Brutalna zima zmieniła ludzi. Archeolodzy odkryli ślady technologicznego skoku sprzed tysięcy lat
Epoka lodowcowa mogła być nie tylko czasem walki o przetrwanie, ale też impulsem do rozwoju. Archeolodzy odkryli w centralnych Chinach kamienne narzędzia sprzed 146 tysięcy lat, które wskazują, że ekstremalne ochłodzenie mogło zmusić naszych przodków do technologicznych innowacji dużo wcześniej, niż dotąd sądzono.
Przez długi czas archeolodzy zakładali, że największe technologiczne zmiany w prehistorii następowały wtedy, gdy klimat stawał się łagodniejszy, a warunki życia bardziej stabilne. Nowe badania sugerują jednak coś odwrotnego. Analiza kamiennych narzędzi odkrytych w środkowych Chinach wskazuje, że ludzie zaczęli tworzyć bardziej wyspecjalizowane ostrza do obróbki mięsa już około 146 tysięcy lat temu, w czasie jednej z chłodniejszych faz epoki lodowcowej. Zdaniem naukowców to właśnie ekstremalne warunki mogły przyspieszyć rozwój ludzkiej pomysłowości i planowania. Surowa zima zmuszała ludzi do większej kreatywności Kluczowe okazało się datowanie stanowiska Lingjing, gdzie od lat odkrywane są kości zwierząt i kamienne narzędzia używane do ich oprawiania. W jednej z kości naukowcy znaleźli niewielkie kryształy kalcytu zawierające śladowe ilości uranu. Dzięki analizie rozpadu uranu do toru udało się dokładniej określić wiek znalezisk. Wynik zaskoczył badaczy, bo narzędzia okazały się o około 20 tysięcy lat starsze, niż wcześniej sądzono. Powstały nie podczas cieplejszego okresu między zlodowaceniami, ale w czasie wyjątkowo surowego ochłodzenia. – Ludzie często wyobrażają sobie kreatywność jako coś, co rozkwita w dobrych czasach. Odkrycie, że te narzędzia kamienne powstały w surowej epoce lodowcowej, mówi co innego. Trudne czasy mogą zmusić nas do adaptacji – mówi Yuchao Zhao, główny autor artykułu opisującego odkrycia w „Journal of Human Evolution”. Stanowisko Lingjing było zamieszkiwane przez Homo juluensis spokrewnionego zarówno z neandertalczykami, jak i współczesnymi ludźmi. Badacze przypuszczają, że grupy te mogły się ze sobą kontaktować. Przedstawiciele tego gatunku charakteryzowali się bardzo dużym rozmiarem mózgu i cechami obserwowanymi zarówno u archaicznych ludzi wschodnioazjatyckich, jak i u neandertalczyków w Europie. Misternie zrobione narzędzia kamienne Do niedawna archeolodzy uważali, że starożytni ludzie żyjący w Azji Wschodniej w późnym środkowym plejstocenie, czyli ok. 300 000–120 000 lat temu, nie poczynili znaczących postępów technologicznych w porównaniu z prehistorycznymi ludźmi żyjącymi w Europie i Afryce. Najnowsze odkrycie rzuca zatem zupełnie nowe światło na mieszkańców tego regionu świata. Co więcej, same narzędzia odnalezione na stanowisku okazały się bardziej zaawansowane, niż początkowo przypuszczano. Archeolodzy odkryli specjalnie przygotowane kamienne rdzenie (surowe kawałki kamienia, od których oddzielono co najmniej jeden odłupek, przyp. red) o kształcie dysku, z których odłupywano ostre fragmenty służące do cięcia mięsa i rozbierania tusz zwierząt. Nie były to przypadkowo wyrzeźbione kamienie. Badacze podkreślają, że ich wykonanie wymagało planowania, precyzji i dobrej znajomości właściwości skał. Ludzie z gatunku Homo juluensis według badaczy mieli wytwarzać te narzędzia, uderzając małymi kamieniami o większe rdzenie kamienne. Niektóre rdzenie były obrabiane dość równomiernie z obu stron, a inne miały bardziej starannie ukształtowaną strukturę. Jedna strona służyła głównie jako powierzchnia do uderzania, zaś druga była formowana w celu uzyskania ostrych odłupków. Długa historia innowacji i ewolucji człowieka w Azji Wschodniej Naukowcy podkreślają, że te asymetryczne narzędzia są szczególnie ważne, ponieważ pokazują, że starożytni ludzie z Chin nie tylko odłamywali kawałki kamienia na chybił trafił. Zarządzali rdzeniem jak obiektem trójwymiarowym, nadając różnym powierzchniom różne role i zachowując kąty proste, aby stale wytwarzać użyteczne odłupki. – Nie była to przypadkowa produkcja odłupków, ale technologia wymagająca planowania, precyzji i dogłębnego zrozumienia właściwości kamienia i mechaniki pękania – mówi Zhao. – Narzędzia te wykazują istotne podobieństwa do technologii środkowopaleolitycznych, często kojarzonych z neandertalczykami w Europie i przodkami Homo sapiens w Afryce, co sugeruje, że zaawansowana myśl technologiczna nie ograniczała się do zachodniej Eurazji – dodaje badacz. Zhao podkreśla, że kamienne artefakty pozostawione przez Homo juluensis w Lingjing sugerują, że tamtejsi ludzie byli zdolni do złożonego myślenia i kreatywności. – Badania te ujawniają o wiele bogatszą historię innowacji, inteligencji i ewolucji człowieka w Azji Wschodniej – podsumowuje Zhao. Źródło: Journal of Human Evolution Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Sportowcy coraz częściej trenują odporność na upał. Jakie są ich granice wytrzymałości?
Regularna ekspozycja na wysoką temperaturę może zmusić organizm do adaptacji do upału – poprawiając m.in. tempo pocenia, objętość krwi i pracę układu krążenia. Pytanie brzmi jednak: czy istnieje granica tego, jak wiele człowiek jest w stanie wytrzymać?
Ile upału jest w stanie wytrzymać człowiek? To pytanie, które coraz trudniej ignorować. W marcu tego roku biegaczom biorącym udział w maratonie w Los Angeles pozwolono zakończyć bieg niemal 13 kilometrów przed metą, gdy temperatura zbliżyła się do 32°C. Z kolei podczas igrzysk olimpijskich w Paryżu w 2024 roku organizatorzy wdrożyli specjalne procedury chłodzenia i dokładnie monitorowali temperaturę wewnętrzną sportowców w obawie przed skutkami ekstremalnego upału. W obliczu coraz częstszych fal ekstremalnych upałów coraz więcej sportowców sięga po aklimatyzację cieplną. To metoda treningu mająca przygotować organizm do wysiłku w wysokich temperaturach i poprawić jego zdolność do radzenia sobie z upałem. W 2024 roku Manika Gamble, biegaczka z Atlanty, postanowiła przetestować tę strategię przed wieloetapowym biegiem przez wydmy Namibii, gdzie temperatura mogła sięgać nawet około 62°C. Dwa miesiące przed startem zaczęła treningi adaptacyjne do upału – trzy razy w tygodniu skakała na skakance lub ćwiczyła w saunie, łącząc te sesje ze swoim standardowym planem treningowym. Wyposażona w ochronę przeciwsłoneczną i duże zapasy wody, Manika ukończyła cały bieg liczący około 250 kilometrów. Większość biegaczy nigdy nie będzie musiała mierzyć się z aż tak ekstremalnymi warunkami. Jednak wraz z rosnącymi temperaturami badacze podkreślają, że podobne mechanizmy adaptacyjne mogą mieć znaczenie dla każdego, kto spędza czas w upale. Dziś pytanie nie brzmi już tylko, czy organizm potrafi przystosować się do wysokich temperatur, ale także – jak daleko może bezpiecznie sięgać ta adaptacja. Jak działa aklimatyzacja cieplna? U swej podstawy aklimatyzacja cieplna polega na trenowaniu organizmu, aby chłodził się bardziej efektywnie. Poprzez powtarzalną ekspozycję na wysokie temperatury zaczyna kształtować się szereg zmian fizjologicznych. – Ludzie mają naprawdę niesamowitą zdolność adaptacji do upału. To nasz unikatowy przepływ krwi oraz system pocenia się sprawiają, że – nawet na tle świata ssaków – jesteśmy wyjątkowo zdolni do reagowania na wysokie temperatury – mówi prof. Chris Minson, współdyrektor laboratorium fizjologii wysiłkowej i środowiskowej na Uniwersytecie Oregońskim. Proces adaptacji zaczyna się już przy regularnym kontakcie z ciepłem, choćby podczas pierwszych gorących dni lata. Jednak celowy trening w wysokiej temperaturze sprawia, że zmiany zachodzą szybciej i są bardziej wyraźne. – Podczas wysiłku w wysokiej temperaturze organizm musi oddawać ciepło do otoczenia i utrzymywać względnie niską temperaturę ciała – wyjaśnia prof. Julien Périard z University of Canberra. – Podstawowym mechanizmem chłodzenia jest parowanie potu. Trening w upale sprawia, że organizm staje się w tym coraz skuteczniejszy. Człowiek zaczyna pocić się wcześniej i efektywniej, dzięki czemu może szybciej odprowadzać ciepło i zapobiegać nadmiernemu wzrostowi temperatury wewnętrznej. Zmienia się również układ krążenia. Jak wyjaśnia prof. Julien Périard, u większości osób dochodzi do zwiększenia całkowitej objętości krwi, zwłaszcza osocza. – Dzięki temu krążenie staje się wydajniejsze, a tętno podczas wysiłku spada – mówi dr Robert Kenefick z UMass Lowell. Mniejsze obciążenie układu sercowo-naczyniowego sprawia, że wysiłek, który wcześniej wydawał się bardzo wymagający, staje się łatwiejszy do zniesienia nawet w wysokiej temperaturze. Jak sportowcy trenują odporność na upał? W przypadku sportowców trening aklimatyzacyjny często odbywa się w specjalnych komorach klimatycznych, gdzie temperatura i wilgotność są ściśle kontrolowane. Jedną z metod stosowanych w badaniach dr Roberta Keneficka jest długotrwały wysiłek o niskiej intensywności wykonywany w wysokiej temperaturze. – Zazwyczaj prosimy badanych o stuminutowy spacer każdego dnia przez dziesięć dni – mówi. Pierwszego dnia wielu nie jest w stanie ukończyć pełnej sesji bez przegrzania. Jednak w miarę upływu dni ich temperatura wewnętrzna rośnie wolniej, tętno pozostaje niższe i są w stanie zajść dalej mniejszym kosztem. Podobne efekty można osiągnąć także poza laboratorium – trenując podczas upalnej pogody (lub w ogrzewanym pomieszczeniu) albo dodając kolejne warstwy odzieży, na przykład bluzę z kapturem. Większość ekspertów zaleca łączenie ekspozycji na ciepło z lżejszymi treningami, przy jednoczesnym zachowaniu intensywniejszych ćwiczeń, takich jak sesje szybkościowe, na chłodniejsze warunki. Naukowcy odkrywają również, że metody pasywne, takie jak zanurzenie w ciepłej wodzie lub sesje w saunie po treningu, mogą być równie skuteczne i mniej obciążające dla organizmu. Dr Robert Kenefick twierdzi, że większość osób powinna stosować kombinację aktywnych i pasywnych metod treningu cieplnego. Kluczem jest zachowanie ostrożności. Upał to potężny stresor fizjologiczny, a adaptacja wymaga czasu. Eksperci zalecają stopniowe budowanie ekspozycji, monitorowanie reakcji organizmu i traktowanie nawodnienia jako priorytetu. – Jeśli się odwodnisz, twoje pocenie się zmniejszy, a wtedy będziesz mieć naprawdę poważne kłopoty – mówi prof. Chris Minson. Nawet stosunkowo krótkie programy adaptacyjne, trwające około 7–10 dni, mogą przynieść zauważalne efekty. Prof. Chris Minson zaleca jednak bardziej długofalowe podejście – stopniowe oswajanie organizmu z wysoką temperaturą przez kilka tygodni, zamiast intensywnego „przyspieszonego” treningu. Coraz więcej sportowców korzysta także z sensorów monitorujących obciążenie cieplne, takich jak CORE, które pozwalają śledzić reakcję organizmu w czasie rzeczywistym. Eksperci podkreślają jednak, że takie urządzenia powinny być jedynie uzupełnieniem, a nie zastępstwem dla własnych odczuć. Aklimatyzacja cieplna nie oznacza również, że możesz porzucić pozostałe środki ostrożności. – Jeśli zaczniesz wolniej i pobiegniesz spokojniejszym tempem, organizm będzie wytwarzał mniej ciepła, więc łatwiej będzie mu je odprowadzać – wyjaśnia prof. Chris Minson. – Dzięki temu możesz utrzymać wysiłek przez dłuższy czas. Gdzie leży granica ludzkiej odporności na upał? Choć możesz wytrenować swoje ciało tak, by lepiej reagowało na upał, ma ono swoje granice. Organizatorzy zawodów coraz częściej opierają się na wskaźniku WBGT (wet-bulb globe temperature), który uwzględnia temperaturę, kąt padania promieni słonecznych, zachmurzenie, prędkość wiatru oraz wilgotność, aby określić, kiedy warunki stają się niebezpieczne. Prof. Julien Périard i inni badacze ustalili, że ponad jedna czwarta wszystkich biegów długodystansowych odbywa się w umiarkowanym, wysokim lub ekstremalnym upale. Jednym z najważniejszych czynników wpływających na zdolność organizmu do radzenia sobie z upałem jest wilgotność powietrza. Im jest wyższa, tym większe staje się ryzyko chorób związanych z przegrzaniem. Gdy powietrze jest już nasycone parą wodną, pot nie odparowuje tak skutecznie, a organizm traci możliwość efektywnego chłodzenia się. Dlatego dzień z temperaturą 32°C i wysoką wilgotnością może być bardziej niebezpieczny niż znacznie gorętsze, ale suche warunki. Badania prowadzone na Penn State University wykazały, że granica bezpieczeństwa dla młodych, zdrowych dorosłych osób (bez wcześniejszej aklimatyzacji do upału) wynosi około 31°C przy 100-procentowej wilgotności. Nie wszyscy reagują jednak na upał w ten sam sposób. Dr Jessica Mee z University of Worcester bada różnice między kobietami i mężczyznami w adaptacji do wysokich temperatur. Część jej badań sugeruje, że kobiety mogą mieć niższą tolerancję na upał i potrzebować dłuższego okresu aklimatyzacji, choć naukowcy podkreślają, że wiedza w tym zakresie wciąż się rozwija. Mimo pewnych ograniczeń, ogólny wniosek jest jasny: aklimatyzacja cieplna działa. – A wraz ze zmianami klimatu robi się coraz cieplej, przez co sportowcy częściej rywalizują w wysokich temperaturach – twierdzi prof. Julien Périard. Ze względu na potencjalne korzyści płynące z treningu cieplnego, badacz analizuje obecnie wpływ terapii ciepłem na zdrowie publiczne – nie tylko w kontekście sportowców, ale także osób starszych i grup szczególnie narażonych, które mogą nie być w stanie podejmować aktywności fizycznej. – Najlepszą rzeczą, jaką człowiek może dla siebie zrobić, jest zaaklimatyzowanie się do upału – mówi prof. Chris Minson. – Poza samą wiedzą o tym, kiedy należy zrezygnować z biegania, jest to najlepsza dostępna metoda profilaktyki. Źródło: National Geographic
Co naturalnie uruchamia hormony szczęścia? Rola dopaminy, serotoniny, oksytocyny i endorfin
Wydzielanie hormonów szczęścia – dopaminy, serotoniny, endorfin i oksytocyny – jest ściśle powiązane z konkretnymi wyborami dotyczącymi stylu życia, aktywności fizycznej i diety. Oto, co uruchamia każdy z nich.
