16 najpiękniejszych tras kolejowych świata
Pociągiem przez świat Sri Lanka, jestem na peronie z plecakiem, mam bilet na słynny niebieski pociąg z Kandy do Badulli przez miasta Nuwara Eliya, Ella i Haputale. Zdaniem wielu to jedna z najbardziej malowniczych tras kolejowych na tej wyspie, a może i na świecie. Dystans ok. 184 km pociąg pokonuje co prawda w ciągu 7–8 godz., ale na tym polega jego największy walor. Wiem, że taka podróż to niepowtarzalna szansa poznania Sri Lanki z niecodziennej perspektywy zmieniających się za oknem niczym w kalejdoskopie krajobrazów. Mój zachwyt rośnie z każdą godziną, mijamy wioski, machające do nas i biegnące wzdłuż torów dzieci, wjeżdżamy w wilgotną tropikalną dżunglę. Zieloną i bujną, z potężnymi drzewami sięgającymi nieba, rododendronami i gigantycznymi paprociami. Wspinamy się coraz wyżej, do górskiego serca wyspy, pokonując malownicze mosty, tunele, rzeki, majaczące w oddali wodospady, aż wreszcie docieramy do spowitych mgłą pól herbacianych, z których słynie Sri Lanka. I które były moim celem. Już wiem, że to przygoda, której nigdy nie zapomnę. I właśnie o takich trasach kolejowych w Europie i poza nią piszemy w tym wydaniu Travelera. Podróże pociągami poza tym, że dają dużo frajdy, gwarantują niezapomniane widoki, których nie zapewni samolot. Są też okazją do poznania nowych ludzi, mnie ugościła pikantnymi przekąskami siedząca obok lankijska rodzina. A co ważniejsze, to najbardziej ekologiczny środek transportu. Więc pomyślcie o nim, planując podróże weekendowe lub wakacje. AGNIESZKA FRANUS redaktor naczelna
Przez wieki jeden z salonów kultury Bliskiego Wschodu, jej bogactwa i wyrafinowania, przeżywa czas wojny domowej. Mieszkańcy robią wszystko, aby ofiarą konfliktu nie padły zabytki i specyficzna tkanka społeczna miasta, które zawsze było pluralistyczne i wielokulturowe
Pomiędzy solidnymi romańskimi murami meczetu wciąż unosi się tak charakterystyczna dla Damaszku atmosfera starożytnej wielkości, ukojenia i codziennej krzątaniny, chociaż z oddali słychać odgłosy wojny domowej toczącej się na zrujnowanych przedmieściach. Wystarczy jednak wyjść poza strzelistą bramę, by zrozumieć, że starówka, choć w większości nietknięta przez wojnę, też się odmieniła. Francuskie bulwary, zatłoczony targ warzywny i puste nocne kluby otacza prowizoryczna bańka bezpieczeństwa pulsująca nastrojem oczekiwania. W centrum miasta z coraz większą częstotliwością wybuchają pociski moździerzowe wystrzeliwane przez rebeliantów. Góra Kasjum,której rozmigotane zbocza stanowiły tło dla nocnej panoramy miasta, przyciągała kiedyś pary zajadające się świeżymi owocami w kafejkach oferujących widok na Damaszek niczym z przestronnego orlego gniazda. Teraz zamieniła się w twierdzę, z której rządowe oddziały prowadzą ostrzał przedmieść. Wiele już stracono. Ale niezwykła kultura Damaszku – miasta, które od wieków cieszy się w świecie arabskim reputacją centrum cywilizacji i wyrafinowania – przynosi jedną z niewielu nadziei na ocalenie Syrii. W najnowszym, marcowym numerze National Geographic Polska możesz przeczytać cały tekst Anne Barnard o sytuacji w Syrii, a już dziś zapraszamy do obejrzenia galerii foto. Autor zdjęć: Andrea Bruce
Przez świat z flagą NG Mroźny początek stycznia 1888 r. 33 podróżników, badaczy i naukowców zbiera się w waszyngtońskim klubie Kosmos, żeby powołać do życia Towarzystwo Naukowe National Geographic, którego celem staje się szerzenie wiedzy geograficznej… I tak od ponad 125 lat staramy się inspirować Was, naszych Czytelników, do tego, aby eksplorować świat. Z okazji jubileuszu świętowaliśmy przez cały miniony rok. Specjalna edycja trójkolorowych flag symbolizujących niebo, ziemię oraz morza i oceany trafiła w ręce 12 wyjątkowych osób w Polsce, które przyczyniają się do przesuwania horyzontu naszych możliwości, do poszerzania wiedzy o świecie. Gośćmi honorowymi zostali Prezydent RP Bronisław Komorowski oraz prof. Norman Davies, prof. Alex Wolszczan, laureaci nagród Grand Prix Travelery Elżbieta Dzikowska, Marek Kamiński czy Krzysztof Wielicki. Ale przede wszystkim cieszymy się, że mogliśmy świętować z Wami! Flagi wyprawowe trafiły wraz z naszymi Czytelnikami w najbardziej niesamowite miejsca – byliście na niemal wszystkich kontynentach, odwiedziliście dziesiątki krajów, powstały setki zdjęć w cyklu „Pod flagą NG”. Bardzo Wam za to dziękuję. I liczę, że ten nowy rok na łamach Travelera będzie dla Was jeszcze bardziej inspirujący! Na dobry początek 2014 r. hity podróżnicze, czyli miejsca, które naszym zdaniem warto odwiedzić. No to w drogę :-)
FOTOREPORTAŻ Nieńcy, syberyjscy nomadowie PLANETA TRAVELERA Wieści ze świata Kierunek kultura PODRÓŻUJ Z GŁOWĄ Tanie podróżowanie: Oman nie mami Patent Travelera: Co cię gryzie w podróży Zostań tubylcem: Wykąp się w japońskim onsenie ETYKA PODRÓŻNIKA Postanowienia na nowy rok LUDZIE W DRODZE Agnieszka i Jakub Pająkowie – jak Polacy zdobyli Sudan Pd. PODRÓŻE NA CZTERY PORY ROKU Hity 2014 Dokąd i dlaczego Sri Lanka: Herbata na dzień dobry Soczi: Śniegu i igrzysk! Brazylia: Nie tylko mundial Saloniki: Kultura przy kawie Grenlandia: Góry lodowe i orchidee Vancouver: Przyszłość w zieleni Mozambik: Największy skarb Afryki Barcelona Pytania o niepodległość DOOKOŁA EUROPY Tyrol Południowy Ale jazda! Narty kontra ratrak Autostopem na Zachód Niemcy, Holandia, Belgia za centy POLSKA MAGICZNA Na tropie czarta Diabli nadali PLEBISCYT 7 NOWYCH CUDÓW POLSKI Cieszyn ucieszy BIEGUN ADRENALINY Kompas Adventure Kajakiem po Kolorado Warto spróbować Freeride, czyli wolność na nartach Test Travelera Jaki sprzęt dla freeridera Przerwa techniczna Raport specjalny Pik Lenina – tragedia sprzed 40 lat Świat na patelni Włoskie znaczy boskie Blondynka w podróży Beata Pawlikowska o łamaniu schematów 10 najpiękniejszych graffiti na świecie Akademia fotografii Najlepsze zdjęcia czytelników Kalendarz na grudzień
XIX wiek przyniósł ze sobą nowe możliwości szybkiego okrążenia świata. Jeszcze w połowie wieku sama podróż ze wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych na zachodnie zabierała sześć miesięcy. Pod koniec lat sześćdziesiątych świat można było już objechać w 80 dni.
Bombaj, 8 luty, 2011 Teraz każdy mógł usiąść nad mapą, sporządzić plan, wykupić bilety i zrobić coś co jeszcze niedawno zarezerwowane było tylko dla największych śmiałków. Rewolucyjne znaczenia miały trzy wydarzenia: otworzenie pierwszej transkontynentalnej linii kolejowej w Stanach Zjednoczonych (1869), połączenie linii kolejowych na subkontynencie indyjskim (1870) oraz ukończenie budowy Kanału Sueskiego (1869). Jeszcze półtora roku temu wiele osób patrzyło na mnie z przymrużeniem oka, kiedy mówiłem o planowanej podróży, która miała się odbyć na podstawie książki Juliusza Verne „W 80 dni dookoła świata”. Byli sceptyczni, że uda mi się objechać świat przy ograniczonym budżecie, i że ludzie z różnych części świata pomogą mi w realizacji projektu. 22 stycznia o godzinie 13:00 stawiłem się przed Klubem Reforma mieszczącym się w Londynie przy ulicy 104 Pall Mall. Klub ten już na zawsze pozostanie związany z książką Verne, jako miejsce, w którym narodziła się idea tej niesamowitej podróży. Patrzyłem na tablicę z adresem i niedowierzałem, że znajduję się w miejscu, z którego w 1872 roku dookoła świata wyruszył Phileas Fogg. Wydawało mi się to ciągle niewiarygodne, ale właśnie rozpoczynałem swoją własną podróż śladami bohatera książki. Całe miesiące spędziłem przygotowując się do wyprawy. Zrobiłem to, co mogłem. Bez wątpienia wkradły się jakieś gafy i absurdy, ale przyjemnie było przyglądać się jak coś co jeszcze kilkanaście miesięcy temu było abstrakcją powoli stawało się rzeczywistością. W ciągu tego czasu blisko trzydzieści hoteli zaoferowało mi pomoc i dach nad głową w trakcie podróży. Ktoś inny zapewnił bilet na statek albo na pociąg. A wszystko to za zwykłą chęć dzielenia się i pomagania innym.Port w Aleksandrii, do której płynąłem statkiem z Wenecji, został w międzyczasie zamknięty z powodu rewolucji, która kilka dni wcześniej wybuchła w Egipcie. Z pokładu zszedłem w Tartus w Syrii i przez Damaszek - również w Syrii, i Duabaj w Emiratach Arabskich dotarłem do Bombaju, gdzie jestem obecnie. Nie było mi zatem dane odwiedzić Biblioteki Aleksandryjskiej i zobaczyć Kanału Sueskiego w Egipcie, ale z drugiej jednak strony reorganizacja trasy podróży była wyzwaniem, a wyzwania są źródłem przygody, o którą przecież tutaj chodzi. Kiedy głęboko w coś wierzymy - jak w „Pielgrzymie” napisał Paulo Coelho, czujemy się silniejsi od całego świata, ogarnia nas pogoda ducha. Ta niepojęta siła pomaga nam podejmować trafne decyzje we właściwym czasie, a kiedy osiągamy cele, jesteśmy zaskoczeni swoimi zdolnościami. Michał Cichecki Więcej na www.in80days.org
Na Bliskim Wschodzie zakupy są grą. Jeśli znasz jej zasady, wydasz mniej, a dostaniesz więcej. A przede wszystkim będziesz się dobrze bawił. Oto przewodnik po pięciu najbardziej fascynujących bazarach muzułmańskiego świata.
