. Panuje przekonanie, że lokalni notable to marionetki realizujące cele i wykonujące polecenia swoich panów z Pekinu. Mimo obiecanej przez Chiny zasady „jeden kraj, dwa systemy”, gwarantującej Hongkongowi prawo do autonomii politycznej i gospodarczej do roku 2047, mieszkańcom cierpnie skóra na myśl o kontroli chińskiej, o ograniczeniach wolności i swobód, przemodelowaniu na obraz i podobieństwo Chin Ludowych. Leung Kwok Hung, działacz na rzecz demokracji i członek rady legislacyjnej miasta, z racji hipisowskiej fryzury zwany Długowłosym, protestuje przeciwko postępującemu ograniczaniu wolności słowa. – Tutejsza policja wysługuje się Pekinowi, bo każdy się boi, że sprzeciwiając się woli partii komunistycznej, zrujnuje sobie perspektywy zawodowe – twierdzi. – To dotyczy również urzędników administracji, mediów, w sumie każdego, kto chce z Chinami robić interesy. Stajemy się coraz bardziej bierni. Połowa mediów nie zamieściła nawet wzmianki o naszych protestach. Demonstracje w Hongkongu w ubiegłoroczną rocznicę wydarzeń na Tiananmen – jedyne, na które w Chinach zezwolono – miały szczególną wagę ze względu na wzburzenie, jakie wywołało aresztowanie chińskiego artysty Ai Weiweia, którego prowokacyjne dzieła i działalność społeczna zostały uznane za antyrządowe. (Aresztowano go pod zarzutem oszustw podatkowych, gdy wsiadał do samolotu do Hongkongu). W Victoria Park na czuwanie przy świecach zebrały się dziesiątki tysięcy ludzi. Przejawem nastrojów była obfitość T-shirtów, transparentów, nalepek, znaczków na szpilkach z napisem Kto się boi Ai Weiweia? Śpiewano pieśni (My to nowa młodzież, nie będzie już lęku), wygłaszano mowy, wyświetlano na ekranach wypowiedzi matek ofiar poległych na placu Tiananmen wzywające do pamięci i siły. Wszystko to było rozdzierające serce, melodramatyczne, przekonujące i dziwnie dodające otuchy. Najsilniej jednak wzruszało, że wśród demonstrantów panowało głębokie przekonanie, iż to, co się stało na Tiananmen, może któregoś dnia powtórzyć się i w Victoria Park, a oni będą następnymi ofiarami reżimu. Potem grupa młodych wysprzątała park, starannie oskrobała chodniki z parafiny ze świec. Nie było rozruchów, wezwań do marszu, okupacji, rzucania koktajlami Mołotowa. To były demonstracje zgodne z tutejszym zwyczajem: spokojne i uprzejme, żarliwe, ale tylko do chwili zaplanowanego zakończenia, wolne od prowokacji. To, czy Hongkong delikatnie eksportuje swoje koncepcje polityczne do Chin Ludowych, to rzecz do dyskusji. Nie ulega natomiast wątpliwości, że kondycję jego gospodarki podtrzymują swoją siłą nabywczą Chińczycy z kontynentu, zwłaszcza w czasie takich kryzysów jak epidemia ptasiej grypy w 1997 r. czy SARS w 2003 r. – Sklep z roleksami na Times Square sprzedaje 200 zegarków dziennie, głównie przybyszom z kontynentu – tłumaczy Francis Cheng, organizator imprez w Hongkongu dla firm z górnej półki i osobisty asystent Pansy