Spis treści: Czym są hormony szczęścia Dopamina – motor nagrody i motywacji Serotonina – naturalny stabilizator nastroju Endorfiny – naturalne „środki przeciwbólowe” organizmu Oksytocyna – hormon więzi i bliskości Niektóre wyrzuty hormonów trwają dłużej niż inne Ludzie uruchamiają wydzielanie hormonów szczęścia, często nawet nie zdając sobie z tego sprawy – sportowcy goniący za ulotnym „euforycznym hajem biegacza”, osoby śmiejące się do łez z internetowych memów czy pary budujące więź i bliskość w sypialni. Coraz więcej badań sugeruje, że takie powszechne zachowania mogą mieć znacznie silniejszy wpływ biologiczny, niż dotąd sądzono. Co więcej, najnowsze analizy pokazują, że bezpośrednie interakcje społeczne w świecie rzeczywistym wywołują silniejsze reakcje hormonalne niż kontakty cyfrowe. Jednocześnie nie każda aktywność w świecie rzeczywistym wiąże się z korzystnymi reakcjami chemicznymi, a niektóre zachowania mogą w dłuższej perspektywie przynosić więcej szkody niż pożytku. Co więcej, wydzielanie tych substancji nie zawsze przebiega naturalnie – u części osób uwarunkowania genetyczne lub inne czynniki mogą zaburzać ich produkcję lub metabolizm. W takich przypadkach leczenie farmakologiczne bywa nie tylko pomocne, ale wręcz niezbędne. Dla większości ludzi jednak zrozumienie, co naturalnie uruchamia „hormony szczęścia”, może być bardzo wartościowe. Oto, co działa – i dlaczego – gdy chcemy wspierać ich wydzielanie w naturalny sposób. Czym są hormony szczęścia? Mózg reaguje na różne bodźce, wytwarzając chemiczne przekaźniki zwane neuroprzekaźnikami lub hormonami. Podróżują one po całym organizmie, wyzwalając konkretne funkcje lub uczucia. Jedna grupa hormonów – dopamina, serotonina, endorfiny i oksytocyna – zyskała miano „hormonów szczęścia”, ponieważ każdy z nich jest zazwyczaj powiązany z konkretnym stylem życia, aktywnością fizyczną oraz wyborami żywieniowymi. Choć związki te często działają indywidualnie, nowe badania sugerują, że wchodzą one ze sobą w znacznie bliższe interakcje, niż wcześniej sądzono – co oznacza, że dobrostan emocjonalny zależy od równowagi, a nie tylko od stymulowania jednego z nich. To, kiedy i jak dużo tych hormonów zostanie uwolnionych, jest kształtowane częściowo przez indywidualne, bazowe skojarzenia z konkretnym jedzeniem lub czynnością. Na przykład Anna Lembke, lekarka i profesor psychiatrii w Stanford University School of Medicine, przyznaje, że kocha czekoladę, więc nawet sama myśl o jej zjedzeniu sprawia, że jej mózg uwalnia dawkę dopaminy, wywołując uczucie przyjemności. – To naturalnie tworzy motywację lub pragnienie, by podjąć wysiłek potrzebny do jej zdobycia – wyjaśnia prof. Anna Lembke. Innymi słowy, dopamina nie tylko nagradza – ona napędza działanie. Jednak związki chemiczne takie jak dopamina nie są zaprojektowane, by towarzyszyć nam bez przerwy; muszą się „wyłączyć”, aby móc zadziałać ponownie, gdy nadarzy się kolejna okazja. – Gdyby dopamina u lwa była stale aktywna, goniłby on za wszystkim i nie miałby energii, by zwyciężyć, gdyby dostrzegł naprawdę obiecującą zdobycz – tłumaczy Loretta Graziano Breuning, emerytowana profesor na California State University, East Bay i autorka książki „Nawyki szczęśliwego mózgu”. Dopamina – motor nagrody i motywacji Choć wciąż trwa dyskusja, na ile dopamina wzmacnia wyuczone zachowania, a na ile motywuje do podejmowania nowych działań, jedno jest pewne: ten neuroprzekaźnik odgrywa kluczową rolę w układzie nagrody mózgu. Dopamina powstaje w dwóch sąsiadujących obszarach śródmózgowia – polu brzusznym nakrywki (VTA) oraz istocie czarnej (substantia nigra). Badania pokazują, że jej podstawową funkcją jest działanie jako system nagrody, który pomaga nam uczyć się, co jest dla nas korzystne i warte powtarzania. Zaspokajanie zachcianek żywieniowych, takich jak sięganie po czekoladę, czy angażowanie się w czynności dbające o dobrostan, jak bieganie czy gorąca kąpiel, może wywoływać wyrzut dopaminy. To z kolei generuje uczucie przyjemności i wzmacnia chęć powtarzania tych zachowań w przyszłości. Choć niektóre substancje, takie jak narkotyki czy alkohol, mogą wywoływać gwałtowny wyrzut dopaminy i chwilowe uczucie euforii, wielokrotne stosowanie tych substancji prowadzi do nieprawidłowo niskiego poziomu transmisji dopaminowej. – Powstaje wtedy stan niedoboru dopaminy, który przypomina depresję kliniczną – wyjaśnia prof. Anna Lembke. Dlatego, jak podkreśla, lepiej stymulować wydzielanie dopaminy w sposób naturalny – poprzez działania wymagające wysiłku, takie jak aktywność fizyczna. – Wówczas poziom dopaminy rośnie stopniowo w trakcie aktywności i utrzymuje się po jej zakończeniu – dodaje. Jest to szczególnie istotne, ponieważ coraz więcej dowodów wskazuje, że dopamina wiąże się nie tylko z nagrodą, ale także z wysiłkiem. Zadania wymagające większego zaangażowania – jak intensywny trening czy ukończenie trudnego projektu – mogą wywoływać silniejszą reakcję nagrody niż te łatwiejsze. Serotonina – naturalny stabilizator nastroju Serotonina bywa nazywana „naturalnym poprawiaczem nastroju”, ponieważ jej niski poziom wiąże się z depresją. To właśnie dlatego niektóre leki przeciwdepresyjne działają poprzez zwiększanie poziomu serotoniny w mózgu. Badania pokazują, że serotonina wpływa także na pamięć, poprawia tempo uczenia się i sprzyja relaksacji. Nowsze analizy wskazują, że pomaga ona również regulować impulsywne dążenie do nagrody, wspierając cierpliwość i myślenie długoterminowe – działa więc jako przeciwwaga dla zachowań napędzanych dopaminą. Choć niewielkie ilości serotoniny powstają w pniu mózgu, to – jak podkreśla dr Emeran Mayer z University of California w Los Angeles – większość produkowana jest w jelitach, przez wyspecjalizowane komórki. Jej wydzielanie mogą wspierać m.in. ekspozycja na światło słoneczne, aktywność fizyczna czy medytacja. Pomaga także rozwijanie samodzielności i dbanie o własne potrzeby. – Gdy ufasz swojej zdolności do radzenia sobie, twój mózg „nagrodzi” cię serotoniną – mówi prof. Loretta Graziano Breuning. Endorfiny – naturalne „środki przeciwbólowe” organizmu Jeśli kiedykolwiek przetrwałeś ból podczas intensywnego wysiłku – na przykład sprintu pod górę – możesz podziękować za to endorfinom. Sama nazwa nawiązuje do morfiny, a jak wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning, endorfiny to naturalne środki przeciwbólowe organizmu. Ten neuroprzekaźnik jest syntetyzowany i magazynowany w przysadce mózgowej, znajdującej się u podstawy mózgu, za nasadą nosa. Oprócz tłumienia bólu badania pokazują, że endorfiny pomagają także redukować stres i poprawiać nastrój. Ich wydzielanie może być pobudzane przez aktywność fizyczną, ale także przez kontakt z kulturą – np. muzykę, filmy – oraz przez śmiech. – Śmiech aktywuje głębokie mięśnie, które rzadko pracują, co wywołuje niewielki wyrzut endorfin – wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning. Badanie z 2026 roku wykazało, że również dotyk i więzi społeczne mogą zwiększać poziom niektórych endorfin, pomagając łagodzić ból, poprawiać nastrój i wzmacniać relacje emocjonalne. Choć endorfiny często łączy się z tzw. euforią biegacza, badania z Johns Hopkins University School of Medicine sugerują, że uczucie to częściej wynika z działania innych substancji biochemicznych, takich jak endokannabinoidy, które również są naturalnie produkowane w organizmie. Oksytocyna – hormon więzi i bliskości Niegdyś nazywana „hormonem miłości”, dziś uznawana za znacznie bardziej złożoną, oksytocyna jest produkowana w podwzgórzu, a następnie uwalniana do krwi przez przysadkę mózgową. Badania pokazują, że jej podstawową funkcją jest wspieranie porodu, okresu poporodowego i laktacji u matek. Jednocześnie oksytocyna odgrywa kluczową rolę w budowaniu relacji społecznych, wzmacniając interakcje i motywując do tworzenia głębszych więzi. W tym sensie działa u ludzi podobnie jak u zwierząt, wspierając zachowania społeczne i opiekuńcze. – Kiedy zwierzę staje się zbyt odizolowane, drapieżnik może je wyeliminować w mgnieniu oka – wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning. Z tego powodu, jak twierdzi, izolacja w naturalny sposób wyzwala negatywne emocje. Z kolei oksytocyna uruchamia przyjemne odczucia, gdy wracamy do bezpieczeństwa relacji społecznych. Jak dodaje Kent Berridge, profesor psychologii i neuronauki z University of Michigan, działanie tego hormonu nie zawsze ma wyłącznie pozytywny charakter. Oksytocyna może także wzmacniać zazdrość, a więc potęgować zarówno pozytywne, jak i negatywne emocje społeczne. Najprostszymi sposobami na jej naturalne uwalnianie są kontakt fizyczny – trzymanie się za ręce, przytulanie czy bliskość seksualna. Wzrost poziomu oksytocyny mogą wywoływać również rozmowy, pomaganie innym oraz kontakt ze zwierzętami. Niektóre wyrzuty hormonów trwają dłużej niż inne Niezależnie od tego, co wywołuje ich wydzielanie, prof. Loretta Graziano Breuning podkreśla, że każdy z tych neuroprzekaźników jest zaprojektowany tak, by działać krótkotrwale. – Są uwalniane w krótkich impulsach, a gdy zostaną zmetabolizowane, uczucie przyjemności znika – wyjaśnia. Jak dodaje dr Emeran Mayer, efekt działania endorfin i dopaminy jest zwykle krótszy, podczas gdy wzrost poziomu serotoniny i oksytocyny utrzymuje się dłużej. Niezależnie jednak od czasu trwania tego „naturalnego haju”, organizm ostatecznie wraca do poziomu wyjściowego, dopóki ponownie nie pojawi się bodziec lub motywacja. Właśnie dlatego – jak zauważa prof. Loretta Graziano Breuning – aby znów poczuć efekt, musimy ponownie podjąć działanie. Źródło: National Geographic
Nie narzędzie, nie broń, a jednak bezcenne. Co widzieli w kryształach nasi przodkowie? Odpowiedź dały szympansy
Gdy na wybiegu pojawił się przezroczysty kryształ kwarcu, szympansy zachowywały się tak, jakby trafiły na prawdziwy skarb. Samica Manuela oderwała go z postumentu, a inne osobniki nie chciały oddać z miejsc swojego spoczynku. Zwykły kamień nie wywołała takiej reakacji. Naukowcy sprawdzili, co tak bardzo zaintrygowało zwierzęta. Ma to związek z ewolucją człowieka.
