Dlaczego czas płynie tak szybko a „kiedyś lato trwało całe lata”? Oto, jak możemy go spowolnić
Z wiekiem zauważamy, że czas zaczyna płynąć jakby… szybciej. Rok 2025 minął w mgnieniu oka i nie zanosi się na poprawę. Naukowcy tłumaczą, że to mózg steruje percepcją czasu i łatwo go oszukać. Czy da się zatrzymać czas?
„Kiedyś lato trwało całe lata” śpiewał Dawid Podsiadło z Taco Hemingwayem. To prawda: wielu dorosłych z zaskoczeniem stwierdza, jak szybko mijają kolejne miesiące i lata, podczas gdy w dzieciństwie dni zdawały się być dłuższe i pełniejsze. Tę różnicę tłumaczą procesy zachodzące w mózgu i… rutyna. Ale są na nią sposoby. Jak mózg postrzega czas i dlaczego to wszystko kłamstwo? Nasze mózgi nie posiadają specjalnych organów do postrzegania czasu. W przeciwieństwie do zmysłów takich jak wzrok czy słuch, które odbierają konkretne bodźce z otoczenia, percepcja czasu opiera się na szacunkach mózgu. Nie istnieje bowiem obiektywna „cząstka czasu” we Wszechświecie, którą można byłoby zarejestrować. Czas jest relatywny. Mózg szacuje upływ czasu na podstawie zmian – im więcej wydarzeń i wrażeń w danych okresie, tym dłużej zdaje się on trwać. Eksperymenty pokazują nawet, że migające obrazy wydają się trwać dłużej niż statyczne, mimo że… trwają tyle samo. Dlaczego czas płynie szybciej z wiekiem? Wraz z wiekiem nasz mózg przechodzi istotne zmiany strukturalne i funkcjonalne, wpływające na efektywność przetwarzania informacji. Według badań prof. Adriana Bejana z Duke University spadek tej efektywności prowadzi do sytuacji, w której w późniejszym etapie życia przetwarzamy mniej nowych bodźców niż w dzieciństwie. Po prostu… wszystko już widzieliśmy i jesteśmy mniej zaskoczeni. W konsekwencji ilość zapamiętanych wydarzeń jest mniejsza, a mózg w retrospekcji szacuje, że czas upłynął szybciej. Inne koncepcje przywołują także efekt skali. Chodzi o to, że gdy jesteśmy 10-latkiem, upływający rok stanowi 1/10 naszego życia. Gdy mamy 50 lat, jest to już 1/50, co nie robi aż takiego wrażenia. Intensywne emocje zmieniają upływ czasu Osoby uczestniczące w intensywnych zdarzeniach – na przykład wypadkach samochodowych czy doświadczają ekstremalnych przeżyć – często relacjonują, że czas zwolnił. W jednym z badań uczestnicy spadali na siatkę z wysokości ponad 30 metrów. Swoje własne doświadczenie ocenili jako trwające o ponad 1/3 dłużej niż obserwacja podobnego upadku u innych. Intensywne emocje powodują zwiększoną uwagę i dokładniejsze zapamiętywanie szczegółów – mózg szaleńczo zapisuje wszystkie dane, które mogą pomóc mu przeżyć. Bogactwo tych wspomnień prowadzi później do wniosku, że dane zdarzenie trwało dłużej. Mózg nie tyle zlicza sekundy, co ocenia liczbę zapamiętanych informacji. Rutyna sprawia, że lata mijają szybciej niż dni Dzieci podczas czekania u dentysty czują, że czas ciągnie się w nieskończoność, a dorośli dziwią się, że rok 2025 już się kończy. Ten mechanizm wyjaśnia różnica pomiędzy subiektywnym postrzeganiem czasu w danym momencie, a jego oceną z perspektywy. Gdy jesteśmy skupieni na jakiejś aktywności, nasz mózg nie koncentruje się na samym czasie – i wydaje się on mijać szybciej. Z kolei nuda – taka jak siedzenie w ciszy czy obserwowanie zegara – sprawia, że czas zdaje się dłużyć. Z wiekiem coraz więcej dni przebiega według ustalonego schematu: praca, obowiązki domowe, opieka nad dziećmi. Te rutynowe czynności są mniej ekscytujące i pozostawiają słabsze ślady w pamięci. W rezultacie po roku wydaje się, że „nic się nie działo”, a czas minął błyskawicznie. Co zrobić, by czas nie uciekał tak szybko? Chociaż może się to wydawać paradoksalne, istnieją sposoby, by spowolnić upływ czasu – z pewnością już na jakieś wpadliście podczas lektury tego tekstu. Oczywiście nie znaczy to, że sekundy zaczną płynąć wolniej, ale zmieni się nasza percepcja. Najprostszym, choć mało satysfakcjonującym sposobem jest… nuda. Czekanie na czerwonym świetle, liczenie do dziesięciu tysięcy czy obserwowanie schnącej farby – pozdrowienia dla wszystkich remontowców – sprawiają, że czas dłuży się niemiłosiernie. Znacznie skuteczniejszym sposobem jest jednak wpłynięcie na retrospektywną ocenę czasu. Chodzi o to, by w grudniu mieć do czego wracać – mieć bogaty zbiór wspomnień z całego roku. Nowe wspomnienia kluczem do zatrzymania czasu Aby mózg zapamiętał więcej, warto regularnie „odświeżać” wspomnienia. Pomaga w tym prowadzenie dziennika, przeglądanie zdjęć, opowiadanie historii znajomym. Powtarzanie wydarzeń w myślach lub na papierze utrwala je w pamięci i sprawia, że czas wydaje się gęściej wypełniony. Jeszcze lepszą metodą jest tworzenie nowych, wyjątkowych wspomnień. Im więcej nowych doświadczeń – podróży, wydarzeń, wyzwań – tym bogatsza siatka pamięciowa. Eksplorowanie, robienie rzeczy „szalonych”, próbowanie nowych aktywności – wszystko to sprawia, że nasz wewnętrzny zegar „działa wolniej”. To właśnie brak monotonii i bogactwo przeżyć daje poczucie, że minęło więcej czasu. I choć nie zatrzymamy zegara, możemy sprawić, by każdy rok był intensywniejszy i pełniejszy niż poprzedni. Naprawdę warto. Tik, tak. Źródło: Journal of Vision, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Im więcej przyjaciół, tym dłuższe i łatwiejsze życie. Delfiny właśnie udowodniły, jak ważne są więzi społeczne
Przyjaźń okazała się naturalnym eliksirem młodości. Udowodniły to delfiny, które nawiązują bliskie znajomości – starzeją się one zdecydowanie wolniej, niż osobniki będące samotnikami. Czy mechanizm, który działa u morskich ssaków, sprawdza się także u ludzi?
Naukowcy z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii udowodnili, że samce delfinów butlonosych czerpią ogromne korzyści z bliskich relacji. Zaobserwowali, że trwałe przyjaźnie nie tylko poprawiają ich codzienne funkcjonowanie, ale realnie wpływają na tempo starzenia na poziomie komórkowym. To potwierdzenie znaczenia przyjaźni dla zdrowia w świecie ssaków. Wpływ przyjaźni na długość życia delfinów Badania przeprowadzone w Shark Bay w Australii Zachodniej objęły analizę sieci społecznych 38 samców delfinów butlonosych, od których pobierano próbki skóry w celu oceny wieku biologicznego. Stosowano technologie tzw. zegara epigenetycznego, który określał stan starzenia komórek na podstawie zmian metylacji DNA. Wyniki wykazały, że te samce, które posiadały więcej przyjaciół, spędzały czas w „męskim” gronie i utrzymywały głębokie relacje społeczne miały znacznie niższy wiek biologiczny względem wieku metrykalnego w porównaniu do bardziej samotnych osobników. Co samce zyskują na trwałych przyjaźniach? W odróżnieniu od samic, których więzi społeczne są bardziej płynne i powiązane z opieką nad młodymi, samce delfinów tworzą długotrwałe sojusze z innymi samcami, często trwające całe życie: tak jak ludzie. Przyjaźnie te polegają na wspólnym polowaniu, zabawie, odpoczynku, a także wzajemnym wspieraniu się w rywalizacji o samice i ochronie przed drapieżnikami. Życie w grupie nie tylko ogranicza stres, ale również zwiększa szanse przetrwania w wymagającym środowisku morskim. Czy podobne mechanizmy dotyczą także innych zwierząt społecznych – na przykład ludzi? Zjawisko to nie jest ograniczone tylko do delfinów. Prof. Lee Rollins z Uniwersytetu Południowej Walii uważa, że więzi społeczne to fundamentalna potrzeba biologiczna u wszystkich stadnych ssaków. Naukowcy planują rozszerzyć badania na inne gatunki społeczne, takie jak słonie, wilki czy małpy człekokształtne, by sprawdzić, czy przyjaźń ma podobne działanie ochronne przed starzeniem. Już wcześniejsze badania nad ludźmi wskazują, że osoby utrzymujące silne więzi społeczne żyją dłużej i są mniej narażone na choroby przewlekłe. Uważa się, że pozytywne interakcje społeczne są ewolucyjnie ukształtowanym mechanizmem ochronnym, który zapewnia zdrowie całej grupie. Źródło: Communications Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Przez wieki ludzie spali w taki sposób. Dziś budzi to niepokój
Sen dwufazowy przez wieki był naturalnym rytmem odpoczynku. Dziś budzenie się w nocy traktujemy jak zaburzenie – ale czy słusznie?
Spis treści: Jak wyglądał sen przed rewolucją przemysłową? Na czym polega sen polifazowy? Co na to współczesna nauka? Czy da się „zhakować” sen? Czy segmentowy sen to historia czy przyszłość? Historyczne źródła pokazują, że przed rewolucją przemysłową ludzie często spali, budzili się, a potem znowu zasypiali. Czy był to naprawdę zwyczaj powszechny? I czy ma jakieś korzyści? Choć we współczesnych społeczeństwach śpimy zwykle jednym, ciągłym blokiem w nocy, eksperci wciąż dyskutują, czy taki rytm jest dla człowieka naturalny. Gdybyś budził się dziś każdej nocy przez tydzień, mógłbyś usłyszeć diagnozę: bezsenność, a potem dostać receptę. Jeszcze kilka pokoleń temu nie byłoby to wielkim powodem do niepokoju, a tym bardziej do interwencji medycznej. Jak wyglądał sen przed rewolucją przemysłową? Budzenie się w środku nocy było powszechne w zachodnich kulturach przedindustrialnych. Wskazuje na to Roger Ekirch, historyk z Virginia Tech, którego badania nad „dwufazowym snem” stały się podstawą książki „At Day’s Close: Night in Times Past”. Gdy rozkład dnia wyznaczało słońce, a nie zegary i elektryczne światło, ludzie kładli się spać wcześniej. Zamiast szybkich, nieprzerwanych ośmiu godzin mieli dłuższy okres odpoczynku, złożony z dwóch krótszych faz snu rozdzielonych czuwaniem. Nie wszyscy się z tym zgadzają. Część badań pokazuje, że społeczności łowiecko-zbierackie mogły spać „za jednym zamachem”, podobnie jak my dziś. Dane te mogą też sugerować, że dwufazowy sen nigdy nie był normą globalnie — nawet przed rewolucją przemysłową. Dziś, gdy elektryczność wydłuża nam czas czuwania, a budziki skracają wypoczynek, większość ludzi próbuje spać jednym, ciągłym blokiem. Część ekspertów zastanawia się jednak, czy przerywany sen nie jest bardziej naturalny — i czy różne wzorce spania mogą przynosić korzyści we współczesnym życiu. Na czym polega sen polifazowy? Sen segmentowy składa się z dwóch (dwufazowy) lub więcej (polifazowy) okresów snu przedzielonych czuwaniem. Zarówno sen, jak i czuwanie mogą trwać od minut do godzin, zależnie od gatunku. Szacunki wskazują, że ponad 86 procent ssaków — w tym psy, gryzonie, jeże, a nawet niektóre walenie — śpi w kilku turach. Do niedawna sądzono, że ludzie należą do mniejszości gatunków — obok większości naczelnych — które są śpiochami ściśle monofazowymi. — Ten pogląd był błędny — mówi Russell Foster, neurobiolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego. Źródła historyczne zawierają dowody na dwufazowy sen ludzi sprzed setek lat. Według Ekircha w zachodnich cywilizacjach przedindustrialnych spano „na dwie zmiany”. Ludzie spali kilka godzin, budzili się po północy na mniej więcej godzinę — na rozmyślanie, seks, rozmowy — po czym wracali do łóżka na „drugi sen”. Co na to współczesna nauka? Niektórzy eksperci uważają, że takie zachowanie wciąż mamy „wpisane” w naturę. W pionierskim badaniu z 1992 roku psychiatra Thomas Wehr, badacz z amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego, obserwował uczestników przebywających przez kilka tygodni w ciemności przez 14 godzin na dobę. Prawie wszyscy przeszli na segmentowy rytm snu. – Średnio, w skali całej grupy, wzorzec był dwumodalny – mówi Wehr. – Ludzie zasypiali wieczorem, a potem ponownie nad ranem. – Ten układ był bardzo podobny do snu u niektórych dziennych, aktywnych za dnia zwierząt, jak pantery. — Z perspektywy fizjologii podział snu na dwie części ma sens — mówi Daniel Buysse, profesor psychiatrii, medycyny oraz nauk translacyjnych z Uniwersytetu Pittsburskiego. Dwa procesy regulujące sen (homeostatyczny i okołodobowy) są w naszym skondensowanym harmonogramie „ściśnięte” — tłumaczy. Gdyby dać im więcej czasu, mogłyby się od siebie oddzielić, co prowadziłoby do naturalnego przebudzenia między cyklami. Takie okresy czuwania mogą mieć nawet funkcję sprzyjającą przetrwaniu. W swoim eksperymencie Wehr zauważył, że uczestnicy budzili się każdej nocy o nieco innych porach. Średnio nie było momentu, w którym wszyscy spali. Z ewolucyjnego punktu widzenia mogło to pełnić rolę „wartowniczą”: zawsze ktoś czuwał. Czy da się „zhakować” sen? Niektórzy promują sen polifazowy jako sposób na „zhakowanie” organizmu i wydłużenie czasu czuwania. Eksperci odradzają to jednak stanowczo. — „Oszukiwanie” organizmu, by działał na krótkich zrywach snu, to co innego niż naturalne budzenie się po dobrym wypoczynku — podkreśla Elizabeth Klerman, współautorka pracy z 2021 roku (razem z Fosterem) o skutkach sztucznego snu polifazowego. – Przerwałbyś cykl prania, zanim się skończy? – pyta retorycznie Klerman. Sceptycy teorii o naturalnym polifazowym śnie wskazują na sprzeczne dowody z obserwacji współczesnych populacji łowiecko-zbierackich. Jerome Siegel, profesor psychiatrii i nauk behawioralnych z UCLA, prowadził badania w Tanzanii, Boliwii i Namibii, które wykazały wzorce snu podobne do tych w społeczeństwach uprzemysłowionych. Pomiary snu prowadzone przez setki kolejnych dni pokazały, że w trzech odmiennych, geograficznie odizolowanych grupach ludzie spali co noc mniej więcej od 5,7 do 7,1 godziny ciągiem. Dla Siegla i współpracowników oznacza to, że nowoczesny, monofazowy sen jest powrotem do tradycyjnego wzorca spotykanego u łowców-zbieraczy. Czy segmentowy sen to historia czy przyszłość? Choć najwcześniejsze społeczności mogły spać jednofazowo, Ekirch znalazł wzmianki o segmentowym śnie już w „Odysei” Homera z przełomu VIII i VII w. p.n.e. Późniejsze kwerendy ujawniły niezliczone odniesienia do „pierwszego” i „drugiego snu” w rozmaitych źródłach — od dzienników po teksty medyczne. – Wzmianki brzmiały tak, jakby segmentowy sen był czymś zupełnie naturalnym i nie wymagał żadnego objaśnienia – mówi. W przeszłości — dodaje Foster — ludzie kładli się wcześniej, około zmierzchu, i odpoczywali, z przerwami, aż do świtu. Wszystko zmieniło się wraz z pojawieniem się taniego, sztucznego oświetlenia, które zakończyło naszą zależność od słońca. – Pracujemy znacznie później wieczorami. Przez to „przykrywamy” naturalną ciemność i skracamy sobie okazję do snu – wyjaśnia Foster. Nie wszyscy zgadzają się co do historii. Niall Boyce z Uniwersytetu Londyńskiego argumentuje, że sen polifazowy nie musiał być normą. Siegel również kwestionuje pewność interpretacji Ekircha, wskazując raczej na swoje dane z obserwacji współczesnych łowców-zbieraczy niż na anegdotyczne świadectwa historyczne. Autorzy jego pracy piszą, że dwufazowy wzorzec snu, który mógł istnieć w Europie Zachodniej, nie występuje dziś w tradycyjnych grupach równikowych, a zatem prawdopodobnie nie występował przed migracją ludzi do Europy Zachodniej. Mógł być skutkiem dłuższych, zimowych nocy na wyższych szerokościach geograficznych. To, czy sen polifazowy występuje u współczesnych ludzi, także pozostaje sporne. Jedni domagają się ścisłej definicji zjawiska. Inni włączają do niej drzemki, sjesty i krótkie, nocne „wypady” z łóżka jako przykłady nowoczesnych segmentowych wzorców. Ponieważ sen zależy od kontekstu środowiskowego i społecznego, wzorce mogą się znacznie różnić między osobami, a także geograficznie i sezonowo — mówi Buysse. – Nie sądzę, by istniał jeden „ludzki” wzorzec snu. – Myślę, że kluczową cechą jest właśnie zdolność adaptacji. Źródło: National Geographic
Ludzie ewoluowali dziwnie szybko. Tajemnicę rozwiewa analiza małpich czaszek
Dyskusja o tempie ewolucji człowieka i jego odmienności względem innych naczelnych nie ustaje od dekad. Zaawansowane metody obrazowania, takie jak trójwymiarowe analizy czaszek, a także przełomowe odkrycia paleontologiczne dostarczają jednak coraz bardziej precyzyjnych odpowiedzi. Czy rzeczywiście Homo sapiens ewoluował szybciej niż inne małpy i jak to się stało?