Ho, miliarderki, która zarządza imperium hazardowym MGM China. Kiedyś to Hongkong wspomagał Chiny paczkami z żywnością i inwestycjami w nieruchomości, dzisiaj role się odwróciły: Chiny pomagają Hongkongowi przetrwać kryzys. Przybysze z kontynentu kupują tu towary i nieruchomości, płacąc często gotówką. – Mamy zwyczaj patrzeć na Chińczyków z góry – mówi Cheng. W Hongkongu dowcipkuje się o tym, jak nuworysz w luksusowej restauracji dopomina się, by mu do kieliszka nalewać wina po brzegi. Albo przychodzi do butiku z reklamówką pieniędzy, kładzie na kontuarze i pyta: Co tu jest najdroższe? Takie opowieści wspierają stary stereotyp „buraka z kontynentu”, ale – jak podkreśla Cheng – to dzięki nim przed każdym z dziewięciu sklepów Gucciego w mieście stoją kolejki, a popyt wydaje się nie do nasycenia. – Zawsze znajdzie się kolejna grupa chłopów, którzy się dorobili – mówi. Ta zmiana gospodarczego układu sił tylko zaostrza kryzys tożsamości Hongkongu. Dochodzi do tego, że dzisiaj to przybysze nazywają miejscowych „burakami”. Badania opinii publicznej wykazały, że większość mieszkańców enklawy uważa się przede wszystkim za obywateli Hongkongu, nie za Chińczyków. Coraz mocniejsza jest niechęć do ludzi napływających z Chin Ludowych, a jedna z gazet określiła ich jako „szarańczę”, która zalewa miasto. Niemal połowa noworodków przychodzących na świat w szpitalach położniczych Hongkongu to dzieci przyjezdnych z kontynentu. Wywołuje to protesty mieszkańców, którzy obawiają się, że w obecnym, pomyślnym dla narodzin Roku Smoka, gdy wskaźnik urodzeń skoczy do góry, przeciążony system szpitalny nie da rady obsłużyć „swoich”. Napięcia w tym zdającym się unosić nad ziemią mieście narastają. – Goście widzą Hongkong jako szmaragdowe miasto na wzgórzu – mówi Alex Tsui. – Ale to jest miasto chore. Ma kłopoty z głową. Ma kłopoty z kończynami. Nie stoi mocno na nogach. Zapada noc, budynki rozświetlają się niczym ogromne świece. Zatokę przecinają z warkotem promy. Po niebie szybują samoloty jak srebrne pterodaktyle, ulicami płyną rzeki przechodniów. Hongkong, miasto będące setką miast, jest rojne i gwarne jak zwykle i ulega kolejnej metamorfozie. – Ludzie są zdumieni, gdy pokazuję im zdjęcia pól ryżowych, które tu się rozciągały jeszcze w latach 70. – mówi Patrick Mok. W tamtych czasach mieszkaliśmy na ulicach, a handlowaliśmy na targowiskach pod gołym niebem. Potem wszystko przeniosło się pod dachy, do centrów handlowych, za zamknięte drzwi, do klimatyzowanych pomieszczeń. Nie wiemy, co się będzie działo, ale mamy wrażenie, że znikamy. Michael Paterniti, 2012
Ich już nie ma, ale przetrwali w naszej mowie. Grecy – twórcy nieśmiertelnego języka
Greka jest najstarszym znanym językiem świata używanym nieprzerwanie do dziś. Większość systemów komunikacji, którymi posługiwali się twórcy innych cywilizacji, dawno już wymarła, a językiem Hellenów wciąż mówi około 12 mln ludzi.