Historia naszego zamiłowania do piękna zaczyna się zaskakująco wcześnie. Już 780 tys. lat temu nasi przodkowie, tacy jak Homo erectus, zbierali małe kryształy kwarcu i kalcytu. Znaleziska z Chin, Indii czy RPA potwierdzają, że te kamienie nie służyły jako narzędzia ani broń. Nie były zaostrzone ani przerobione na ozdoby. Przenoszono je jednak na duże odległości do jaskiń i schronień. Dlaczego to robiono? Dla wczesnych ludzi kryształy były zapewne czymś w rodzaju skarbów, również dzisiaj przypisuje się im czasem niezwykłe właściwości. Naukowcy od lat zastanawiali się, co dokładnie przyciągało wzrok naszych przodków do tych obiektów. Czy był to blask, czy może nietypowy kształt? Aby to sprawdzić, badacze postanowili przyjrzeć się naszym najbliższym żyjącym krewnym – szympansom. Na czele zespołu ekspertów stanął prof. Juan Manuel García-Ruiz, krystalograf z Międzynarodowego Centrum Fizyki Donostia w Hiszpanii. Wspólnie opublikowali na ten temat pracę w czasopiśmie „Frontiers in Psychology”. Podglądając małpy Badanie zostało przeprowadzone w ośrodku Rainfer, który jest rezerwatem dla małp położonym w Madrycie w Hiszpanii. Eksperymenty odbyły się w tym miejscu z udziałem dwóch grup uratowanych szympansów (Pan troglodytes), żyjących w środowisku półwolnym. Obserwacje prowadzono głównie z zewnątrz, korzystając z kamer monitoringu oraz specjalnej kryjówki dla badaczy. Małpy podziwiają piękno W pierwszym eksperymencie, nazwanym „Monolitem”, na wybiegu ustawiono dwa postumenty. Na jednym ustawiono duży, przezroczysty kryształ kwarcu o wadze ponad 3 kg. Na drugim umieszczono zwykły, brązowy kamień o podobnej wielkości. Reakcja szympansów była natychmiastowa i jednoznaczna. Zwierzęta poświęciły znacznie więcej czasu na badanie kryształu niż zwykłej skały. Samica alfa, Manuela, z wielkim trudem oderwała kwarc od podstawy i zabrała go na podest, by się nim bawić. Inne osobniki, jak samiec Yvan, zaniosły go nawet do swoich legowisk. Przez kolejne dwa dni małpy oglądały kryształ pod światło, obracały go w dłoniach i lizały. Zwykły kamień porzuciły w trawie już po kilku minutach. Skarby wśród kamieni – test nr 2 Kolejne testy miały wyjaśnić, co konkretnie przyciąga szympansy do kryształów. Badacze zmieszali małe kryształy ze zwykłymi otoczakami. Małpy w kilka sekund wyłowiły „skarby” spośród mniej atrakcyjnych kamieni. Nawet jeśli kryształ był nieprzezroczysty, ale miał geometryczny kształt, wzbudzał zainteresowanie. Co przyciąga małpy do kryształów? Naukowcy odkryli dwa główne „magnesy” przyciągające uwagę szympansów: przezroczystość; geometrię. W świecie przyrody proste linie i płaskie powierzchnie są bardzo rzadkim fenomenem. Natura kocha krzywizny i nieregularność. Kryształ, ze względy na swoją formę, odbiega od tej reguły. Przodkowie człowieka a kryształy Wyniki badania sugerują, że fascynacja kryształami nie jest tylko ludzką cechą, ale ma podłoże ewolucyjne. Analiza zachowania szympansów pozwala nam lepiej zrozumieć, jak rodziła się ludzka zdolność do abstrakcyjnego myślenia. Zbieranie przedmiotów „bezużytecznych”, ale ładnych, mogło być pierwszym krokiem do stworzenia sztuki i religii. Jak piszą badacze: „Złożona z powtarzalnych wzorów struktura kryształów zaoferowała umysłowe wzorce, stanowiące fundament dla artystycznej abstrakcji”. Fascynacja tymi obiektami mogła stymulować rozwój mózgu i umiejętność rozpoznawania wzorców. Źródło: Frontiers in Psychology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Neandertalscy mężczyźni podbijali serca kobiet Homo sapiens. Geny ujawniają prehistoryczne romanse
Nowe badanie opublikowane w „Science” rzuca światło na relacje między neandertalczykami a Homo sapiens. Analiza genetyczna sugeruje, że w międzygatunkowych związkach dominowali neandertalscy mężczyźni i kobiety współczesnego gatunku ludzkiego.
Być może neandertalczycy mieli słabość do kobiet współczesnego gatunku ludzkiego – albo po prostu mieli w sobie coś, czemu kobiety te nie potrafiły się oprzeć. To jedna z możliwych interpretacji nowego badania, opublikowanego w prestiżowym czasopiśmie „Science”. Wykazano w nim, że gdy neandertalczycy i przedstawiciele gatunku Homo sapiens krzyżowali się, związki te najczęściej tworzyli neandertalscy mężczyźni i kobiety Homo sapiens. Międzygatunkowe związki Od dawna wiadomo, że część naszych przodków krzyżowała się z neandertalczykami, zanim gatunek ten wyginął około 40 000 lat temu. Do dziś ślady neandertalskiego DNA przetrwały w genomach wielu osób, zwłaszcza tych o nieafrykańskim pochodzeniu. Średnio stanowią one od jednego do dwóch procent genomu człowieka. Pozostałości tego DNA nie są jednak rozmieszczone równomiernie w całym genomie. Nawet u osób, u których odsetek neandertalskiego DNA jest stosunkowo wysoki – sięgający na przykład czterech procent – istnieją określone obszary genomu, zwłaszcza na chromosomie X, całkowicie go pozbawione. Te obszary pozbawione neandertalskiego DNA, określane mianem „neandertalskich pustyń”, od dawna intrygują badaczy. Wielu sądziło, że są one efektem doboru naturalnego, który z czasem eliminował niepożądane fragmenty neandertalskiego DNA. Nowe badanie sugeruje jednak, że luki te odzwierciedlają dawne wzorce kojarzenia się przedstawicieli obu grup, a nie stopniowe usuwanie szkodliwych genów. – Od dawna funkcjonuje hipoteza, według której my, ludzie współcześni, przez ostatnie 45 000 lat stopniowo pozbywaliśmy się naszego neandertalskiego dziedzictwa – mówi Alexander Platt, genetyk ewolucyjny z Uniwersytetu Pensylwanii i współautor badania. – Nie jestem zwolennikiem tej teorii – dodaje. Prof. Alexander Platt uznał, że istnieje lepsze wyjaśnienie. Aby ustalić, w jaki sposób mieszały się geny obu gatunków, on i jego współpracownicy przeanalizowali trzy genomy neandertalczyków. Porównali je także z genomami populacji afrykańskich, pozbawionych domieszki neandertalskiej. Odkryli, że chromosomy X neandertalczyków zawierały o około 60 procent więcej DNA Homo sapiens w porównaniu z ich chromosomami autosomalnymi, czyli autosomami. Ta dysproporcja, zdaniem badaczy wskazuje, że wiele żeńskich przodkiń neandertalczyków prawdopodobnie należało do gatunku Homo sapiens. Dlaczego neandertalskie DNA znika z chromosomu X? Kobiety mają dwa chromosomy X, natomiast mężczyźni – jeden chromosom X i jeden Y. W trakcie rozmnażania matka zawsze przekazuje potomstwu chromosom X, podczas gdy ojciec przekazuje swój chromosom X tylko wtedy, gdy rodzi się córka. W rezultacie chromosom X jest częściej dziedziczony po matce niż po ojcu. Jeśli krzyżowanie się obu gatunków zachodziło głównie między neandertalskimi mężczyznami a kobietami Homo sapiens, jak twierdzą badacze, do ludzkiej puli genowej trafiało stosunkowo niewiele neandertalskiego DNA z chromosomu X – i właśnie taki obraz obserwują dziś naukowcy. Prof. Platt i jego zespół przeprowadzili modelowanie matematyczne, aby ustalić, które konfiguracje par prowadziłyby do niskiego poziomu neandertalskiego DNA na chromosomach X ich potomstwa. W symulacjach taki efekt najczęściej pojawiał się w scenariuszach, w których neandertalscy mężczyźni wykazywali wyraźną preferencję – czy też szczególną skłonność – do kobiet Homo sapiens. – W modelach niemal nie dało się zwiększyć skali tej preferencji na tyle, by w pełni odtworzyć obserwowany przez nas wzorzec – mówi prof. Platt. – To, co tu widzimy, nie jest jedynie „przetrwaniem najlepiej przystosowanych” w klasycznym, darwinowskim sensie, lecz śladem bardzo szeroko rozpowszechnionych i wyraźnych różnic w zachowaniach płciowych – dodaje badacz. Atrakcyjność praprzodków Przyczyna, dla której międzygatunkowe związki w przeważającej mierze łączyły neandertalskich mężczyzn z kobietami Homo sapiens, może pozostać dla naukowców zagadką, ponieważ wyniki badań nie ujawniają społecznego kontekstu tych relacji. Prof. Platt i jego współpracownicy przedstawiają jednak jedną możliwą hipotezę, którą uważają za najprostsze wyjaśnienie: neandertalscy mężczyźni i kobiety współczesnego gatunku ludzkiego mogli uważać się nawzajem za szczególnie atrakcyjnych. Badacze nie wykluczają również innych czynników wykraczających poza preferencje partnerskie, w tym uwarunkowań demograficznych, takich jak niedobór kobiet wśród neandertalczyków lub przewaga liczebna kobiet Homo sapiens. – Modele czysto demograficzne wydają nam się nieco wątłe – mówi prof. Platt. – Obecnie skłaniamy się ku modelowi, w którym to preferencje partnerów były głównym motorem napędowym. Lars Fehren-Schmitz, profesor antropologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz, przyznaje, że ewentualne dowody na istnienie preferencji partnerskich u neandertalczyków nie są dla niego zaskoczeniem, zważywszy na to, jak powszechne zjawisko stanowiło ono w historii naszego gatunku. – Przez cały okres naszego istnienia był to jeden z głównych czynników ograniczających rozwój naszego własnego gatunku — mówi prof. Fehren-Schmitz. Matilda Brindle, biolog ewolucyjna z Uniwersytetu Oksfordzkiego, podziela tę opinię. Wcześniej opublikowała pracę sugerującą, że neandertalczycy i ludzie współcześni mogli dzielić prehistoryczne pocałunki. – Hipoteza, że za obserwowaną asymetrię odpowiadały preferencje doboru partnera, jest z pewnością bardzo przekonująca — mówi. Jak dodaje, taka teoria rodzi pytania o to, co właściwie wywoływało „iskrę” między przedstawicielami obu gatunków. – Co takiego było w neandertalskich mężczyznach, że kobiety Homo sapiens uważały ich za tak pociągających — albo odwrotnie? Prof. Platt wyraża nadzieję, że genetycy tacy jak on będą mogli pomóc biologom ewolucyjnym i antropologom w znalezieniu odpowiedzi na te pytania. – To obszar, którego genetycy nie zbadali jeszcze w pełni — mówi — ale możemy wnieść istotny wkład w opowiedzenie tej historii. Źródło: National Geographic
Zaskakujące wyniki badań. W Chinach odkryto najstarsze szczątki pradawnego krewnego człowieka
Naukowcy jeszcze raz zbadali trzy czaszki Homo erectus znalezione w chińskim Yunxian. Okazało się, że mają prawie 1,8 miliona lat. To oznacza, że jest to najstarszy dowód na istnienie krewnego człowieka w Azji Wschodniej.
Opanował ogień, a także tworzył zaawansowane narzędzia, które wykorzystywał w codziennym życiu. Jako jeden z pierwszych żył w zorganizowanych grupach i skutecznie przystosowywał się do różnych środowisk. Homo erectus to wymarły gatunek człowieka, który pojawił się w Afryce około 2 milionów lat temu i był jednym z pierwszych przedstawicieli rodzaju Homo o w pełni wyprostowanej postawie ciała. Naukowcy uważają, że to jeden z pierwszych gatunków człowieka, który opuścił kontynent afrykański i dotarł do Europy i Azji. Kiedy Homo erectus trafił do Azji? Właśnie dlatego H. erectus odegrał kluczową rolę w ewolucji człowieka. Ponadto uważa się go za przodka późniejszych gatunków, w tym Homo sapiens. Jednak ekspansja pradawnych krewnych współczesnych ludzi to jedno z największych wyzwań dla naukowców badających ewolucję człowieka. Wciąż nie do końca wiadomo, kiedy dokładnie opuścili Afrykę i czy była to jedna fala migracji, czy kilka, a także którą drogą się przemieszczali i jak szybko dotarli do Azji Wschodniej. Nowe badanie opublikowane właśnie na łamach czasopisma „Science Advances” rzuca jednak nowe światło na powyższe zagadnienia. W chińskim Yunxian w prowincji Hubei w przeszłości archeolodzy odnaleźli trzy niemal kompletne czaszki Homo erectus, co sprawiło, że region ten uznano za jedno z najważniejszych stanowisk hominidów z wczesnego plejstocenu we wschodniej Azji. Pierwotnie jednak ich wiek został określony na 1,2 mln lat temu. Nowe badania przesuwają ten okres aż o 600 tys. lat. „Wyniki datowania przesuwają czaszki z Yunxian na okres ok. 1,8 mln lat temu, co stanowi najstarsze skamieniałości hominidów odkryte we wschodniej Azji” – napisali w swojej pracy autorzy. Badacze dodają także, że skorygowane datowanie potwierdza model szybkiej ekspansji i szerokiego rozprzestrzenienia Homo erectus. „Przyczynia się także do zmniejszenia luki chronologicznej między najwcześniejszą archeologią a paleontologią hominidów we wschodniej Azji” – czytamy. „Absolutne zaskoczenie” – To było absolutne zaskoczenie, gdy po raz pierwszy zobaczyliśmy wyniki naszej analizy. Starszy wiek może zmusić ekspertów do ponownego przemyślenia daty pojawienia się Homo erectus w Afryce – powiedział Live Science Christopher Bae, współautor badania i profesor antropologii na Uniwersytecie Hawajskim w Manoa. Badacz stawia hipotezę, że należałoby rozważyć przesunięcie daty pojawienia się tego gatunku człowieka na około 2,6 miliona lat temu. To dlatego, że do tej pory to skamieniałości odkryte na stanowisku Dmanisi w Gruzji, datowane na 1,78–1,85 miliona lat, przez długi czas uznawano za najwcześniejsze dowody obecności ludzi w Azji. Kiedy na Ziemi pojawił się Homo erectus? W najnowszym badaniu szczątków naukowcy wykorzystali technikę datowania czasu pogrzebania osadów na podstawie rozpadu nuklidów kosmogenicznych. W ten sposób autorzy chcieli określić wiek kwarcu znajdującego się w warstwach, w których znaleziono czaszki. Ta metoda mierzy okres półtrwania dwóch wariantów chemicznych – glinu-26 i berylu-10 – aby określić, ile czasu minęło od wystawienia kwarcu na działanie promieniowania kosmicznego. Prof. Bae zwraca jednak uwagę, że obecnie jest duża różnica pomiędzy wiekiem trzech czaszek z Yunxian a najwcześniejszymi dowodami w postaci narzędzi stworzonych przez Homo erectus. Ale ponieważ ta data jest zbliżona do skamieniałości z Dmanisi w Gruzji, wyniki sugerują, że H. erectus przemieszczał się po Azji stosunkowo szybko. – Rozmiar i kształt czaszek z Yunxian dowodzą jednak, że osobniki te miały większe mózgi, niż te znalezione w Gruzji, pomimo stosunkowo podobnego wieku. Wskazuje to na istotne zróżnicowanie wśród wczesnych człowiekowatych poza Afryką – dodaje prof. Bae. Źródło: Science Advances Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Australopitek – poznaj przodka człowieka i jego niezwykłe zdolności
Australopitek to przodek człowieka, którego ślady przetrwały miliony lat. Choć niewielki i zaskakująco prymitywny w porównaniu z nami, australopitek łączył cechy małp i ludzi. Jego dwunożność i umiejętności manualne były kluczem do przetrwania. Jak wyglądał, co potrafił i dlaczego ostatecznie wyginął? Odkrywamy fascynujący świat australopiteków – ogniwa, które utorowało drogę współczesnemu człowiekowi.