Ludzie wyewoluowali zaskakująco szybko: tak wynika z badań naukowców z University College London. Wykazali oni, że w porównaniu do naszych kuzynów wykształciliśmy duże mózgi i płaskie twarze w wyjątkowym tempie. Jakie mechanizmy za tym stoją i czemu akurat my? Odpowiedź zakodowana w czaszkach Wielu naukowców od dawna podejrzewało, że ewolucja człowieka przebiegała szybciej niż innych naczelnych. Tematem zainteresowali się badacze z Londynu pod kierownictwem dr Aidy Gomez-Robles, którzy przeanalizowali ewolucyjną różnorodność czaszek ludzi i spokrewnionych z nimi małp człekokształtnych na przestrzeni milionów lat. Było to możliwe dzięki zastosowaniu zaawansowanej analizy 3D. Swoje wyniki, które wskazywały, że struktura czaszki człowieka ewoluowała znacznie szybciej niż pozostałych małp człekokształtnych (np. goryli, szympansów czy gibonów), opublikowali w prestiżowym czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences”. Jak udało im się do tego dojść? Co siedzi w małpiej głowie? W ramach badania porównano trójwymiarowe model czaszek siedmiu gatunków hominidów – m. in. Homo sapiens, goryli, szympansów – oraz dziewięciu gibonowatych. Okazało się, że w linii hominidów, szczególnie u ludzi, tempo zmian anatomicznych było niemal dwukrotnie wyższe, niż wynikałoby to z samego upływu czasu ewolucyjnego. Hominidy i gibonowate rozdzieliły się ewolucyjnie około 20 mln lat temu. W tym czasie anatomia hominidów uległa znacznie większemu zróżnicowaniu niż u innych małp. U gibonów czaszki różnych gatunków są niemal identyczne, podczas gdy u człowieka, szympansa czy goryla różnice widoczne są gołym okiem. Ludzie mają wyjątkowe czaszki Homo sapiens charakteryzuje się niezwykle dużą puszką mózgową – może ona mierzyć nawet 1350 cm³, podczas gdy ta należąca do szympansa ma zwykle jedynie 420 cm³. Wyjątkowa jest także ludzka wyraźnie spłaszczona twarz, pionowe czoło, rozwinięty podbródek oraz zmniejszona żuchwa. Porównując te cechy z cechami czaszek innych małp człekokształtnych, zauważamy różnice, które mają ścisły związek z funkcjonowaniem układu nerwowego oraz adaptacją do odmiennych stylów życia i środowisk. Ewolucja dużego mózgu u ludzi wiązała się z rozwojem nowych zdolności poznawczych, takich jak myślenie abstrakcyjne, mowa i planowanie. Czy to jednak przyczyna przyspieszonej ewolucji, czy jej efekt? Szybka ewolucja wynikiem ponadprzeciętnej inteligencji? To nie takie proste Naukowcy ostrzegają, że chociaż kuszące może być stwierdzenie, że główną przyczyną szybkiej ewolucji człowieka są korzyści wynikające z większej inteligencji, to jednak na te zmiany mogą mieć ogromny wpływ czynniki społeczne wynikające z presji „stada”. – Goryle mają drugie po ludziach najszybsze tempo ewolucji czaszek, ale ich mózgi są stosunkowo małe w porównaniu z innymi małpami człekokształtnymi. W ich przypadku zmiany prawdopodobnie były spowodowane doborem społecznym, gdzie większe grzebienie czaszkowe na szczycie czaszki są związane z wyższym statusem społecznym. Możliwe, że podobny, wyjątkowy dla człowieka dobór społeczny mógł mieć miejsce również u przedstawicieli naszego gatunku – studzi emocje dr Gomez-Robles. Być może duże mózgi wykształciły się więc przypadkiem... a reszta to już historia. Źródło: Proceedings of the Royal Society B, zpe.gov.pl, CORDIS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Miał ludzką zręczność i siłę goryla. Jego skamieniałe dłonie piszą historię ewolucji
Był znacznie silniejszy niż człowiek współczesny, choć dorównywał nam zręcznością i potrafił wytwarzać narzędzia. Odkrycie skamieniałych dłoni wymarłego hominina jest jak powrót do miejsca, w którym nasi przodkowie łączyli cechy małp człekokształtnych z nowymi możliwościami ewolucyjnymi.
Paleontolodzy odnaleźli parę skamieniałych dłoni należących do zagadkowego, wymarłego hominina – istoty należącej do linii ewolucyjnej człowieka po jej rozdzieleniu się z linią szympansów, żyjącej około 1,5 miliona lat temu. Mowa o Paranthropus boisei, odkrytym po raz pierwszy w 1959 roku przez archeolożkę Mary Leakey w wąwozie Olduvai w Tanzanii. Zręczny jak człowiek Czaszka tego gatunku znajdowała się obok kamiennych narzędzi, co sugeruje, że homininy te były zręczne, inteligentne i są jednymi z najstarszych przodków człowieka potrafiącymi wytwarzać narzędzia. Mowa o tzw. narzędziach olduwajskich, czyli prostych kamiennych przedmiotach wykonanych z odłupanych fragmentów skał. Ostre odłupki służyły do cięcia mięsa, skórowania i obróbki drewna. Pojawiły się około 2,6 miliona lat temu, głównie we wschodniej Afryce (wąwóz Olduvai w Tanzanii – od którego pochodzi nazwa), potem w innych częściach Afryki i dalej w Eurazji. Zdaniem naukowców narzędzia kultury olduwajskiej wyznaczają początek technologii w historii naszego gatunku oraz dowodzą, że homininy potrafiły planować, wykorzystywać środowisko i przetwarzać surowce. Odkrycia babki i wnuczki Niestety, w przypadku pierwszego odkrycia P. boisei w 1959, potwierdzenie tej tezy było niemożliwe, bo w odkrytych szczątkach brakowało rąk. Dopiero teraz odnalezienie pary dłoni P. boisei potwierdziło zręczność naszych przodków. Co ciekawe odkrycia tego dokonała wnuczka Mary Leakey – Louise Leakey, paleontolożka z Uniwersytetu Stony Brook w Nowym Jorku. Wraz ze swoją grupą badawczą odnalazła niepełny szkielet osobnika P. boisei w okolicach jeziora Turkana w Kenii. W tym m.in. dłonie, czaszkę oraz fragmenty stóp należące prawdopodobnie do samca. Dodajmy, że odnalezienie w miarę kompletnej dłoni hominina to niezwykle rzadkie wydarzenie. Żelazny uścisk dłoni Według członkini zespołu, Carrie Mongle, dłonie miały proporcje zbliżone do ludzkich i prostsze palce niż u wcześniejszych gatunków homininów. – Są mniej więcej tej samej wielkości co moje dłonie, ale znacznie masywniejsze — mówi badaczka. Wydają się połączeniem cech ludzkich i gorylich: kciuk i palce mają proporcje podobne do ludzkich, natomiast reszta kości jest dużo masywniejsza, co wskazuje na ogromną siłę, typową dla goryli. – Uścisk dłoni z takim osobnikiem byłby zupełnie inny niż z przeciętnym człowiekiem — dodaje Mongle. Badania terenowe wykazały, że również inne, wcześniejsze gatunki homininów potrafiły tworzyć narzędzia, więc P. boisei nie był pierwszym ich twórcą. Jednak, jak podkreśla Mongle, naukowcy długo wahali się, czy przypisać narzędzia olduwajskie temu gatunkowi, bo w tych samych miejscach znajdowano również szczątki Homo habilis — bliższego krewnego człowieka współczesnego. Między małpą a człowiekiem W pobliżu nowoodkrytego stanowiska nie znaleziono narzędzi, ale już sama budowa dłoni wskazuje, że P. boisei mógł wykonywać precyzyjne chwyty, podobnie jak my. Zdaniem Juliena Louysa z Uniwersytetu Griffitha w Brisbane (Australia) odkrycie to wypełnia wiele luk w wiedzy o anatomii dawnych homininów, a zwłaszcza o Paranthropus. – Największym zaskoczeniem okazało się podobieństwo niektórych części dłoni do goryli. Pod względem zachowania przedstawiciele P. boisei musieli mieć pewne cechy wspólne z gorylami, choć zachowywali też elementy typowo ludzkie — mówi Louys. Amy Mosig Way z Australijskiego Muzeum w Sydney zauważa, że nawet współczesne goryle potrafią uderzać kamieniami o siebie, wykorzystując je jako narzędzia. – Najważniejsze pytanie brzmi: czy wytwarzanie narzędzi kamiennych było elementem ich zachowania? Na tym etapie możemy stwierdzić jedynie, że teoretycznie byli w stanie uderzać kamieniami o siebie, by je obrabiać – twierdzi uczona. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najstarsza Polka mieszka w Łodzi. Wyjątkowa historia Pani Jadzi pokazuje, że do Polski chce się wracać
Jadwiga Żak-Stewart jest urodzoną w Warszawie łodzianką, a przy tym najstarszą Polką – w lipcu skończyła 113 lat. Jej historia inspiruje i pokazuje, że w żadnym wieku nie ma rzeczy niemożliwych. Miasto pęka z dumy i chwali się swoją mieszkanką, która… powróciła do Polski na 100. urodziny.
O wyjątkowej mieszkance Łodzi opowiada National Geographic Marcin Gołaszewski – Przewodniczący Rady Miejskiej w Łodzi w latach 2018–2024 a obecnie Radny Miasta. Pogodny charakter Jadwigi Żak-Stewart pokazuje, że wiek nie jest przeszkodą do spełniania marzeń i życiowych zmian. Najstarsza Polka ma 113 lat Jadwiga Żak-Stewart urodziła się 15 lipca 1912 roku w Warszawie i jest najstarszą osobą żyjącą w Polsce. W 1946 roku przeniosła się do Łodzi i była związana z industrialnym miastem aż do lat 80. – w wyniku stanu wojennego za synami wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Pani Jadwiga przez 30 lat mieszkała w Indianapolis, a na swoje 100. urodziny… powróciła do ukochanej Łodzi. Chciała być blisko pierwszego męża, którego śmierć rozdzieliła ich wiele lat temu. W Polsce prowadziła dom, a za oceanem pracowała w szpitalu. O jej wigorze niech świadczy fakt, że do 84. roku życia prowadziła samochód – przestała być kierowcą niemal 30 lat temu. Obecnie mieszka z koleżanką w prywatnym domu opieki i nie opuszcza jej dobry humor. Czerpanie szczęścia z niewielkich rzeczy – To niezwykle ciepła, radosna osoba. Czerpie ogromną radość z niewielkich rzeczy: wzruszyło ją to, że otrzymała kwiaty i słodycze – opowiada Marcin Gołaszewski, wskazując, że do ulubionych słodkości Pani Jadwigi należą delicje. – Znam Panią Jadwigę osobiście od 3 lat. Jako 110-latka występowała jako modelka w Domach Pomocy Społecznej i dobrze się przy tym bawiła. Śpiewa i korzysta z życia – uśmiecha się Radny. Niedawno panią Jadwigę odwiedził Marcin Osman, który zrobił jej wiele pamiątkowych zdjęć. Tragiczna wojenna historia pani Jadwigi Życie pani Jadwigi nakładało się na przebieg dwóch wojen światowych. Gdy wybuchła I wojna światowa miała 2 lata, a podczas rozpoczęcia II Wojny Światowej była 27-letnią mężatką. Widziała II Rzeczpospolitą powstającą z rozbiorowej mgły, przemiany ustrojowe i tragedię wojny, której doświadczyła jej rodzina. Osoby takie jak pani Jadwiga są prawdziwymi skarbnicami wiedzy, z których warto czerpać, póki mamy taką możliwość. Ilu stulatków żyje w Polsce? Według danych GUS w Polsce 31 grudnia 2024 roku żyło 8779 stulatków, wśród których znajdowało się 6617 kobiet i 2162 mężczyzn. To wzrost w porównaniu do roku 2023, w którym nasz kraj zamieszkiwało 7387 osób po 100. roku życia. Stulatkowie, a więc także pani Jadwiga Żak-Stewart, otrzymują od Państwa świadczenie honorowe, które w marcu 2025 roku zwaloryzowano do 6589,67 złotych brutto miesięcznie. Najstarsza Polka dostaje także amerykańską emeryturę za lata przepracowane w szpitalu. Pozostaje nam życzyć 200 lat i niegasnącej pogody ducha! Źródło: National Geographic Polska, GUS, Obserwator Gospodarczy Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rewolucja neolityczna. To zmiana, która stworzyła nasze społeczeństwo
Rewolucja neolityczna zmieniła wszystko – od diety po styl życia. Dzięki niej ludzie zaczęli mieszkać w osadach i budować trwałe społeczności. Ale nie była to wyłącznie historia postępu. Wraz z rolnictwem przyszły też choroby, nierówności i uzależnienie od ziemi. Co dziś o niej wiemy?
Spis treści: Co spowodowało rewolucję neolityczną? Cechy i wynalazki okresu neolitu Udomowienie zwierząt Wpływ na życie człowieka Rewolucja neolityczna, znana również jako rewolucja rolnicza, była przełomowym momentem w historii ludzkości, kiedy to łowcy-zbieracze przekształcili się w rolników – zmieniając na zawsze sposób życia człowieka. Szacuje się, że rewolucja neolityczna rozpoczęła się około 12 000 lat temu. Zbiegła się z końcem ostatniego zlodowacenia i początkiem obecnej epoki geologicznej – holocenu. Była momentem przełomowym, który na zawsze odmienił sposób, w jaki ludzie żyją, odżywiają się i funkcjonują w społeczeństwie. To właśnie ona zapoczątkowała rozwój cywilizacji, jaką znamy dziś. W epoce neolitu ludzie prowadzili koczowniczy tryb życia jako łowcy-zbieracze, przemierzając dziką przyrodę w poszukiwaniu pożywienia. Jednak nastąpiła radykalna zmiana – koczownicy stali się rolnikami, przechodząc do bardziej osiadłego trybu życia. Co spowodowało rewolucję neolityczną? Choć naukowcy wciąż dyskutują nad dokładnymi datami i przyczynami tej przemiany, istnieje wiele dowodów na to, że proces odchodzenia od łowiectwa i zbieractwa na rzecz rolnictwa zachodził niezależnie w różnych częściach świata. Uważa się, że rolnictwo narodziło się najpierw w tzw. Żyznym Półksiężycu na Bliskim Wschodzie, gdzie różne grupy ludzi niezależnie opracowały techniki uprawy. Oznacza to, że „rewolucja rolnicza” była raczej serią lokalnych rewolucji, które wydarzyły się w różnych miejscach i czasie. Istnieje wiele hipotez próbujących wyjaśnić, dlaczego ludzie porzucili tryb życia oparty na zbieractwie. Według badania z 2025 roku, przejście to mogły wymusić katastrofalne pożary i erozja gleby. To badanie podważa wcześniejsze teorie, według których zmiana została zapoczątkowana przez samych ludzi. Jedna z nich zakłada, że presja demograficzna zwiększyła konkurencję o zasoby żywności i zmusiła społeczności do poszukiwania nowych sposobów jej pozyskiwania. Inna teoria mówi, że przejście na rolnictwo umożliwiło lepsze włączenie do wspólnoty osób starszych i dzieci, co mogło sprzyjać zwiększeniu produkcji żywności. Są też badacze, którzy twierdzą, że ludzie zaczęli polegać na roślinach, które wcześniej modyfikowali w procesie wczesnej uprawy. Z czasem te rośliny stały się zależne od człowieka. Cechy i wynalazki okresu neolitu Niezależnie od przyczyn przejścia od łowiectwa do rolnictwa, ludzie stawali się coraz bardziej osiadli, częściowo dzięki coraz lepszej znajomości uprawy roślin. Szacuje się, że ludzie zbierali rośliny i ich nasiona już około 23 000 lat temu, a pierwsze uprawy zbóż, takich jak pszenica i jęczmień, pojawiły się około 11 000 lat temu. Wkrótce potem zaczęto uprawiać także rośliny bogate w białko, jak groch i soczewicę. Wraz z rozwojem umiejętności rolniczych i postępem technologicznym, rolnicy zaczęli gromadzić nadwyżki nasion i zwiększać plony, co wymagało ich przechowywania. To z kolei przyczyniło się do wzrostu liczby ludności – dzięki stabilniejszemu dostępowi do pożywienia — oraz do potrzeby prowadzenia osiadłego trybu życia, niezbędnego do przechowywania nasion i pielęgnowania upraw. Coraz bardziej osiadłe społeczności tworzyły narzędzia kamienne przydatne w pracy na roli – takie jak żarna i sierpy. Rozwijała się również architektura – jak wskazują odkrycia archeologiczne w Sayburç w Turcji, zaczęto wznosić wyraźnie oddzielone przestrzenie mieszkalne i publiczne. Udomowienie zwierząt Wraz z rozwojem rolnictwa rozpoczął się proces udomawiania zwierząt. Dowody na hodowlę owiec i kóz pochodzą z terenów dzisiejszego Iraku i Anatolii (obecnie Turcja) sprzed około 12 000 lat. Udomowione zwierzęta, wykorzystywane do pracy, umożliwiały prowadzenie bardziej intensywnego rolnictwa. Dostarczały również dodatkowego pożywienia w postaci mleka i mięsa, co sprzyjało dalszemu wzrostowi stabilnych populacji ludzkich. Wpływ na życie człowieka Rewolucja rolnicza miała daleko idące konsekwencje. Była powiązana m.in. z narastającymi nierównościami społecznymi — będącymi skutkiem rosnącego uzależnienia ludzi od ziemi i lęku przed niedoborem zasobów. Wiązała się również z pogorszeniem jakości diety oraz wzrostem zachorowań na choroby zakaźne, przenoszone przez udomowione zwierzęta. Z drugiej jednak strony rewolucja neolityczna stworzyła podwaliny pod rozwój nowoczesnych społeczeństw – cywilizacji charakteryzujących się dużymi skupiskami ludności, zaawansowaną technologią oraz rozwojem wiedzy, sztuki i handlu. Źródło: National Geographic
Kim byli rdzenni Amerykanie? Nowe badanie ujawnia DNA pierwszych ludzi na tym kontynencie
Pierwsi ludzie, którzy przybyli do Ameryki Północnej mieli geny denisowian. Tak wynika z najnowszego badania, które opublikowano na łamach prestiżowego czasopisma „Science”.