Ledwie przekraczam próg sklepu, sprzedawca zaprasza mnie do gry wstępnej, czyli serwuje szklaneczkę kawy lub herbaty. I czeka na błysk w moim oku, który lepiej niż słowa wyrazi pragnienie posiadania jakiejś rzeczy leżącej na półkach. Od tego zależy jego cena wywoławcza. Teraz moja kolej. Jeśli podejmę rękawicę, nie będzie odwrotu. W krajach muzułmańskich do zakupów podchodzi się poważnie! Z obojętną miną rzucam jedną trzecią ceny. Smutne oczy sklepikarza mówią mi, że właśnie pozbawiłam jego dzieci obiadu. Ale jestem bezlitosna! W końcu jednak nasze ceny spotykają się w połowie drogi i opuszczam jeden z damasceńskich sklepików ze srebrnym naszyjnikiem. Dobra robota! Tak mi się przynajmniej na początku wydaje. Zakupy na Bliskim Wschodzie są sztuką negocjacji i blefu. Żeby uzyskać jak najniższą cenę, należy wykazać się odrobiną talentu aktorskiego i spokojem. Przed sobą mamy bowiem nie lada przeciwnika. O damasceńskich kupcach wspomina przecież już Stary Testament! Arabscy sprzedawcy doskonale wyczuwają, ile mogą z nas wycisnąć, i zazwyczaj to im się udaje. Przy okazji robią to w taki sposób, byśmy myśleli, że zrobiliśmy interes życia. Naprawdę mamy szczęście, jeśli przepłaciliśmy ZALEDWIE dwa razy. Tak właśnie wygląda handel na damasceńskich sukach, czyli bazarach, od czasów, kiedy przybywały tu karawany ze skarbami Orientu. Wciąż zresztą czuć atmosferę minionych wieków. Wystarczy wejść do jednego z kilkunastu zachowanych do dziś karawanserajów, czyli hoteli dla karawan. Ich nazwy pochodzą od sprzedawanego w nich towaru lub imienia fundatora. Zatem do Chan al-Ruz przybywały karawany przewożące ryż, do Chan al-Zait – oliwę, a do Chan al-Harir jedwab. Damaszek leżał bowiem na trasie jedwabnego szlaku. Obecnie w pomieszczeniach khanów znajdują się magazyny, warsztaty i sklepy. Najpiękniejszy z nich Chan Asad Pasza z 1753 r. dzisiaj mieści w sobie muzeum. Najbardziej znane suki znajdują się na terenie starego Damaszku. Ten, który rozpościera się wzdłuż ulicy Hamidijja, osłania dach, by ani zbyt ostre słońce w lecie, ani za silny deszcz w zimie nie stały na przeszkodzie zakupoholikom. Jak przystało na jedną z głównych atrakcji turystycznych Damaszku wpisaną na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, pełno tu sklepów z pamiątkami i biżuterią. Aby poczuć klimat prawdziwych arabskich zakupów, trzeba zgubić się w odchodzących od Hamidijja uliczkach. Ich układ tylko na pozór jest chaotyczny. Bazar bowiem podzielony jest na części. W sektorze z przyprawami kupimy mieszankę zaataru, kardamonu, hibiskusa. Nad ladami niektórych sklepów wiszą suszone jaszczurki, węże albo kolczatki. To do czarnej magii. Są też stoiska z olejkami zapachowymi. Na miejscu rozcieńcza się je, robiąc perfumy o znanych zapachach. Za dodatkową opłatą sprzedawca przeleje mieszankę do buteleczki wyglądającej jak oryginalna. Arabowie od wieków przywiązywali dużą wagę do zapachów i higieny osobistej. Stąd na damasceńskich bazarach nie mogło też zabraknąć hammamów, czyli łaźni. Kilka z nich wciąż działa. W hammamie Az-Zahirijja nieopodal meczetu Umajjadów poranki należą do kobiet. O ile na ulicy szczelnie zakrywają się płaszczami i chustami, tutaj nie potrzebują nawet przebieralni. Zrzucają z siebie ubrania i w tepidarium, ubrane jedynie w pianę z mydeł z Aleppo, dzielą się najświeższymi plotkami. Miłośnicy tradycyjnie robionych mydeł powinni pojechać do libańskiego Trypolisu. Podróż z Damaszku zajmie tylko kilka godzin. Wystarczy stanąć w bramie suku Sayyagheen, zamknąć oczy, a zapach sam poprowadzi do Chan El Saboun. Kilkaset aromatów, niezliczona ilość kształtów sprawi, że spędzimy tu dobrych kilka godzin, zanim zdecydujemy się na zakup. Półki uginają się pod ciężarem olejków, kremów, balsamów... W Tripolisie mydłem handluje się od czasów starożytnych. Sam karawanseraj powstał w XV wieku. Również na bazarze Chan al-Chalili w Kairze poznamy aromaty starożytności. W niewielkich sklepikach przypominających apteki, na drewnianych półkach stoją wielkie słoje wypełnione olejkami eterycznymi. Podobnych używali jeszcze faraonowie, technika wyrobu nie zmieniła się od tysięcy lat. Uwaga! Sprzedawca powinien pokazać nam, że olejek nie jest oszukany. Substancja ma się rozpuszczać w wodzie i nie palić. Bardzo często bowiem kupcy, by oszczędzić, dodają gliceryny, która powoduje uczulenia. Kolejnym zapachem kairskiego bazaru, który zostaje w pamięci, są opary jabłkowego tytoniu fajki wodnej i kawy z kardamonem, unoszące się nad okolicznymi kafejkami. Zatrzymajmy się w jednej z nich, zanim zagłębimy się w kręte uliczki bazaru. Przyda się nam chwila odpoczynku. Przy Egipcjanach damasceńscy handlarze to łagodne baranki. Tu niemal siłą wciągają oni turystów do swoich sklepów. Największe emocje towarzyszą zwykle przymierzaniu i zakupom strojów do tańca brzucha. Oprócz tancerek i turystek kupują je… przyszłe panny młode. W tym przebraniu zobaczy je małżonek podczas nocy poślubnej. Nieco w głębi bazaru swoje warsztaty mają złotnicy, nieopodal kupimy misterne wyroby z miedzi i brązu. Nie to jednak sprawiło, że Chan al-Chalili z karawanseraju wzniesionego w 1382 r. stał się jednym z najważniejszych centrów handlowych Bliskiego Wschodu. Egipscy kupcy w średniowieczu mieli monopol na handel przyprawami. Przełamała go dopiero wyprawa Vasco da Gamy. Do dzisiaj w uliczkach kupimy zioła i korzenie. Nie bierzmy już zapakowanych. Tutaj nie ma zwrotów, zatem przed zakupem należy wszystkiego spróbować. Wozy wypełnione kolorowymi przyprawami okalają również plac Dżamaa al-Fna w Marrakeszu. Jeden z przylegających do placu domów kryje w sobie suki. Trudno uwierzyć, że na tej stosunkowo niedużej przestrzeni można zabłądzić. A jednak. Tutaj żaden korytarz nie jest prosty, żadne schody nie są przewidywalne. Cała przestrzeń wypełniona jest sklepikami z rękodziełem: skórzanymi butami, torbami, lampami o wymyślnych kształtach czy kolorowymi tadżinami – ceramicznymi naczyniami do typowego tutejszego dania. Wieczorem na placu Dżamaa al-Fna rozstawiają się kuchnie z wyśmienitym marokańskim jedzeniem. Nieopodal, wokół opowiadaczy bajek gromadzą się spore grupki słuchaczy, Berberyjki malują henną wymyślne wzory, a rozemocjonowany tłum gra w… butelkę. Zasady są proste. Na butelkę po coca-coli należy nałożyć ringo zawieszone na końcu czterometrowej wędki. Mimo wielkiego zainteresowania rzadko się tu wypłaca nagrodę w postaci 10 dolarów. Plac wygląda bajecznie zarówno z poziomu ziemi, jak i z góry, czyli z tarasów okolicznych kawiarenek. Wiedzą o tym ich właściciele i po zmierzchu każą sobie płacić za przyjemność wejścia na dach i zrobienia stamtąd kilku zdjęć egzotycznemu tłumowi. Tej egzotyki nie ma na Wielkim Bazarze w Stambule, założonym w XV wieku. Jak całe miasto, w ciągu ostatnich kilkunastu lat mocno się „zeuropeizował”. Wzdłuż 58 zadaszonych i odnowionych uliczek mieści się prawie pięć tysięcy sklepików, a między nimi kilka meczetów. Niestety, z alejek w ciągu ostatnich lat zniknęli sprzedawcy ajranu. W barach z tureckimi daniami podaje się łagodniejsze w smaku papryczki. Na szczęście zakupom wciąż towarzyszy herbatka jabłkowa i w bardziej zaprzyjaźnionych sklepach szklaneczka raki wyciągnięta ze skrytki spod stosu dywanów. Bo dywany są tutaj jednym z najpopularniejszych towarów. Przy odrobinie szczęścia tra? my na sprzedawcę, który zdradzi znaczenie symboli użytych w jego wzorze. O ostatecznej cenie decyduje ilość węzłów na centymetr kwadratowy, materiał, z jakiego został wykonany, oraz oczywiście umiejętność negocjacji. Najniżej ceniona jest bawełna, nieco więcej zapłacimy za wełnę, najdroższe zaś, utkane z jedwabiu, kosztują ok. 700–800 euro za mkw. Nie potrzebujemy kolejnego dywanu? To może zamiast niego na pamiątkę sprawimy sobie kilim albo hali, czyli kobierzec. Kolejnym towarem luksusowym są białe jak śnieg fajki z sepiolitu zwanego też pianką morską. W Turcji występują największe i najlepsze pod względem jakości złoża tego materiału. W trakcie używania pod wpływem nikotyny sepiolit stopniowo przybiera barwę mocnej czerwieni. Bazarowe półki uginają się również pod ciężarem ceramiki. Największą renomą cieszą się wyroby z Avanos w Anatolii. Z tamtego regionu pochodzą też misternie zdobione naczynia miedziane. Jeśli brakuje nam miejsca w bagażu, warto kupić choć mały tygielek do parzenia kawy po turecku. Niewiele miejsca zajmie również oko proroka (Nazar Boncugu). Turcy wierzą, że okrąg z niebieskiego szkła z białym, błękitnym i czarnym kręgiem w środku ochroni ich przed nieszczęściem. Dlatego jeszcze od czasów przedislamskich zawieszają go w domach i noszą przy sobie jako talizman. Ja nie wierzę w przesądy. Do czasu, kiedy spoglądam na moją torbę pełną pamiątek i myślę o cenie, jaką za nie zapłaciłam. Zdaję sobie sprawę, że oko proroka wyraźnie działało na korzyść tureckich kupców. Dlatego przed wyjściem z bazaru kupuję jeden taki amulet. Na przyszłość. 4 PORADY UPOLOWAĆ JAK OKAZJĘ 1. Na pierwszy spacer po sklepach nie bierz pieniędzy. Pytaj o ceny. Prędzej czy później trafisz na sprzedawcę, który, znudzony, poda prawdziwą wartość. W ten sposób będzie wiadomo, jaką cenę proponować podczas targowania się. 2. Podczas zakupów nie okazuj szczególnego zainteresowania żadnym towarem. Bez strachu rozmawiaj ze sprzedawcą. W sklepach spędzają oni cały dzień, dlatego naprawdę chcą pogadać. Przy okazji zaproponują lepsze ceny. 3. Sprzedawcy obniżają ceny pod koniec dnia i jeśli w sklepie nie ma innych obcokrajowców. 4. Najlepiej na zakupy chodzić z miejscowymi i to ich prosić o wytargowanie najlepszej ceny. DAMASZEK Mieszkańcy: 1 mln 700 tys. Język: arabski Religia: islam (90 proc.), chrześcijaństwo (6 proc.) Waluta: 100 funtów syryjskich (SYP) = 6,62 zł suk al-Hamidijja na terenie Starego Miasta. meczet Umajjadów z 715 roku, chrześcijańska dzielnica Bab Tuma, kawiarnia Nufara Cafe na Starym Mieście z ostatnim damasceńskim opowiadaczem bajek. Wbijana w Ambasadzie Syrii w Warszawie. Jednokrotna – 25 euro, wielokrotna – 40 euro. Obydwie ważne przez trzy miesiące. Bezpośrednie połączenie od niedawna ma LOT (od 1190 zł), wygodne i tanie także Malev (od 1609 zł). W okolicach Szaria Bahsa znajdziemy wiele tanich hotelików urządzonych w starych damasceńskich domach. Polecam Al-Haramein i Ar-Rabie. 1 kg mydła z Aleppo (ośmiobeczkowe) – ok. 400 funtów (26 zł). Kardamon – ok. 200 funtów (13 zł) za 100 g. STAMBUŁ Mieszkańcy: 11 mln Język: turecki Religia: islam (99 proc.) Waluta: 1 turecka lira (TRY) = 2 zł Wielki Bazar (Grand Bazaar, Kapal i Çar?i) www.grandbazaaristanbul.org meczet Hagia Sophia, Błękitny Meczet, most Bosforski łączący Europę i Azję. Wbijana na granicy. Kosztuje 20 dolarów lub równowartość w euro. Bezpośrednio LOT oraz Turkish Airlines THY (od 870 zł) Miłośnicy nocnego życia znajdą nocleg w jednym z hotel i w dzielnicy turystycznej na tyłach Błękitnego Meczetu. Ciszej jest dwa przystanki dalej przy stacji metra Sirkeci, np. Agan Hotel (135 euro za pokój 2-osobowy). Zdobiona ceramiczna misa kosztuje ok. 50 lirów (100 zł). Ceny ubrań i torebek to około połowy cen polskich.