Spis treści: Australopitek wygląd – anatomia i charakterystyka Umiejętności australopiteka – co potrafił i jak żył? Szkielet australopiteka – odkrycia i najważniejsze znaleziska Czy australopitek był człowiekiem? Dlaczego australopiteki wyginęły? Australopitek to rodzaj wymarłych hominidów, które żyły w Afryce między około 4,2 a 1 milionem lat temu. Dzięki licznym odkryciom skamieniałości w regionie Wielkich Rowów Afrykańskich naukowcy mogli odtworzyć, jak wyglądało życie tych wczesnych homininów i w jaki sposób ich budowa anatomiczna przystosowała ich do życia na sawannie. Najbardziej znaną przedstawicielką australopiteków jest Lucy, odkryta w 1974 roku w Etiopii. Z 207 kości szkieletu tego australopiteka zachowało się aż 47, które dostarczyły pierwszych solidnych dowodów na to, że homininy te poruszały się w postawie wyprostowanej, czyli w sposób zbliżony do współczesnego człowieka. Odkrycie Lucy do dziś pozostaje kluczowym punktem odniesienia w badaniach nad ewolucją dwunożności. Australopitek wygląd – anatomia i charakterystyka Wygląd australopiteka łączył cechy małp człekokształtnych i ludzi. Osobniki były stosunkowo niewielkie – zazwyczaj mierzyły od 1,2 do 1,4 metra, przy czym samce mogły być znacznie większe od samic. Czaszka australopiteka była mniejsza niż u współczesnego człowieka, o średniej objętości jamy czaszkowej wynoszącej około 466 cm³, co stanowiło około 35% wielkości mózgu współczesnych ludzi. Jednak mózg australopiteków był wystarczająco rozwinięty, by obsługiwać podstawowe funkcje poznawcze i motoryczne. Szkielet australopiteka wskazuje na pełną dwunożność: położenie otworu potylicznego (foramen magnum), budowa miednicy i kręgosłupa, a także kształt stóp świadczą, że chodzenie wyprostowane było dla australopiteków naturalne. Ostatnie badania opisujące kość śródstopia sprzed trzech milionów lat pokazują, że stopa australopiteka była wysklepiona i pozbawiona funkcji chwytnej typowej dla małp – oznacza to, że poruszali się sprawnie na nogach, co umożliwiało im efektywne przemieszczanie się. Zęby australopiteków wskazują na dietę głównie roślinożerną, choć niektóre gatunki prawdopodobnie okazjonalnie spożywały małe zwierzęta. Zęby trzonowe były płaskie z grubym szkliwem, a kły niewielkie, podobne do współczesnych ludzi. Taka budowa ułatwiała rozdrabnianie twardych owoców, bulw czy nasion. Umiejętności australopiteka – co potrafił i jak żył? Dwunożność była kluczową umiejętnością australopiteków. Pozwalała nie tylko na sprawne przemieszczanie się po otwartej przestrzeni, ale również uwalniała ręce do przenoszenia pożywienia i młodych. Badacze nie są zgodni co do anatomicznych predyspozycji dłoni australopiteka. Wiadomo jednak, że ich zdolności manualne były wystarczające do prostych manipulacji. Australopiteki nie posiadały narzędzi kamiennych, jednak niektóre odkrycia sugerują, że mogły używać naturalnych przedmiotów do zdobywania pożywienia, np. kości lub patyków. Ich umiejętności adaptacyjne pozwalały im przetrwać w zmieniającym się środowisku, w którym lasy stopniowo ustępowały sawannie. Ślady kopalne, takie jak tropy w Laetoli w Tanzanii sprzed 3,6 mln lat, mogą wskazywać na zdolność australopiteków do poruszania się w grupach, co zwiększało szanse przetrwania i ułatwiało wspólne zdobywanie pożywienia. Szkielet australopiteka – odkrycia i najważniejsze znaleziska Najważniejsze odkrycia szkieletów australopiteków to przede wszystkim wspomniana już wcześniej Lucy oraz Mała Stopa, która została odkryta pod koniec lat 90. XX wieku. Jej prawie kompletny szkielet dostarczył danych o strukturze miednicy, stóp i kończyn górnych i potwierdził, że australopiteki były w pełni dwunożne. Dzięki tym odkryciom naukowcy mogli lepiej zrozumieć ewolucyjną drogę prowadzącą do rodzaju Homo. Szkielety australopiteków pokazują połączenie cech adaptacyjnych do życia na drzewach i na otwartej przestrzeni, co czyni je kluczowymi w badaniach nad ewolucją człowieka. Czy australopitek był człowiekiem? Choć australopitek nie był człowiekiem w sensie biologicznym, to jego pozycja w drzewie ewolucyjnym wskazuje, że jest bliskim przodkiem rodzaju Homo. Dwunożność, wysklepione stopy, stosunkowo wysoka sprawność manualna oraz zmiany w strukturze czaszki pokazują, że australopiteki stanowiły etap przejściowy między małpami a ludźmi. Większość naukowców uważa, że australopiteki przyczyniły się do powstania pierwszych gatunków Homo, takich jak Homo habilis czy Homo erectus. Ich zachowanie, zdolność do życia w grupach i adaptacja do zmiennych warunków środowiskowych były fundamentem dla późniejszej ewolucji człowieka. Nadal otwarte pozostaje pytanie, dlaczego obecnie żyje tylko jeden gatunek człowieka. Dlaczego australopiteki wyginęły? Przyczyny wyginięcia australopiteków nie są w pełni znane, ale badacze wskazują na kombinację czynników środowiskowych i biologicznych. Stopniowe utracenie lasów na rzecz otwartej sawanny wymagało od australopiteków zwiększonej mobilności i skutecznej adaptacji do nowych źródeł pożywienia. Konkurencja z innymi gatunkami homininów, w tym wczesnymi przedstawicielami Homo, mogła dodatkowo ograniczać ich możliwości rozrodcze. Także zmiany klimatyczne i ograniczona elastyczność diety miały swój udział w wyginięciu australopiteków około 1–2 milionów lat temu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
W wieku 113 lat zmarła najstarsza Polka. Pani Jadzia z Łodzi miała wyjątkową historię, która powinna być naszą inspiracją
W wieku 113 lat odeszła Jadwiga Żak-Stewart: urodzona w Warszawie łodzianka i najstarsza Polka. Pokazała nam wszystkim, że w żadnym wieku nie ma rzeczy niemożliwych – przykładem jej niezłomności niech będzie to, że powróciła do Polski na... 100. urodziny. Jej życie to wyjątkowa opowieść o sile miłości.
O wyjątkowej mieszkance Łodzi opowiada National Geographic Polska Marcin Gołaszewski – przewodniczący Rady Miejskiej w Łodzi w latach 2018–2024, a obecnie radny miasta. Pogodny charakter Jadwigi Żak-Stewart pokazywał, że wiek nie jest przeszkodą do spełniania marzeń i życiowych zmian. W wieku 113 lat odeszła najstarsza Polka Jadwiga Żak-Stewart urodziła się 15 lipca 1912 roku w Warszawie i była najstarszą osobą żyjącą w Polsce. W 1946 roku przeniosła się do Łodzi i była związana z industrialnym miastem aż do lat 80. W wyniku stanu wojennego za synami wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Pani Jadwiga przez 30 lat mieszkała w Indianapolis, a na swoje 100. urodziny… powróciła do ukochanej Łodzi. Chciała być blisko pierwszego męża, którego śmierć rozdzieliła ich wiele lat temu. W Polsce prowadziła dom, a za oceanem pracowała w szpitalu. O jej wigorze niech świadczy fakt, że do 84. roku życia prowadziła samochód – przestała być kierowcą niemal 30 lat temu. W ostatnich latach mieszkała z koleżanką w prywatnym domu opieki i nie opuszczał jej dobry humor. Czerpanie szczęścia z niewielkich rzeczy – Była to niezwykle ciepła, radosna osoba. Czerpała ogromną radość z niewielkich rzeczy: wzruszało ją to, że otrzymała kwiaty i słodycze – opowiada Marcin Gołaszewski, wskazując, że do ulubionych słodkości Pani Jadwigi należały delicje. – Znałem Panią Jadwigę osobiście od 3 lat. Jako 110-latka występowała jako modelka w Domach Pomocy Społecznej i dobrze się przy tym bawiła. Śpiewała i korzystała z życia – uśmiecha się radny. Niedawno panią Jadwigę odwiedził Marcin Osman, który zrobił jej wiele pamiątkowych zdjęć. Tragiczna wojenna historia pani Jadwigi Życie pani Jadwigi nakładało się na przebieg dwóch wojen światowych. Gdy wybuchła I wojna światowa, miała 2 lata, a podczas rozpoczęcia II wojny światowej była 27-letnią mężatką. Widziała II Rzeczpospolitą powstającą z rozbiorowej mgły, przemiany ustrojowe i tragedię wojny, której doświadczyła jej rodzina. Osoby takie jak pani Jadwiga są prawdziwymi skarbnicami wiedzy, z których warto czerpać, póki mamy taką możliwość. Ilu stulatków żyje w Polsce? Według danych GUS w Polsce 31 grudnia 2024 roku żyło 8779 stulatków, wśród których znajdowało się 6617 kobiet i 2162 mężczyzn. To wzrost w porównaniu do roku 2023, w którym nasz kraj zamieszkiwało 7387 osób po 100. roku życia. Historia Pani Jadwigi jest inspiracją dla nas wszystkich: przez lata na obczyźnie nie zapomniała o miłości do ojczyzny, miasta czy bliskich, którzy tutaj na nią czekali. Teraz dołączyła do ukochanego męża, którego – ponad wszystko – chciała być blisko. My również dołączamy do kondolencji przesyłanych rodzinie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To najważniejsze odkrycie o pochodzeniu człowieka od dekad. Sensacja w Maroku
W marokańskiej Casablance archeolodzy odnaleźli kości, które mogły należeć do ostatniego przodka człowieka, neandertalczyka i denisowianina. Szczątki mają ok. 773 tys. lat.
Niezwykłe odkrycie zostało opisane na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature”. Badacze z kilku europejskich uniwersytetów dokonali analizy kilku kości odkrytych w jaskini Grotte à Hominidés, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „Jaskinię Człowiekowatych”. Grota znajduje się w Casablance w Maroku. To ważne stanowisko archeologiczne. W przeszłości odnaleziono tu wiele skamieniałości hominidów sprzed setek tysięcy lat, które były istotne dla rekonstrukcji historii naszego gatunku. Ostatni wspólny przodek człowieka, neandertalczyka i denisowianina? Tym razem badacze analizowali grupę kości, które należały do jednego osobnika. Były to trzy części żuchwy, kilka kręgów, a także kilka zębów. Analiza wykazała, że należały do człowiekowatego, który żył ok. 773 tysięcy lat temu. Było to możliwe dzięki połączeniu kilku metod badawczych, w tym analiz stratygraficznych, paleomagnetycznych oraz porównania z zespołami narzędzi kamiennych kultury aszelskiej, znalezionymi w tych samych warstwach osadów. Dalsze badania pozwoliły naukowcom wysnuć tezę, że mógł być to ostatni wspólny przodek Homo sapiens, neandertalczyka i człowieka z Denisowej Jaskini. – Dowody paleogenetyczne sugerują, że ostatni wspólny przodek współczesnych ludzi, neandertalczyków i denisowian żył około 765–550 tysięcy lat temu. Jednak zarówno rozmieszczenie geograficzne, jak i morfologia tych przodków pozostawały niepewne – podkreślają uczeni we wstępie swojej pracy. Badacze uważają, że skamieniałości z Casablanki są zbliżone wiekiem do przedstawicieli Homo antecessor, ale różnią się morfologicznie „prezentując połączenie cech prymitywnych i pochodnych, przypominających późniejsze H. sapiens. – To potwierdza głęboko afrykańskie pochodzenie Homo sapiens i przeczy euroazjatyckim scenariuszom – powiedział Jean-Jacques Hublin, paleoantropolog z Instytutu Maxa Plancka. Potrzebne są dalsze badania w tej części Afryki – Konieczne są dalsze badania nad wyjątkowo bogatym zapisem kopalnym Afryki Północnej, aby poszerzyć wiedzę na temat pochodzenia człowieka, opartą głównie na Afryce wschodniej i południowej – dodał Hublin. – Zwłaszcza że najwyraźniejsze wczesne dowody na istnienie naszego gatunku pochodzą ze stanowiska w Dżabal Irhoud w Maroku sprzed 300 tys. lat – dodał badacz. Co ważne, autorzy podkreślają, że skupienie przyszłych badań na tym regionie może przynieść odpowiedzi na pytania o rozłam między Homo sapiens a kuzynami człowieka, czyli neandertalczykami i denisowianinami. – Chociaż nie możemy twierdzić, że pojawienie się linii rozwojowej prowadzącej do Homo sapiens nastąpiło wyłącznie w Afryce Północnej, to marokańskie skamieniałości sugerują, że w tamtym czasie obecne były tam populacje, które oscylowały między linią H. sapiens a liniami prowadzącymi do neandertalczyków i denisowian – wyjaśnia Hublin. Rola północnej Afryki w kluczowych etapach ewolucji Autorzy pracy twierdzą jednak, że nie chodzi o wskazanie jednego, jasno zdefiniowanego gatunku będącego „ostatnim wspólnym przodkiem”, lecz raczej o identyfikację populacji homininów bardzo bliskiej momentowi rozdzielenia linii prowadzących do Homo sapiens, neandertalczyków i denisowian. Mozaikowy charakter cech anatomicznych – łączący elementy prymitywne z cechami znanymi z późniejszych form Homo – sugeruje, że ewolucja człowieka nie była procesem liniowym ani ograniczonym do jednego regionu. Wyniki badań opublikowanych w „Nature" wspierają model, w którym Afryka, a szczególnie jej północna część, odgrywała znacznie większą rolę w kluczowych etapach ewolucji rodzaju ludzkiego, niż wcześniej sądzono. Jednocześnie odkrycie to pokazuje, jak wiele pozostaje jeszcze do odkrycia w zapisie kopalnym Afryki i jak istotne mogą być przyszłe badania tego regionu dla zrozumienia pochodzenia i wczesnej historii naszego gatunku. Źródło: Nature Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Przełom w badaniach nad początkami dwunożności. Przodek człowieka zszedł z drzewa bardzo wcześnie
Dwunożność jest uważana za umiejętność, która doprowadziła do powstania współczesnego człowieka. Naukowcy mają dowody na to, że nasz przodek poruszał się w ten sposób już nawet 7 mln lat temu.