Spis treści: Kim byli pierwsi Amerykanie? Tajemniczy gen człowieka z Denisowej Jaskini Wpływ różnych genów na układ immunologiczny rdzennych Amerykanów Od wielu lat toczą się naukowe spory nie tylko o to, kiedy pierwsi ludzie zasiedlili Amerykę Północną, ale także kim byli rdzenni Amerykanie. Najnowsze dowody archeologiczne wskazują, że pierwsza migracja na terytorium kontynentu odbyła się ok. 12–14 tysięcy lat temu. W okresie ostatniej epoki lodowej ludzie z Azji przedostali się tam przez Cieśninę Beringa, a dokładniej przez pas lądu Beringia, który łączył dzisiejszą Syberię z terenami północnej Kanady i Alaski. Kim byli pierwsi Amerykanie? Inaczej jest z ludźmi, którzy docierali do Ameryki Południowej. Ci mogli pojawić się tam jeszcze wcześniej, a badania z 2023 roku wykazały, że nawet 25 tysięcy lat temu. Zgodnie z badaniem opublikowanym na łamach czasopisma naukowego „Proceedings of the Royal Society B”, w regionie Santa Elina, w stanie Mato Grosso w centralnej Brazylii odkryto najstarsze ślady zostawione przez Homo sapiens w Ameryce Południowej. Współcześnie plemiona rdzennych Amerykanów to tworzą wiele grup etnicznych i kulturowych, które posługują się różnymi językami i wyznają różne wierzenia. Najnowsze badanie opublikowane na łamach „Science” wykazało, że pierwsi ludzie, którzy pojawili się na tym kontynencie mieli DNA dwóch wymarłych gatunków człowieka – neandertalczyków i denisowian. Badacze uważają, że ta mieszanka genów pozwoliła im przetrwać w nowym środowisku, w którym narażeni byli na zupełnie inne bakterie i wirusy. – Współczesne genomy ludzkie zawierają niewielką liczbę archaicznych genów, będących spuścizną po wcześniejszych krzyżowaniach z neandertalczykami i denisowianami. Większość z nich jest neutralna, ale niektóre występujące u współczesnych ludzi były efektem selekcji naturalnej i mogły odegrać kluczową rolę w adaptacji do nowych środowisk w miarę zasiedlania świata przez ludzi – napisali w swojej pracy naukowcy. Tajemniczy gen człowieka z Denisowej Jaskini Badacze podkreślają, że populacje amerykańskie napotkały niezliczoną ilość nowych środowisk, co umożliwiło selekcji naturalnej „faworyzowanie archaicznych genów w nowym środowisku”. – Rdzenne i mieszane populacje amerykańskie były niedostatecznie zbadane pod tym względem, ale stanowią ogromny potencjał dla badań nad ewolucyjnymi procesami lokalnej adaptacji – podkreślają uczeni. – Każdy żyjący dzisiaj człowiek jest rezultatem połączenia się trzech różnych gatunków – mówi Live Science współautor badania, Fernando Villanea, genetyk z University of Colorado Boulder. – Wraz z ekspansją do Ameryki, ludzie nie musieli czekać na rozwój nowych mutacji genetycznych, aby zwalczać nowe patogeny. Zamiast tego mogli czerpać z arsenału wariantów genetycznych pozyskanych od innych grup, w tym przypadku neandertalczyków i denisowian – dodaje Emilia Huerta-Sanchez, współautorka badania z Brown University. W badaniu naukowcy opisali analizę genu kodującego białka o różnych funkcjach MUC19. Dzięki temu udało im się ustalić, że aż jeden na trzech żyjących współcześnie Meksykanów ma ten właśnie gen podobny do genu denisowian. Wpływ różnych genów na układ immunologiczny rdzennych Amerykanów Szczątki denisowian należały do osobników, które żyły około 41 tys. lat temu w paśmie górskim Ałtaj na Syberii. Kości znaleziono w Denisowej Jaskini, skąd wywodzi się nazwa tego człowieka. Badania wykazały, że denisowianie wykazywali niskie zróżnicowanie genetyczne, ale z drugiej strony wysoki i zróżnicowany poziom hybrydyzacji z neandertalczykiem oraz innym, nieznanym dotąd, archaicznym przedstawicielem rodzaju Homo. Denisowianie zamieszkiwali przede wszystkim Azję od około 200 000 do 30 000 lat temu. Badacze chcieli sprawdzić, czy gen MUC19 specyficzny dla denisowian był korzystny dla rdzennych Amerykanów. W tym celu porównali dane genetyczne dostępne na temat współczesnych Meksykanów, Peruwiańczyków, Kolumbijczyków i Portorykańczyków z sekwencjami genetycznymi 23 rdzennych Amerykanów, z których większość żyła w Ameryce przed XIII wiekiem, a także trzech neandertalczyków i jednego denisowianina. Zespół odkrył, że wariant genu MUC19 najczęściej występował właśnie u współczesnych Meksykanów. Około 33% populacji posiada ten gen. W przypadku Peruwiańczyków to ok. 20%, ale ma go tylko 1% Kolumbijczków i Portorykańczyków. Naukowcy uważają, że to dlatego, że Meksykanie mają więcej DNA rdzennych Amerykanów w swoich genomach niż inne populacje. Naukowcy w kolejnych badaniach chcą dokładnie sprawdzić, w jaki sposób MUC19 wspomagał układ odpornościowy pierwszych Amerykanów. – Podejrzewamy, że działał on radykalnie inaczej niż wariant występujący u współczesnego człowieka – podsumowali naukowcy. Źródło: LiveScience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Paleontologiczna niespodzianka. Naukowcy odkryli nieznany wcześniej gatunek australopiteka
Międzynarodowy zespół naukowców na stanowisku Ledi-Geraru w Etiopii odnalazł ślady nieznanego wcześniej australopiteka – wymarłego ssaka z rodziny człowiekowatych. Ponadto badacze odkryli, że najstarsze homininy i australopiteki żyły wspólnie w tym samym miejscu i czasie w okresie między 2,6 a 2,8 miliona lat temu.
Spis treści: 13 zębów nieznanego wcześniej gatunku hominida Dwa gatunki człowiekowatych współżyły w podobnym okresie Wymarły rodzaj naczelnych Potrzebne są dalsze badania Ewolucja gatunku ludzkiego jest fascynującą i niezwykle ważną dziedziną nauki, ponieważ pozwala nam zrozumieć, skąd pochodzimy i jakie procesy ukształtowały współczesnego człowieka. Badania nad naszymi przodkami i pierwszymi przedstawicielami rodziny ludzkiej pokazują, jak stopniowo rozwijały się cechy odróżniające nas od innych zwierząt. To na przykład dwunożność, zdolność posługiwania się narzędziami, język i mowa, czy myślenie abstrakcyjne. 13 zębów nieznanego wcześniej gatunku hominida Najnowsze badania naukowców ze Stanów Zjednoczonych, Szwecji i Etiopii rzucają nowe światło na to, jak rozwijał się człowiek. Badacze prowadzili wykopaliska w Ledi-Geraru. To stanowisko w dystrykcie Mille, w regionie Afar, w północno-wschodniej Etiopii, które leży wzdłuż rzek Ledi i Geraru. Pierwsze badania rozpoczęto tam już w latach 70. Tym razem naukowcom udało się odnaleźć 13 zębów, które następnie poddano dokładnym analizom. Okazało się, że należały do nieznanego wcześniej australopiteka, a nie Australopithecus afarensis, którego najsłynniejszą przedstawicielką jest Lucy. – Odkrycie potwierdza, że wciąż nie ma dowodów na to, iż Lucy pochodziła sprzed mniej niż 2,95 miliona lat – napisali w swojej pracy autorzy. – Przedział czasowy między około trzema a dwoma milionami lat temu to krytyczny okres w ewolucji człowieka. To wtedy rodzaje Homo i Paranthropus po raz pierwszy pojawiają się w zapisie kopalnym, a prawdopodobny przodek tych rodzajów, Australopithecus afarensis, znika. We wschodniej Afryce próby weryfikacji hipotez dotyczących kontekstów adaptacyjnych, które doprowadziły do tych wydarzeń, są ograniczone przez niedobór miejsc zawierających skamieniałości, które uchwyciłyby ten okres – tłumaczą naukowcy w swojej pracy opublikowanej na łamach czasopisma „Nature”. Dwa gatunki człowiekowatych współżyły w podobnym okresie Datowanie wykazało, że nowo odkryty australopitek żył ok. 2,63 mln lat temu. W 2013 roku na stanowisku badaczom udało się odnaleźć także skamieniałą szczękę najstarszego przedstawiciela rodzaju Homo, który żył ok. 2,78–2,59 mln lat temu. Badacze twierdzą, że te dwa gatunki prawdopodobnie współistniały w tym samym miejscu i czasie. – To badanie pokazuje, że prosty obraz, jaki wielu z nas ma w głowach, łączący liniowo małpę, neandertalczyka i współczesnego człowieka, jest błędny. Ewolucja nie działa w ten sposób – mówiła prof Kaye Reed paleolog z Arizona State University. – Mamy tu dwa gatunki homininów, które żyją razem. A ewolucja człowieka nie jest liniowa, to krzak o splątanych gałęziach. Formy życia współistnieją, niektóre wymierają – wyjaśnia badaczka. – Wiemy, jak wyglądają zęby australopiteka i żuchwa najwcześniejszego Homo, ale to wszystko. Musimy odnaleźć dodatkowe skamieniałości, aby zrozumieć różnice między Australopithecus i Homo oraz to, jak żyły razem w tej części świata – mówi Reed. Wymarły rodzaj naczelnych Australopiteki to wymarły rodzaj naczelnych, które żyły w Afryce od ok. 4,2 do 1,9 miliona lat temu. Uważane są za jednych z najważniejszych przodków człowieka, ponieważ łączyły cechy małp człekokształtnych i pierwszych ludzi. Większość naukowców zgadza się, że rodzaj Homo wyewoluował z australopiteków. Nie ma jednak pewności, z którego z ich gatunków. Ssaki te żyły w Afryce Wschodniej i Południowej, przede wszystkim na terenach dzisiejszej Etiopii, Kenii, Tanzanii i RPA. Osiągały od ok. 100 do 150 cm wzrostu i ważyły przeważnie 30–50 kg. Ich mózg był większy niż u szympansów, ale znacznie mniejszy niż u Homo sapiens (ok. 400–550 cm³). Miały długie ręce i krótsze nogi, częściowo przystosowane do wspinania się po drzewach. Miały postawę wyprostowaną i były dwunożne, ale nie była to tak sprawna dwunożność, jak u ludzi. Australopiteki żyły w grupach i prowadziły zbieracki tryb życia. Potrzebne są dalsze badania Obecnie zespół naukowców bada szkliwo odnalezionych zębów, aby ustalić, co jadł ten człowiekowaty. Na razie badacze mają więcej pytań niż odpowiedzi, ale tak właśnie wyglądają badania nad ewolucją naszego gatunku. Małymi krokami, czasem przez wiele lat, należy prowadzić skrupulatne i wymagające wykopaliska i badania w jednym regionie, tu konkretnie w odległej części Etiopii. – Gdy dokonujesz ekscytującego odkrycia, paleontolog zawsze wie, że potrzebujesz więcej informacji – zauważa Reed. – Potrzebujesz więcej skamieniałości. Dlatego tak ważne jest szkolenie ludzi i umożliwienie im wyruszenia w teren, aby odnaleźli własne stanowiska i miejsca, w których jeszcze nie znaleźliśmy śladów naszej prehistorii. A więcej skamieniałości pomoże nam opowiedzieć historię tego, co przydarzyło się naszym przodkom dawno temu – podsumowuje badaczka. Źródło: PhysOrg Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Starzejemy się w dwóch momentach życia. Nowe ustalenie badaczy
Przyspieszone starzenie się może nadejść niespodziewanie, odbijając się na naszym wyglądzie i zdrowiu. Naukowcy wskazują dwa kluczowe momenty, w których nasz organizm gwałtownie się zmienia.
W tym artykule: Kluczowe 44 urodziny Co dzieje się z nami po 60-tce? Nierówna walka ze starością Każdemu z nas może przytrafić się taki poranek. Wstajemy niewyspani, zmęczeni i ociężali. Łupie nas w kościach, a mięśnie pobolewają. Udajemy się do łazienki, gdzie lustro pokazuje nam odbicie nieznajomego. Zmarszczki wokół oczu, cienie poniżej, szara skóra. Zupełnie jakbyśmy postarzeli się dosłownie w ciągu jednej nocy. Iluzja wywołana kłopotami ze snem lub wyjątkowo trudnym okresem w życiu? Niekoniecznie. W „Nature Aging” ukazał się artykuł, według którego starzenie się wcale nie zachodzi równomiernie. To proces, który w pewnych momentach gwałtownie przyspiesza. A my musimy wówczas zmagać się z nagłymi zmianami fizycznymi i psychicznymi. A być może również pojawiającymi się nie wiadomo skąd chorobami. Co to za momenty? Analizy tysięcy biologicznych markerów wykazały, że raptownie starzejemy się w okolicach 44. i 60. roku życia. Wtedy właśnie nasze organizmy przechodzą głębokie fale zmian związanych z wiekiem. Kluczowe 44 urodziny – Nie zmieniamy się stopniowo z upływem czasu. Zmiany następują bardzo gwałtownie – mówi „Guardianowi” prof. Michael Snyder. Syner jest genetykiem z Uniwersytetu Stanforda i głównym autorem badań. Pierwszy okres, kiedy nasze ciała mocno się przeobrażają, to połowa piątej dekady życia. U kobiet zmiany te tradycyjnie przypisuje się okresowi okołomenopauzalnemu albo menopauzie. Jednak to nie jest całe wytłumaczenie. Okazało się, że również u mężczyzn w tym wieku dochodzi do ostrego rozregulowania się badanych wskaźników molekularnych. Co sugeruje, że także u nich starzenie gwałtownie przyspiesza. Co się wówczas zmienia? Pogarsza się zdolność metabolizowania alkoholu, kofeiny i tłuszczów. Podnosi się poziom „złego” cholesterolu LDL. Rośnie ryzyko pojawienia się różnych chorób układu krążenia, w tym arteriosklerozy. Starzeją się skóra i mięśnie. Co dzieje się z nami po 60-tce? Drugi okres ostrego starzenia się rozpoczyna się zaraz po ukończeniu sześćdziesiątki. Tym razem zmniejsza się zdolność metabolizowania węglowodanów. Gorzej funkcjonuje system odpornościowy i nerki. Znów rośnie ryzyko wystąpienia miażdżycy tętnic. Tak jak kilkanaście lat wcześniej, raptownie starzeją się skóra i układ mięśniowy. Czy to koniec przyspieszania starzenia się? Wcześniejsze badania wykazały, że kolejny taki moment może wystąpić około 78. roku życia. Tym razem nie udało się tego potwierdzić, ponieważ najstarszy uczestnik amerykańskich badań miał 75 lat. Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności To, co kładziemy na talerzu, ma wpływ na jakość i długość naszego życia. Jak duży jest ten wpływ? Naukowcy są zdania, że kontrolując dietę, możemy znacznie przedłużyć sobie życie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/co-jesc-by-zyc-jak-najdluzej-naukowcy-przedstawiaja-nowy-przepis-na-diete-dlugowiecznosci-fot-getty-images-e3237f5.jpeg" width="938" height="625" alt="Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności (fot. Getty Images)" title="Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności (fot. Getty Images)" /> Nierówna walka ze starością Do wyżej opisanych wniosków doprowadziła analiza próbek pozyskanych od 108 ochotników. Wszyscy mieszkają w Kalifornii (co stanowi ograniczenie badania). Co kilka miesięcy dostarczali oni do badań próbki krwi i kału oraz wymazy z ust i nosa. Trwało to od roku aż do siedmiu lat. W sumie naukowcy przeanalizowali aż 135 tys. (!) czynników biologicznych – od cząsteczek (RNA, białek czy metabolitów) po mikroorganizmy (bakterie jelitowe, wirusy i grzyby żyjące wewnątrz organizmu oraz na skórze). „Badanie to pokazuje, że (…) ryzyko chorób związanych ze starzeniem się zmienia się w sposób nieliniowy w ciągu życia człowieka. A także dostarcza wglądu w molekularne i biologiczne szlaki zaangażowane w te zmiany” – napisali autorzy artykułu. Ich analiza sugeruje, że chcąc zachować zdrowie, musimy być wyjątkowo czujni w pewnych momentach życia. Ok. 44. i 60. urodzin warto przemyśleć, jaki jest nasz tryb życia. Naukowcy podkreślają, że szczególnie istotne jest wówczas zapewnienie sobie odpowiedniej porcji aktywności fizycznej. Wzmocni to mięśnie i kości. Ważne są również odpowiednia dieta, badania kontrolne i zadbanie o jakość snu. Źródła: Nature Aging, Live Science, Guardian Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Transhumanizm zakłada przekroczenie wszelkich barier. Tylko czy wtedy pozostaniemy jeszcze ludźmi?