Syria próbuje oderwać się od swej ciemnej przeszłości i odegrać kluczową rolę na Bliskim Wschodzie.
W „Ojcu Chrzestnym” jest scena, w której młody Michael Corleone, mieszkający poza granicami kraju, dowiaduje się o nagłej śmierci starszego brata. W jednej chwili zdaje sobie sprawę, że to on musi przejąć stery mafijnego imperium. – Daj znać mojemu ojcu, żeby mnie zabrał do domu – mówi gospodarzowi Michael, godząc się z przeznaczeniem. – Powiedzcie mu, że chciałbym zostać jego synem – dodaje. Jeżeli podobna sytuacja miała miejsce w życiu Baszara al-Assada, obecnego prezydenta Syrii, musiało to być 21 stycznia 1994 r. około godziny 7.00 rano, gdy w jego londyńskim mieszkaniu zadzwonił telefon. Baszar, wysoki, poważny okulista, lat 28, odbywał rezydenturę w szpitalu Western Eye Hospital. Wtedy to dowiedział się o śmierci brata Bazyla, który w mglisty poranek pędził mercedesem na lotnisko w Damaszku i rozbił się na rondzie. Charyzmatyczny Bazyl przygotowywany był do objęcia władzy po ojcu, prezydencie kraju. Przedwczesna śmierć brata oznaczała dla młodego lekarza konieczność powrotu do domu. Sześć lat później, w czerwcu 2000 r., 69-letni prezydent Hafez al-Assad zmarł na serce. Tuż po pogrzebie Baszar po raz drugi w życiu odwiedził gabinet ojca. Pamiętał swą pierwszą wizytę, gdy jako siedmiolatek przybiegł tam podekscytowany lekcją francuskiego. W pamięci utkwiła mu duża butelka wody kolońskiej stojąca na szafce przy biurku. Ku zaskoczeniu Baszara stała tam nietknięta po 27 latach. Ten szczegół wiele mówi o rządzie Syrii, staroświeckiej dyktaturze, do której uzdrowienia nowy prezydent, mimo medycznego wykształcenia, nie był przygotowany. – Ojciec nigdy nie rozmawiał ze mną o polityce – powiedział mi Baszar. – Nawet po powrocie do domu w 1994 r. cała moja wiedza o sposobach podejmowania decyzji przez ojca pochodziła z lektury jego notatek. Młody przywódca szybko nauczył się, że inaczej niż w przypadku operacji okulistycznych, kierowanie krajem takim jak Syria wymaga przymykania oka na dwuznaczne sytuacje. Baszar, zapalony fotograf, porównał to do czarno-białej fotografii: – Nigdy nie ma czystej czerni i bieli, nic nie jest albo dobre, albo złe. Wszystko ma odcienie szarości – wyjaśniał. Syria to kraj o wielowiekowej historii ukształtowanej przez handel (przez jej terytorium przechodził Jedwabny Szlak) i migracje ludności. Siedząc w zatłoczonej kawiarni w Damaszku, można podsłuchać 75-letniego bajarza, który wymachując laską, opowiada o krucjatach oraz imperium osmańskim w tak obrazowy sposób, jakby wspominał dzieciństwo. A potem, po przejściu kilkunastu metrów w stronę wspaniałego Meczetu Umajjadów z początku VIII w. n.e., spotkać chłopców grających przed jego bramą w piłkę nożną i niezwracających uwagi na strumień irańskich pielgrzymów udających się na wieczorne modlitwy ani na rodziny spacerujące z lodami w rękach. W Syrii można również pójść ze znajomymi do modnej kawiarni, a po wyjściu, w oczekiwaniu na nocny autobus, słyszeć przeraźliwe krzyki dochodzące z budynku, w którym mieści się komisariat policji dzielnicy Bab Tuma. Ludzie rzucają sobie znaczące spojrzenia, ale nikt nic nie powie. Ktoś mógłby podsłuchiwać. Assad nie utrzymałby swojego reżimu przez 40 lat, grając fair. Przetrwał mimo trudnego sąsiedztwa Iraku, Izraela, Jordanii, Libanu i Turcji, dzięki sprytowi i umiejętności zyskania sympatii silniejszych państw, niegdyś Związku Radzieckiego, a obecnie Iranu. Będąc w stanie wojny z Izraelem nieprzerwanie od 1948 r., Syria wspiera islamskie ugrupowania Hezbollah i Hamas. Walczy o odzyskanie Wzgórz Golan, płaskowyżu zajętego przez Izrael w 1967 r. Stosunki, które nigdy nie były szczególnie serdeczne, zaostrzyły się po amerykańskiej inwazji na Irak w 2003 r., gdy George Bush, odnosząc się do sprzeciwu Syrii wobec wojny i jej wsparcia dla irackich rebeliantów, zagroził obaleniem rządu w Damaszku, a młodego prezydenta nazwał księciem ciemności. Baszar stoi na czele rządu prawie od 10 lat i można już chyba zacząć rozliczać go z czynów. Syria, w reakcji na intensyfikację działań Ameryki zmierzających do przywrócenia pokoju na Bliskim Wschodzie, wydaje się być gotowa na ponowne objęcie roli głównego negocjatora interesów regionu. Henry Kissinger powiedział kiedyś, że nie można prowadzić wojny bez Egiptu ani ustanowić pokoju bez Syrii i zdaje się, że miał sporo racji. Sam Baszar przyznaje, że przed Syrią stoi trudne zadanie, bo niełatwo będzie osiągnąć pokój bez rozwikłania przedtem wewnętrznych napięć i problemów. Kiedyś przed XIX-wiecznym sukiem al-Hamidija w Damaszku stała wysoka na trzy piętra fotografia Hafeza al-Assada. Prezydent o wysokim czole i oczach pokerzysty spoglądał na zakorkowaną stolicę zamieszkaną przez 4 mln ludzi, oraz na inne miasta Syrii, bo wszędzie wisiały billboardy z jego podobizną. Ikonografia inspirowana kultem totalitarnych władców sowieckiego imperium nie pozwalała Syryjczykom pozbyć się wrażenia, że niczym owad zastygły w żywicy zostali uwięzieni w epoce dyktatury absolutnej, jak w czasach Stalina i Mao. Taką Syrię zostawił Hafez al-Assad. Dzisiaj na tym miejscu, w obramowaniu rzymskich murów, wisi wielki biały billboard z podobizną pierwszego postmodernistycznego prezydenta Syrii, który gestem pozdrawia swój lud. Na kociej twarzy Baszara maluje się szeroki uśmiech, a on sam mruży oczy przed ostrym słońcem. „Wierzę w Syrię” – głosi napis na plakacie. Ale sam uśmiech i nowe hasło nie wystarczą do dokonania przemiany kraju i Baszar doskonale o tym wie. – To, czego Syria potrzebuje teraz najbardziej, to zmiana mentalności – mówi. Rodzinna miejscowość rodziny Assadów, Al-Kardaha, położona jest na zboczu góry, od zachodu. Typowe miasteczko odseparowane od świata leży jednak dość blisko Morza Śródziemnego i w pogodne dni można stąd dostrzec kutry rybackie w Latakii, największym porcie Syrii. Czteropasmowa droga szybkiego ruchu pnie się w górę od wybrzeża, wiodąc gości do Al-Kardaha, gdzie ulice są wybrukowane, domy ekskluzywne, a wysocy urzędnicy państwowi po służbie – czyli postawni panowie po pięćdziesiątce i sześćdziesiątce z minami mafiosów – paradują po miasteczku w piżamach. Wieki temu Al-Kardaha była enklawą zubożałych szyitów – wyznawców Alego, zięcia i następcy Proroka. Setki lat wcześniej szyitów (z powodu dewocyjnego kultu Alego) okrzyknięto heretykami i wygnano w góry północnozachodniej Syrii, gdzie osiedli jako wyznawcy alawizmu, odłamu religii muzułmańskiej. W 1939 r. jeden z nich, sprytny dziewięciolatek imieniem Hafez, został wysłany na nauki do miasta. Zamieszkał w Latakii i uczęszczał do szkół prowadzonych przez Francuzów. To pod ich mandatem znalazła się ta część imperium osmańskiego podzielonego między Wielką Brytanię i Francję na mocy tajnej ugody zakończonej traktatem Sykes-Picot w 1916 r. Cichy i wysoki Hafez miał wielkie ambicje, które doprowadziły go w końcu do władzy. Po odzyskaniu niepodległości spod rządów Francji w 1946 r. chłopak wstąpił w szeregi partii Baas, świeckiego ruchu nacjonalistycznego, któremu w 1963 r. udało się przejąć władzę w Syrii. Hafez piął się po szczeblach kariery w lotnictwie, aż objął stanowisko ministra obrony narodowej. W 1970 r. przeprowadził bezkrwawy zamach stanu z grupą zaufanych oficerów, w większości alawitów. Od tego czasu wyznawcy tej szyickiej sekty pozostają przy władzy w 20-milionowym państwie, w którym 76 proc. mieszkańców stanowią sunnici. Hafez al-Assad utrzymał się u władzy dzięki biegłości w rozpoznawaniu geopolitycznych interesów. W swoim kraju po mistrzowsku wygaszał napięcia między wyznawcami różnych wyznań, konsekwentnie budując świecki reżim. Zniechęcał do używania terminu alawizm publicznie i polecił zmienić nazwę rodzinnej miejscowości na Góry Zachodnie. Dzisiaj pytanie Syryjczyka o jego wyznanie to wciąż faux pas. Hafez postarał się też o zapewnienie niezależności innym mniejszościom religijnym, np. chrześcijanom, izmailitom, druzom, by ustanowili mocną przeciwwagę dla sunnitów. Dla wrogów i opozycjonistów był bezlitosny. Tępił zwłaszcza Bractwo Muzułmańskie, sunnicki ruch islamistyczny propagujący utworzenie z Syrii państwa islamskiego. Aby nie dopuścić do przewrotu, Hafez stworzył aparat bezpieczeństwa wzorowany na tych, które istniały w komunistycznych państwach Europy Wschodniej. Na przełomie lat 70. i 80. ubiegłego wieku, gdy Bractwo zorganizowało kilka zamachów, Hafez w odwecie rozkazał zbombardować dzielnice Hamy, która była ośrodkiem buntu. Po akcji armia syryjska zrównała z ziemią tlące się jeszcze domy. Zginęło wówczas od 10 do 40 tys. osób, a tysiące innych po torturach trafiło do więzień. Po śmierci w 2000 r. Hafeza al-Assada pochowano w Al-Kardaha, obok pierworodnego syna Bazyla, który wsławił się pogonią za niebezpiecznymi przygodami i był przeciwieństwem łagodnego, dbającego o zdrowie Baszara. Ryan Crocker, ambasador USA w Damaszku, w czasie gdy syn przejmował władzę po ojcu, zdradza, że łagodność Baszara jest myląca. – Potrafi być tak miły i przyjacielski, że łatwo nie docenić jego siły. W rzeczywistości jest taki sam jak ojciec – mówi Crocker. Młody człowiek ubrany w czarną kurtkę ze skaju długopisem narysował mi w notesie żaglówkę i fale. Siedzieliśmy w kawiarni z widokiem na wzgórza północnej Syrii, podziwiając cienie, które chmury rzucały na czerwoną ziemię i srebrzystozielone drzewa oliwkowe. – Wolność – powiedział chłopak. – Tego nam potrzeba. – Nie mówię o wolności politycznej – kontynuował, zerkając przez ramię, by się upewnić, że nikt nie podsłuchuje. – Chodzi mi o wolność działania, żeby nie wpadać co chwila w biurokratyczną sieć. W Syrii ludzie tacy jak ja nie mają żadnej motywacji do podejmowania wyzwań, do tworzenia. Nie można uzyskać zgód urzędowych na żadne przedsięwzięcia. Tu wszystko sprowadza się do tego, kogo znasz, do jakiego należysz klanu lub z jakiej miejscowości pochodzisz oraz ile masz witaminy wow. – Witaminy wow? – zdziwiłem się, wiedząc, że tak wymawia się jedną z arabskich liter. – Wasta! – zaśmiał się. – Forsy! Łapówek! – Dokąd płynie żaglówka? – zapytałem, spoglądając na jego szkic. – Donikąd – odpowiedział ze śmiechem. – Brakuje mi witaminy