Szczątki należące do gatunku Sahelanthropus tchadensis odkryto na początku XXI wieku na pustyni Dżurab w Czadzie. Była to zasługa zespołu paleontologów z Uniwersytetu w Poitiers. Początkowo opublikowano tylko informacje dotyczące czaszki, żuchwy i zębów. Badacze uznali spoczywające obok kości kończyn za należące do innego gatunku. Teraz zrewidowano ten pogląd. Inni naukowcy napisali na ten temat artykuł w czasopiśmie „Science Advances”. Baardzo start przodek człowieka Naukowcy analizujący czaszkę Sahelanthropus tchadensis sugerowali już po odkryciu szczątków, że może być to najwcześniejszy przypuszczalny hominin, czyli przodek człowieka. Miał on mózg wielkości szympansa. Już wtedy sugerowano, że to stworzenie było dwunożne, ale pozostawało to kwestią otwartą. Gorąca debata nad szczątkami Dwie dekady od odkrycia badacze z New York University przyjrzeli się innym szczątkom znalezionym razem z czaszką: kościom przedramienia oraz kości udowej. Te nowe analizy sprowokowały gorącą debatę. Jedni eksperci promowali dowody na wczesną dwunożność, inni kwestionowali status Sahelanthropusa jako hominina. Badanie przeprowadzone przez antropologów pod kierownictwem prof. Scotta Williamsa z New York University miało na celu rozwiązanie tej zagadki. Przełom w analizie kości Zespół badawczy zastosował zaawansowane metody, w tym technologię obrazowania 3D, aby szczegółowo zbadać kształt i cechy kości udowej i przedramienia. Okazało się, że kości kończyn są co prawda podobne pod względem zewnętrznego kształtu do kości szympansów, lecz dojrzano w nich trzy cechy, które są silnym dowodem na przystosowanie do dwunożności. A mianowicie: guzek udowy – ten element stanowi punkt zaczepienia dla więzadła biodrowo-udowego. Jest to największe i najsilniejsze więzadło w ludzkim ciele, kluczowe dla utrzymania wyprostowanej postawy i chodzenia. Dotychczas ten guzek zidentyfikowano tylko u homininów; kość udowa sahelanthropa miała silne wewnętrzne „skręcenie”. Ta cecha występuje tylko w zakresie typowym dla homininów i pomaga w skierowaniu nóg do przodu, co ułatwia chodzenie; analiza 3D potwierdziła obecność cech związanych z mięśniami pośladkowymi, które są podobne do tych u wczesnych homininów. Mięśnie te pomagają stabilizować biodra podczas stania, chodzenia i biegania. – Nasza analiza tych skamieniałości dostarcza bezpośrednich dowodów na to, że sahelantrop mógł chodzić na dwóch nogach. To dowodzi, że dwunożność wyewoluowała wcześnie w naszej linii rozwojowej i od przodka, który wyglądał najbardziej podobnie do dzisiejszych szympansów i bonobo – zaznacza Williams. Dodatkowym dowodem na dwunożność są proporcje kończyn. Małpy mają zazwyczaj długie ręce i krótkie nogi. Sahelanthropus miał natomiast stosunkowo długą kość udową w porównaniu do kości przedramienia, podobnie jak u wczesnego przodka człowieka, australopiteka. Implikacje dla ewolucji człowieka – Sahelanthropus tchadensis był zasadniczo dwunożną małpą, posiadającą mózg wielkości szympansa i prawdopodobnie spędzającą znaczną część czasu na drzewach, żerując i szukając schronienia – mówi Scott Williams. Ekspert dodaje, że Sahelanthropus był przystosowany do dwunożnej postawy i poruszania się na ziemi. Czy to najstarszy dowód na dwunożność? Naukowcy pewnie nie powiedzieli jeszcze ostatniego słowa. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czemu tak właściwie nie możesz poruszać każdym palcem u stopy osobno? To umiejętność, której zazdrościmy małpom
Szympansy posługują się palcami u stóp równie wprawnie, jak ich odpowiednikami u rąk. Chwytają nimi owoce i warzywa czy narzędzia, huśtają się za ich pomocą na linach czy używają ich do zabawy. Zastanawiałeś się kiedyś, czemu ludzie tak nie potrafią? Jesteśmy przecież tacy podobni. A może wystarczy to wyćwiczyć?
Dr. Steven Lautzenheiser, antropolog z Uniwersytetu Tennessee specjalizujący się w biomechanice ludzkich stóp i dłoni, tłumaczy, dlaczego nie umiemy poruszać palcami u stóp osobno – tak jak robimy to u rąk. W teorii innym małpom to pomaga… ale nie starcza nam mocy obliczeniowej mózgu. Mamy także inne priorytety, np. niewywracanie się. Długa droga ludzkich kończyn Człowiek, podobnie jak małpy człekokształtne, wywodzi się od przodków poruszających się zarówno na kończynach górnych, jak i dolnych. Jednak z biegiem ewolucji ludzka stopa musiała dostosować się do chodzenia wyprostowanego, co radykalnie wpłynęło na funkcje i budowę palców u stóp. Podczas gdy dłonie zachowały dużą ruchomość i precyzję – umożliwiając np. chwytanie narzędzi – stopy zaczęły pełnić głównie rolę podporową i stabilizującą. U szympansów było inaczej – stopy zachowały zręczność, ponieważ służyły do chwytania gałęzi i pokarmu. Chwytliwość naszych stóp była drugorzędna. Umięśniona dłoń, stabilna stopa Ludzka stopa składa się z 29 mięśni, podczas gdy dłoń – z 34. Chociaż te liczby są zbliżone, różnica leży w funkcjonalności. Wiele mięśni dłoni umożliwia niezależne ruchy każdego palca. Dodatkowe mięśnie dedykowane są do ruchów kciuka i małego palca, co umożliwia nam słynny chwyt precyzyjny. To dzięki niemu możemy np. pisać. Tymczasem cztery z pięciu palców u stóp nie posiadają własnych mięśni – ich ruchy kontrolowane są zbiorczo przez główne mięśnie stopy oraz łydki. Te zbiorcze mięśnie wraz z długimi ścięgnami sięgającymi łydki odpowiadają jest ruch palców. Ich głównym zadaniem jest stabilizacja ciała i wspomaganie chodzenia, a nie wykonywanie skomplikowanych ruchów. Wyjątkiem jest paluch, który ma kilka indywidualnych mięśni, dzięki którym pełni dodatkową, wyjątkową rolę w chodzie. Bez niego trudniej byłoby nam zachować równowagę, jest on także głównym „napędem” podczas odbicia. Dzięki temu stopa działa też jak amortyzator. Mózgowi bardziej zależy na rękach niż na nogach Nie chodzi jednak o same mięśnie. Najważniejszą silą kontrolującą nasze ciała jest mózg. To on – a właściwie kora mózgowa – zarządza ruchem. Ta struktura jest odpowiedzialna za przesyłanie sygnałów z mózgu do reszty ciała za pomocą neuronów. Steven Lautzenheiser wyjaśnia, że kora ruchowa przeznacza znacznie więcej neuronów do kontroli ruchów palców u rąk niż palców u stóp. Oznacza to, że ręce otrzymują więcej precyzyjnych instrukcji, co pozwala na wykonywanie drobnych i skomplikowanych ruchów. Mniej szczegółowe dane dostarczane do stóp ograniczają możliwość precyzyjnego sterowania każdym palcem osobno. Jak wyćwiczyć niezależność palców stóp? U większości ludzi możliwości nauki precyzyjnych ruchów palcami u stóp są mocno ograniczone przez budowę anatomiczną i uwarunkowania mózgowe. Niektóre osoby, np. tancerze lub osoby trenujące jogę, potrafią lepiej izolować ruchy poszczególnych palców dzięki systematycznym ćwiczeniom. Jednak pełna niezależność, jaką mamy w dłoniach, nie jest możliwa do osiągnięcia. Można wykonywać ćwiczenia polegające na rozczapierzaniu palców, chwytaniu drobnych przedmiotów stopą czy podnoszeniu i opuszczaniu pojedynczych palców, ale u większości osób efekty będą ograniczone do poprawy ogólnej siły i elastyczności stopy. Ludzka stopa przystosowała się do funkcji podporowej i lokomocyjnej kosztem „małpiej” zręczności. Chociaż palce u stóp nie są aż tak niezależne i sprawne jak u dłoni, pozwalają nam na wiele innych rzeczy – np. bieganie w maratonach. Różnica w palcach dolnych i górnych kończyn to jeden z najbardziej fascynujących dowodów adaptacji człowieka do chodzenia na dwóch nogach. Źródła: The Conversation, <a href="https://www.researchgate.net/profile/Ewa-Puszczalowska-Lizis/publication/340916740_The_main_research_directions_of_the_foot_structure_and_function_and_their_evolution_-_literature_review_Glowne_kierunki_rozwoju_badan_dotyczacych_budowy_i_funkcji_stopy_oraz_ich_ewolucja_-_przeglad_pi/links/5ea3d5d092851c1a906d198b/The-main-research-directions-of-the-foot-structure-and-function-and-their-evolution-literature-review-Glowne-kierunki-rozwoju-badan-dotyczacych-budowy-i-funkcji-stopy-oraz-ich-ewolucja-przeglad.pdf?origin=publication_detail&_tp=eyJjb250ZXh0Ijp7ImZpcnN0UGFnZSI6InB1YmxpY2F0aW9uIiwicGFnZSI6InB1YmxpY2F0aW9uRG93bmxvYWQiLCJwcmV2aW91c1BhZ2UiOiJwdWJsaWNhdGlvbiIsInBvc2l0aW9uIjoiZ2xvYmFsRm9vdGVyIn19&__cf_chl_tk=VRhf3cW0pQo5TAC575G38OwiF9HXQpIOhIdG1xflGBw-1767359836-1.0.1.1-PT3AwotrRwzx5Djd9ofJfktocU1wLlvEgpDbbNOs0jE" target="_blank" rel="nofollow noopener">Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego czas płynie tak szybko a „kiedyś lato trwało całe lata”? Oto, jak możemy go spowolnić
Z wiekiem zauważamy, że czas zaczyna płynąć jakby… szybciej. Rok 2025 minął w mgnieniu oka i nie zanosi się na poprawę. Naukowcy tłumaczą, że to mózg steruje percepcją czasu i łatwo go oszukać. Czy da się zatrzymać czas?
„Kiedyś lato trwało całe lata” śpiewał Dawid Podsiadło z Taco Hemingwayem. To prawda: wielu dorosłych z zaskoczeniem stwierdza, jak szybko mijają kolejne miesiące i lata, podczas gdy w dzieciństwie dni zdawały się być dłuższe i pełniejsze. Tę różnicę tłumaczą procesy zachodzące w mózgu i… rutyna. Ale są na nią sposoby. Jak mózg postrzega czas i dlaczego to wszystko kłamstwo? Nasze mózgi nie posiadają specjalnych organów do postrzegania czasu. W przeciwieństwie do zmysłów takich jak wzrok czy słuch, które odbierają konkretne bodźce z otoczenia, percepcja czasu opiera się na szacunkach mózgu. Nie istnieje bowiem obiektywna „cząstka czasu” we Wszechświecie, którą można byłoby zarejestrować. Czas jest relatywny. Mózg szacuje upływ czasu na podstawie zmian – im więcej wydarzeń i wrażeń w danych okresie, tym dłużej zdaje się on trwać. Eksperymenty pokazują nawet, że migające obrazy wydają się trwać dłużej niż statyczne, mimo że… trwają tyle samo. Dlaczego czas płynie szybciej z wiekiem? Wraz z wiekiem nasz mózg przechodzi istotne zmiany strukturalne i funkcjonalne, wpływające na efektywność przetwarzania informacji. Według badań prof. Adriana Bejana z Duke University spadek tej efektywności prowadzi do sytuacji, w której w późniejszym etapie życia przetwarzamy mniej nowych bodźców niż w dzieciństwie. Po prostu… wszystko już widzieliśmy i jesteśmy mniej zaskoczeni. W konsekwencji ilość zapamiętanych wydarzeń jest mniejsza, a mózg w retrospekcji szacuje, że czas upłynął szybciej. Inne koncepcje przywołują także efekt skali. Chodzi o to, że gdy jesteśmy 10-latkiem, upływający rok stanowi 1/10 naszego życia. Gdy mamy 50 lat, jest to już 1/50, co nie robi aż takiego wrażenia. Intensywne emocje zmieniają upływ czasu Osoby uczestniczące w intensywnych zdarzeniach – na przykład wypadkach samochodowych czy doświadczają ekstremalnych przeżyć – często relacjonują, że czas zwolnił. W jednym z badań uczestnicy spadali na siatkę z wysokości ponad 30 metrów. Swoje własne doświadczenie ocenili jako trwające o ponad 1/3 dłużej niż obserwacja podobnego upadku u innych. Intensywne emocje powodują zwiększoną uwagę i dokładniejsze zapamiętywanie szczegółów – mózg szaleńczo zapisuje wszystkie dane, które mogą pomóc mu przeżyć. Bogactwo tych wspomnień prowadzi później do wniosku, że dane zdarzenie trwało dłużej. Mózg nie tyle zlicza sekundy, co ocenia liczbę zapamiętanych informacji. Rutyna sprawia, że lata mijają szybciej niż dni Dzieci podczas czekania u dentysty czują, że czas ciągnie się w nieskończoność, a dorośli dziwią się, że rok 2025 już się kończy. Ten mechanizm wyjaśnia różnica pomiędzy subiektywnym postrzeganiem czasu w danym momencie, a jego oceną z perspektywy. Gdy jesteśmy skupieni na jakiejś aktywności, nasz mózg nie koncentruje się na samym czasie – i wydaje się on mijać szybciej. Z kolei nuda – taka jak siedzenie w ciszy czy obserwowanie zegara – sprawia, że czas zdaje się dłużyć. Z wiekiem coraz więcej dni przebiega według ustalonego schematu: praca, obowiązki domowe, opieka nad dziećmi. Te rutynowe czynności są mniej ekscytujące i pozostawiają słabsze ślady w pamięci. W rezultacie po roku wydaje się, że „nic się nie działo”, a czas minął błyskawicznie. Co zrobić, by czas nie uciekał tak szybko? Chociaż może się to wydawać paradoksalne, istnieją sposoby, by spowolnić upływ czasu – z pewnością już na jakieś wpadliście podczas lektury tego tekstu. Oczywiście nie znaczy to, że sekundy zaczną płynąć wolniej, ale zmieni się nasza percepcja. Najprostszym, choć mało satysfakcjonującym sposobem jest… nuda. Czekanie na czerwonym świetle, liczenie do dziesięciu tysięcy czy obserwowanie schnącej farby – pozdrowienia dla wszystkich remontowców – sprawiają, że czas dłuży się niemiłosiernie. Znacznie skuteczniejszym sposobem jest jednak wpłynięcie na retrospektywną ocenę czasu. Chodzi o to, by w grudniu mieć do czego wracać – mieć bogaty zbiór wspomnień z całego roku. Nowe wspomnienia kluczem do zatrzymania czasu Aby mózg zapamiętał więcej, warto regularnie „odświeżać” wspomnienia. Pomaga w tym prowadzenie dziennika, przeglądanie zdjęć, opowiadanie historii znajomym. Powtarzanie wydarzeń w myślach lub na papierze utrwala je w pamięci i sprawia, że czas wydaje się gęściej wypełniony. Jeszcze lepszą metodą jest tworzenie nowych, wyjątkowych wspomnień. Im więcej nowych doświadczeń – podróży, wydarzeń, wyzwań – tym bogatsza siatka pamięciowa. Eksplorowanie, robienie rzeczy „szalonych”, próbowanie nowych aktywności – wszystko to sprawia, że nasz wewnętrzny zegar „działa wolniej”. To właśnie brak monotonii i bogactwo przeżyć daje poczucie, że minęło więcej czasu. I choć nie zatrzymamy zegara, możemy sprawić, by każdy rok był intensywniejszy i pełniejszy niż poprzedni. Naprawdę warto. Tik, tak. Źródło: Journal of Vision, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Im więcej przyjaciół, tym dłuższe i łatwiejsze życie. Delfiny właśnie udowodniły, jak ważne są więzi społeczne
Przyjaźń okazała się naturalnym eliksirem młodości. Udowodniły to delfiny, które nawiązują bliskie znajomości – starzeją się one zdecydowanie wolniej, niż osobniki będące samotnikami. Czy mechanizm, który działa u morskich ssaków, sprawdza się także u ludzi?