Transhumanizm zakłada, że organizm ludzki w obecnej formie jest tylko etapem na drodze ewolucji. Ewolucji, którą możemy pokierować dzięki zdobyczom nauki. Wszystko w imię przekraczania kolejnych granic. W szerzonych przez siebie poglądach, zwolennicy tego nurtu roztaczają wizję braku chorób, wiecznej młodości i intelektualnej doskonałości poprzez odrzucenie niewoli genów i wpływanie na cielesną formę. Czym jest transhumanizm? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Transhumanizm, czyli odrzucenie tego, co ludzkie? To nie jest nowa idea Mrzonka czy przyszłość? Zdaniem niektórych, to już się dzieje Transhumanizm w ogniu krytyki Oceniając nasz gatunek obiektywnie, należy stwierdzić, że pod wieloma względami jesteśmy najmniej doskonałym tworem natury. Nie mamy kłów ani pazurów, którymi moglibyśmy zdobywać pożywienie i odpierać zagrożenie. Nasze mięśnie są słabe. Nie przemieszczamy się szybko i nie pokonujemy dużych odległości. Nie mamy wyostrzonych zmysłów. Mając to wszystko na uwadze, należałoby stwierdzić, że już dawno powinniśmy wyginąć. Człowiek stał się gatunkiem dominującym wyłącznie dzięki rozwiniętemu mózgowi. Opracowaliśmy broń. Wynaleźliśmy środki transportu, dzięki którym świat stanął przed nami otworem. Zmieniliśmy środowisko. Sami wykreowaliśmy przestrzeń, w której żyjemy. Technologia pozwoliła nam zawładnąć naszą planetą. Może więc czas wykonać kolejny krok i przekroczyć wszelkie granice, które narzuca nam biologiczna powłoka? Zdaniem transhumanistów, tak właśnie wygląda nasza przyszłość. Transhumanizm, czyli odrzucenie tego, co ludzkie? Niektórzy postrzegają to zjawisko jako ruch intelektualny, inni – kulturowy. Są też tacy, którzy idą dalej, nazywając transhumanizm quasi-religią. O co właściwie chodzi? Ideę transhumanizmu najlepiej obrazuje definicja zaproponowana przez filozofa Maksa More’a. Według niego, transhumanizm jest klasą filozofii, kierującą nasz gatunek w stronę kondycji postludzkiej. Wskazuje na elementy wspólne z humanizmem, takie jak choćby poszanowanie rozumu i nauki, nacisk na postęp czy docenienie roli człowieczeństwa w życiu. Jednocześnie podkreśla, że w odróżnieniu od humanizmu, transhumanizm oczekuje radykalnych zmian w ludzkiej naturze. Żeby lepiej zrozumieć ideę tego ruchu, warto przyjrzeć się liście poprawek do cielesnej budowy, które More zawarł w swoim „Liście do matki natury”: przezwyciężenie procesów starzenia i śmierci poprzez ingerencję w geny, manipulację komórkami i zastosowanie syntetycznych organów, poszerzenie możliwości ludzkich zmysłów poprzez zastosowanie środków biotechnologicznych i obliczeniowych, udoskonalenie organizacji i powiększenie pojemności neuronowej poprzez usprawnienie inteligencji i pamięci roboczej, stworzenie „metamózgu” poprzez uzupełnienie kory nowej, możliwość pełnego zapanowania nad zachodzącymi w ludzkim organizmie procesami biologicznymi i neurologicznymi poprzez manipulację genami, dostosowanie wzorców emocjonalnych i motywacyjnych do poziomu, jaki sami uznamy za zdrowy, budowa człowieka nie może opierać się wyłącznie na węglu, bo nie można osiągnąć biochemicznej doskonałości bez integracji nas samych z zaawansowaną technologią. Chodzi tu zatem o technologiczną redefinicję ewolucji naszego gatunku. Transhumanizm zakłada połączenie człowieka z maszyną. To nie jest nowa idea Transhumaniści czują się duchowymi spadkobiercami renesansowych myślicieli, którzy swoimi postulatami zapoczątkowali ideę racjonalnego humanizmu, zakładającą połączenie koncentracji na człowieku z racjonalnym podejściem do świata i metod naukowych. Choć ta ideologia wydaje się być nowatorskim tworem, to jej korzenie sięgają przełomu XIX i XX wieku. Prekursorem transhumanizmu był Nikołaj Fiodorow, prawosławny filozof, który zapoczątkował kosmizm rosyjski. Głosił on konieczność wskrzeszenia zmarłych przodków i stworzenia we wszechświecie uniwersalnej utopii, nie tylko w ujęciu duchowym, ale także naukowo-technologicznym. Sam termin „transhumanizm” ukuł w 1957 roku Julian Huxley. Angielski biolog zdefiniował transhumanistę jako „człowieka pozostającego człowiekiem, ale wykraczającego poza siebie przez zrealizowanie nowych możliwości odnoszących się do jego natury”. Nieco inną definicję zaproponował dziewięć lat później futurolog F.M. Esfandiary. Jego zdaniem, transczłowiek ma być istotą pośrednią między człowiekiem a postczłowiekiem. Mrzonka czy przyszłość? To wszystko brzmi jak pieśń przyszłości? A może jak nierealna wizja? Na obecnym etapie rozwoju technologicznego, tak. Należy jednak podkreślić, że owa przyszłość może nastąpić szybciej, niż nam się wydaje. Przecież egzoszkielety i bioniczne protezy nie są niczym nowym. Wciąż jeszcze nie mogą wiernie odwzorować w pełnym zakresie ruchu naturalnej kończyny, ale postęp w tej dziedzinie jest tylko kwestią czasu. Idąc dalej, w styczniu 2024 roku firma Neuralink wszczepiła do mózgu pierwszego ludzkiego pacjenta opracowany przez siebie chip. Na razie ta technologia ma pomóc osobom cierpiącym na różnego rodzaju schorzenia neurologiczne, ale nie ulega wątpliwości, że w przyszłości jej zastosowanie nie będzie znacznie szersze. Kto wie, na co już wkrótce pozwoli nanotechnologia? Wiele pomysłów przedstawianych przez transhumanistów rozpatruje się w kategoriach science fiction. Słusznie, bo obecnie ich realizacja nie jest możliwa. Technologia nie stoi jednak w miejscu. Komputery osobiste zaczęły powstawać zaledwie 50 lat temu. Wtedy wydawały się urządzeniami doskonałymi, oferującymi niemal nieskończone możliwości. Dziś każdy nosi w kieszeni urządzenie, które jest kilkadziesiąt tysięcy razy szybsze od tamtych maszyn. Czy w tamtych czasach ktokolwiek śnił o takim postępie? Zdaniem niektórych, to już się dzieje Świat nauki galopuje i nie zamierza się zatrzymywać, ale cyborgizacja wciąż jest odległą perspektywą. Nie można jednak nie wspomnieć, że niektórzy zwolennicy idei transhumanizmu twierdzą, że kierowana ewolucja zachodzi na naszych oczach i wszyscy jej podlegamy. Odpowiadać za to ma rozwój technologii mobilnych. Większość ludzi zachodniego świata dysponuje przynajmniej jednym urządzeniem, które jest stale podłączone do internetu. Smartfony i tablety zapewniają dostęp do całej opublikowanej wiedzy ludzkości, znacząco zwiększając przez to nasze możliwości. Czy to czyni nas transhumanistami? Nawet jeżeli nie, to rozwój technologii mobilnych zmierza do tego, żeby urządzenia elektroniczne przestały być niezbędnym łącznikiem między nami a siecią. W przyszłości każdy ma móc pobierać i wysyłać dane wyłącznie dzięki udoskonalonemu mózgowi. Transhumanizm w ogniu krytyki Nie brakuje opinii uczonych, zdaniem których ludzkość nigdy nie będzie dysponować technologią, umożliwiającą spełnienie celów transhumanizmu. Taki pogląd wyraża choćby socjolog Max Dublin z Uniwersytetu w Toronto. W swojej książce, zatytułowanej „Futurehype: The Tyranny of Prophecy”, wskazuje, że w przeszłości nie brakowało chybionych przewidywań na temat rozwoju technologicznego i także współcześni futurolodzy nie mają racji. Podobnego zdania jest Steve Jones, genetyk i autor popularnonaukowy. Jego zdaniem, inżynieria genetyczna nigdy nie będzie w stanie zaoferować tak dużych możliwości, jakich oczekują transhumaniści. Technologia a etyka Należy podkreślić, że krytyka transhuimanizmu nie przybiera wyłącznie formy zastrzeżeń co do możliwości spełnienia fundamentalnych celów tej ideologii. Wiele osób przedstawia także zastrzeżenia co do moralności poglądów głoszonych przez zwolenników tej ideologii. Jednym z przeciwników transhumanizmu jest Martin Rees, brytyjski astronom i kosmolog. W swojej książce „Our Final Hour” wskazał, że o ile zaawansowana technologia niesie ze sobą realną szansę na rozwój, to stwarza także ogromne ryzyko katastrofy. Rees postuluje za zahamowaniem rozwoju naukowego przy jednoczesnym zwiększeniu środków bezpieczeństwa. Amerykański programista Bill Joy, jeden z założycieli Sun Microsystems, w eseju „Why the future doesn’t need us” stwierdził, że gdyby transhumaniści spełnili swoje cele, najprawdopodobniej doszłoby do wyginięcia ludzkości. Jego pogląd spotkał się z poklaskiem ze strony przeciwstawiających się postępowi technicznemu neoluddystów, zdaniem których człowiek nie może i kierować ewolucją swojego gatunku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Makabryczne odkrycie w Hiszpanii: przodkowie człowieka jedli małe dzieci
Na kości należącej do kilkuletniego dziecka sprzed 850 tys. lat znaleziono wyraźne ślady nacięć. Odkrycie sugeruje, że padło ofiarą kanibalizmu wśród ówczesnych przodków człowieka - Homo antecessor.
Spis treści Kość dziecka z makabrycznymi śladami Kanibalizm w jaskinii Gran Dolina Kim był Homo antecesor? Kość odkryto w jaskini Gran Dolina, na stanowisku archeologicznym Atapuerca w północnej Hiszpanii. To nie pierwszy ślad kanibalizmu odkryty na tym stanowisku, ale z pewnością najbardziej szokujący. Kość dziecka z makabrycznymi śladami Na kręgu szyjnym, należącym do dziecka w wieku od 2 do 5 lat, znaleziono wyraźne ślady nacięć ostrym narzędziem, takie same jak na kościach upolowanych zwierząt. Sugerują celowe oddzielenie głowy od ciała i obróbkę jak każdej innej ofiary. Badacze uznali, że dziecko zostało potraktowane nie jako wyjątkowy przypadek, ale zgodnie z powszechną wówczas praktyką. Odkrycie to jest częścią większej serii znalezisk, podczas których natrafiono na szczątki 10 osobników z gatunku Homo antecessor — archaicznego krewnego człowieka, który żył w Europie i wyginął około 770 tys. lat temu. Kanibalizm w jaskinii Gran Dolina Ślady na kościach — cięcia, złamania oraz odciski ludzkich zębów — są jednoznacznymi dowodami kanibalizmu. Około 30% wszystkich ludzkich kości znalezionych w jaskini nosi takie ślady, co wskazuje na powszechność tego zachowania w tym miejscu i grupie. Fakt, że praktyki te dotyczyły także dzieci, podkreśla bezwzględność ówczesnych hominidów względem swoich pobratymców. Zdaniem badaczy, kanibalizm w Gran Dolina w Hiszpanii nie był jednorazowym zdarzeniem, lecz trwałą strategią przetrwania. Wskazują oni, że takie postępowanie mogło pełnić zarówno funkcję żywieniową, jak i społeczną lub terytorialną — być może zjadanie zmarłych (lub zabijanych) członków grupy służyło jako forma kontroli nad populacją lub ochrony zasobów. Kość dziecka datowana jest na okres między 850 tys. a 780 tys. lat temu, co czyni ją najstarszym znanym dowodem kanibalizmu w Europie. Wprawdzie wcześniejsze ślady nacięć na kościach homininów odkryto w Kenii (1,45 mln lat temu), ale w tamtym przypadku nie ma pewności, czy powstały w wyniku praktyk kanibalistycznych. Kim był Homo antecesor? Dokładne miejsce Homo antecesor w ludzkim drzewie genealogicznym wciąż pozostaje niejasne. Niektórzy naukowcy sugerują, że mógł być przodkiem zarówno Neandertalczyków, jak i współczesnych ludzi, choć inni traktują go jako boczną odnogę ewolucyjną. Badania archeologiczne w jaskini Gran Dolina są prowadzone już od trzech dekad. Zdaniem kierowniczki wykopalisk, Palmiry Saladié, odkrycia nieustannie zmuszają naukowców do rewizji poglądów na temat zachowań Homo antecessor. Traktowanie zmarłych, w tym dzieci, jako źródła pożywienia świadczy o surowych warunkach życia i bezkompromisowej walce o przetrwanie. Saladié podkreśla, że kolejne sezony wykopalisk mogą przynieść kolejne odkrycia i poszerzyć wiedzę na temat tego tajemniczego gatunku praczłowieka. Źródło: Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Neandertalczycy mieli własną „fabrykę tłuszczu”? To odkrycie zmienia naszą wiedzę
Kości, ogniska i systematyczność – to nie brzmi jak opis dzikiego ludu. Archeolodzy natrafili na coś, co każe spojrzeć na neandertalczyków zupełnie inaczej.