wow! Wkrótce po powrocie z Londynu młody doktor od razu zdiagnozował w Syrii nadmiar witaminy wow. Po objęciu władzy w 2000 r. Baszar rozpoczął zakrojoną na szeroką skalę kampanię antykorupcyjną, dymisjonując kilku ministrów i biurokratów i obiecując zastąpienie starych „witaminolubnych” zwyczajów „nowym podejściem”. Na fali reform wypuścił setki politycznych więźniów i uwolnił umysły Syryjczyków, dając początek tzw. Damasceńskiej Wiośnie, która z prywatnych domów rozszerzyła się na coraz popularniejsze kafejki internetowe. To dzięki Baszarowi, który jeszcze przed objęciem prezydentury współpracował z podobnie myślącymi technokratami, proces komputeryzacji Syrii nabrał tempa. Mimo protestów armii Baszarowi udało się przekonać ojca do podłączenia kraju do sieci w 1998 r. Baszar podjął też próbę uzdrowienia gospodarki Syrii. – Naszym przeciwnikiem jest 40 lat socjalizmu – mówi Abdallah Dardari, 46-letni ekonomista wykształcony w Londynie, pełniący obecnie funkcję wiceministra gospodarki. Młody prezydent sprowadził do kraju najzdolniejszych pracowników, którzy wyjechali za granicę na studia lub do pracy. Drużyna marzeń przeprowadziła prywatyzację systemu bankowego, stworzyła parki technologiczne oferujące przedsiębiorcom ulgi podatkowe i otworzyła giełdę papierów wartościowych w Damaszku, by przyciągnąć nowych inwestorów, dzięki czemu tempo życia stolicy wzrosło. Powstały modne kluby i luksusowe restauracje. Najwięcej wsparcia w działaniach na rzecz poprawy standardu życia w Syrii prezydent Baszar otrzymuje od żony, Asmy, z domu al-Akhras, eleganckiej, wykształconej na Zachodzie specjalistki od zarządzania, która zainicjowała kilka programów wspierających rozwój intelektualny i ekonomiczny obywateli. Mają trójkę dzieci, z którymi często widywani są na piknikach i wycieczkach rowerowych wokół stolicy, co było rzadkością za czasów poprzedniego prezydenta; Hafez al-Assad rzadko pojawiał się publicznie. – Nie dowiesz się, czego ludzie potrzebują, jeśli unikasz spotkań z nimi – mówi Baszar. – Nie chcemy mieszkać w szklanej kuli. Może dlatego Syryjczycy obdarzają mnie zaufaniem – dodaje. Przez ponad 4 000 lat Aleppo w północnej Syrii leżało na przecięciu szlaków handlowych leżących wzdłuż Żyznego Półksiężyca rozciągającego się od Mezopotamii po Morze Śródziemne. Starego miasta w Aleppo, zajmującego obszar 365 ha, strzeże cytadela stojąca na wzgórzu. Od czasów średniowiecza starówka prawie się nie zmieniła. Po przekroczeniu progu jednego z największych w świecie arabskim suków turysta ma wrażenie, że cofnął się w czasie do XV w. Sklepikarze, sprzedawcy żywności, jubilerzy, wózki ciągnięte przez osły, rzemieślnicy, handlarze tanią biżuterią, żebracy i naganiacze wszelkiej maści tworzą barwny korowód płynący we wszystkich kierunkach przy akompaniamencie kozich dzwoneczków. Gdyby władzom Aleppo udało się wprowadzić swoje porządki, po suku nie zostałby nawet ślad. W latach 50. XX w. w Aleppo zaczęto wdrażać nowy plan urbanistyczny, szatkując Stare Miasto szerokimi ulicami w stylu zachodnich metropolii. Mieszkańcy pod wodzą architekta Adliego Qudsiego starali się nie dopuścić do modernizacji, która zniszczyłaby zabytkową zabudowę. W 1977 r. udało im się nakłonić władze do zmiany planów. Dzięki temu dzisiaj Stare Miasto wygląda tak jak przed wiekami, a jego infrastruktura została rozbudowana dzięki funduszom rządowym. Aleppo Baszar daje dziś za przykład nowego myślenia. Usiłuje je zaszczepić w swoim narodzie, dowodząc, że najważniejszy zasób Syrii, czyli jej przeszłość, zapewni krajowi świetlaną przyszłość. – Syria od tysięcy lat żyje z handlu, dlatego chcemy, by kraj wrócił do swoich korzeni. To nie będzie proste, bo 25 proc. syryjskiej siły roboczej wciąż pracuje w budżetówce. Odziedziczyliśmy gospodarkę, u której podstaw leżą rządowe dotacje i niełatwo się z tego spadku wyzwolić – mówi Dardari. By zrozumieć, z czym muszą walczyć Dardari i pozostali reformatorzy, odwiedziłem państwową fabrykę bawełny w Aleppo, przypominającą wielkie radzieckie kombinaty z ogromną, pordzewiałą maszynerią. Kierownik z entuzjazmem opowiadał o rozmiarach produkcji starzejącego się zakładu i niskiej liczbie wypadków przy pracy, nieświadomy, że chwilę wcześniej od pracowników dowiedziałem się o kilku obciętych palcach, zgniecionych stopach i uszkodzeniach płuc. Zapytany o rentowność produkcji, mój rozmówca popatrzył na mnie, jakby nie rozumiał, o czym mówię. Baszar próbuje zmodernizować syryjską gospodarkę przez częściową prywatyzację państwowych przedsiębiorstw, zwłaszcza w sektorze przetwórstwa ropy i cementu. W wyniku tych przemian wiele osób straciło pracę, a ceny po wycofaniu dotacji dramatycznie wzrosły. Jednak wielu Syryjczyków utrzymuje się z pracy przy produkcji bawełny, głównego produktu eksportowego kraju, więc sektor ten wciąż pozostaje w rękach państwa. Syria, jaką zastał Baszar, ma wiele cech starego przedsiębiorstwa, dla którego najlepszym wyjściem byłoby zrównanie z ziemią i odbudowa. Plan rozwijania państwowych zakładów i stworzenia wielu miejsc pracy wprowadzono w życie w latach 60. XX w. Podniósł on wprawdzie standard życia i rozszerzył zasięg edukacji i opieki zdrowotnej na wioski, jednak jego podstawy wzorowane były na systemie państw bloku socjalistycznego, który zawalił się pod swoim własnym ciężarem w latach 90. Reforma edukacji to na liście zadań Baszara kolejny punkt, który nie może czekać. Podstawową metodą nauczania w syryjskich szkołach jest nadal wkuwanie na pamięć z przestarzałych podręczników, a głównym kryterium oceny uczniów na wszystkich poziomach edukacji jest liczba przyswojonych faktów. W Damaszku, niegdyś stolicy intelektualistów Wschodu, znalezienie księgarni z książkami innymi niż socjalistyczne traktaty autorstwa ideologów partii Baas graniczy z cudem. – Moja 11-letnia córka ma mętlik w głowie – mówi Dardari. – W domu słyszy o wolnym rynku i o tym, jak działa świat, a potem idzie do szkoły i uczy się z podręczników napisanych w latach 70. głoszących marksizm. Gdy syn dołącza do rodzinnej firmy, trudno mu zmienić panujące w niej zwyczaje. Rok po objęciu przez Baszara władzy samoloty wbiły się w World Trade Center w Nowym Jorku i nagle zagrożenie ze strony Al Kaidy i Bractwa Muzułmańskiego dla świeckich, „mniej islamskich” państw, takich jak w Syria, stało się większe niż dotąd. Inwazja USA na Irak i groźby Busha wobec Damaszku rozsierdziły syryjskich muzułmanów, a kolejnym źródłem napięć był masowy napływ uchodźców z Iraku. Wielu uważa, że Baszar, podobnie jak kiedyś ojciec, umiejętnie pokierował wściekłością Syryjczyków, tak by zamiast na słabej władzy wyładowali ją na Amerykanach obecnych tuż za granicą, w Iraku. Jednak jeszcze przez wydarzeniami z 11 września tempo reform Baszara zwolniło. Walka z korupcją osiadła na rafach szemranych interesów prowadzonych przez jego licznych krewnych. Po tym, jak dochodzenie w sprawie zabójstwa premiera Libanu Rafiqa Haririego w Bejrucie w 2005 r. rzuciło podejrzenie na Syrię, Baszar ponownie kazał zatrzymać wielu politycznych więźniów zwolnionych z aresztu kilka lat wcześniej. W zeszłym roku natomiast ogłosił długą listę zakazanych stron internetowych, od arabskich portali z wiadomościami po YouTube i Facebooka. Za trudną sytuację geopolityczną, w której znajduje się Syria, Baszar wini amerykańską inwazję na Irak i wzmacnia służby specjalne, by przetrwać. Nie wiadomo, na czym mu bardziej zależy – na utrzymaniu rządów czy na przyszłości Syrii. – Jesteśmy w stanie wojny z Izraelem – mówi. – Od lat 50. walczymy z Bractwem Muzułmańskim. Teraz jednak największym zagrożeniem dla Syrii jest Al Kaida. Al Kaida to stan umysłu. Jest wszędzie, na CD, w książkach, ale trudno ją wyśledzić. Dlatego musimy dbać o bezpieczeństwo wewnętrzne. Członków opozycji osadzonych prawie bez wyjątku w więzieniu lub działających w podziemiu argumentacja prezydenta nie przekonuje, bo od 30 lat używana jest tu do tłumienia odmiennych zapatrywań. Aktywiści przyznają co prawda, że obecnie represje są mniej drastyczne, ale w zasadzie nie widzą oni różnic między władzą Baszara i jego ojca. – Baszar wydaje się miłym facetem, ale na rząd składa się więcej osób – powiedział mi młody działacz na rzecz praw człowieka, z którym spotkałem się po kryjomu w maleńkim mieszkaniu. Sześciokrotnie przesłuchiwano go już w różnych urzędach bezpieczeństwa. – Życie tutaj wzmacnia fobie. Czujesz, że cały czas ktoś cię śledzi. Odwracasz się, a tam nikogo nie ma. Myślisz sobie, że niepotrzebnie się przejmujesz, ale nie potrafisz przestać. Wydaje ci się, że wariujesz. Właśnie taki stan chcą wywołać w człowieku – opowiadał, zaciągając się papierosem. W Idlib, centrum islamskich fundamentalistów, pewien handlarz porównał życie w Syrii, kontrolowanej przez służby wewnętrzne, do „chodzenia w poprzek drogi z drabiną, gdy musisz uważać na każdy krok”. Pewnego ranka w Damaszku rozmawiałem w parku z grupą marnie ubranych młodych robotników rozglądających się za jakąś pracą. Większość z nich pochodziła z okolic Dary i kłócili się o to, jakie jest ich miasto. Nazwali je dziurą. Broniłem go, bo kilkakrotnie odwiedziłem Darę w trakcie podróży do Jordanii. Gdy tak się przekomarzaliśmy, z tyłu podszedł mężczyzna w ciemnych okularach i zaczął się nam przysłuchiwać. Moi rozmówcy, zdawszy sobie sprawę z jego obecności, zamilkli. – Dara to piękne miasto – powiedział w końcu nowo przybyły tonem nieznoszącym sprzeciwu. Chłopcy odeszli wystraszeni. Ciekaw jego reakcji, powiedziałem, że mam umówione spotkanie z prezydentem i zapytałem, czy chciałby mu coś przekazać. Mężczyzna wpatrywał się we mnie przez chwilę, po czym usiadł na ławce i zaczął pisać coś w notesie. Domyślałem się, że spisuje raport o mnie lub wystawia mandat. Po kilka minutach podszedł znowu. – Proszę przekazać to prezydentowi – powiedział, podając mi kartkę złożoną tak, że przypominała kulkę. Potem odwrócił się i odszedł. Na kartce widniało nazwisko, numer telefonu i wiadomość o treści: Szanowny Prezydencie Doktorze Baszar. Kartka ta została napisana przez młodego Syryjczyka z Al-Hasaka, który bardzo potrzebuje pracy w administracji państwowej. Dziękuję.