Naukowcy z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii udowodnili, że samce delfinów butlonosych czerpią ogromne korzyści z bliskich relacji. Zaobserwowali, że trwałe przyjaźnie nie tylko poprawiają ich codzienne funkcjonowanie, ale realnie wpływają na tempo starzenia na poziomie komórkowym. To potwierdzenie znaczenia przyjaźni dla zdrowia w świecie ssaków. Wpływ przyjaźni na długość życia delfinów Badania przeprowadzone w Shark Bay w Australii Zachodniej objęły analizę sieci społecznych 38 samców delfinów butlonosych, od których pobierano próbki skóry w celu oceny wieku biologicznego. Stosowano technologie tzw. zegara epigenetycznego, który określał stan starzenia komórek na podstawie zmian metylacji DNA. Wyniki wykazały, że te samce, które posiadały więcej przyjaciół, spędzały czas w „męskim” gronie i utrzymywały głębokie relacje społeczne miały znacznie niższy wiek biologiczny względem wieku metrykalnego w porównaniu do bardziej samotnych osobników. Co samce zyskują na trwałych przyjaźniach? W odróżnieniu od samic, których więzi społeczne są bardziej płynne i powiązane z opieką nad młodymi, samce delfinów tworzą długotrwałe sojusze z innymi samcami, często trwające całe życie: tak jak ludzie. Przyjaźnie te polegają na wspólnym polowaniu, zabawie, odpoczynku, a także wzajemnym wspieraniu się w rywalizacji o samice i ochronie przed drapieżnikami. Życie w grupie nie tylko ogranicza stres, ale również zwiększa szanse przetrwania w wymagającym środowisku morskim. Czy podobne mechanizmy dotyczą także innych zwierząt społecznych – na przykład ludzi? Zjawisko to nie jest ograniczone tylko do delfinów. Prof. Lee Rollins z Uniwersytetu Południowej Walii uważa, że więzi społeczne to fundamentalna potrzeba biologiczna u wszystkich stadnych ssaków. Naukowcy planują rozszerzyć badania na inne gatunki społeczne, takie jak słonie, wilki czy małpy człekokształtne, by sprawdzić, czy przyjaźń ma podobne działanie ochronne przed starzeniem. Już wcześniejsze badania nad ludźmi wskazują, że osoby utrzymujące silne więzi społeczne żyją dłużej i są mniej narażone na choroby przewlekłe. Uważa się, że pozytywne interakcje społeczne są ewolucyjnie ukształtowanym mechanizmem ochronnym, który zapewnia zdrowie całej grupie. Źródło: Communications Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Przez wieki ludzie spali w taki sposób. Dziś budzi to niepokój
Sen dwufazowy przez wieki był naturalnym rytmem odpoczynku. Dziś budzenie się w nocy traktujemy jak zaburzenie – ale czy słusznie?
Spis treści: Jak wyglądał sen przed rewolucją przemysłową? Na czym polega sen polifazowy? Co na to współczesna nauka? Czy da się „zhakować” sen? Czy segmentowy sen to historia czy przyszłość? Historyczne źródła pokazują, że przed rewolucją przemysłową ludzie często spali, budzili się, a potem znowu zasypiali. Czy był to naprawdę zwyczaj powszechny? I czy ma jakieś korzyści? Choć we współczesnych społeczeństwach śpimy zwykle jednym, ciągłym blokiem w nocy, eksperci wciąż dyskutują, czy taki rytm jest dla człowieka naturalny. Gdybyś budził się dziś każdej nocy przez tydzień, mógłbyś usłyszeć diagnozę: bezsenność, a potem dostać receptę. Jeszcze kilka pokoleń temu nie byłoby to wielkim powodem do niepokoju, a tym bardziej do interwencji medycznej. Jak wyglądał sen przed rewolucją przemysłową? Budzenie się w środku nocy było powszechne w zachodnich kulturach przedindustrialnych. Wskazuje na to Roger Ekirch, historyk z Virginia Tech, którego badania nad „dwufazowym snem” stały się podstawą książki „At Day’s Close: Night in Times Past”. Gdy rozkład dnia wyznaczało słońce, a nie zegary i elektryczne światło, ludzie kładli się spać wcześniej. Zamiast szybkich, nieprzerwanych ośmiu godzin mieli dłuższy okres odpoczynku, złożony z dwóch krótszych faz snu rozdzielonych czuwaniem. Nie wszyscy się z tym zgadzają. Część badań pokazuje, że społeczności łowiecko-zbierackie mogły spać „za jednym zamachem”, podobnie jak my dziś. Dane te mogą też sugerować, że dwufazowy sen nigdy nie był normą globalnie — nawet przed rewolucją przemysłową. Dziś, gdy elektryczność wydłuża nam czas czuwania, a budziki skracają wypoczynek, większość ludzi próbuje spać jednym, ciągłym blokiem. Część ekspertów zastanawia się jednak, czy przerywany sen nie jest bardziej naturalny — i czy różne wzorce spania mogą przynosić korzyści we współczesnym życiu. Na czym polega sen polifazowy? Sen segmentowy składa się z dwóch (dwufazowy) lub więcej (polifazowy) okresów snu przedzielonych czuwaniem. Zarówno sen, jak i czuwanie mogą trwać od minut do godzin, zależnie od gatunku. Szacunki wskazują, że ponad 86 procent ssaków — w tym psy, gryzonie, jeże, a nawet niektóre walenie — śpi w kilku turach. Do niedawna sądzono, że ludzie należą do mniejszości gatunków — obok większości naczelnych — które są śpiochami ściśle monofazowymi. — Ten pogląd był błędny — mówi Russell Foster, neurobiolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego. Źródła historyczne zawierają dowody na dwufazowy sen ludzi sprzed setek lat. Według Ekircha w zachodnich cywilizacjach przedindustrialnych spano „na dwie zmiany”. Ludzie spali kilka godzin, budzili się po północy na mniej więcej godzinę — na rozmyślanie, seks, rozmowy — po czym wracali do łóżka na „drugi sen”. Co na to współczesna nauka? Niektórzy eksperci uważają, że takie zachowanie wciąż mamy „wpisane” w naturę. W pionierskim badaniu z 1992 roku psychiatra Thomas Wehr, badacz z amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego, obserwował uczestników przebywających przez kilka tygodni w ciemności przez 14 godzin na dobę. Prawie wszyscy przeszli na segmentowy rytm snu. – Średnio, w skali całej grupy, wzorzec był dwumodalny – mówi Wehr. – Ludzie zasypiali wieczorem, a potem ponownie nad ranem. – Ten układ był bardzo podobny do snu u niektórych dziennych, aktywnych za dnia zwierząt, jak pantery. — Z perspektywy fizjologii podział snu na dwie części ma sens — mówi Daniel Buysse, profesor psychiatrii, medycyny oraz nauk translacyjnych z Uniwersytetu Pittsburskiego. Dwa procesy regulujące sen (homeostatyczny i okołodobowy) są w naszym skondensowanym harmonogramie „ściśnięte” — tłumaczy. Gdyby dać im więcej czasu, mogłyby się od siebie oddzielić, co prowadziłoby do naturalnego przebudzenia między cyklami. Takie okresy czuwania mogą mieć nawet funkcję sprzyjającą przetrwaniu. W swoim eksperymencie Wehr zauważył, że uczestnicy budzili się każdej nocy o nieco innych porach. Średnio nie było momentu, w którym wszyscy spali. Z ewolucyjnego punktu widzenia mogło to pełnić rolę „wartowniczą”: zawsze ktoś czuwał. Czy da się „zhakować” sen? Niektórzy promują sen polifazowy jako sposób na „zhakowanie” organizmu i wydłużenie czasu czuwania. Eksperci odradzają to jednak stanowczo. — „Oszukiwanie” organizmu, by działał na krótkich zrywach snu, to co innego niż naturalne budzenie się po dobrym wypoczynku — podkreśla Elizabeth Klerman, współautorka pracy z 2021 roku (razem z Fosterem) o skutkach sztucznego snu polifazowego. – Przerwałbyś cykl prania, zanim się skończy? – pyta retorycznie Klerman. Sceptycy teorii o naturalnym polifazowym śnie wskazują na sprzeczne dowody z obserwacji współczesnych populacji łowiecko-zbierackich. Jerome Siegel, profesor psychiatrii i nauk behawioralnych z UCLA, prowadził badania w Tanzanii, Boliwii i Namibii, które wykazały wzorce snu podobne do tych w społeczeństwach uprzemysłowionych. Pomiary snu prowadzone przez setki kolejnych dni pokazały, że w trzech odmiennych, geograficznie odizolowanych grupach ludzie spali co noc mniej więcej od 5,7 do 7,1 godziny ciągiem. Dla Siegla i współpracowników oznacza to, że nowoczesny, monofazowy sen jest powrotem do tradycyjnego wzorca spotykanego u łowców-zbieraczy. Czy segmentowy sen to historia czy przyszłość? Choć najwcześniejsze społeczności mogły spać jednofazowo, Ekirch znalazł wzmianki o segmentowym śnie już w „Odysei” Homera z przełomu VIII i VII w. p.n.e. Późniejsze kwerendy ujawniły niezliczone odniesienia do „pierwszego” i „drugiego snu” w rozmaitych źródłach — od dzienników po teksty medyczne. – Wzmianki brzmiały tak, jakby segmentowy sen był czymś zupełnie naturalnym i nie wymagał żadnego objaśnienia – mówi. W przeszłości — dodaje Foster — ludzie kładli się wcześniej, około zmierzchu, i odpoczywali, z przerwami, aż do świtu. Wszystko zmieniło się wraz z pojawieniem się taniego, sztucznego oświetlenia, które zakończyło naszą zależność od słońca. – Pracujemy znacznie później wieczorami. Przez to „przykrywamy” naturalną ciemność i skracamy sobie okazję do snu – wyjaśnia Foster. Nie wszyscy zgadzają się co do historii. Niall Boyce z Uniwersytetu Londyńskiego argumentuje, że sen polifazowy nie musiał być normą. Siegel również kwestionuje pewność interpretacji Ekircha, wskazując raczej na swoje dane z obserwacji współczesnych łowców-zbieraczy niż na anegdotyczne świadectwa historyczne. Autorzy jego pracy piszą, że dwufazowy wzorzec snu, który mógł istnieć w Europie Zachodniej, nie występuje dziś w tradycyjnych grupach równikowych, a zatem prawdopodobnie nie występował przed migracją ludzi do Europy Zachodniej. Mógł być skutkiem dłuższych, zimowych nocy na wyższych szerokościach geograficznych. To, czy sen polifazowy występuje u współczesnych ludzi, także pozostaje sporne. Jedni domagają się ścisłej definicji zjawiska. Inni włączają do niej drzemki, sjesty i krótkie, nocne „wypady” z łóżka jako przykłady nowoczesnych segmentowych wzorców. Ponieważ sen zależy od kontekstu środowiskowego i społecznego, wzorce mogą się znacznie różnić między osobami, a także geograficznie i sezonowo — mówi Buysse. – Nie sądzę, by istniał jeden „ludzki” wzorzec snu. – Myślę, że kluczową cechą jest właśnie zdolność adaptacji. Źródło: National Geographic
Ludzie ewoluowali dziwnie szybko. Tajemnicę rozwiewa analiza małpich czaszek
Dyskusja o tempie ewolucji człowieka i jego odmienności względem innych naczelnych nie ustaje od dekad. Zaawansowane metody obrazowania, takie jak trójwymiarowe analizy czaszek, a także przełomowe odkrycia paleontologiczne dostarczają jednak coraz bardziej precyzyjnych odpowiedzi. Czy rzeczywiście Homo sapiens ewoluował szybciej niż inne małpy i jak to się stało?