Spis treści: Tak wytapiano tłuszcz Zorganizowany jak neandertalczyk Bardzo długo neandertalczycy byli przedstawiani jako prymitywni krewni Homo sapiens. Nie przypisywano im np. zdolności abstrakcyjnego myślenia. Tymczasem kolejne odkrycia archeologiczne skutecznie obalają utrwalane przez lata wyobrażenia na ich temat. Tak wytapiano tłuszcz Najnowsze badania prowadzone na stanowisku Neumark-Nord we wschodnich Niemczech dostarczyły intrygujących dowodów na istnienie zorganizowanego miejsca przetwórstwa kości dużych ssaków. Neandertalczycy pozyskiwali tam szpik i tłuszcz kostny. W epoce lodowcowej były to niezwykle cenne składniki diety, bogate w kalorie i niezbędne kwasy tłuszczowe. Swoista „fabryka tłuszczu” funkcjonowała 125 tysięcy lat temu. W trakcie wykopalisk naukowcy odkryli ponad 100 tysięcy fragmentów kości należących do co najmniej 172 dużych zwierząt, takich jak konie czy jelenie. Liczne ślady cięcia, miażdżenia oraz ślady użycia narzędzi wskazują na systematyczne pozyskiwanie tłuszczu i szpiku. Jak zauważają badacze z niemieckiego MONREPOS Archaeological Research Center, nie było to przypadkowe działanie. Neandertalczycy planowali polowania, transportowali tusze, a wybrane części ciał zwierząt gromadzili w jednym miejscu, by w kontrolowany sposób je przetwarzać. W miejscu odkrycia odnaleziono również ślady ognisk, co może sugerować, że tłuszcz był wytapiany na gorąco. Zorganizowany jak neandertalczyk Produkcja tłuszczu z kości to proces wymagający niemałego wysiłku. Trzeba je najpierw rozłupać, następnie wygotować, by tłuszcz oddzielił się od resztek. To zadanie czasochłonne, wymagające wiedzy i organizacji – a zatem coś, co jeszcze do niedawna przypisywano wyłącznie Homo sapiens. Badania znaleziska z Neumark-Nord dowodzą, że neandertalczycy rozumieli wartość odżywczą tłuszczu. Potrafili też gospodarować zasobami i planować działania z wyprzedzeniem. To kolejny argument przemawiający za ich inteligencją i zdolnością adaptacyjną. Inne potwierdzone fakty to m.in. używanie mowy artykułowanej, tworzenie narzędzi złożonych czy praktyki pogrzebowe. Choć neandertalczycy ostatecznie zniknęli z naszej planety około 40 000 lat temu, ich dziedzictwo przetrwało w naszej genetyce. Dziś, dzięki zaawansowanym badaniom, zaczynamy dostrzegać w nich nie „dzikich kuzynów”, ale bardzo ludzkie istoty – zdolne do współpracy, planowania, a nawet twórczego działania. Źródło: Science Advances Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Ważniejszy niż krew, głos i odcisk palca. Oddech zdradza więcej niż myśleliśmy
Naukowcy przebadali schematy oddechowe u ludzi i doszli do zaskakujących wniosków. Każdy z nas oddycha inaczej, a każdy oddech niesie wiele informacji o naszym zdrowiu. W przyszłości badanie oddechu może być standardem, a identyfikacja na jego podstawie bardziej precyzyjna niż z odcisku palca.
Spis treści Oddech jak linie papilarne Co mówi oddech o naszym zdrowiu? Co dzieje się w mózgu, gdy oddychamy? Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Current Biology” wykazało, że każdy z nas posiada unikatowy wzorzec oddechu — niczym odcisk palca — i może on dostarczać cennych informacji o naszym zdrowiu fizycznym i psychicznym. Naukowcy od dawna to podejrzewali, ale dopiero teraz udało się skonstruować odpowiednie urządzenie do całodobowego badania oddychania. Oddech jak linie papilarne Badanie przeprowadził zespół naukowców z Izraela. objęło 100 młodych dorosłych, noszących przez 24 godziny dziennie niewielkie rurki mierzące przepływ powietrza przez nos. Dane były rejestrowane w specjalnej aplikacji na smartfony. Potem, za pomocą modelu AI dokonywano analizy. Pozwoliła ona na identyfikację uczestników na podstawie wzorców oddechu z dokładnością 96,8% — skuteczniej niż w przypadku systemów rozpoznawania głosu. Parametry takie jak długość wdechu, pauza między wdechem a wydechem czy zmienność tych przerw są wysoce indywidualne i stabilne w czasie. W modelach analizowano aż 24 cechy oddychania, które pozwoliły na niemal idealną identyfikację osób. Co mówi oddech o naszym zdrowiu? To nie wszystko - wzory te korelowały z cechami fizycznymi (jak np. wskaźnik masy ciała BMI) i kondycją psychiczną. Na przykład wyższy poziom lęku przekładał się na krótsze wdechy i większą zmienność pauz podczas snu. Zaawansowany monitoring oddechu przez całą dobę to znaczący krok naprzód — tradycyjne badania trwają zwykle kilka minut. Długoterminowe badanie mogłoby wykrywać subtelne zmiany, które mogą zwiastować choroby lub zaburzenia – podobnie jak np. przy zmienności tętna HRV, od dawna monitorowanej nawet w prostych opaskach fitness. Naukowcy planują udoskonalić urządzenie aby móc zastosować je w diagnostyce klinicznej. Oddech może w przyszłości stać się skutecznym biomarkerem do wczesnego wykrywania chorób fizycznych i psychicznych oraz potencjalnym narzędziem terapeutycznym. Co dzieje się w mózgu, gdy oddychamy? Choć oddychanie odbywa się nieświadomie i może wydawać się proste, kontroluje je złożony system zależności w mózgu. Od synchronizacji oddechu podczas mówienia, po jego dostosowanie podczas pływania — układ oddechowy nieustannie „negocjuje” z różnymi częściami mózgu. — Chociaż oddychanie rozpoczyna się w ośrodku oddechowym w pniu mózgu, to w rzeczywistości jest koordynowane przez ogromną część mózgu — tłumaczy Noam Sobel, jeden z autorów badania. Biorą w nim udział m.in. rejony odpowiedzialne za język, emocje i umiejętności motoryczne. Źródło: Current Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zaskakujące odkrycie archeologiczne z Chin. Zmienia pogląd na dzieje człowieka
Archeolodzy odkryli w Chinach narzędzia sprzed 60-50 tysięcy lat, które wykonano w technologii znanej do tej pory tylko z obszaru Europy. Co to oznacza dla badania pradziejów człowieka?
Spis treści: Tych narzędzi miało tam nie być Znaczenie odkrycia narzędzi z Chin Nowe odkrycie z Chin dotyczy środkowego paleolitu (300 000 do 40 000 lat temu). Okres ten był do tej pory postrzegany jako dynamiczny czas w pradziejach Europy i Afryki jeśli chodzi o technologiczne innowacje, natomiast w Azji Wschodniej dość statyczny pod tym względem. Nowe badania przeprowadzone przez zespół z University of Washington podważają tę opinię. Tych narzędzi miało tam nie być Naukowcy odkryli na stanowisku archeologicznym Longtan w południowo-zachodnich Chinach liczne zabytki krzemienne w różnym stadium obróbki. Być może była to zatem pradziejowa „pracownia krzemieniarska”. Badacze znaleźli zarówno rdzenie, jak i duże odłupki czy drapacze. Były one używane do skrobania i obróbki kości, poroża lub drewna, o czym świadczą znalezione na nich ślady. Z analizy wynika, że narzędzia wykonano w specyficznej technice mustierskiej określanej jako Quina (nazwa pochodzi od stanowiska we Francji). Narzędzia wytworzone w technologii Quina odkryto w Europie kilkadziesiąt lat temu, ale nigdy wcześniej nie znaleziono ich w Azji Wschodniej. Dlatego tak ważne jest odkrycie z Chin, które opisano właśnie na łamach „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Znaczenie odkrycia narzędzi z Chin Prof. Ben Marwick z University of Washington, współautor badania, przyznał, że to znalezisko jest dla niego sporym zaskoczeniem, rodzącym pytania dotyczące sposobu myślenia i ewolucji człowieka w Azji. W środkowym paleolicie na terenie Eurazji rozwijało się kilka archaicznych grup ludzkich, takich jak neandertalczycy i denisowianie. Istnieje jednak powszechne przekonanie, że rozwój człowiekowatch w Chinach był powolny przez większość okresu paleolitu. Tymczasem teraz mamy znalezisko w postaci narzędzi wykonanych w technologii Qina sprzed 55 tysięcy lat. Podważa to przyjęty pogląd, że środkowy paleolit w Azji upłynął pod znakiem stagnacji. Pojawia się przy tym pytanie: w jaki sposób ten zestaw narzędzi dotarł do Azji Wschodniej? Naukowcy będą pracować nad ustaleniem, czy wspomniana technika wykonywania narzędzia została przyniesiona przez ludzi migrujących z zachodu, czy też wynaleziono ją na miejscu, niezależnie, bez bezpośredniego kontaktu między grupami. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Bezużyteczny relikt ewolucji? Nic podobnego. Mięśnie uszne działają, nawet jeśli nie ruszamy uszami
Szczątkowe mięśnie uszne odziedziczyliśmy po naszych najdawniejszych przodkach. Większość z nas nie umie ich używać. A jednak mięśnie te uaktywniają się, gdy intensywnie nasłuchujemy. Dzieje się tak nawet wtedy, gdy nie potrafimy ruszać uszami.
Spis treści: Co się dzieje, gdy znajdujemy się w hałasie? Jakie stopnie trudności miał test? Czy mięśnie uszne gwarantują lepszy słuch? Umiejętność strzyżenia uszami dla wielu gatunków jest kluczowa. Zwierzęta unoszą uszy albo zmieniają ich położenie tak, by małżowiny odwracały się w stronę źródła dźwięku. Większość ludzi nie ma takich możliwości. Nieliczni, którzy umieją ruszać uszami, robią to co najwyżej dla żartów. Zdaniem badaczy, umiejętność poruszania małżowinami nasi przodkowie utracili 25 mln lat temu. Do końca nie wiadomo, dlaczego tak się stało. Po tamtych pradawnych czasach pozostała nam anatomiczna pamiątka. To szczątkowe mięśnie uszne. Oraz zawiadujące nimi obwody nerwowe, stanowiące swoisty neurologiczny relikt. Naukowcy właśnie odkryli, że niekiedy potrafimy go aktywizować. Dzieje się tak, gdy intensywnie nasłuchujemy. Mięśnie uszne uaktywniają się wówczas, zupełnie jakbyśmy chcieli „zastrzyc uszami”. Co się dzieje, gdy znajdujemy się w hałasie? Wyobraźmy sobie, że znajdujemy się w głośnym barze. Są godziny lunchu, lokal jest pełen i wszyscy ze sobą rozmawiają. Siedzimy przy długim stole i próbujemy dosłyszeć, co opowiada koleżanka dwa miejsca dalej. Skupiamy się, ze wszystkich sił starając się wyłowić jej głos z całego otaczającego gwaru. Taką właśnie sytuację spróbowali w laboratorium odtworzyć naukowcy z Uniwersytetu Kraju Saary. W roli koleżanki wystąpił audiobook czytany kobiecym głosem. Słuchać go miało 20 osób w wielu od 22 do 37 lat. Żaden z uczestników badania nie miał problemów ze słuchem. W przypadku każdego elektryczną aktywność mięśni usznych mierzyły czujniki przyklejane do skóry. Jakie stopnie trudności miał test? Eksperyment miał trzy poziomy trudności. W łatwej wersji testu oprócz audiobooka badani słyszeli również cichy podcast czytany męskim głosem. W zadaniu o średnim stopniu trudności naukowcy dodali do zestawu dźwięków drugi podcast z kobiecym głosem, podobnym do tego z audiobooku. W najtrudniejszym wariancie oba podcasty były odtwarzane głośniej i razem zagłuszały audiobook. Każdy z nas ma trzy mięśnie małżowiny usznej: mięsień uszny przedni, tylny i górny (największy z nich). Wszystkie określa się jako mięśnie szczątkowe, co odzwierciedla, że generalnie są nam nieprzydatne. Jednak okazało się, że w czasie wyżej opisanych testów mięśnie te bardzo starały się „pomóc” swoim właścicielom. – Te mięśnie, a szczególnie mięsień uszny górny, wykazują zwiększoną aktywność podczas zadań słuchowych wymagających wysiłku – powiedział Andreas Schröer, główny autor pracy opublikowanej w czasopiśmie „Frontiers in Neuroscience”. Czy mięśnie uszne gwarantują lepszy słuch? Na koniec testów naukowcy przepytali uczestników badania z treści audiobooka. Jak łatwo przewidzieć, czym test był trudniejszy, tym odpowiedzi badanych stały się mniej dokładne. Przyznawali oni przy tym, że w najtrudniejszej wersji musieli włożyć w nasłuchiwanie sporo wysiłku. Znalazło to odbicie w aktywności ich mięśni usznych. Największy z nich – mięsień uszny górny – aktywizował się właśnie w najtrudniejszym teście. Jego ruch był jednak mikroskopijny albo wprost nie istniał. Nie jest też pewne, czy zwiększona aktywność elektryczna przekładała się na lepszy słuch. Naukowcy przyznają, że próba była nieduża, a w teście wzięli udział ludzie młodzi, bez problemów ze słuchem. Stąd badania muszą zostać powtórzone na większej próbie. Dopiero wtedy okaże się, czy uda się znaleźć dla nich praktyczne zastosowania. Źródło: Frontiers in Neuroscience, phys.org, New Scientist, Guardian Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Pierwsi praludzie pojawili się w Europie już 2 mln lat temu. Dowodem skamieniałości z Rumunii
Kiedy nasi najdawniejsi przodkowie przybyli na kontynent europejski? Najnowsze dowody wskazują, że zdarzyło się to już 1,95 mln lat temu. Czyli aż 500 tys. lat wcześniej niż dotychczas przypuszczano.
Spis treści: Pierwsi Europejczycy byli Rumunami? Co naukowcy znaleźli na kościach Europa przyjazna do zamieszkania Nasz gatunek – Homo sapiens – pojawił się na Ziemi kilkaset tysięcy lat temu. Jednak rodzaj Homo, do którego należy, ma znacznie dłuższą historię. Pierwsze homininy wyewoluowały kilka milionów lat temu w Afryce. Z tego kontynentu rozprzestrzeniły się na następne, docierając do Azji oraz do Europy. Naukowcy od dawna próbują ustalić, kiedy praludzie dotarli na nasz kontynent. Najstarsze niepodważalne dowody obecności homininów, jakie do niedawna posiadaliśmy, pochodzą z Gruzji. Na stanowisku archeologicznym w Dmanisi wykopano szczątki i kamienne narzędzia sprzed 1,8 mln lat. Naukowcy uważają, że pozostawił je po sobie Homo erectus albo hipotetyczny Homo georgicus. Dotychczas przypuszczano, że musiały minąć kolejne setki tysięcy lat, nim homininy pojawiły się w centralnej i zachodniej Europie. Udało się udokumentować ich obecność na terenie dzisiejszej Hiszpanii i Włoch dopiero około 1,4–1,2 miliona lat temu. Niedawno w zachodniej Ukrainie znaleziono narzędzia zrobione przez praludzi. Również mają ok. 1,4 mln lat. Pierwsi Europejczycy byli Rumunami? Jednak właśnie pojawiły się nowe wskazówki dowodzące, że pierwszy hominin postawił swoją stopę w Europie jeszcze wcześniej. W czasopiśmie naukowym „Nature Communications” ukazała się praca, która przesuwa obecność pierwszych homininów na kontynencie europejskim aż o 500 tys. lat wstecz, na ok. 2 mln lat temu. Dowodzą tego badania prowadzone w południowej Rumunii na stanowisku archeologicznym Grăunceanu. Znajduje się ono w dolinie rzeki Olteţ (prawy dopływ Aluty), na południe od Karpat. Dolina ta to bogate źródło różnego rodzaju skamieniałości. Tym razem naukowcy nie znaleźli w niej szczątków wymarłych gatunków praludzi. Natrafili za to na bardzo wiele kości zwierzęcych. Co naukowcy znaleźli na kościach W sumie badacze zabrali i przebadali ponad cztery i pół tysiąca szczątków mięsożerców, nosorożców, gryzoni czy gatunków koniowatych. W dwudziestu przypadkach znaleźli na kościach wyraźne nacięcia. Osiem z nich z wysoką pewnością uznali za ślady pozostawione przez praludzi. Nacięcia te znajdowały się na czterech kościach piszczelowych, jednej żuchwie, jednej kości ramiennej i dwóch długich fragmentach kości. Dodatkowe analizy potwierdziły, że nacięcia powstały podczas odcinania mięsa od kości, a nie przypadkowo – w wyniku uszkodzeń spowodowanych przez zwierzęcia czy deptania. Po przeprowadzeniu datowania znalezisk z Grăunceanu okazało się, że homininy było obecne w tamtym rejonie 1,95 mln lat temu. A więc o wiele wcześniej niż dotychczas przypuszczano. Naukowcy nie wiedzą, do jakiego gatunku należały. Może był to Homo erectus (jeśli jest starszy, niż się obecnie sądzi). Albo inny homin, którego nauka jeszcze nie zna. Europa przyjazna do zamieszkania W Grăunceanu wykopano też ząb trzonowy konia, który dostarczył ciekawych informacji o ówczesnym klimacie w tamtym regionie. Analiza stosunku izotopów tlenu i węgla w tych szczątkach wykazała, że południowa Rumunia dwa miliony lat temu była przyjemnym miejscem do życia. Porastały ją łąki i lasy, klimat był umiarkowany, padało częściej niż obecnie. Nad rzeką Olteţ znaleziono szczątki ciepłolubnych zwierząt takich jak struś, łuskowiec oraz wymarły gatunek małpy. Na tej postawie naukowcy przypuszczają, że zimy były wówczas bardzo łagodne. Łącząc to wszystko zakładają, że pierwsze homininy opuściły Afrykę podczas okresu międzylodowcowego i korzystając z dobrych warunków klimatycznych rozpoczęły wędrówki po całej Eurazji. Źródła: phys.org, Discover Magazine, Nature Communications Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy Lucy mogła biegać? Tak, wykazały symulacje 3D. Jednak ten australopitek nie był demonem szybkości
Naukowcy opracowali nowy model 3D australopiteka. Okazało się, że ten ssak naczelny nie tylko przyjmował postawę wyprostowaną. Jeśli chciał, mógł również biegać. Co prawda nie za szybko i nie na za długie odległości, jednak ewidentnie ewolucja premiowała tę czynność.