Ten kraj budzi zmysły. Zapachem przypraw na suku, śpiewem muezinów i smakiem mocnej kawy, którą ludzie częstują tu na każdym kroku. A gdy zamkniesz oczy, ujrzysz karawany wędrujące Jedwabnym Szlakiem i rycerzy, którzy ciągnęli tutaj z całej Europy, żeby bronić Grobu Pańskiego przed Saracenami.
Francuski archeolog André Parrot powiedział, że każdy z nas ma dwie ojczyzny: tę, w której się urodził, i Syrię. W latach 30. ubiegłego wieku rozpoczął prace wykopaliskowe na prawym brzegu Eufratu, gdzie na wzgórzu Tall Hariri Beduini kopiąc grób, natknęli się na niezwykłe posążki. Tak zostały odkryte ruiny Mari– miasta-królestwa, którego początki sięgają trzeciego tysiąclecia p.n.e. Zwana „Perłą Orientu” Syria to raj dla archeologów i historyków. Leżąca na styku trzech kontynentów: Azji, Afryki i Europy, patrzyła, jak rodzą się i umierają cywilizacje. Podróż po tym kraju jest zarazem wędrówką w czasie. Gdy w tłumie przechodniów, wśród zgiełku klaksonów, stoję przed rzymskim murem otaczającym stare miasto w Damaszkui patrzę w stronę Bab Kisan, jednej z jego siedmiu bram, widzę, jak przez okno w murze ucieka św. Paweł Apostoł, by uniknąć śmierci z rąk przeciwnych nowej nauce Żydów. Starówkę przecina Straight Street, zwana przez Rzymian via Recta. To tu mieszkał Ananiasz, który ochrzcił Szawła z Tarsu, po tym, jak na drodze do Damaszku ten wróg chrześcijan usłyszał głos Jezusa: Szawle, czemu mnie prześladujesz? Z rana ruszamy do miasta. Jest piątek. W muzułmańskiej Syrii to dzień wolny, więc na ulicach panuje ruch mniejszy niż zwykle. – Jutro już nie będzie tak łatwo – ostrzega towarzyszący nam Zakwan. Jest Syryjczykiem, ale od 30 lat mieszka w Polsce. Wie, co mówi. W powszedni dzień na ulicach Damaszku samochody dosłownie ocierają się o siebie, wykorzystując najmniejszą przestrzeń pozwalającą posuwać się do przodu. Zgiełk, zamieszanie, zajeżdżanie sobie drogi. Gdy spojrzeć na Damaszek z lotu ptaka, miasto ma kolor piaskowoszary. Tak jak góra Kasjun (690 m n.p.m.), która wznosi się nad nim od północnego zachodu. Rozciąga się z niej wspaniały widok na stolicę, zwłaszcza nocą, gdy w morzu jasności zielono świecą minarety. W zachodniej części góry znajduje się jaskinia, na którą spłynęła krew Abla, gdy zabił go Kain. Według legendy góra ze zgrozy aż westchnęła i… zaczęła się rozpadać. Skały przed osunięciem powstrzymał gestem dłoni sam archanioł Gabriel. Swoje istnienie Damaszek zawdzięcza rzece Barada, której źródła znajdują się w górach Antylibanu i która nawadniała oazę Al-Ghutah na skraju Pustyni Syryjskiej. Dzięki temu już przed 5 000 laty zaczęli się tu osiedlać ludzie. Rzeka zapewniała obfitość wody miastu, które w starożytności zwano „rajskim ogrodem”. Także dziś żaden tradycyjny ani nowoczesny dom, jeśli tylko ma choć skrawek ogrodu, nie może się obejść bez cytryn, gorzkich pomarańczy i słynnych damasceńskich róż. A także jaśminu. Zakwan zrywa kilka drobnych, niepozornych kwiatków. – Rozetrzyj je w dłoniach – prosi. Rzeczywiście, pachną oszałamiająco. W Damaszku jaśmin musi być w każdym domu. Mieszkańcy zrywają kwiaty i trzymają je w lodówce – na zapas! Gdy przyjdą goście, można rozsypać je na stole. Jedziemy w stronę placu Al-Marjeh. To świetny punkt orientacyjny dla turystów. Sporo w tym rejonie tanich hoteli i niewielkich restauracji, w których można zjeść smacznie bez wielkiego uszczerbku dla kieszeni. Damaszek ma wiele twarzy. Na pierwszy rzut oka to hałaśliwy moloch. Szerokie arterie i okazałe nowe budynki. Solidne kamienice i salony luksusowych marek. Wąskie uliczki z mnóstwem małych sklepików, restauracji i kawiarni. I miejsca niezwykłe, gdzie nagle przenosimy się w świat sprzed kilku wieków, a nawet tysięcy lat… Bo w Syrii czas mierzy się nie latami, lecz epokami – w końcu pierwszy alfabet napisany ludzką ręką znaleziono w Ugarit na południowym wybrzeżu. To tu 14 wieków przed Chrystusem na glinianej tabliczce nieznany skryba wyrył 30 pierwszych liter. Stolica Syrii powstała 4 tysiące lat temu i odtąd pozostaje najstarszym na świecie nieprzerwanie zamieszkanym miastem. Jej sercem jest starożytne centrum, od którego poszerzała się o kolejne architektoniczne warstwy. Archeolog wyliczałby niemal bez końca: aramejskie, asyryjskie, perskie, rzymskie, tureckie, francuskie, współczesne arabskie… Koryto Barady, która nawadniała niegdyś ogrody Damaszku, latem jest niemal całkiem suche. Nic dziwnego, miasto potrzebuje wody. W latach 60. XX w. żyło tu pół miliona ludzi, dziś cztery i pół, a w całej aglomeracji ponad sześć. Reszta kraju nie jest jeszcze zbytnio rozwinięta gospodarczo, są rejony, w których ludność żyje bardzo biednie. Nawet przedmieścia Damaszku robią dość przygnębiające wrażenie – niskie budynki z wystającymi w górę zbrojeniami czekają na dobudowanie drugiej kondygnacji. Powstanie błyskawicznie, w ciągu jednej nocy, a kolejni członkowie rodziny będą mieli dach nad głową i nabędą prawo do zamieszkania w stolicy. W centrum miasta współczesna architektura sąsiaduje z zabytkami. Oto mijamy dworzec, najstarszy na Bliskim Wschodzie. Żałuję, że nie możemy podziwiać go w pełnej krasie – jest w remoncie. Dzięki temu mamy jednak więcej czasu na Muzeum Narodowe, miejsce, którego nie wolno pominąć nikomu, kto chce poznać historię tego kraju. Kolekcja obrazuje powstawanie kolejnych cywilizacji na terenie Syrii. Z cichego muzealnego ogrodu wychodzimy na hałaśliwą, zatłoczoną ulicę. Nasz bus kieruje się w stronę starego miasta. Mijamy znów plac Męczenników, by po chwili znaleźć się obok potężnej cytadeli Saladyna. Jego pomnik – na koniu w galopie, w otoczeniu rycerzy – widoczny jest z daleka. Ten władca Syrii i Egiptu, który podbił chrześcijańskie Królestwo Jerozolimskie, cieszył się sławą równie wielkiego rycerza jak jego przeciwnik Ryszard Lwie Serce. Sułtan zasłynął nie tylko dzięki militarnym talentom, ale i wielkiej, na owe czasy, szlachetności – unikał niepotrzebnego rozlewu krwi i darował życie mieszkańcom podbitych miast. Mauzoleum, w którym jest pochowany, stoi w ogrodzie obok Meczetu Umajjadów. To jedno z najświętszych miejsc islamu – po Mekce, Medynie i Jerozolimie. Żeby wejść do meczetu, muszę wypożyczyć długą, oliwkowozieloną szatę z kapturem, którym zasłonię głowę. To obowiązek wyłącznie kobiet. Wszyscy natomiast muszą zdjąć buty. Przekraczam próg i nagle z głośnej, tętniącej życiem i rozpalonej słońcem ulicy wkraczam do innego świata. Czas jakby spowolnił tu bieg. Błogi spokój. Słońce odbija się w wypolerowanej powierzchni otoczonego arkadami dziedzińca, na którym bawią się dzieci i odpoczywają dorośli. Chłodny marmur daje wytchnienie zmęczonym stopom turystów, którzy z zachwytem przyglądają się trzem minaretom i bezcennym mozaikom zdobiącym arkady. Wchodzę do sali modlitewnej. Podłoga wyłożona jest ciemnoczerwonymi dywanami, rząd kolumn dzieli wnętrze. Z minbaru – bogato rzeźbionej kazalnicy – przemawiał kiedyś władca, dziś teologowie i uczeni muzułmańscy. Meczet to miejsce modlitwy, a także edukacji. Na podłodze siedzą grupy mężczyzn słuchając nauk mułłów. Inni modlą się w skupieniu, nie zwracając uwagi na turystów. Kilka osób otoczyło grobowiec, w którym spoczywa głowa św. Jana Chrzciciela, proroka czczonego zarówno przez chrześcijan, jak i muzułmanów. Meczet zbudował w 705 r. kalif al-Walid z dynastii Umajjadów, kiedy Damaszek był stolicą arabskiego imperium. Trzy tysiące lat temu stała tu świątynia Hadada, aramejskiego boga. Za czasów rzymskich świątynia Jupitera. W IV w. n.e. została zamieniona w kościół chrześcijański. Opowiada nam o tym przewodnik po meczecie. Zauważył Europejczyków chaotycznie rozglądających się po wnętrzu i pospieszy z wyjaśnieniami. – Gdy muzułmanie zdobyli Damaszek w 635 r. – mówi – przez 70 lat dzielili świątynię z chrześcijanami. Wyznawcy obu wiar modlili się obok siebie: chrześcijanie w zachodniej części, muzułmanie we wschodniej. Słucham go ze zdumieniem. Dlaczego tak trudno mi to sobie wyobrazić? Czy to świat tak się zmienił od tego czasu, czy moja wiedza na temat islamu jest tak bardzo powierzchowna? Tymczasem przewodnik ciągnie swoją opowieść. Z latami liczba wyznawców Allaha ciągle rosła. Gdy kalif al-Walid postanowił wznieść wspaniały meczet godny Arabów, wynegocjował z gminą chrześcijańską Damaszku, że w zamian za prawa do jej części świątyni zbuduje nowy kościół i przekaże tereny pod kolejne. Otrzymał zgodę. Dziękujemy naszemu cicerone i powoli kierujemy się do wyjścia. Dopiero teraz zauważam ślad nowoczesności – elektroniczną tablicę, na której wyświetlane są godziny modlitw. Na dziedzińcu słońce niemal nas oślepia. Przez chwilę jeszcze milczymy – jesteśmy pod wrażeniem atmosfery panującej w meczecie i jego zachwycającej architektury. Ale teraz znów otacza nas tłum. Wokół pełno sklepików z pamiątkami, kafejek i restauracji. Na ulicy próbuje ściągnąć nas uśmiechem sprzedawca fig. Spieszymy się, nie chcemy niczego kupować, ale on częstuje pysznymi świeżymi owocami. Nie chce pieniędzy. Tak będzie później jeszcze wiele razy – na stacji benzynowej mały chłopiec podbiegnie z dzbankiem kawy, którą w malutkich miseczkach na jeden łyk poda wszystkim pasażerom, właściciel restauracji zagadnie na progu, skąd jestem i chętnie odpowie na pytania, częstując natychmiast szklaneczką aromatycznej słodkiej herbaty. Na obiad wybieramy jedną z restauracji na starym