Ludzie wyewoluowali zaskakująco szybko: tak wynika z badań naukowców z University College London. Wykazali oni, że w porównaniu do naszych kuzynów wykształciliśmy duże mózgi i płaskie twarze w wyjątkowym tempie. Jakie mechanizmy za tym stoją i czemu akurat my? Odpowiedź zakodowana w czaszkach Wielu naukowców od dawna podejrzewało, że ewolucja człowieka przebiegała szybciej niż innych naczelnych. Tematem zainteresowali się badacze z Londynu pod kierownictwem dr Aidy Gomez-Robles, którzy przeanalizowali ewolucyjną różnorodność czaszek ludzi i spokrewnionych z nimi małp człekokształtnych na przestrzeni milionów lat. Było to możliwe dzięki zastosowaniu zaawansowanej analizy 3D. Swoje wyniki, które wskazywały, że struktura czaszki człowieka ewoluowała znacznie szybciej niż pozostałych małp człekokształtnych (np. goryli, szympansów czy gibonów), opublikowali w prestiżowym czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences”. Jak udało im się do tego dojść? Co siedzi w małpiej głowie? W ramach badania porównano trójwymiarowe model czaszek siedmiu gatunków hominidów – m. in. Homo sapiens, goryli, szympansów – oraz dziewięciu gibonowatych. Okazało się, że w linii hominidów, szczególnie u ludzi, tempo zmian anatomicznych było niemal dwukrotnie wyższe, niż wynikałoby to z samego upływu czasu ewolucyjnego. Hominidy i gibonowate rozdzieliły się ewolucyjnie około 20 mln lat temu. W tym czasie anatomia hominidów uległa znacznie większemu zróżnicowaniu niż u innych małp. U gibonów czaszki różnych gatunków są niemal identyczne, podczas gdy u człowieka, szympansa czy goryla różnice widoczne są gołym okiem. Ludzie mają wyjątkowe czaszki Homo sapiens charakteryzuje się niezwykle dużą puszką mózgową – może ona mierzyć nawet 1350 cm³, podczas gdy ta należąca do szympansa ma zwykle jedynie 420 cm³. Wyjątkowa jest także ludzka wyraźnie spłaszczona twarz, pionowe czoło, rozwinięty podbródek oraz zmniejszona żuchwa. Porównując te cechy z cechami czaszek innych małp człekokształtnych, zauważamy różnice, które mają ścisły związek z funkcjonowaniem układu nerwowego oraz adaptacją do odmiennych stylów życia i środowisk. Ewolucja dużego mózgu u ludzi wiązała się z rozwojem nowych zdolności poznawczych, takich jak myślenie abstrakcyjne, mowa i planowanie. Czy to jednak przyczyna przyspieszonej ewolucji, czy jej efekt? Szybka ewolucja wynikiem ponadprzeciętnej inteligencji? To nie takie proste Naukowcy ostrzegają, że chociaż kuszące może być stwierdzenie, że główną przyczyną szybkiej ewolucji człowieka są korzyści wynikające z większej inteligencji, to jednak na te zmiany mogą mieć ogromny wpływ czynniki społeczne wynikające z presji „stada”. – Goryle mają drugie po ludziach najszybsze tempo ewolucji czaszek, ale ich mózgi są stosunkowo małe w porównaniu z innymi małpami człekokształtnymi. W ich przypadku zmiany prawdopodobnie były spowodowane doborem społecznym, gdzie większe grzebienie czaszkowe na szczycie czaszki są związane z wyższym statusem społecznym. Możliwe, że podobny, wyjątkowy dla człowieka dobór społeczny mógł mieć miejsce również u przedstawicieli naszego gatunku – studzi emocje dr Gomez-Robles. Być może duże mózgi wykształciły się więc przypadkiem... a reszta to już historia. Źródło: Proceedings of the Royal Society B, zpe.gov.pl, CORDIS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Miał ludzką zręczność i siłę goryla. Jego skamieniałe dłonie piszą historię ewolucji
Był znacznie silniejszy niż człowiek współczesny, choć dorównywał nam zręcznością i potrafił wytwarzać narzędzia. Odkrycie skamieniałych dłoni wymarłego hominina jest jak powrót do miejsca, w którym nasi przodkowie łączyli cechy małp człekokształtnych z nowymi możliwościami ewolucyjnymi.
Paleontolodzy odnaleźli parę skamieniałych dłoni należących do zagadkowego, wymarłego hominina – istoty należącej do linii ewolucyjnej człowieka po jej rozdzieleniu się z linią szympansów, żyjącej około 1,5 miliona lat temu. Mowa o Paranthropus boisei, odkrytym po raz pierwszy w 1959 roku przez archeolożkę Mary Leakey w wąwozie Olduvai w Tanzanii. Zręczny jak człowiek Czaszka tego gatunku znajdowała się obok kamiennych narzędzi, co sugeruje, że homininy te były zręczne, inteligentne i są jednymi z najstarszych przodków człowieka potrafiącymi wytwarzać narzędzia. Mowa o tzw. narzędziach olduwajskich, czyli prostych kamiennych przedmiotach wykonanych z odłupanych fragmentów skał. Ostre odłupki służyły do cięcia mięsa, skórowania i obróbki drewna. Pojawiły się około 2,6 miliona lat temu, głównie we wschodniej Afryce (wąwóz Olduvai w Tanzanii – od którego pochodzi nazwa), potem w innych częściach Afryki i dalej w Eurazji. Zdaniem naukowców narzędzia kultury olduwajskiej wyznaczają początek technologii w historii naszego gatunku oraz dowodzą, że homininy potrafiły planować, wykorzystywać środowisko i przetwarzać surowce. Odkrycia babki i wnuczki Niestety, w przypadku pierwszego odkrycia P. boisei w 1959, potwierdzenie tej tezy było niemożliwe, bo w odkrytych szczątkach brakowało rąk. Dopiero teraz odnalezienie pary dłoni P. boisei potwierdziło zręczność naszych przodków. Co ciekawe odkrycia tego dokonała wnuczka Mary Leakey – Louise Leakey, paleontolożka z Uniwersytetu Stony Brook w Nowym Jorku. Wraz ze swoją grupą badawczą odnalazła niepełny szkielet osobnika P. boisei w okolicach jeziora Turkana w Kenii. W tym m.in. dłonie, czaszkę oraz fragmenty stóp należące prawdopodobnie do samca. Dodajmy, że odnalezienie w miarę kompletnej dłoni hominina to niezwykle rzadkie wydarzenie. Żelazny uścisk dłoni Według członkini zespołu, Carrie Mongle, dłonie miały proporcje zbliżone do ludzkich i prostsze palce niż u wcześniejszych gatunków homininów. – Są mniej więcej tej samej wielkości co moje dłonie, ale znacznie masywniejsze — mówi badaczka. Wydają się połączeniem cech ludzkich i gorylich: kciuk i palce mają proporcje podobne do ludzkich, natomiast reszta kości jest dużo masywniejsza, co wskazuje na ogromną siłę, typową dla goryli. – Uścisk dłoni z takim osobnikiem byłby zupełnie inny niż z przeciętnym człowiekiem — dodaje Mongle. Badania terenowe wykazały, że również inne, wcześniejsze gatunki homininów potrafiły tworzyć narzędzia, więc P. boisei nie był pierwszym ich twórcą. Jednak, jak podkreśla Mongle, naukowcy długo wahali się, czy przypisać narzędzia olduwajskie temu gatunkowi, bo w tych samych miejscach znajdowano również szczątki Homo habilis — bliższego krewnego człowieka współczesnego. Między małpą a człowiekiem W pobliżu nowoodkrytego stanowiska nie znaleziono narzędzi, ale już sama budowa dłoni wskazuje, że P. boisei mógł wykonywać precyzyjne chwyty, podobnie jak my. Zdaniem Juliena Louysa z Uniwersytetu Griffitha w Brisbane (Australia) odkrycie to wypełnia wiele luk w wiedzy o anatomii dawnych homininów, a zwłaszcza o Paranthropus. – Największym zaskoczeniem okazało się podobieństwo niektórych części dłoni do goryli. Pod względem zachowania przedstawiciele P. boisei musieli mieć pewne cechy wspólne z gorylami, choć zachowywali też elementy typowo ludzkie — mówi Louys. Amy Mosig Way z Australijskiego Muzeum w Sydney zauważa, że nawet współczesne goryle potrafią uderzać kamieniami o siebie, wykorzystując je jako narzędzia. – Najważniejsze pytanie brzmi: czy wytwarzanie narzędzi kamiennych było elementem ich zachowania? Na tym etapie możemy stwierdzić jedynie, że teoretycznie byli w stanie uderzać kamieniami o siebie, by je obrabiać – twierdzi uczona. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rewolucja neolityczna. To zmiana, która stworzyła nasze społeczeństwo
Rewolucja neolityczna zmieniła wszystko – od diety po styl życia. Dzięki niej ludzie zaczęli mieszkać w osadach i budować trwałe społeczności. Ale nie była to wyłącznie historia postępu. Wraz z rolnictwem przyszły też choroby, nierówności i uzależnienie od ziemi. Co dziś o niej wiemy?
Spis treści: Co spowodowało rewolucję neolityczną? Cechy i wynalazki okresu neolitu Udomowienie zwierząt Wpływ na życie człowieka Rewolucja neolityczna, znana również jako rewolucja rolnicza, była przełomowym momentem w historii ludzkości, kiedy to łowcy-zbieracze przekształcili się w rolników – zmieniając na zawsze sposób życia człowieka. Szacuje się, że rewolucja neolityczna rozpoczęła się około 12 000 lat temu. Zbiegła się z końcem ostatniego zlodowacenia i początkiem obecnej epoki geologicznej – holocenu. Była momentem przełomowym, który na zawsze odmienił sposób, w jaki ludzie żyją, odżywiają się i funkcjonują w społeczeństwie. To właśnie ona zapoczątkowała rozwój cywilizacji, jaką znamy dziś. W epoce neolitu ludzie prowadzili koczowniczy tryb życia jako łowcy-zbieracze, przemierzając dziką przyrodę w poszukiwaniu pożywienia. Jednak nastąpiła radykalna zmiana – koczownicy stali się rolnikami, przechodząc do bardziej osiadłego trybu życia. Co spowodowało rewolucję neolityczną? Choć naukowcy wciąż dyskutują nad dokładnymi datami i przyczynami tej przemiany, istnieje wiele dowodów na to, że proces odchodzenia od łowiectwa i zbieractwa na rzecz rolnictwa zachodził niezależnie w różnych częściach świata. Uważa się, że rolnictwo narodziło się najpierw w tzw. Żyznym Półksiężycu na Bliskim Wschodzie, gdzie różne grupy ludzi niezależnie opracowały techniki uprawy. Oznacza to, że „rewolucja rolnicza” była raczej serią lokalnych rewolucji, które wydarzyły się w różnych miejscach i czasie. Istnieje wiele hipotez próbujących wyjaśnić, dlaczego ludzie porzucili tryb życia oparty na zbieractwie. Według badania z 2025 roku, przejście to mogły wymusić katastrofalne pożary i erozja gleby. To badanie podważa wcześniejsze teorie, według których zmiana została zapoczątkowana przez samych ludzi. Jedna z nich zakłada, że presja demograficzna zwiększyła konkurencję o zasoby żywności i zmusiła społeczności do poszukiwania nowych sposobów jej pozyskiwania. Inna teoria mówi, że przejście na rolnictwo umożliwiło lepsze włączenie do wspólnoty osób starszych i dzieci, co mogło sprzyjać zwiększeniu produkcji żywności. Są też badacze, którzy twierdzą, że ludzie zaczęli polegać na roślinach, które wcześniej modyfikowali w procesie wczesnej uprawy. Z czasem te rośliny stały się zależne od człowieka. Cechy i wynalazki okresu neolitu Niezależnie od przyczyn przejścia od łowiectwa do rolnictwa, ludzie stawali się coraz bardziej osiadli, częściowo dzięki coraz lepszej znajomości uprawy roślin. Szacuje się, że ludzie zbierali rośliny i ich nasiona już około 23 000 lat temu, a pierwsze uprawy zbóż, takich jak pszenica i jęczmień, pojawiły się około 11 000 lat temu. Wkrótce potem zaczęto uprawiać także rośliny bogate w białko, jak groch i soczewicę. Wraz z rozwojem umiejętności rolniczych i postępem technologicznym, rolnicy zaczęli gromadzić nadwyżki nasion i zwiększać plony, co wymagało ich przechowywania. To z kolei przyczyniło się do wzrostu liczby ludności – dzięki stabilniejszemu dostępowi do pożywienia — oraz do potrzeby prowadzenia osiadłego trybu życia, niezbędnego do przechowywania nasion i pielęgnowania upraw. Coraz bardziej osiadłe społeczności tworzyły narzędzia kamienne przydatne w pracy na roli – takie jak żarna i sierpy. Rozwijała się również architektura – jak wskazują odkrycia archeologiczne w Sayburç w Turcji, zaczęto wznosić wyraźnie oddzielone przestrzenie mieszkalne i publiczne. Udomowienie zwierząt Wraz z rozwojem rolnictwa rozpoczął się proces udomawiania zwierząt. Dowody na hodowlę owiec i kóz pochodzą z terenów dzisiejszego Iraku i Anatolii (obecnie Turcja) sprzed około 12 000 lat. Udomowione zwierzęta, wykorzystywane do pracy, umożliwiały prowadzenie bardziej intensywnego rolnictwa. Dostarczały również dodatkowego pożywienia w postaci mleka i mięsa, co sprzyjało dalszemu wzrostowi stabilnych populacji ludzkich. Wpływ na życie człowieka Rewolucja rolnicza miała daleko idące konsekwencje. Była powiązana m.in. z narastającymi nierównościami społecznymi — będącymi skutkiem rosnącego uzależnienia ludzi od ziemi i lęku przed niedoborem zasobów. Wiązała się również z pogorszeniem jakości diety oraz wzrostem zachorowań na choroby zakaźne, przenoszone przez udomowione zwierzęta. Z drugiej jednak strony rewolucja neolityczna stworzyła podwaliny pod rozwój nowoczesnych społeczeństw – cywilizacji charakteryzujących się dużymi skupiskami ludności, zaawansowaną technologią oraz rozwojem wiedzy, sztuki i handlu. Źródło: National Geographic
Kim byli rdzenni Amerykanie? Nowe badanie ujawnia DNA pierwszych ludzi na tym kontynencie
Pierwsi ludzie, którzy przybyli do Ameryki Północnej mieli geny denisowian. Tak wynika z najnowszego badania, które opublikowano na łamach prestiżowego czasopisma „Science”.