Spis treści: Czy Lucy mogła biegać? Co nam mówi trójwymiarowa rekonstrukcja anatomii australopiteka? Czy Lucy mogła biegać na długie dystanse? Najlepiej znany australopitek? To niewątpliwie Lucy, przedstawicielka gatunku Australopithecus afarensis. Jej szczątki znaleziono w latach 70. w okolicach wioski Hadar w Etiopii. Naukowcom udało się skompletować aż 40% szkieletu tego ssaka naczelnego. Wbrew pozorom to znakomite osiągnięcie. Lucy żyła w Afryce ponad 3 miliony lat temu. Z tak odległej przeszłości zachowuje się bardzo niewiele. Zdarza się, że paleoantropolodzy identyfikują nowe gatunki zaledwie na podstawie kilku kości. Szkielet Lucy jest jednym z najbardziej kompletnych szkieletów australopiteków, jakie udało się zebrać. Na jego podstawie można było określić, że ta samica miała około metr wzrostu i ważyła do 30 kg. Czy Lucy mogła biegać? Już od dawna naukowcy zgadzali się, że australopiteki były dwunożne. Dyskutowano, w jaki sposób się poruszały – czy chodziły prosto, czy raczej ich chód był kaczy, taki jak szympansów? Inne pytanie dotyczyło ich sylwetki. Były pochylone, czy raczej się prostowały? Tą ostatnią kwestią zajmowała się w zeszłym roku dr Ashleigh Wiseman z Uniwersytetu Cambridge. Wiseman stworzyła model 3D nóg australopiteka. Na tej podstawie wnioskowała, że australopiteki chodziły wyprostowane. Co więcej, doszła również do wniosku, że Lucy mogła całkowicie wyprostować kolana. Jeśli tak było w rzeczywistości, aż się prosi, by zapytać: czy Lucy mogła biegać? Co nam mówi trójwymiarowa rekonstrukcja anatomii australopiteka? Rozwiązaniem zagadki zajął się Karl Bates, biolog ewolucyjny z University of Liverpool. W badaniach poszedł tą samą drogą, co Wiseman. Czyli opracował model 3D australopiteka z gatunku Australopithecus afarensis. To najlepszy sposób, by analizować, jak poruszały się wymarłe gatunki człowiekowatych. Inne metody wyklucza mała ilość zachowanych zachowanych odcisków stóp oraz znajdowanych kości. Bates wraz z zespołem wpierw zbudował cyfrowy szkielet Lucy. Następnie, na podstawie m.in. muskulatury współczesnych małp, oszacował masę mięśniową australopiteka. Poyem zasymulował, w jaki sposób cyfrowa „Lucy” mogłaby biegać. I porównał to ze sposobem biegania ludzi. Wniosek? Nawet mimo braku wydłużonego ścięgna Achillesa, Lucy mogła biegać. Jednak nie była demonem szybkości. Gdy zrywała się do biegu, poruszała się z prędkością od 1,74 do maks. 5 m/s (to w przypadku, gdy naukowcy wyposażyli model w mięśnie współczesnych ludzi). Dla porównania, model Homo sapiens z symulacji mógł biec z szybkością 8 m/s. Czy Lucy mogła biegać na długie dystanse? To również jest bardzo mało prawdopodobne. Wskazuje na to próba oszacowania, ile energii kosztował bieg tego australopiteka. Kiedy naukowcy wyposażyli jego model w ludzkie mięśnie otaczające kostki, wydatek energetyczny na bieganie był zbliżony do wydatku innych ssaków o podobnej masie ciała. Jednak Lucy nie miała mięśni Homo sapiens. Z kolei model z mięśniami małpy potrzebował do biegania znacznie więcej energii. To sugeruje dwie rzeczy. Po pierwsze, Lucy mogła biegać, ale raczej robiła to na krótkich dystansach. Po drugie, ewolucja ewidentnie promowała bieganie. „Wyniki potwierdzają hipotezę, że kluczowe cechy budowy ciała człowieka ewoluowały specjalnie w celu poprawy wyników w bieganiu, a nie tylko jako produkt uboczny selekcji mającej na celu poprawę zdolności chodzenia” – napisali naukowcy w pracy opublikowanej czasopiśmie „Current Biology”. Bates wraz z zespołem zamierza teraz zbadać, czy zmęczenie i nadwyrężenie kości również wpływały na bieganie Lucy. Źródła: nature.com, Current Biology Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Serce to kluczowy mięsień w naszym organizmie. Pracuje 24 godziny na dobę
Podtrzymywanie krążenia krwi w naczyniach i narządach ciała to praca bez wytchnienia, 24 godziny na dobę. A o powodzeniu całej operacji decyduje jeden jedyny mięsień. Serce.
Spis treści: Układ krwionośny Ciśnienie krwi Rytm serca Choroby serca Kardiologia Kardiolodzy chętnie posługują się terminem „perfuzja”. Dobrze podsumowuje on rolę układu krwionośnego: serca oraz liczącej około 100 tys. km sieci żył, arterii i naczyń włosowatych, które doprowadzają krew do niemal każdej komórki ciała. Zapewnia on właśnie perfuzję, czyli przepływ krwi przez poszczególne narządy, dostarczając im odpowiedniej ilości tlenu, składników odżywczych oraz regulujących ich pracę hormonów. Układ krwionośny odpowiada także za usuwanie dwutlenku węgla i zbędnych produktów przemiany materii, które mogłyby uszkodzić komórki. Reguluje również temperaturę ciała i rozprowadza białe krwinki po całym organizmie, by były gotowe do walki z ewentualną infekcją. Jeśli ktoś wyobraża sobie układ krwionośny jako zwykłą pompę i ciąg rur, to popełnia duży błąd. – To niewiarygodnie skomplikowana maszyneria – przekonuje Barbara Casadei profesorka medycyny sercowo-naczyniowej z centrum doskonałości badawczej British Heart Foundation (Brytyjskiej Fundacji Serca) na uniwersytecie w Oksfordzie. – Zajmuję się badaniami układu krwionośnego od prawie trzydziestu lat. Nadal zadziwia mnie, że potrafi on utrzymać odpowiednią perfuzję poszczególnych narządów, a zarazem stałe ciśnienie krwi w całym układzie. Układ krwionośny Układ krwionośny (nazywany także układem sercowo-naczyniowym) składa się z: serca, tętnic (które transportują utlenowaną krew z serca), żył (którymi odtlenowana krew płynie z powrotem do serca), maleńkich naczyń włosowatych, które odgałęziają się od tętnic i żył, by odżywiać każdą komórkę ciała oraz usuwać z niej zbędne produkty przemiany materii. Nie jest to jednak prosty obieg zamknięty. Serce to w gruncie rzeczy dwie połączone pompy obsługujące dwa odrębne, choć połączone obiegi. Jeden z nich doprowadza odtlenowaną krew do płuc, gdzie zostaje ona oczyszczona z dwutlenku węgla i natleniona. Drugi rozprowadza utlenowaną krew po całym ciele. Krążąc po organizmie, krew przepływa przez jelita. Zostaje tam nasycona substancjami odżywczymi, które następnie transportuje do narządów. Po drodze krew przechodzi też przez nerki oraz wątrobę, gdzie następuje filtracja zbędnych produktów przemiany materii i ewentualnie magazynowanie lub uwalnianie dodatkowych substancji. Ważnym „przystankiem” jest też mózg, który potrzebuje znacznych ilości tlenu oraz substancji odżywczych. Niezwykły jest sposób regulowania obiegu krwi. Serce musi mocno ją pompować, by utrzymać odpowiednie ciśnienie i sprawić, że wystarczająca jej ilość dotrze do mózgu. Nawet wtedy, gdy znajdujesz się w pozycji stojącej, a grawitacja ściąga krew w kierunku stóp. Z drugiej strony, zbyt intensywne tłoczenie krwi mogłoby uszkodzić naczynia i delikatne tkanki, zwłaszcza w mózgu. Żyły są z kolei wyposażone w zastawki zapobiegające cofaniu się krwi, a naczynia włosowate kurczą się i rozszerzają, by skierować ją tam, gdzie najbardziej jest potrzebna. Przykładowo, gdy biegniesz, krew jest odprowadzana z narządów trawiennych i dostarczana w większej ilości do mięśni nóg. Rozmieszczone w całym układzie krążenia receptory działają niczym czujniki rejestrujące ciśnienie i zmiany składu chemicznego krwi. Dane te, w formie impulsów nerwowych i sygnałów hormonalnych, regulują średnicę naczyń krwionośnych oraz szybkość pracy serca. – To niewiarygodnie skomplikowany system, więc nic dziwnego, że jeśli cokolwiek zaczyna działać nieprawidłowo, organizm wpada w tarapaty – podsumowuje prof. Casadei. Ciśnienie krwi Krążąca w naczyniach krew wywiera nacisk na ich ścianki. Jej ciśnienie jest wypadkową średnicy naczyń oraz intensywności pracy serca. Zbyt wysokie lub zbyt niskie ciśnienie tętnicze może oznaczać kłopoty, warto więc mierzyć je od czasu do czasu. Wynik takiego badania składa się z dwóch liczb. Pierwsza opisuje ciśnienie krwi w chwili, gdy serce tłoczy krew do tętnic (ciśnienie skurczowe). Druga – pomiędzy jego uderzeniami, gdy krew zbiera się w komorach serca (ciśnienie rozkurczowe). Na podstawie obu wartości można określić, w jakim stopniu obciążone są naczynia i serce. Wedle wytycznych brytyjskiej służby zdrowia, idealne ciśnienie krwi wynosi od 90/60 do 120/80 milimetrów słupa rtęci, czyli mmHg (pierwsza liczba odnosi się do ciśnienia skurczowego, druga – rozkurczowego). Za wysokie uznaje się ciśnienie powyżej 140/90 mmHg. Wedle organizacji Blood Pressure UK ważniejszym parametrem jest ciśnienie skurczowe (pierwsza liczba), jako że precyzyjniej określa ryzyko zawału serca lub udaru. Chcąc uzmysłowić sobie, jak precyzyjnym mechanizmem jest układ krwionośny, warto dla porównania dodać, że w typowej instalacji wodociągowej w gospodarstwie domowym ciśnienie w rurach waha się w granicach 1,8–3 tys. mmHg. Wysokie ciśnienie krwi może powodować problemy ze zdrowiem. W odróżnieniu od rur wodociągowych, tętnice i żyły nie są bowiem sztywne. Ich ścianki są zbudowane z mięśni regulujących kurczenie się i rozszerzanie naczyń, a także wewnętrznej wyściółki grubości zaledwie jednej komórki, nazywanej śródbłonkiem. Jeśli ciśnienie krwi jest zbyt wysokie, mięśnie w ściankach tętnic muszą być mocniej napięte, by wytrzymać jej napór. W rezultacie rozrastają się i stają grubsze. Zmniejsza to wewnętrzną średnicę naczynia i pozostawia mniej miejsca dla przepływającej przezeń krwi, jeszcze bardziej podnosząc ciśnienie i zwiększając ryzyko zatoru. Naraża także naczynie na pęknięcie pod zbyt dużym obciążeniem, czego efekty – choćby udar – mogą być katastrofalne. Wysokie ciśnienie krwi uszkadza również delikatny śródbłonek. W rezultacie naczynia krwionośne stają się bardziej narażone na stany zapalne i miażdżycę. Czyli dolegliwość związaną z gromadzeniem się wewnątrz nich cholesterolu oraz innych lipidów, mogącą skutkować niedokrwieniem narządów i zawałem serca. Rytm serca Serce to mięsień wielkości pięści. Jest zbudowane z czterech jam, które na przemian kurczą się i rozkurczają, zasysając krew do środka i wypompowując na zewnątrz. Zaczęło bić 22 dni po twoim poczęciu. Będzie to robić przez całe twoje życie, zwykle w tempie od 60 do 100 uderzeń na minutę. Codziennie kurczy się 100 tys. razy, przepompowując w ciągu 24 godzin około 7,6 tys. litrów krwi. Cztery znajdujące się w sercu zastawki sprawiają, że krew krąży we właściwym kierunku. Odtlenowana krew wpływa do prawego przedsionka, a z niego do prawej komory. Stąd zostanie przepompowana do płuc i nasycona tlenem. Jaskrawoczerwona, utlenowana krew przepływa z płuc do lewego przedsionka i lewej komory. Stamtąd jest transportowana przez tętnice do poszczególnych narządów. Wszystko to dzieje się w ciągu jednego uderzenia serca – mocnego skurczu (wypompowania krwi na zewnątrz) i rozkurczenia się (ponownego napełnienia krwią) mięśnia sercowego. Za prawidłową sekwencję i zgranie w czasie skurczów poszczególnych jam oraz otwierania się i zamykania zastawek odpowiadają impulsy elektryczne. Są one wysyłane przez twój naturalny metronom, czyli węzeł zatokowo-przedsionkowy w prawym przedsionku serca. To swego rodzaju świeca zapłonowa, wysyłająca impulsy do pozostałych jam serca. Zadaniem serca jest jednak nie tylko tłoczenie krwi. Reguluje ono także ilość płynu w układzie krwionośnym, wytwarzając hormon nazywany przedsionkowym peptydem natriuretycznym. Wpływa on na stopień rozwarcia naczyń krwionośnych oraz ilość wody i soli wydalanych przez nerki. Choroby serca W układzie krwionośnym, tak jak w każdym skomplikowanym systemie, mogą pojawić się nieprawidłowości. Jedną z nich jest arytmia, powodowana przez nieprawidłowo wytwarzane lub przewodzone impulsy koordynujące skurcze serca. Stają się one wówczas nieregularne, zbyt wolne lub zbyt szybkie. Z kolei schorzenia zastawek mogą zaburzyć przepływ krwi przez poszczególne jamy serca, co może prowadzić do powstania zakrzepów. Niektórzy ludzie cierpią na dziedziczną chorobę mięśnia sercowego – kardiomiopatię. Powoduje ona nadmierne rozciągnięcie, zgrubienie lub usztywnienie ścian jam serca i utrudniającą im prawidłowe tłoczenie krwi. Najpowszechniejsze z zagrażających życiu schorzeń sercowo-naczyniowych są jednak te wywoływane przez pęknięcia i zatory naczyń krwionośnych, związane z uwarunkowaniami genetycznymi, złymi nawykami, wiekiem, wysokim ciśnieniem krwi oraz zmianami miażdżycowymi w tętnicach. W Wielkiej Brytanii na choroby serca i układu krążenia cierpi około 7,4 mln osób. Zawały, udary jak również inne choroby układu krążenia są odpowiedzialne za 28 proc. zgonów w tym kraju, w Polsce zaś – za niemal połowę. Udary są powodowane albo przez pęknięcie naczyń i wylew krwi do mózgu, albo przez zatory odcinające dopływ utlenowanej krwi do tego narządu. Do zawału dochodzi zaś, gdy jedna z tętnic doprowadzających utlenowaną krew do mięśnia sercowego zostaje zablokowana, zwykle przez zakrzep. Gdy mięsień ów zostanie pozbawiony tlenu, zaczyna obumierać – z tego właśnie wynikają objawy towarzyszące zawałowi. – Serce jest bardzo dobrze unerwione, więc jeśli mięsień zostaje pozbawiony wystarczającej ilości tlenu, odczuwamy ból – wyjaśnia prof. Casadei. Kardiologia Obumierający mięsień nie jest w stanie prawidłowo się kurczyć, co skutkuje zmniejszeniem rzutu serca, czyli ilości krwi tłoczonej do naczyń. Sterujące pracą serca impulsy elektryczne mogą też stać się nieregularne lub nieskoordynowane (nazywa się to migotaniem przedsionków lub komór). To może prowadzić do zatrzymania jego pracy i pozbawienia całego ciała dostaw utlenowanej krwi. Kluczowe jest wówczas rozpoczęcie resuscytacji krążeniowo-oddechowej. Polega ona na uciskaniu klatki piersiowej i wdmuchiwaniu powietrza do płuc, by podtrzymać choćby częściowo krążenie utlenowanej krwi w organizmie (a zwłaszcza dostarczanie jej do mózgu) do czasu przybycia fachowej pomocy. Defibrylator może z kolei pomóc w przywróceniu pracy serca przez swego rodzaju zresetowanie mięśnia sercowego. Emitowany przezeń mocny impuls elektryczny przerywa nieprawidłowe skurcze i umożliwia węzłowi zatokowo-przedsionkowemu ponowne skoordynowanie impulsów sterujących pracą narządu. Nawet mało rozległy zawał, podczas którego nie tracisz przytomności i nie przestajesz oddychać, wymaga natychmiastowej interwencji medycznej, jako że komórki mięśnia sercowego zaczynają obumierać już po 20 minutach bez tlenu. Mięsień ten nie potrafi się zregenerować, gdyż jest zbudowany z komórek, które nie są zdolne do dalszych podziałów oraz tworzenia nowej tkanki. Jeśli mięsień sercowy obumrze, nie da się przywrócić go do życia. To właśnie dlatego badacze od lat próbują znaleźć sposoby sztucznej regeneracji tego narządu. Źródło: archiwum NG.