mieście. Wejściem w starożytnym murze, po schodkach przedostajemy się w labirynt ciasnych zaułków, z mrocznymi podwórkami, tajemniczymi okienkami… Dochodzimy do masywnych, drewnianych drzwi. W zbudowanym w XVIII w. domu mieszkała dawniej jakaś rodzina. Wąski korytarz prowadzi do patio, gdzie ustawione są stoliki dla gości restauracji. Pośrodku nieodłączna dla arabskiej architektury fontanna i mnóstwo zieleni. Podziwiamy mozaiki na ścianach, a tymczasem kelnerzy wnoszą kolejne półmiski. Specjały syryjskiej kuchni to głównie jagnięcina i warzywa z dodatkiem najrozmaitszych przypraw. Absolutna rozkosz dla podniebienia… Jest upał, więc zamawiam jeszcze miętę z cytryną i lodem. Na koniec łyk mocnej kawy. Wracamy do Meczetu Umajjadów, od którego prowadzi wejście na XIX-wieczny suk Al-Hamidiyah. Żelazne ażurowe sklepienie góruje nad plątaniną ciemnych uliczek, którymi można krążyć bez końca, wdychając aromat przypraw, ziół i olejków. Jaśminowy czy różany? A może piżmo? Przedzieramy się przez tłum. Mijam sklepiki pełne tradycyjnych strojów i tkanin, ceramiki i wyrobów z miedzi. Po drodze kuszą słodycze – marcepan, orzechy w cukrze, ciasteczka rozmaitych kształtów. Smaki, zapachy, kolory. Sezamie, otwórz się! Gdy docieram do tonących w blasku złota warsztatów jubilerskich, trudno mi zachować silną wolę i rozsądek. Gdy tak krążę po suku, nadciąga wieczór. Targowisko powoli pustoszeje. W świetle księżyca, którego pełna tarcza świeci poprzez sklepienie, nagle rozlega się śpiew muezina. Trafiłam do baśni z tysiąca i jednej nocy… Godzina jazdy dzieli Damaszek od wsi Malula. Leży w górach Kalamoun. To jedno z trzech ostatnich miejsc na świecie, obok sąsiednich wsi Jaba’din i Naj’a, gdzie jeszcze mówi się po aramejsku – w języku Chrystusa. Wąska wyboista droga staje się coraz bardziej kręta i stroma, za to krajobraz coraz bardziej oszałamiający. Jest późne popołudnie i góry przybrały barwę złocistoróżową. Pojawiają się domy. Pobudowane amfiteatralnie, przytulone do siebie, jeden nad drugim. Uliczka, którą jedziemy, pnie się ostro w górę, w końcu docieramy do celu. W niewielkiej zatoczce na wzniesieniu stoją zaparkowane autokary. Zwiedzający tłoczą się w wąskim przejściu do jakby wtopionego w skały klasztoru św. Sergiusza. Tu znajduje się najstarszy na świecie kościół wciąż używany przez wiernych. Zbudowany w IV w. na ruinach pogańskiej świątyni został poświęcony męczennikowi – żołnierzowi rzymskiego cesarza Maksymiliana, który zginął za wiarę w 297 r. Wchodzimy do ciasnego, nisko sklepionego wnętrza. Na ścianach XVI- i XVIII-wieczne ikony, kamienny ołtarz z uniesionymi do góry brzegami sugerujący pochodzenie jeszcze z czasów pogańskich. Właśnie trwa modlitwa. Po raz pierwszy słyszę słowa wygłaszane w języku, którym Chrystus mówił dwa tysiące lat temu. Malula to miejsce o mistycznej atmosferze. Nazwa wioski znaczy „wejście” i pochodzi od przejścia w skale, które cudownie otworzyło się przed św. Teklą, patronką drugiego słynnego klasztoru w tej miejscowości, gdy uciekała przed gniewem ojca, który skazał ją na śmierć, bo została chrześcijanką. Pielgrzymi, którzy odwiedzają klasztor św. Tekli, wierzą, że woda wypływająca tu ze skały zapewnia zdrowie i błogosławieństwo. Święta pomaga wszystkim bez względu na wyznanie. Także muzułmanie przychodzą do jej grobu, wierząc, że wysłucha ich próśb i zostaną one spełnione. Idziemy wąwozem. Droga wije się między pionowymi ścianami, w których czernieją wejścia do jaskiń. Zatrzymuje nas starszy mężczyzna: – „Skąd jesteście? Bolanda? Witajcie! Czy chcecie usłyszeć język aramejski? Co mam powiedzieć?”. Prosimy o modlitwę. Syryjczyk składa ręce i recytuje… Nie wiem, czy jego dzieci umieją mówić po aramejsku, coraz mniej osób zna ten język. Telewizja nadaje programy po arabsku, młodzi mieszkańcy Maluli wyjeżdżają do pracy do Damaszku. Zapada zmierzch. Opuszczamy cichą Malulę i ruszamy z powrotem do tętniącego życiem Damaszku. Jutro czeka nas podróż przez Pustynię Syryjską – do Palmyry. Radio w samochodzie nadaje arabską muzykę – zawodzące, rytmiczne piosenki towarzyszą nam, gdy pokonujemy kolejne kilometry pustyni. Krajobraz jest płaski, połacie żółtawego piasku przysypane kamieniami. Do Palmyry zajeżdżamy wieczorem. A właściwie do Tadmur, bo tak nazywa się miasto zbudowane opodal słynnych ruin. Zostawiamy w hotelu bagaże i wracamy na pustynię, gdzie czeka na nas kolacja u Beduinów. Gdy zajadamy się kebabem i sałatkami, nadciąga wieczór. Piaski i niebo stają się różowe, potem róż przechodzi w fiolet, w końcu całkiem ciemnieje. Pejzaż jak z przygodowego filmu. Nasz kierowca mówi, że noc na pustyni bywa straszna, zwłaszcza gdy nie ma gwiazd. Wyobrażam sobie ten bezmiar absolutnej, bezkresnej czerni… Słynne ruiny zobaczymy rano. To jeden z największych na świecie kompleksów wykopalisk i obowiązkowy punkt programu turystycznych wycieczek, dzięki którym obok rozwija się miasto Tadmur. Palmyra leżała w oazie pośrodku pustyni, na handlowym szlaku między Chinami i Morzem Śródziemnym. Gdy Rzymianie podbili Syrię, miasto rozkwitło. W III w. władzę przejęła Zenobia, królowa równie inteligentna, co ambitna. Uznała, że może nie tylko uniezależnić się od władzy słabnącego Rzymu, ale i podbić to imperium. Legiony cesarza Aureliana pokonały wojska Zenobii, a ją samą w złotych kajdanach zabrano do Rzymu. Gdy Palmyra po raz kolejny przeciwstawiła się cesarstwu, Rzymianie złupili ją doszczętnie. Nigdy już nie odzyskała dawnej świetności. W VIII w. spustoszyli ją Arabowie, a ostatecznego dzieła zniszczenia dokonało trzęsienie ziemi. Obecnie Palmyra to jeden z największych na świecie kompleksów wykopalisk. Ruiny budowli pozwalają wyobrazić sobie, jak miasto wyglądało za czasów swego największego rozkwitu. Z Palmyry ruszamy do Aleppo, drugiego co do znaczenia miasta po Damaszku. Droga znów prowadzi przez pustynię. Mijamy szyby naftowe i gazu ziemnego, kopalnie fosforytów, namioty Beduinów. Najpierw jednak zboczymy na północny zachód, by obejrzeć cytadelę w Ar-Rakka, starożytnym mieście na brzegu Eufratu, założonym przez Aleksandra Wielkiego. Gdy dojeżdżamy do Aleppo, jest już późny wieczór, ale mimo zmęczenia całodzienną podróżą ruszamy do miasta. Krążymy po rozświetlonym, zatłoczonym centrum, zaglądamy w wąskie zaułki, pełne otwartych do późna kawiarni. W jednej z nich odpoczniemy przy kawie i wypalimy sziszę. To rytuał, którego nie można sobie odmówić, będąc na Wschodzie. Rano ruszamy do starego miasta. Aleppo. Halab. Albo Halab ash-shahba, czyli „szare Aleppo”, jak je nazywają Syryjczycy, ze względu na dawniej złociste, a dziś poszarzałe pod wpływem czasu i pogody kamienne ściany domów. Jego symbolem jest cytadela – średniowieczna forteca. Wzgórze, na którym stoi, tworzą warstwy ruin – najwcześniejsze podchodzą sprzed trzech tysięcy lat. Wąskie wejście do twierdzy umieszczone jest pod kątem prostym. Strome korytarze prowadzą raz w lewo, raz w prawo – architektoniczny zabieg, który miał spowolnić ruchy atakujących twierdzę. Tylko pięć minut spaceru dzieli cytadelę od słynnego suku, jednego z najstarszych i najpiękniejszych na Bliskim Wschodzie. Kupcy handlują tu od setek lat. Wchodzimy w półmrok. Słońce przedostaje się przez świetliki w kamiennym sklepieniu. Tłok, gwar, klaksony samochodów dostawczych, zręcznie lawirujących w krętych alejkach. Kiedyś po tym bruku chodziły obładowane towarem wielbłądy… Kupię tu mydełka, z których słynie Aleppo. Wytwarzane są z oliwy z oliwek i olejku z liści laurowych, tradycyjną metodą stosowaną od tysiąca lat. Chcielibyśmy zatrzymać się w Aleppo na dłużej, ale pora ruszać na wybrzeże, do Latakii. To największy port w Syrii i zarazem najsłynniejszy kurort. Starożytne ruiny są jedną z wielu jego atrakcji, ale turystów przyciągają tu przede wszystkim długie piaszczyste plaże i czyste wody Morza Śródziemnego. Bogaci mieszkańcy Aleppo, kiedy chcą uciec przed letnimi upałami w mieście, jadą do swoich willi w Latakii i jej górzystych okolicach. Nasza podróż zbliża się do końca – wracamy do Damaszku. Po drodze, która prowadzi przez zieloną dolinę Al-Ghab, zatrzymamy się jeszcze w Afamii, położonej nad rzeką Orontes. Pozostały z niej ruiny z czasów hellenistycznych, rzymskich i bizantyjskich. W mieście Hama oglądamy nurie – ogromne drewniane koła wodne na Orontesie. Zaopatrywały miasto w wodę i nawadniały pola. Ich średnica dochodzi do 20 m. Największe z nich – al-Muhammadijja– zostało zbudowane w XIV w. Z Hamy niedaleko do Krak deS Chevaliers, największej na świecie średniowiecznej fortecy. Stoi na wzgórzu 2 300 m n.p.m. Była ostatnim w Syrii punktem oporu krzyżowców przeciw Saracenom. Zanim dotrzemy do Damaszku, zatrzymamy się jeszcze w Hims. Tu znajduje się szczególnie cenna dla chrześcijan relikwia – pasek Matki Boskiej. Legenda mówi, że dała go św. Tomaszowi. W IV w. razem z relikwiami apostoła trafił do Syrii. Wchodzimy do nisko sklepionego wnętrza. W tabernakulum stoi złota monstrancja z ułożonym na kłębku waty zwiniętym w kółko skromnym sznureczkiem. Minęło 2 tysiące lat, człowiek chodził po Księżycu, umie rozszczepić atom, próbuje sklonować samego siebie. Tymczasem w maleńkim starym kościele w Syrii leży cienki pasek skręcony z wielbłądziej wełny. W półmroku płoną świece. I nie jest ważny ani atom, ani odkrycie kolejnych galaktyk. W tej cichej kaplicy czas zatoczył koło.