Marmurowe świątynie na ateńskim wzgórzu Akropol, teatry, rzeźby Fidiasza i Myrona, Wenus z Milo i Nike z Samotraki, malowane amfory, pitosy i kratery działają na naszą wyobraźnię. Są one jednak tylko zewnętrzną, materialną powłoką świata Hellenów. Możemy je zobaczyć i ich dotknąć. Nie oddają jednak istoty ich kultury, którą jest sposób, w jaki Grecy postrzegali i interpretowali otaczający ich świat. Aby zrozumieć rzeczywistość, potrzebowali filozofii. Aby wytłumaczyć to, czego nie potrafili objąć umysłem – mitologii i religii. Żeby opisać świat – języka. Jako pierwszy powstał rzeczownik „chaos”. Był potrzebny, aby określić bezkresną niezdefiniowaną otchłań. Dopiero z chaosu zaczęły wyłaniać się kolejne byty, powstawał świat. Z bezkresu mogło wyłonić się tylko to, co Grecy potrafili nazwać. Świat poczęły wypełniać materia, przestrzeń (galaktyka, polis, agora), idee za pomocą których organizowali życie swojej społeczności (arystokracja, oligarchia, autonomia, demagog, demokracja, tyrania, hegemonia, ostracyzm) oraz świat leżący poza Helladą (ethnos – plemiona, które nie żyły w miastach-państwach, barbarzyńcy – ludzie, którzy nie mówili po grecku). Starożytna Grecja leżała na dwóch kontynentach. Poleis wyrosły na Peloponezie, w Azji Mniejszej, na wyspach Morza Śródziemnego i brzegach Morza Czarnego. Hellada była rozbita politycznie, ale stworzyła język, który żyje nadal. Bez systemu sprawnej komunikacji nie powstałyby grecka literatura i filozofia – kamienie węgielne kultury nowożytnej Europy. – Śmiało można powiedzieć, że literatura, dramat, a w dalszej kolejności również nowsze sztuki Zachodu, w tym film, ukształtowały się w odniesieniu do dzieł i zagadnień sformułowanych przez starożytnych Greków – stwierdza dr Agnieszka Wojciechowska z Instytutu Studiów Klasycznych, Śródziemnomorskich i Orientalnych Uniwersytetu Wrocławskiego. – Nie ma chyba współcześnie osoby, która nie słyszałaby przynajmniej o Homerze, Platonie czy Arystotelesie. Prócz lingwistycznej korony Grecy wywalczyli też sobie pierwszą lokatę w maratonie najbardziej sportowych cywilizacji świata. – Igrzyska olimpijskie to najdłużej rozgrywana na świecie impreza sportowa, bo od 776 r. p.n.e. do 393 r. n.e., a więc niemal przez 1200 lat! – podkreśla prof. Gościwit Malinowski z Uniwersytetu Wrocławskiego. Igrzysk jako pogańskiego reliktu zakazał cesarz Teodozjusz I Wielki, ale w nowożytnym świecie sztafeta sportowa znów co 4 lata wyrusza z Olimpii do miejsca rozgrywania olimpiad, niosąc pokojowe przesłanie szlachetnych zmagań. Sport w sensie publicznej rywalizacji o laury zwycięstwa, regulowanej ścisłymi przepisami, narodził się w Olimpii na Peloponezie. Przy sanktuarium najważniejszego z greckich bogów Zeusa po raz pierwszy zapłonął olimpijski znicz. Te świeckie dziś imprezy dawniej przepojone były religijnym duchem. Zawsze odbywały się w ramach świąt ku czci bogów. W Olimpii miejsce kultu Zeusa obrosło wspaniałymi sportowymi budowlami, takimi jak: gimnazjon (kompleks przeznaczony do ćwiczeń fizycznych) i hipodrom (tor wyścigowy dla koni i rydwanów). Ruiny stadionu mieszczącego niegdyś 20 tys. widzów stanowią pierwowzór dzisiejszych wielkich aren sportowych. Igrzyska w Olimpii nie były jedynymi. Podobne imprezy organizowały m.in. Delfy, Nemea i Korynt. Rywalizowali na nich atleci i powożący rydwanami. W olimpijskie szranki stawali także śpiewacy, muzycy, poeci i dramaturdzy. Święta sportu przyciągały mieszkańców całej Hellady i kolonii greckich. Na czas ich trwania przerywano nawet wojny. Podczas takich imprez kształtowała się świadomość wspólnoty kultury i języka wszystkich Hellenów. Joanna Orłowska - Stanisławska