Najstarsza znana uczta, na której jedzono słonie. Odkrycie w Indiach sprzed 400 tysięcy lat
Archeolodzy odkryli najstarsze w Indiach ślady po wielkiej uczcie sprzed prawie pół miliona lat. Przodkowie człowieka raczyli się na niej szpikiem kostnym słoni. Obok kości leżały dziesiątki pradziejowych „widelców”, czyli narzędzi kamiennych.
Spis treści: Czas na ucztę ze słoni. Kto je zjadł? Zagadkowy człowiek z Narmady – to on konsumował słoniowy szpik Uczta człowieka z Narmady. Czy żywił się padliną? Nowe odkrycie z Indii jest ciekawe nie tylko jako dowód na zjadanie słoni. Ważne jest również z tego powodu, że udało się znaleźć najbardziej kompletny szkielet rzadko odkrywanych wymarłych słoni z rodzaju Palaeoloxodon. Jego przedstawiciele ważyli dwa razy tyle co dzisiejsze słonie afrykańskie. Czas na ucztę ze słoni. Kto je zjadł? Archeolodzy z Indii i USA opublikowali właśnie wyniki wykopalisk przeprowadzonych niedaleko miasta Pampore (Kaszmir) w Indiach. W środkowym plejstocenie, jakieś 300-400 tysięcy lat temu, co najmniej trzech starożytnych krewniaków współczesnych słoni padło w pobliżu rzeki. Niedługo potem zostały one pokryte osadem i zachowane wraz z 87 kamiennymi narzędziami wykonanymi przez przodków współczesnych ludzi. Na kościach słoni widać ślady po zastosowaniu kamiennych narzędzi. Celem – zdaniem badaczy – było dostanie się do szpiku kostnego, do czego doszło 300-400 tysięcy lat temu. To najwcześniejszy dowód na takie działanie znany z terenu Indii. Do tej pory najwcześniejsze dowody na prostą obróbkę zwierząt pochodziły sprzed mniej niż dziesięciu tysięcy lat. Przodkowie człowieka współczesnego cenili szpik, którym objadali się w postaci surowej. I nic dziwnego. Szpik kostny jest uważany za bombę energetyczną i witaminową. Obecnie promowane jest jego spożywanie w tzw. diecie paleo. Ciekawostką jest to, że jeden ze znalezionych słoni był chorowity. Wnętrze jego czaszki wykazywało nieprawidłowy wzrost kości, który prawdopodobnie był skutkiem przewlekłej infekcji zatok. Zagadkowy człowiek z Narmady – to on konsumował słoniowy szpik Mimo że przy kościach słoni leżało sporo prostych kamiennych narzędzi, to o ludziach, którzy ich używali, wiemy naprawdę niewiele. Do tej pory na subkontynencie indyjskim znaleziono tylko jednego kopalnego hominina – tzw. człowieka z Narmady. Z analizy jego kości widać mieszankę cech starszych i późniejszych gatunków homininów. Wskazuje to na ważną rolę tego obszaru we wczesnym rozprzestrzenianiu się człowieka. – Pytanie brzmi więc, kim są te homininy? Co robią w krajobrazie i czy polują na dużą zwierzynę, czy nie. Teraz wiemy na pewno, że przynajmniej w dolinie Kaszmiru te homininy jadły słonie – mówi jeden z autorów badań, dr Advait M. Jukar z Muzeum Historii Naturalnej na Florydzie. Dr Jukar jest nieco zdziwiony, że do tej pory nie było dowodów na spożywanie w pradziejowych Indiach dużych zwierząt. Ale – jak sam przyznaje – być może nie udało się po prostu znaleźć miejsc, gdzie takie dowody się skrywają. Uczta człowieka z Narmady. Czy żywił się padliną? Archeolodzy nie mają jasności, czy słonie, które spożywali praludzie w Kaszmirze, zostały przez nich upolowane. Na kościach nie widać takich śladów. Nie można jednak tego wykluczyć. Homininy mogły zabić słonia lub po prostu znaleźć już padłego. Być może był to osobnik osłabiony przewlekłą infekcją zatok. Archeolodzy spekulują, że utknął w miękkich osadach w pobliżu rzeki Jhelum, gdzie ostatecznie znaleźli go naukowcy – a wcześniej wygłodniałe homininy. Biorąc pod uwagę, że homininy jedzą mięso od milionów lat, dr Jukar przypuszcza, że o wiele więcej dowodów na bardziej zaawansowane rzeźnictwo po prostu czeka na odkrycie przez archeologów. Wymaga to jednak sporo skrupulatności. – W czasach, gdy ludzie zbierali skamieniałości, kolekcjonowali tylko dobrze zachowane czaszki lub kości kończyn. Nie gromadzili wszystkich zniszczonych kości, które mogą bardziej wskazywać (…) na złamania dokonane przez ludzi – podkreśla dr Jukar. Źródła: Quaternary Science Reviews, Journal of Vertebrate Paleontology. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Błyskawiczny jak nos. Nasz zmysł węchu działa o wiele szybciej niż dotychczas sądzono
Ludzki zmysł węchu jest czuły i aktywuje się w czasie mierzonym milisekundami. Najnowsze badania wykazały, że wystarczą tysięczne części sekundy, żebyśmy zarejestrowali zmianę aromatu docierającego do naszego nosa.
Zaskakująca prędkość węchuCo potrafi nasz węch? Jak działa zmysł węchu? Szybki jak nos Czy zapachy są dla nas ważne? Niektórzy ludzie twierdzą, że byliby w stanie obyć się bez zmysłu węchu. Sam Karol Darwin uważał go za zmysł nieszczególnie przydatny i uznawał, że ma dla nas małą wartość. Jednak przeczą temu fakty – choćby takie, że z wykrywaniem zapachów radzimy sobie znacznie lepiej niż się na ogół przypuszcza. Dowodów jest coraz więcej. – W zaskakującym eksperymencie na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley naukowcy rozprzestrzenili aromat czekolady wokół ogromnego trawnika. Następnie poprosili badanych, by spróbowali pójść jego śladem niczym psy gończe, na czworakach i z nosem przy ziemi. O dziwo, dwie trzecie ochotników było w stanie dość dokładnie prześledzić trasę. Okazało się, że w pięciu na piętnastu przebadanych zapachów ludzie przewyższali pod tym względem psy – pisze Bill Bryson w książce „Ciało. Instrukcja dla użytkownika” (tłum. Aleksander Wojciechowski). To nie koniec. – Inne testy wykazały, że osoby, które dostają do powąchania koszulki, na ogół potrafią zidentyfikować tę noszoną przez współmałżonka. Podobnie niemowlęta i matki są w stanie nawzajem rozpoznać swój zapach – dodaje Bryson. Co potrafi nasz węch? Znaczenie zmysłu węchu w naszym życiu potwierdzają również najnowsze badania naukowców. Z pracy opublikowanej w czasopiśmie „Nature Human Behaviour” wynika, że nasz węch jest znacznie doskonalszym zmysłem, niż uważaliśmy. Kiedy w otoczeniu pojawiają się nowe zapachy, rejestruje je błyskawicznie. Na zmiany aromatów reaguje również szybko, jak na zmiany kolorów. Sprawdzenie tego wymagało opracowania specjalnego urządzenia. Składało sięo z butelek z dwoma różnymi aromatami połączonych rurkami z „noskiem”, którego używali uczestnicy. Co istotne, rurki były różnej długości. Wyposażone zostały w zawory otwierające się automatycznie, gdy ktoś korzystał z urządzenia, wciągając powietrze nosem. Różna długość rurek sprawiała, że dwa zapachy docierały do nosa nie równocześnie, ale jeden po drugim. Naukowcy tak dobrali długość rurek, by różnica w czasie była naprawdę nieznaczna. Udało się ją mierzyć z dokładnością do 18 milisekund (ms, tysięczne części sekundy). Jak działa zmysł węchu? W doświadczeniach wzięło udział 229 osób. W pierwszym teście w jednej butelce był zapach jabłek, a w drugiej kwiatowy. Pierwszy docierał do nosa badanych ok. 120-180 ms po drugim. Ich zadaniem było dwukrotne skorzystanie z „noska” – czyli dwukrotne powąchanie obu aromatów. Następnie zaś trzeba było odpowiedzieć na pytanie, czy kolejność, w jakiej czuli jabłka i kwiaty, zmieniła się, czy też nie. Badani poradzili sobie z tym zadaniem w 63 proc. przypadków. Podobny wyniki uzyskano, gdy jabłka i kwiaty zostały zastąpione zapachem cytryn i cebuli. W kolejnym teście naukowcy wybrali tych, którzy wypadli najlepiej, i skrócili rurki w swoim urządzeniu. Tym razem drugi zapach napływał do nosa badanych już ok. 40-80 ms po pierwszym. I nawet w tym przypadku uczestnicy radzili sobie z rozpoznaniem, czy kolejność zapachów w obu próbach była taka sama, czy też została zmieniona. Szybki jak nos Co ciekawe, trudniejsze od wychwycenia zmiany kolejności okazało się rozpoznanie, który zapach pojawiał się jako pierwszy. Uczestnicy umieli to zrobić tylko wówczas, gdy mieli do czynienia z zapachami przypominającymi zapachy cebuli i cytryny. Zauważyli przy tym, że pierwszy zapach, jaki wywąchali, na końcu wydawał im się dominującym aromatem całej mieszaniny. Naukowcy przeprowadzający eksperyment zwracają uwagę, że zmysł węchu działa nawet 10 razy szybciej niż wcześniej sądzili. Kolejność, w jakiej czujemy aromaty, ma zaś kluczowe znaczenie dla tego, co ostatecznie rejestruje nasz nos. Który ma do wykonania trudną prace, ponieważ aromaty bywają trudne do rozszyfrowania. — Kiedy coś wąchamy lub wdychamy, cząsteczki zapachów unoszące się w powietrzu kierują się do naszych kanałów nosowych i wchodzą w kontakt z nabłonkiem węchowym — plamą komórek nerwowych zawierającą około 350–400 rodzajów receptorów zapachowych. Jeśli dana cząsteczka zapachowa aktywuje odpowiedni rodzaj receptora, wysyła sygnał do mózgu, który interpretuje go jako zapach – pisał Bryson. – Cząsteczki zapachu zwykle aktywują nie jeden, ale kilka rodzajów receptorów zapachowych, niczym pianista grający całe akordy na ogromnej klawiaturze. Na przykład banan zawiera 300 substancji lotnych, jak się określa aktywne cząsteczki w aromatach. Pomidory mają 400, kawa nie mniej niż 600. Ustalenie, w jaki sposób i w jakim stopniu przyczyniają się one do powstania określonego aromatu, nie jest proste. Biorąc to pod uwagę, odkryte właśnie zdolności naszego nosa robią jeszcze większe wrażenie. Źródła: Guardian, <a href="https://www.nature.com/articles/s41562-024-01984-8.epdf?sharing_token=NxI5cl2tE9s1z1rg_PR6K9RgN0jAjWel9jnR3ZoTv0OxSHOKdUOGLWd5x6eLxtmfysPUZT61ZHt8_1NBks0tsO4V2tnLJML8TPlfNocoR_1UUz7qO85_NgJB4a-XrV28MeCAl_x1NoM-VL8IcryMkmi8hy9ZIAC7aeICMvwq0E8CvrS4uVvgkLvnG2d37-I3UNLUehPUWnXl0LIN70ozHKmGCb5-UCJK1Zf4ZuAq2k3FVt7ymPIbeYokEG2E-LNWqQuKP_xRsH0doruSLbj4MjQZQUq-FJNJbHrS2KP6Im2Chx1hAy2pb5u0Z4poBlpmrZTYy3C6z5B2jqsBRQLyhQ%3D%3D&tracking_referrer=www.theguardian.com" target="_blank" rel="nofollow noopener">Nature Human Behaviour, Bill Bryson, „Ciało. Instrukcja dla użytkownika”, Wyd. Zysk i S-ka. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Nastolatki w epoce lodowcowej. Badania wykazały, jak wyglądał „okres buntu” w prehistorii
Najnowsze badanie międzynarodowej grupy naukowców rzuca światło na okres dojrzewania nastolatków sprzed 25 tysięcy lat. To nowy dowód na to, jak przebiega ewolucja człowieka.
Spis treści: Jak wyglądało dojrzewanie prehistorycznych nastolatków? Pełna dorosłość w wieku 17–22 lat Uczłowieczenie pradawnych ludzi Młodość rządzi się swoimi prawami. Dojrzewanie to okres zmian nie tylko emocjonalnych, ale przede wszystkim – fizycznych. Zmienia się ciało człowieka, zmienia się jego cała fizjonomia, ale dochodzi również do zmian hormonalnych, a także w obrębie mózgu. To proces, który przygotowuje nas do dorosłego i samodzielnego życia. Nic więc dziwnego, że badany jest również w kontekście naszej ewolucji. Jak wyglądało dojrzewanie prehistorycznych nastolatków? Na łamach czasopisma naukowego „Journal of Human Evolution” opublikowano właśnie artykuł, w którym badacze z Wielkiej Brytanii, Monako, Francji i Kanady dokonali analizy i oceny dojrzewania europejskich nastolatków z okresu górnego paleolitu. Czyli etapu prehistorii, który zbiegał się z epoką lodowcową. Uczeni zbadali kości 13 osób w wieku od 10 do 20 lat, które żyły ponad 25 tysięcy lat temu. Z artykułu wynika, że naukowcy odkryli w szczątkach konkretne markery, które rzucają światło na proces dojrzewania prehistorycznych ludzi. Dzieciństwo i dorastanie to dwa etapy historii życia, które są albo charakterystyczne dla człowieka, albo znacznie różnią się w porównaniu z innymi naczelnymi. Chociaż ostatnie badania pogłębiły naszą wiedzę o dzieciństwie w górnym paleolicie, okres dojrzewania w tym okresie pozostawał niedostatecznie zbadany – napisali w badaniu autorzy. Naukowcy wykorzystali bioarcheologiczne markery dojrzewania do oszacowania stanu dorastania 13 nastolatków z górnego paleolitu ze stanowisk w Rosji, Czechach i Włoszech. Uczeni chcieli m.in. oszacować czas i tempo tego procesu u dzieci i młodzieży w tym okresie. – Nasze wyniki wykazały, że choć u większości osób dojrzewanie rozpoczęło się w wieku 13,5 lat, występowała duża rozbieżność w czasie trwania procesu – czytamy. Pełna dorosłość w wieku 17–22 lat – W przypadku nastolatków z Arene Candide (Włochy) dwie osoby w chwili śmierci miały około 16 lat i ich okres dojrzewania trwał kilka lat. Czyli dojrzewali nieco dłużej niż niektórzy ich rówieśnicy – wyjaśniają autorzy. Ocena wieku wystąpienia pierwszej miesiączki była trudna ze względu na niewielką liczbę dorastających kobiet. Jednak na podstawie dostępnych dowodów wydaje się, że miała ona miejsce między 16. a 17. rokiem życia – napisali naukowcy. Badanie kości wykazało ponadto, że niektórzy prehistoryczni nastolatkowie osiągnęli pełną dorosłość w wieku 17–22 lat. – To podobnie, jak we współczesnych krajach zamożnych i wcześniej, niż w przypadku dawnych populacji żyjących w środowiskach zurbanizowanych. Bioarcheologiczna analiza dojrzewania wśród nastolatków z górnego paleolitu ma ważne implikacje dla badania pojawienia się okresu dojrzewania w historii życia człowieka. A także dla zrozumienia rozwojowej plastyczności dojrzewania płciowego w przeszłych i obecnych populacjach ludzkich – podkreślają badacze. Uczłowieczenie pradawnych ludzi Za technikę badawczą odpowiedzialna jest główna autorka pracy, Mary Lewis z Uniwersytetu w Reading. Metoda stosowana przez nią ocenia mineralizację kłów, a także rozwój kości dłoni, łokci, nadgarstków, szyi i miednicy, aby określić etap dojrzewania, jaki osiągała dana osoba. – To pierwszy raz, kiedy moja metoda szacowania etapu dojrzewania została zastosowana do skamieniałości paleolitycznych – mówi Lewis. Co więcej, uczeni dokonali także analizy peptydów do biologicznego oszacowania płci. Nigdy wcześniej nie dokonano tego w badaniu tak dawnych szczątków ludzkich. Wśród badanych nastolatków był chłopiec, którego nazwano „Romito 2”. To najstarszy znany człowiek, który chorował na niskorosłość. Naukowcy podkreślają, że ich badanie pozwala w pewien sposób wyobrazić sobie, jak mogło wyglądać jego życie. A ponieważ był w trakcie dojrzewania, jego głos był już niższy, podobnie jak u dorosłego mężczyzny. Miał już cechy, które charakteryzują dorosłych mężczyzn, takie jak np. zarost, ale przez swoją chorobę, prehistoryczne społeczności mogły go nadal traktować jak dziecko. – Informacje na temat wyglądu fizycznego i etapu rozwoju nastolatków z epoki lodowcowej, które wynikają z naszych badań, dają nowy punkt widzenia na interpretację ich pochówku i sposobu leczenia pewnych dolegliwości – mówi archeolog Jennifer French z Uniwersytetu w Liverpoolu, współautorka badania. – Czasami może być nam trudno wyobrazić sobie, jak wyglądało życie prehistorycznych ludzi. Jednak wszyscy przechodziliśmy przez okres dojrzewania, nawet jeśli doświadczyliśmy go inaczej – mówi April Nowell, antropolog z University of Victoria w Kanadzie. – Nasze badanie pomaga uczłowieczyć tych nastolatków w sposób, którego nie da się osiągnąć, np. analizując narzędzia kamienne – podsumowała badaczka. Źródło: Journal of Human Evolution. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
„Hobbit” z Flores mógł mieć jeszcze mniejszych przodków. Znaleziono kość ramienną jednego z nich
Na słynnej wyspie Flores paleontolodzy dokonali niezwykłego odkrycia. Wykopali szczątki praludzi pochodzące sprzed ok. 700 tys. lat. Znaleziony fragment kości ramiennej pozwolił oszacować, że należały do hominina jeszcze niższego niż „hobbit” z Flores.