Milczące, spowite w czadory piękności o tajemniczych spojrzeniach; fajki wodne o słodko-ostrej woni; bazary – labirynty zatłoczonych pasaży; imponujące zabytki sprzed wielu wieków – wszystko to razem tworzy niezwykły, bajkowy świat Syrii.
Bywają miasta, które mają swój zapach. Kopenhaga w Danii pachnie kawą, Al-Hammamat w Tunezji – jaśminem i świeżo pieczonymi bagietkami, a Damaszek w Syrii słodko-mdłą gotowaną kukurydzą. Poczułam ją, gdy tylko wysiadłam nocą z autobusu na ruchliwą ulicę tego pięknego miasta. Samochody, raczej wiekowe, ścigały się z wyładowanymi po brzegi wozami ciągniętymi przez uodpornione na nieustający dźwięk klaksonu osły. Gdzieniegdzie na trzeciego wyprzedzali się kierowcy motorynek. Poprzyczepiane do ich siodełek kartonowe pudła majtały się niebezpiecznie na wszystkie strony. Tłumy przechodniów, przede wszystkim mężczyzn i chłopców, choć trafiały się wśród nich postacie zasłoniętych od stóp do głów kobiet. Wszyscy gdzieś podążali, ale niespiesznie, powoli, jakby wyszli na wieczorny spacerek. Była późna noc, a tu życie dopiero się zaczynało. W centrum Damaszku każda uliczka należy do innego cechu. Na jednej są same warsztaty obuwnicze, na innej – sklepy z tkaninami o niesamowitych barwach i wzorach. Tiule, kaszmiry, jedwabie, aksamity, tafty i muśliny zachwycają różnorodnością. Gdy tylko człowiek tu trafi, sprzedawcy zarzucają mu zwoje materiałów na ramiona. Gdzie indziej przed zaskoczonym turystą rozwijają się ręcznie tkane dywany. „Kup, kup, u mnie tanio, prawie za bezcen oddam. Kup, co się zastanawiasz? Za drogo? Dogadamy się!” Ja jednak najbardziej upodobałam sobie uliczkę łakoci i smakołyków. Z każdej wystawy nęciły mnie piramidy cukierków, kandyzowanych owoców, bloków chałwy, rozmaitych orzechów w karmelu i moje ukochane, pachnące i posypane cukrem pudrem rachatłukum w ponad 10 smakach. W prymitywnej ulicznej lodziarni mężczyzna o ogromnych dłoniach z uwielbieniem i delikatnością rozcierał laski wanilii, wydobywając z nich pieszczący nozdrza intensywny zapach. Uliczki rzemieślników to jednak dopiero przedsmak prawdziwego zakupowego szaleństwa, jakie obiecuje olbrzymi suk, czyli bazar, przyklejony do murów starego miasta. Najmilej zakupy robi się u jubilerów. Naszyjniki, kolczyki, kolie i diademy mienią się niesamowitymi kolorami. Przy gęstej jak smoła, pachnącej kardamonem kawie lub słodkiej, miętowej herbacie ustala się detale. Kolor złota, wagę, kamienie, no i oczywiście cenę upatrzonego cacuszka. Dużej przyjemności dostarczają też sklepy z antykami. Czasem w dzbanach po brzegi wypełnionych starociami można znaleźć prawdziwe rarytasy: sztylety, tabakiery, bransolety. Przechodniów kuszą stare lampy, rzeźbione stoliki i miedziane klatki dla ptaków. Najbardziej jednak zdumiały mnie ekskluzywne butiki z damską odzieżą i koronkową bielizną, której nie powstydziłyby się sklepy Paryża czy Mediolanu. Patrząc na mijające mnie kobiety zakryte czadorami, zaczęłam się zastana- wiać, po co im te stroje i prowokująca bielizna. Odpowiedź jest prosta i udzielono mi jej z nieskrywanym zdumieniem moją europejską głupotą. Stroje nie są dla tych, które je noszą i nie mają służyć ukazaniu ich piękna na ulicy. Zarówno stroje, jak i bielizna są dla mężów i mają cieszyć tylko ich oczy. W wąskich uliczkach starego miasta można czuć się bezpiecznie. Ludzie są życzliwi i przyjaźni, a liczne kawiarnie i restauracje szeroko otwartymi bramami zapraszają do środka. O wolny stolik trzeba się jednak mocno starać, gdyż w większości kafejek panuje tłok. Prawie każda ma ogród, a raczej przerobione podwórko, w którym ciemnogranatowe, rozgwieżdżone niebo wisi nad głowami. To raj na ziemi ukryty w walących się murach wiekowych kamienic. Kwiaty, drzewa, często fontanny, małe lampiony i świece to najczęstszy wystrój takiego ziemskiego edenu. Tubylcy, w większości mężczyźni, oddają się tu miejscowym przyjemnościom. Palą fajki wodne, których zróżnicowany tytoń daje niesamowitą, słodko-ostrą woń. Grają w karty i warcaby, groźnie przy tym krzycząc i gestykulując. Trzeba spróbować jednej z miejscowych herbat, mocnych i słodkich, lub, jeśli ktoś lubi, kawy. Odważniejsi mogą skusić się na napoje ze zsiadłego koziego mleka. W bar-dziej ekskluzywnych lokalach z klimatyzacją można trafić na występy derwiszy wykonujących hipnotyzujący taniec. Spacerując po starym mieście, mijając milczące, spowite w czadory piękności o tajemniczych spojrzeniach, można dojść do przekonania, że Damaszek to niezwykłe i bajkowe miejsce. Tak naprawdę jednak miasto to ma dwa oblicza. Pierwsze z nich poznaje się nocą. Niesamowity klimat wąskich uliczek, tajemniczych zarysów starych domów, ogrodów tonących w blasku świec, ludzi załatwiających interesy i bawiących się w kawiarniach oraz handlarzy krzykiem zachwalających towar. Druga twarz widoczna jest za dnia. Ulice okazują się brudne, domy straszą obskurnymi fasadami. Kawiarnie są puste, a stare miasto zdobywane przez turystów z całego świata. Podziwiają oni m.in. niezwykle piękny meczet Umajjadów, zbudowany w 705 r. na miejscu starożytnych świątyń i chrześcijańskiej katedry. Zwiedza się go na bo- saka, a kobiety dodatkowo są zobowiązane do założenia specjalnych długich płaszczy z kapturami. Posadzka na dziedzińcu parzy w stopy, ale w środku panuje półmrok i przyjemny chłód, a podłogi przykryte są dywanami. Nikogo nie dziwi drzemiący w kącie mężczyzna lub uczący się młodzik. Do meczetu bowiem może przyjść każdy, nie tylko po to, aby się pomodlić. 140 km na południe od Damaszku leży Busra asz-Szam ze wspaniałą cytadelą, będącą tak naprawdę rzymskim amfiteatrem zamienionym w twierdzę. Jest to doskonale zachowany zabytek, którego najstarsze fortyfikacje wzniesiono jeszcze za czasów Umajjadów. Niedaleko znajduje się główna ulica starego miasta z Bramą Wiatru i Bramą Latarni. Miejscem magicznym w Syrii jest Malula – miasteczko przyklejone tarasowo do zbocza góry. Z daleka wygląda nie-zwykle malowniczo, bo dachy jednych domów stanowią jednocześnie podstawę innych. Miasteczko powstało za czasów aramejskich. Za panowania Rzymian zmieniło nazwę na Seliocopolis, a w okresie Bizancjum stało się ważnym ośrodkiem religijnym. To właśnie tu usłyszymy jeden z najpiękniej brzmiących i dawno już zapomnianych języków świata. Chodzi o staroaramejski, dominujący na całym Bliskim Wschodzie od I do VII w. naszej ery. Jest to język, którym ze swoimi uczniami porozumiewał się Chrystus. Z chrześcijaństwem wiąże się też Krak des Chevaliers – twierdza, która nigdy nie została zdobyta, a po upadku Jerozolimy stanowiła ostatnie schronienie krzyżowców. Pierwsze budynki zostały tu wzniesione w 1031 r., ale lekki kształt to efekt pracy mnichów-rycerzy, którzy przebudowali zamek w XII w. Składa się on z dwóch części: zewnętrznych murów z 13 wieżami i główną bramą oraz murów wewnętrznych, z właściwym zamkiem na skalnej platformie. Ciekawym miejscem w Syrii są ruiny kościoła św. Szymona zwanego Słupnikiem. Był to niewątpliwie jeden z najoryginalniejszych pierwszych chrześcijan szerzących Słowo Boże. Przez 36 lat mieszkał na słupie, wokół którego była poręcz, a sam Szymon miał na szyi żelazną obręcz z łańcuchem chroniącym go przed ewentualnym upadkiem podczas snu. Dwa razy w tygodniu pustelnik odprawiał mszę, naturalnie siedząc na słupie. Po jego śmierci w 459 r. w tym miejscu zbudowano kościół. W zdecydowanie złym stanie znajdują się ruiny Ugaritu – obecnie Ras Szamra. Niegdyś było to najważniejsze miasto na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Od XVI do XIII w. p.n.e. jego mieszkańcy handlowali z Egiptem, Cyprem, Mezopotamią. To właśnie tu powstało pismo ugaryckie, najstarszy znany alfabet, przejęty później przez Greków i Rzymian. W chwili obecnej wśród ruin zarośniętych trawą przechadzają się kury i kozy. Turyści, jak bociany, kroczą wśród zarośli, wypatrując śladów starożytnego świata. Halab lub, jak kto woli, Aleppo, to drugie co do wielkości miasto w Syrii. Na dokładne jego zwiedzenie potrzeba paru dni. To miejsce cudowne, piękne, tajemnicze i urzekające zarówno w dzień, jak i w nocy. Ulice są szerokie, wysadzane drzewami; kawiarnie i restauracje przyciągają turystów wyśmienitą kuchnią i orientalnym wystrojem, a w parkach z ogromnych fontann tryska woda, chłodząc zmęczonych słońcem przechodniów. W Aleppo na starówce znajdują się ogromne kryte bazary. Labirynty zatłoczonych pasaży, niektóre pochodzące jeszcze z XIII w., zajmują kilka hektarów, a pod ich kamiennym sklepieniem funkcjonuje specyficzny świat. W takim miejscu człowiek traci nie tylko poczucie czasu, ale i zmysł orientacji w terenie. Najlepszym natomiast punktem orientacyjnym w centrum Aleppo jest stojąca na środku głównego placu ogromna cytadela. Prowadzi do niej most wiszący nad 20-metrową fosą. Mnie urzekł widok z murów na panoramę miasta. Podobnie jak Damaszek, Aleppo budzi się do życia nocą. Kawiarnie i restauracje rozbrzmiewają gwarem rozmów, a kelnerzy uwijają się, roznosząc na wielkich tacach parujące dania. Kuchnia syryjska jest typową kuchnią bliskowschodnią, w której krzyżują się wpływy tureckie i arabskie. Obok kebabu i chleba pita popularne są różnego rodzaju arabskie pasty z papryką, oliwkami, czosnkiem czy ciecierzycą. Wszystkie