Dom Spotkań z Historią zaprasza na 4. edycję Wyłącz system, warszawskiego Święta Wolności. Tegoroczne Święto Wolności - zadedykowane kobietom, ich postawom wobec totalitaryzmu oraz roli w walce o wolność - powstaje we współpracy z Kancelarią Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
Wyłącz system vol. 4 to kilkanaście wydarzeń artystycznych m.in. Piknik wolnościowy i koncert na skwerze przy Krakowskim Przedmieściu, premierowy spektakl Walentyna w reż. Wojciecha Farugi w Teatrze Studio, zwiedzanie Pałacu Prezydenckiego, warsztaty dla dzieci, pokazy filmowe, akcje miejskie oraz spotkania z byłymi opozycjonistkami. Ukoronowaniem Święta Wolności jest Fiesta – wielka impreza muzyczna organizowana w plenerze, na plaży przy moście Śląsko-Dąbrowskim, po praskiej stronie Wisły. Zagrają dla Soma Ansamble, BaBu Król (Bajzel & Budyń), KURY (feat. Vienio & Pele), Brygada Kryzys, YeShe (feat. Staszek Soyka) oraz DJ set: Teresa i Tygrysy. Start Fiesty 6 czerwca, o 18.00! Na wszystkie imprezy WSTĘP WOLNY. W załączeniu mapa. Spektakularne zwycięstwo polskiego społeczeństwa 4 czerwca 1989 roku otworzyło drogę do upadku komunizmu w Europie. W rocznicę czerwcowych wyborów – Wyłącz system z nami! ZAPISZ SIĘ NA FIESTĘ! Więcej informacji na www.wylaczsystem.pl. Zapraszamy już tym tygodniu: 29.05 (wt.), 18:00, DSH (ul. Karowa 20) Kobiety systemu Spotkanie o kobietach, celebrytkach systemu – symbolu i produkcie komunistycznej propagandy. Kim były naprawdę? Służebnicami ideologii? Maskotkami władzy? Ofiarami czy opokami systemu? W spotkaniu weźmie udział m.in. Ewa Toniak, historyk sztuki, autorka książki Olbrzymki: kobiety i socrealizm. Spotkaniu towarzyszy pokaz filmu Dziewczyna z plakatu w reż. Ewy Pięty (2001, 29’). 30.05 (śr.), 18:00, DSH Kobiety kontra system Rozmowa o kobietach walczących przeciwko dyktaturom w różnych krajach świata. Spotkanie poprowadzi Krystyna Kurczab-Redlich, dziennikarka, korespondentka, specjalizująca się z tematyce Rosji i byłych republik radzieckich, a zwłaszcza Czeczenii. W dyskusji udział wezmą m.in. Aleksandra Chrzanowska, koordynator ds. cudzoziemców ze Stowarzyszenia Interwencji Prawnej oraz Maria Książak, psycholog. 31.05 (czw.), 18:00, DSH Opozycyjna codzienność Spotkanie z byłymi opozycjonistkami m.in. Ludwiką Wujec (polityk, urzędniczka samorządowa, działaczka opozycji demokratycznej w PRL-u) i Joanną Szczesną (dziennikarka, reporterka i pisarka, działaczka opozycji demokratycznej w PRL-u). Spotkanie prowadzi Monika Powalisz, reżyserka i dramatopisarka. Wydarzeniom towarzyszy również specjalny materiał w 71. numerze kwartalnika historycznego „Karta” poświęcony polskim opozycjonistkom.
W dniach 9-14 grudnia br. Errol Tapiwa Muzawazi podejmie próbę pobicia Rekordu Guinnessa w wygłoszeniu "Najdłuższego Wykładu Świata".
Obecny rekord w tej kategorii należy do prof. Jayasimba Ravirala z Indii, który w 2007 r. mówił przez 120 godz. na temat koncepcji rozwoju osobowości. Errol Muzawazi będzie przez 130 godz. mówił na temat demokracji. Próba pobicia rekordu odbędzie się w Auditorium Maximum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (ul. Krupnicza 33). Wydarzeniu patronuje rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, prof. dr hab. Karol Musioł.