W tym artykule: Niezwykłe odkrycia ze stanowiska Mata Menge Najcenniejszy fragment kości przedramienia Krewny Homo erectus z Jawy? Flores to druga co do wielkości wyspa archipelagu Małych Wysp Sundajskich. Turyści odwiedzają ją głównie z powodu wygasłego wulkanu Keli Mutu. Górzysta, porośnięta lasami monsunowymi Flores zdobyła międzynarodową sławę dopiero w 2003 r. Wówczas w jaskini Liang Bua zespół archeologa Mike’a Morwooda odnalazł dobrze zachowane szczątki nieznanych ludzkich praprzodków. Znaleziony na wyspie gatunek został nazwany Homo florensis. Jego nienaukowa, za to znacznie bardziej chwytliwa nazwa to „hobbit” z Flores. Porównanie do głównych bohaterów trylogii J.R.R. Tolkiena człowiek z Flores zawdzięcza swoim rozmiarom. Ten hominin, który żył na Ziemi jeszcze ok. 50 tys. lat temu, był drobniejszy i niższy nawet od Pigmejów afrykańskich. Miał niewiele ponad metr wzrostu. Homo florensis uważany był dotychczas za najmniejszy znany gatunek praczłowieka. Jednak wczoraj w czasopiśmie „Nature Communications” ukazał się artykuł, który może to zmienić. Jego autorzy – m.in. prof. Yousuke Kaifu z Uniwersytetu Tokijskiego – donoszą o odkryciu szczątków nieznanego hominina mających aż 700 tys. lat. Zdaniem badaczy, mógł on być jeszcze mniejszy niż Homo florensis. Niezwykłe odkrycia ze stanowiska Mata Menge 75 km na wschód od jaskini Liang Bua znajduje się stanowisko archeologiczne Mata Menge. To otwarty teren, fragment słabo zaludnionych tropikalnych łąk Flores. W 2016 r. prof. Kaifu wraz ze współpracownikami ogłosił znalezienie w Mata Menge szczątków nieznanego hominina sprzed aż 700 tys. lat. Fragment szczęki i sześć zębów były wyjątkowo małe jak na praczłowieka, nawet w porównaniu z rozmiarami Homo florensis. Już wówczas pojawiał się teoria, że szczątki z Mata Menge mogą należeć do praprzodków „hobbita”. Jednak było ich zbyt mało, by można było to stwierdzić z całą pewnością. Brakowało również jakiejkolwiek części szkieletu poniżej głowy, która pomogłaby powiedzieć coś więcej o rozmiarach prehistorycznych mieszkańców Flores. Najcenniejszy fragment kości przedramienia Teraz zespół Yousuke Kaifu, Iwana Kurniawana z Centrum Badań Geologicznych w Indonezji i prof. Gerrita van den Bergha z Uniwersytetu Wollongong opisuje odkrycie nowych szczątków z Mata Menge. Tym razem paleontolodzy natrafili na długo poszukiwany fragment szkieletu – kość ramienną. A dokładniej jej kawałek z odłamanym trzonkiem. Jest bardzo mały, jednak badania mikroskopowe pozwoliły ustalić, że należał do dorosłego osobnika. Naukowcy wpierw oszacowali długość całej kości na 20-22 cm. Następnie na tej podstawie określili, że nieznany mieszkaniec Flores miał między 93 a 121 cm. Najprawdopodobniej – ok. 100 cm. To o sześć centymetrów mniej niż szkielet kobiety z gatunku Homo florensis znaleziony w Liang Bua. Badacze twierdzą, że tym samym znaleźli najmniejszą znaną kość ramienną należącą do hominina, jaką kiedykolwiek odkryto. Krewny Homo erectus z Jawy? Łącznie w Mata Menge znaleziono dotychczas dziesięć skamieniałości należących do przynajmniej czterech osobników (w tym dwojga dzieci). Wszystkie anatomicznie przypominają szczątki Homo florensis pochodzące z jaskini Liang Bua. Możliwe więc, że w Mata Menge znaleziono praprzodka „hobbita” – wcześniejszą, mniej wyspecjalizowaną „wersję” tego hominina. Szczątki dzieli jednak aż kilkaset tysięcy lat. Naukowcy są zdania, że ich odkrycie potwierdza związek Homo florensis z człowiekiem wyprostowanym (Homo erectus). Homo erectus był pierwszym homininem, który żył poza Afryką. Dotarł nawet na Jawę. Niewielkie zęby z Mata Menge okazały się anatomicznie podobne do zębów H. erectusa znalezionych na Jawie. Na tej podstawie badacze przypuszczają, że „hobbici” wywodzili się z niewielkiej populacji H. erectus, która dotarła na Flores. Mogło to się zdarzyć około miliona lat temu. Warunki panujące na wyspie – mała ilość żywności i brak dużych drapieżników – doprowadziły do drastycznej redukcji rozmiarów ciała. Według tej teorii szczątki z Mata Menge należałyby do potomków H. erectus i praprzodków „hobbitów”. Na razie to jednak tylko hipoteza, której potwierdzenie wymaga zgromadzenia kolejnych dowodów (np. znalezienia na Flores szczątków H. erectusa). Źródło: Nature Communications, New Scientist Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Naukowcy proponują modyfikację ludzkiego genomu. Takie osoby mogłyby żyć w kosmosie
Ludzie nie są w stanie zasiedlić innych planet, choćby ze względu na panujące tam warunki. Część naukowców uważa, że rozwiązaniem tego problemu byłaby modyfikacja ludzkiego genomu. Pomysł wzbudza jednak ogromne kontrowersje i jest uważany za moralnie wątpliwy.
W tym artykule: Jak eksplorować Układ Słoneczny? Modyfikacja genomu człowieka a podróże w kosmos Ludzie jak niesporczaki Zakazane eksperymenty Badacze kosmosu zastanawiają się nie tylko nad obcymi formami życia poza Ziemią, ale też cały czas rozważają, czy i kiedy ludzie będą wstanie zasiedlać inne ciała niebieskie. Dotychczasowe wizje mówią o Księżycu i Marsie. Są to oczywiście projekty bardzo odległe. Wystarczy wziąć pod uwagę, że do tej pory na Księżyc dotarło tylko 12 osób (astronauci programu Apollo NASA), a na Marsa nikt. Jak eksplorować Układ Słoneczny? Dotarcie na inne planety czy satelity nie jest jednoznaczne z możliwością ich zasiedlenia. Na miejscu panują warunki skrajnie różne od ziemskich. Tyczy się to chociażby temperatury, promieniowania, dostępu do wody czy tlenu. Wyzwaniem byłoby też organizowanie żywności. Czy to więc oznacza, że ludzie nigdy nie będą w stanie skolonizować innych ciał niebieskich? Według niektórych badaczy w zasiedlaniu planet ma nam pomóc modyfikacja ludzkiego genomu. Dopiero „podkręceni” w ten sposób ludzie mają być w stanie znieść surowe warunki podczas wypraw w głąb Układu Słonecznego. W styczniu 2024 r. w Brytyjskim Towarzystwie Międzyplanetarnym odbyła się debata pomiędzy królewskim astronomem Lordem Martinem Reesem a zwolennikiem eksploracji Marsa, dr. Robertem Zubrinem. Eksperci zastanawiali się nad tym, czy Czerwona Planeta powinna być badana za pomocą ludzi, czy robotów. Czy to początek zasiedlania Marsa przez ziemskie organizmy? Naukowcy proponują pierwszego „kolonizatora” Do tej pory o życiu na Marsie opowiadały tylko filmy i literatura science fiction. Najnowsze badanie naukowców z Chin rzuca jednak nowe światło na szanse zasiedlenia Czerwonej Planety przez lu... Modyfikacja genomu człowieka a podróże w kosmos Temat kosmicznych eksploracji został również podjęty w książce „The End of Astronauts”. Lord Rees i współautor Donald Goldsmith przedstawiają w niej korzyści płynące z badania Układu Słonecznego przy użyciu robotycznych statków kosmicznych i pojazdów bez kosztów i ryzyka związanego z wysyłaniem w tę podróż ludzi. Doktor Zubrin wspiera z kolei badania prowadzone przez człowieka. Eksperci zgadzają się jednak, co do wykorzystania technologii edycji genów. Miałoby to umożliwić ludziom przezwyciężenie ogromnych wyzwań związanych ze staniem się gatunkiem międzyplanetarnym. Koncepcja wykorzystania edycji genomu do zwiększenia szans ludzi na przetrwanie w surowych warunkach kosmicznych jest pełna potencjalnych możliwości. Pomocne mogłyby się okazać organizmy, takie jak niektóre rośliny i bakterie, które mają zdolność do bioremediacji, czyli usuwania lub neutralizowania substancji szkodliwych oraz skutków promieniowania. Identyfikacja i wszczepienie odpowiednich genów z tych organizmów do ludzkiego genomu mogłoby teoretycznie zwiększyć zdolność ludzkich komórek do naprawy uszkodzeń spowodowanych promieniowaniem. Ludzie jak niesporczaki W modyfikacji ludzkiego genomu przydatne miałyby być także zdolności niesporczaków. Te mikroskopijne stworzonka wykazują niezwykłą odporność na ekstremalne warunki środowiskowe. Niestraszne jest im wysokie promieniowanie, skrajne temperatury, głód, a nawet próżnia kosmiczna. Niedziwne więc, że wzbudzają zainteresowanie genetyków, którzy starają się zrozumieć i wykorzystać ich genomy w kolejnych eksperymentach. Orzeniesienie genów niesporczaków do upraw może prowadzić do rozwoju roślin, które staną się odporne na promieniowanie oraz inne stresy środowiskowe. To byłoby przełomem dla rolnictwa w surowych warunkach kosmicznych oraz na Ziemi w obliczu postępujących zmian klimatu. Badania wykazały, że wprowadzenie genów niesporczaków do ludzkich komórek może zwiększyć ich odporność na promieniowanie rentgenowskie. Jeśli podobne techniki można by zastosować w ludzkim genomie, mogłoby to prowadzić do rozwoju ludzi bardziej odpornych na trudne warunki kosmiczne, takie jak wysoka dawka promieniowania kosmicznego. Zakazane eksperymenty Tego typu eksperymenty niezmiennie wzbudzają jednak kontrowersje i są poddawane moralnej krytyce. Kraje takie jak Niemcy i Kanada są bardzo ostrożne w kwestii edycji genomu, narzucając surowe ograniczenia dotyczące wprowadzania genów z jednego gatunku do drugiego. Zanim te technologie zostaną szeroko zastosowane, potrzebne będą intensywne badania, debaty społeczne oraz ścisłe regulacje prawne. Wszystko po to, aby zapewnić, że rozwój tej dziedziny nauki odbywałby się w sposób odpowiedzialny i etyczny. Źródła: Nature, Science Alert. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Ten krewny człowieka współczesnego urządził w tybetańskiej jaskini rzeźnię. Archeolodzy znaleźli tysiące kości
Ślady pobytu denisowian – enigmatycznych krewnych człowieka współczesnego – odkryli archeolodzy w jaskini na Płaskowyżu Tybetańskim. Znaleziono tam tysiące kości upolowanych przez niego zwierząt: orłów, bażantów, wiewiórek, ale też śnieżnej pantery.
W tym artykule: Denisowianie na Płaskowyżu Tybetańskim Długotrwała siedziba denisowian. Archeolodzy na tropie Bogata mięsna dieta. Co jadł denisowianin? Jeszcze kilkanaście lat temu naukowcy nie mieli pojęcia o istnieniu denisowian. To kolejny gatunek człowieka, który żył równocześnie z neandertalczykami i człowiekiem współczesnym mniej więcej od 300 do 25 tys. lat temu. Naukowcy odkryli tylko pojedyncze szczątki denisowian tylko na terenie Azji. Najwięcej na jego temat wiemy, dzięki analizom genetycznym. Nie jest jasne, kiedy wyginęli. Istnieją dowody sugerujące, że krzyżowali się zarówno z neandertalczykami, jak i Homo sapiens. Denisowianie na Płaskowyżu Tybetańskim Zespół badaczy z Chin, Danii i Wielkiej Brytanii ogłosił właśnie na łamach prestiżowego periodyku „Nature” niezwykłe odkrycie z jaskini Baishya Karst na Płaskowyżu Tybetańskim. Nie jest to zbyt korzystne miejsce do życia dla ludzi. Położone jest na wysokości ponad 3 tys. m n.p.m. To zaledwie jedno z dwóch miejsc na tym płaskowyżu, gdzie odkryto ślady pobytu denisowian. Ten gatunek człowieka pozostaje jednak ciągle enigmatyczny. Bo w jaskini znaleziono około 2500 tysiąca kości, ale są to zwierzęta, które on upolował. Po sprawcach rzezi pozostała zaledwie jedna kość. Jest to fragment żebra. Długotrwała siedziba denisowian. Archeolodzy na tropie Z szeroko zakrojonych analiz naukowców wynika, że denisowianom było w tej jaskini bardzo wygodnie. Zasiedlali ją bardzo długo: od około 200 000 do 40 000 lat temu. – Byliśmy w stanie stwierdzić, że denisowianie polowali, patroszyli i jedli szereg gatunków zwierząt. Nasze badanie ujawnia nowe informacje na temat zachowania i adaptacji denisowian zarówno do warunków panujących na dużych wysokościach, jak i zmieniającego się klimatu. Dopiero zaczynamy rozumieć zachowanie tego niezwykłego gatunku człowieka – mówi współautor artykułu dr Geoff M. Smith, archeozoolog z Uniwersytetu w Reading. Wtóruje mu prof. Frido Welker z Uniwersytetu Kopenhaskiego: – Biorąc pod uwagę zarówno dowody kopalne, jak i molekularne z Ganjia Basin [rejonu – przyp. red.], gdzie znajduje się jaskinia Baishiya Karst, miejsce to zapewniało stosunkowo stabilne środowisko do życia dla denisowian, pomimo dużej wysokości nad poziomem morza. Archeolodzy zidentyfikowali zaledwie jeden fragment kości żebrowej denisowianina z warstwy datowanej na 48–32 tysiące lat temu. Oznacza to, że żył w czasie, gdy ludzie współcześni rozprzestrzeniali się na kontynencie euroazjatyckim. Innych ludzkich szczątków nie było. Ale o jego aktywności w pieczarze świadczą ślady na kościach zwierząt. Bogata mięsna dieta. Co jadł denisowianin? Kości zwierząt odkryte przez archeologów w jaskini były bardzo rozdrobnione. Spoglądając nie nie było możliwe określenie gatunku. Dlatego zastosowano zaawansowaną metodę analityczną: spektrometrię mas (ZooMS). Umożliwiła ona określenie, jakie zwierzęta spoczywały w jaskini. Archeologowie odnaleźli najstarsze szczątki tajemniczych praludzi - denisowian Skamieniałości odnaleziono w syberyjskiej jaskini. Według naukowców kości naszego tajemniczego przodka mają ok. 200 000 lat. Wraz ze szczątkami denisowianina, naukowcy odnaleźli kamienne pr... Najwięcej szczątków należało do nahura górskiego (wygląda trochę jak kozica), ale były też kości jaków, koniowatych, nosorożca wełnistego i hieny cętkowanej. Naukowcy zidentyfikowali również fragmenty kości małych ssaków, takich jak świstaki i ptaki. Chociaż w jaskini były też szczątki śnieżnej pantery. – Obecne dowody sugerują, że to denisowianie, a nie inne grupy ludzkie, zajmowali jaskinię i efektywnie wykorzystywali wszystkie dostępne im zasoby zwierzęce przez cały okres zasiedlenia – stwierdził współautor artykułu dr Jian Wang z Uniwersytetu Lanzhou. Denisowianie usuwali z kości mięso i szpik kostny – było to cenne pożywienie. Ale też używali kości zwierzęcych do produkcji narzędzi. Zasobów naturalnych było zatem w brud. Był to raj na ziemi dla naszych krewnych. – Pojawia się teraz pytanie, kiedy i dlaczego denisowianie na Płaskowyżu Tybetańskim wymarli – zastanawia się dr Welker. Źródło: Nature Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.