ostro przyprawione, a więc szalenie aromatyczne. Syryjska pustynia to nie piasek, ale głównie skalne równiny. W poświacie księżyca przypominają bardziej kosmiczny niż ziemski krajobraz. Wszystkie drogi zmierzające przez tę pustynię prowadzą do klejnotu Syrii: Palmyry. To ruiny starożytnego miasta z II wieku n.e., które słynęło niegdyś z monumentalnych budowli. W 744 r. zostało jednak zburzone przez Arabów. Wykopaliska archeologiczne, które odkrywają wspaniałe zabytki, zajmują ponad 50 ha. Palmyra usytuowana jest w oazie Tadmur, która przypomina trochę scenerię do filmu o kowbojach: szpaler sklepów po obu stronach głównej, piaszczystej drogi, chodniki zbite z desek. Jakże jednak to trochę prymitywne skojarzenie nie pasuje do pełnego powagi, piękna i potęgi widoku, jaki jawi się turystom o wschodzie słońca. Widzimy na horyzoncie niewielkie skały, a przed nimi skąpane w pomarańczowej poświacie, imponujące ruiny pałaców, świątyń i grobowców. Elegancko przybrane wielbłądy przechadzają się niespiesznie wśród starożytnych ruin, a gorące powietrze odbija się od złocistego piasku. Kobiety Bliskiego Wschodu Piękności o ogromnych wyrazistych oczach, zasłonięte od stóp do głów. Tajemnicze, niedostępne i całko-wicie zależne od woli ojców, mężów, synów czy braci. W oczach kobiet Zachodu zastraszone, zniewolone, potrzebujące pomocy. W oczach większości mężczyzn – ideał żony. Jaka jest prawda o kobietach islamu? Fatima ma 25 lat, długie, kręcone, kasztanowe włosy, migdałowe oczy i promienny uśmiech. W białej koszulce i dżinsach wygląda jak nastolatka. Zamawia wino, a kelner zapala jej papierosa. Może pić i palić, bo jest z dala od bliskich. Patrzę na nią z nie-dowierzaniem. Ostatnim razem widziałam ją szczelnie okrytą czadorem. Fatima zaręczyła się, gdy miała 17 lat. Zaręczyny w świecie muzułmańskim to rytuał, gra pozorów i gestów. Mężczyzna widzi gdzieś dziewczynę i dochodzi do wniosku, że mogłaby zostać jego żoną. Obserwuje ją z ukrycia, wie o niej wszystko, tak samo zresztą, jak i o całej jej rodzinie. Ona o nim nie wie nic. Gdy chętny do ożenku jest pewny, że to odpowiednia wybranka, prosi swoją matkę, by porozmawiała z matką dziewczyny. Rozpoczynają się podchody. Pierwsza wizyta to krótka kawa, podczas której matki poznają się i zostaje wyjawiony cel odwiedzin. Gdy gość wychodzi, matka udaje się na rozmowę z mężem. Jeśli głowa rodziny wyrazi zainteresowanie, dochodzi do oficjalnej wizyty. Do rodzinnego domu dziewczyny przybywa konkurent wraz z całą swoją rodziną. W tym spotkaniu po raz pierwszy bierze udział przyszła narzeczona. Dziewczyna, bacznie obserwowana, siedzi skromnie, nie odzywa się niepytana, nalewa kawę lub częstuje przybyłych łakociami. Gdy goście opuszczą dom, dziewczyna proszona jest na rozmowę. Do niczego się jej nie zmusza, ale daje do zrozumienia, że powinna wyjść za mąż. – Jak można zdecydować o przyszłym życiu z mężczyzną, którego widziało się raz? Jak można mu zaufać? Nigdy wcześniej nie rozmawiałam z moim adoratorem – wspomina Fatima. Informacje na temat przyszłego męża zdobywa cała rodzina dziewczyny. Czy jest dobrym złowiekiem? Czy on i jego bliscy nie mają niczego kompromitującego na sumieniu? Ile zarabia? Dziewczyna na podjęcie decyzji ma ok. pięciu tygodni. – Zgodziłam się. Uznałam, że z jednym mężczyzną będzie mi się prościej żyło niż z całą rodziną. Poza tym nie był taki stary. Miał 25 lat. Gdy dziewczyna się zgodzi, jej ojciec zaprasza na kawę ojca narzeczonego i ustalane są warunki kontraktu ślubnego. To ważna chwila, gdyż można w nim zapisać np., że przyszły mąż zobowiązuje się do nieposiadania innych żon, dzieci w przypadku rozwodu zostaną z matką, a wysokość mahru, czyli daru ślubnego ofiarowanego kobiecie przez przyszłego małżonka, wynosi tyle i tyle. W rozmowach bierze udział cała rodzina. Główna zainteresowana nie może się odzywać. – Na cenę wpływa bardzo dużo czynników. Najważniejszy to oczywiście dziewictwo. Im dziewczyna jest młodsza, tym większa pewność, że jest czysta. Po dobiciu targu odbywają się oficjalne zaręczyny. Cała utargowana suma przeznaczona zostaje na kupno ubrań, butów i innych rzeczy potrzebnych młodej mężatce. Kobieta przychodząca do mężczyzny nie może mieć niczego z poprzedniego domu – opowiada Fatima. Dopiero po oficjalnych zaręczynach młodzi mają czas, by się poznać. Zawsze jednak znajdują się pod baczną obserwacją starszych. Na samotne spacery wybierają się dookoła domu, z którego obserwują ich rodzice, a najbardziej intymny gest to trzymanie się za ręce. – W Egipcie zaręczyny trwają nawet 10 lat, gdyż narzeczony musi mieć czas, by uzbierać potrzebną sumę na małżeństwo. W krajach zachodnich pomaga mu cała rodzina. Gdy rok temu żenił się mój brat, musiałam wziąć pożyczkę z banku, aby się dołożyć. Zarówno za przyjęcie zaręczynowe, jak i weselne płaci pan młody. – Na ślubie mojej kuzynki w Syrii cała zabawa trwała 6 dni, począwszy od wieczoru henny, kiedy to maluje się jedną rękę panny młodej, a skończywszy na uroczystym przejściu do domu pana młodego. Wiesz, że dziewczyna zostaje obwiązana czerwoną wstążką i przekazana swemu przyszłemu mężowi niczym podarek? Moje przyjęcia robione były na wzór europejski. Obydwa, zarówno zaręczynowe, jak i weselne, trwały po 3 dni. Były ciasta, ciasteczka, kawa, herbata i soki. Zero alkoholu. 200-300 gości, muzyka na żywo, kamerzysta i fotograf. Na imprezę weselną goście przynoszą w prezencie plastikowe kwiatki, a najbliższa rodzina zasypuje nowożeńców złotem. Koszty, jakie ponosi pan młody, nie kończą się z dniem ślubu. Młody małżonek musi zapewnić oblubienicy wygodne i dobrze wyposażone mieszkanie z nowymi meblami. – Moje mieszkanie było ogromne. Duży salon, kilka pokoi, skórzane meble. Wszystko to kosztowało ogromne pieniądze, a ja z dnia na dzień byłam coraz bardziej nieszczęśliwa. Po ślubie najważniejsza jest noc. Pan młody sprawdza, czy „inwestycja” była właściwa. Jeśli okaże się, że panna młoda nie jest dziewicą, małżeństwo uznaje się za nieważne, a młoda oblubienica okrywa hańbą siebie i całą rodzinę. Urodzenie syna daje kobiecie szczególną pozycję w domu, a mężczyźnie poważanie w społeczności. Koleżanka Fatimy za urodzenie synka dostała złotą bransoletę, zaś za córkę – czekoladki. Rozwód z prawnego punktu widzenia jest bardzo łatwy. Wystarczy, że mężczyzna trzykrotnie wyrazi takie życzenie. Koran jednak uważa rozwód za najgorszą z dozwolonych rzeczy i może do niego dojść tylko w ostateczności. Jeśli to mężczyzna zdecyduje się na odejście, wypłaca żonie cały mahr; jeśli kobieta – musi oddać mahr opuszczanemu mężowi. Kobiety zajmują się przede wszystkim wychowywaniem dzieci i gotowaniem. Nie mają wielu rozrywek, a jeśli chcą się spotkać i poplotkować, mogą to zrobić wyłącznie w gronie rodzinnym. Obowiązkiem mężczyzny jest obdarzanie żony szacunkiem i traktowanie jej w sposób łagodny. Kary cielesne w stosunku do żony są dopuszczalne, ale jako forma ostateczna. Zastrzega się nawet, że mężczyzna nie powinien bić żony na tyle mocno, by miała ślady na ciele. W chwili obecnej w większości krajów arabskich nastąpiły zmiany. Część kobiet pracuje zawodowo i prowadzi dom, część jest wierna staremu stylowi życia. Zaczynają powstawać organizacje kobiece – jak np. Generalna Unia Kobiet Syryjskich czy jordańskie Kobiece Stowarzyszenie Solidarności. Ich członkinie walczą o równość płci, prowadzą kampanie przeciwko przemocy wobec kobiet. Arabskie feministki odnoszą się jednak sceptycznie do idei zachodnich. Uważają, że nie ma w nich miejsca na małżeństwo i macierzyństwo, a kobieta stanowi tylko obiekt seksualny. Islamskie feministki chcą natomiast czerpać korzyści z powrotu do źródeł islamu, żądają szacunku dla kobiet, dostępu do edukacji, a zarazem możliwości godnego bycia matką, żoną czy wdową. I wbrew temu, co nam się wydaje, hidżab dla wielu młodych kobiet arabskich jest symbolem powrotu do korzeni. Dzięki niemu kobieta może stać się obserwatorem, nie będąc jednocześnie obserwowaną. NO TO W DROGĘ – SYRIA Samolotem bilet w dwie strony od 1500 zł, z przesiadką w Amsterdamie lub Mediolanie. www.klm.com; wwww.alitalia.com • Wizy pobytowe załatwia się w ambasadzie Syrii w Warszawie, ważne trzy (28 USD) lub sześć miesięcy (47 USD) od daty wydania na pobyt do 15 dni, pobyt dłuższy musi być zarejestrowany w regionalnym Biurze ds. Cudzoziemców. Więcej: www.syrian-embassy.com Przed przekroczeniem granicy należy się upewnić, czy w paszporcie nie widnieją wizy, pieczątki bądź inne wpisy wiążące się z Izraelem – można zostać zawróconym z granicy. Przy wyjeździe pobierana jest opłata w wys. 220 SYP (1 funt syryjski 1 SYP = 0,06 zł). W zasadzie tylko autobus, warunki komfortowe i tanio (bilet na trasie 300 km kosztuje ok. 340 SYP), w miastach równie tanie taksówki. • Damaszek: Al Amer Hotel, średniej klasy, dwójka ze śniadaniem od 58 USD. www.alamerhotel.com • Aleppo: Baron Hotel, Sharia al-Baron, Aleppo, od 30 USD za pokój ze śniadaniem, najsłynniejszy hotel w Syrii, utrzymany w atmosferze dwudziestolecia międzywojennego, mieszkali tu Charles Lindbergh, T. Roosevelt, Agatha Christie rozpoczęła tu pisanie swej powieści „Morderstwo w Orient Ekspresie”. • Palmyra: Villa Palmyra, w centrum miasta, od 42 USD pokój z klimatyzacją.