Spis treści: Kim byli pierwsi Amerykanie? Tajemniczy gen człowieka z Denisowej Jaskini Wpływ różnych genów na układ immunologiczny rdzennych Amerykanów Od wielu lat toczą się naukowe spory nie tylko o to, kiedy pierwsi ludzie zasiedlili Amerykę Północną, ale także kim byli rdzenni Amerykanie. Najnowsze dowody archeologiczne wskazują, że pierwsza migracja na terytorium kontynentu odbyła się ok. 12–14 tysięcy lat temu. W okresie ostatniej epoki lodowej ludzie z Azji przedostali się tam przez Cieśninę Beringa, a dokładniej przez pas lądu Beringia, który łączył dzisiejszą Syberię z terenami północnej Kanady i Alaski. Kim byli pierwsi Amerykanie? Inaczej jest z ludźmi, którzy docierali do Ameryki Południowej. Ci mogli pojawić się tam jeszcze wcześniej, a badania z 2023 roku wykazały, że nawet 25 tysięcy lat temu. Zgodnie z badaniem opublikowanym na łamach czasopisma naukowego „Proceedings of the Royal Society B”, w regionie Santa Elina, w stanie Mato Grosso w centralnej Brazylii odkryto najstarsze ślady zostawione przez Homo sapiens w Ameryce Południowej. Współcześnie plemiona rdzennych Amerykanów to tworzą wiele grup etnicznych i kulturowych, które posługują się różnymi językami i wyznają różne wierzenia. Najnowsze badanie opublikowane na łamach „Science” wykazało, że pierwsi ludzie, którzy pojawili się na tym kontynencie mieli DNA dwóch wymarłych gatunków człowieka – neandertalczyków i denisowian. Badacze uważają, że ta mieszanka genów pozwoliła im przetrwać w nowym środowisku, w którym narażeni byli na zupełnie inne bakterie i wirusy. – Współczesne genomy ludzkie zawierają niewielką liczbę archaicznych genów, będących spuścizną po wcześniejszych krzyżowaniach z neandertalczykami i denisowianami. Większość z nich jest neutralna, ale niektóre występujące u współczesnych ludzi były efektem selekcji naturalnej i mogły odegrać kluczową rolę w adaptacji do nowych środowisk w miarę zasiedlania świata przez ludzi – napisali w swojej pracy naukowcy. Tajemniczy gen człowieka z Denisowej Jaskini Badacze podkreślają, że populacje amerykańskie napotkały niezliczoną ilość nowych środowisk, co umożliwiło selekcji naturalnej „faworyzowanie archaicznych genów w nowym środowisku”. – Rdzenne i mieszane populacje amerykańskie były niedostatecznie zbadane pod tym względem, ale stanowią ogromny potencjał dla badań nad ewolucyjnymi procesami lokalnej adaptacji – podkreślają uczeni. – Każdy żyjący dzisiaj człowiek jest rezultatem połączenia się trzech różnych gatunków – mówi Live Science współautor badania, Fernando Villanea, genetyk z University of Colorado Boulder. – Wraz z ekspansją do Ameryki, ludzie nie musieli czekać na rozwój nowych mutacji genetycznych, aby zwalczać nowe patogeny. Zamiast tego mogli czerpać z arsenału wariantów genetycznych pozyskanych od innych grup, w tym przypadku neandertalczyków i denisowian – dodaje Emilia Huerta-Sanchez, współautorka badania z Brown University. W badaniu naukowcy opisali analizę genu kodującego białka o różnych funkcjach MUC19. Dzięki temu udało im się ustalić, że aż jeden na trzech żyjących współcześnie Meksykanów ma ten właśnie gen podobny do genu denisowian. Wpływ różnych genów na układ immunologiczny rdzennych Amerykanów Szczątki denisowian należały do osobników, które żyły około 41 tys. lat temu w paśmie górskim Ałtaj na Syberii. Kości znaleziono w Denisowej Jaskini, skąd wywodzi się nazwa tego człowieka. Badania wykazały, że denisowianie wykazywali niskie zróżnicowanie genetyczne, ale z drugiej strony wysoki i zróżnicowany poziom hybrydyzacji z neandertalczykiem oraz innym, nieznanym dotąd, archaicznym przedstawicielem rodzaju Homo. Denisowianie zamieszkiwali przede wszystkim Azję od około 200 000 do 30 000 lat temu. Badacze chcieli sprawdzić, czy gen MUC19 specyficzny dla denisowian był korzystny dla rdzennych Amerykanów. W tym celu porównali dane genetyczne dostępne na temat współczesnych Meksykanów, Peruwiańczyków, Kolumbijczyków i Portorykańczyków z sekwencjami genetycznymi 23 rdzennych Amerykanów, z których większość żyła w Ameryce przed XIII wiekiem, a także trzech neandertalczyków i jednego denisowianina. Zespół odkrył, że wariant genu MUC19 najczęściej występował właśnie u współczesnych Meksykanów. Około 33% populacji posiada ten gen. W przypadku Peruwiańczyków to ok. 20%, ale ma go tylko 1% Kolumbijczków i Portorykańczyków. Naukowcy uważają, że to dlatego, że Meksykanie mają więcej DNA rdzennych Amerykanów w swoich genomach niż inne populacje. Naukowcy w kolejnych badaniach chcą dokładnie sprawdzić, w jaki sposób MUC19 wspomagał układ odpornościowy pierwszych Amerykanów. – Podejrzewamy, że działał on radykalnie inaczej niż wariant występujący u współczesnego człowieka – podsumowali naukowcy. Źródło: LiveScience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Paleontologiczna niespodzianka. Naukowcy odkryli nieznany wcześniej gatunek australopiteka
Międzynarodowy zespół naukowców na stanowisku Ledi-Geraru w Etiopii odnalazł ślady nieznanego wcześniej australopiteka – wymarłego ssaka z rodziny człowiekowatych. Ponadto badacze odkryli, że najstarsze homininy i australopiteki żyły wspólnie w tym samym miejscu i czasie w okresie między 2,6 a 2,8 miliona lat temu.
Spis treści: 13 zębów nieznanego wcześniej gatunku hominida Dwa gatunki człowiekowatych współżyły w podobnym okresie Wymarły rodzaj naczelnych Potrzebne są dalsze badania Ewolucja gatunku ludzkiego jest fascynującą i niezwykle ważną dziedziną nauki, ponieważ pozwala nam zrozumieć, skąd pochodzimy i jakie procesy ukształtowały współczesnego człowieka. Badania nad naszymi przodkami i pierwszymi przedstawicielami rodziny ludzkiej pokazują, jak stopniowo rozwijały się cechy odróżniające nas od innych zwierząt. To na przykład dwunożność, zdolność posługiwania się narzędziami, język i mowa, czy myślenie abstrakcyjne. 13 zębów nieznanego wcześniej gatunku hominida Najnowsze badania naukowców ze Stanów Zjednoczonych, Szwecji i Etiopii rzucają nowe światło na to, jak rozwijał się człowiek. Badacze prowadzili wykopaliska w Ledi-Geraru. To stanowisko w dystrykcie Mille, w regionie Afar, w północno-wschodniej Etiopii, które leży wzdłuż rzek Ledi i Geraru. Pierwsze badania rozpoczęto tam już w latach 70. Tym razem naukowcom udało się odnaleźć 13 zębów, które następnie poddano dokładnym analizom. Okazało się, że należały do nieznanego wcześniej australopiteka, a nie Australopithecus afarensis, którego najsłynniejszą przedstawicielką jest Lucy. – Odkrycie potwierdza, że wciąż nie ma dowodów na to, iż Lucy pochodziła sprzed mniej niż 2,95 miliona lat – napisali w swojej pracy autorzy. – Przedział czasowy między około trzema a dwoma milionami lat temu to krytyczny okres w ewolucji człowieka. To wtedy rodzaje Homo i Paranthropus po raz pierwszy pojawiają się w zapisie kopalnym, a prawdopodobny przodek tych rodzajów, Australopithecus afarensis, znika. We wschodniej Afryce próby weryfikacji hipotez dotyczących kontekstów adaptacyjnych, które doprowadziły do tych wydarzeń, są ograniczone przez niedobór miejsc zawierających skamieniałości, które uchwyciłyby ten okres – tłumaczą naukowcy w swojej pracy opublikowanej na łamach czasopisma „Nature”. Dwa gatunki człowiekowatych współżyły w podobnym okresie Datowanie wykazało, że nowo odkryty australopitek żył ok. 2,63 mln lat temu. W 2013 roku na stanowisku badaczom udało się odnaleźć także skamieniałą szczękę najstarszego przedstawiciela rodzaju Homo, który żył ok. 2,78–2,59 mln lat temu. Badacze twierdzą, że te dwa gatunki prawdopodobnie współistniały w tym samym miejscu i czasie. – To badanie pokazuje, że prosty obraz, jaki wielu z nas ma w głowach, łączący liniowo małpę, neandertalczyka i współczesnego człowieka, jest błędny. Ewolucja nie działa w ten sposób – mówiła prof Kaye Reed paleolog z Arizona State University. – Mamy tu dwa gatunki homininów, które żyją razem. A ewolucja człowieka nie jest liniowa, to krzak o splątanych gałęziach. Formy życia współistnieją, niektóre wymierają – wyjaśnia badaczka. – Wiemy, jak wyglądają zęby australopiteka i żuchwa najwcześniejszego Homo, ale to wszystko. Musimy odnaleźć dodatkowe skamieniałości, aby zrozumieć różnice między Australopithecus i Homo oraz to, jak żyły razem w tej części świata – mówi Reed. Wymarły rodzaj naczelnych Australopiteki to wymarły rodzaj naczelnych, które żyły w Afryce od ok. 4,2 do 1,9 miliona lat temu. Uważane są za jednych z najważniejszych przodków człowieka, ponieważ łączyły cechy małp człekokształtnych i pierwszych ludzi. Większość naukowców zgadza się, że rodzaj Homo wyewoluował z australopiteków. Nie ma jednak pewności, z którego z ich gatunków. Ssaki te żyły w Afryce Wschodniej i Południowej, przede wszystkim na terenach dzisiejszej Etiopii, Kenii, Tanzanii i RPA. Osiągały od ok. 100 do 150 cm wzrostu i ważyły przeważnie 30–50 kg. Ich mózg był większy niż u szympansów, ale znacznie mniejszy niż u Homo sapiens (ok. 400–550 cm³). Miały długie ręce i krótsze nogi, częściowo przystosowane do wspinania się po drzewach. Miały postawę wyprostowaną i były dwunożne, ale nie była to tak sprawna dwunożność, jak u ludzi. Australopiteki żyły w grupach i prowadziły zbieracki tryb życia. Potrzebne są dalsze badania Obecnie zespół naukowców bada szkliwo odnalezionych zębów, aby ustalić, co jadł ten człowiekowaty. Na razie badacze mają więcej pytań niż odpowiedzi, ale tak właśnie wyglądają badania nad ewolucją naszego gatunku. Małymi krokami, czasem przez wiele lat, należy prowadzić skrupulatne i wymagające wykopaliska i badania w jednym regionie, tu konkretnie w odległej części Etiopii. – Gdy dokonujesz ekscytującego odkrycia, paleontolog zawsze wie, że potrzebujesz więcej informacji – zauważa Reed. – Potrzebujesz więcej skamieniałości. Dlatego tak ważne jest szkolenie ludzi i umożliwienie im wyruszenia w teren, aby odnaleźli własne stanowiska i miejsca, w których jeszcze nie znaleźliśmy śladów naszej prehistorii. A więcej skamieniałości pomoże nam opowiedzieć historię tego, co przydarzyło się naszym przodkom dawno temu – podsumowuje badaczka. Źródło: PhysOrg Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Starzejemy się w dwóch momentach życia. Nowe ustalenie badaczy
Przyspieszone starzenie się może nadejść niespodziewanie, odbijając się na naszym wyglądzie i zdrowiu. Naukowcy wskazują dwa kluczowe momenty, w których nasz organizm gwałtownie się zmienia.
W tym artykule: Kluczowe 44 urodziny Co dzieje się z nami po 60-tce? Nierówna walka ze starością Każdemu z nas może przytrafić się taki poranek. Wstajemy niewyspani, zmęczeni i ociężali. Łupie nas w kościach, a mięśnie pobolewają. Udajemy się do łazienki, gdzie lustro pokazuje nam odbicie nieznajomego. Zmarszczki wokół oczu, cienie poniżej, szara skóra. Zupełnie jakbyśmy postarzeli się dosłownie w ciągu jednej nocy. Iluzja wywołana kłopotami ze snem lub wyjątkowo trudnym okresem w życiu? Niekoniecznie. W „Nature Aging” ukazał się artykuł, według którego starzenie się wcale nie zachodzi równomiernie. To proces, który w pewnych momentach gwałtownie przyspiesza. A my musimy wówczas zmagać się z nagłymi zmianami fizycznymi i psychicznymi. A być może również pojawiającymi się nie wiadomo skąd chorobami. Co to za momenty? Analizy tysięcy biologicznych markerów wykazały, że raptownie starzejemy się w okolicach 44. i 60. roku życia. Wtedy właśnie nasze organizmy przechodzą głębokie fale zmian związanych z wiekiem. Kluczowe 44 urodziny – Nie zmieniamy się stopniowo z upływem czasu. Zmiany następują bardzo gwałtownie – mówi „Guardianowi” prof. Michael Snyder. Syner jest genetykiem z Uniwersytetu Stanforda i głównym autorem badań. Pierwszy okres, kiedy nasze ciała mocno się przeobrażają, to połowa piątej dekady życia. U kobiet zmiany te tradycyjnie przypisuje się okresowi okołomenopauzalnemu albo menopauzie. Jednak to nie jest całe wytłumaczenie. Okazało się, że również u mężczyzn w tym wieku dochodzi do ostrego rozregulowania się badanych wskaźników molekularnych. Co sugeruje, że także u nich starzenie gwałtownie przyspiesza. Co się wówczas zmienia? Pogarsza się zdolność metabolizowania alkoholu, kofeiny i tłuszczów. Podnosi się poziom „złego” cholesterolu LDL. Rośnie ryzyko pojawienia się różnych chorób układu krążenia, w tym arteriosklerozy. Starzeją się skóra i mięśnie. Co dzieje się z nami po 60-tce? Drugi okres ostrego starzenia się rozpoczyna się zaraz po ukończeniu sześćdziesiątki. Tym razem zmniejsza się zdolność metabolizowania węglowodanów. Gorzej funkcjonuje system odpornościowy i nerki. Znów rośnie ryzyko wystąpienia miażdżycy tętnic. Tak jak kilkanaście lat wcześniej, raptownie starzeją się skóra i układ mięśniowy. Czy to koniec przyspieszania starzenia się? Wcześniejsze badania wykazały, że kolejny taki moment może wystąpić około 78. roku życia. Tym razem nie udało się tego potwierdzić, ponieważ najstarszy uczestnik amerykańskich badań miał 75 lat. Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności To, co kładziemy na talerzu, ma wpływ na jakość i długość naszego życia. Jak duży jest ten wpływ? Naukowcy są zdania, że kontrolując dietę, możemy znacznie przedłużyć sobie życie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/co-jesc-by-zyc-jak-najdluzej-naukowcy-przedstawiaja-nowy-przepis-na-diete-dlugowiecznosci-fot-getty-images-e3237f5.jpeg" width="938" height="625" alt="Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności (fot. Getty Images)" title="Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności (fot. Getty Images)" /> Nierówna walka ze starością Do wyżej opisanych wniosków doprowadziła analiza próbek pozyskanych od 108 ochotników. Wszyscy mieszkają w Kalifornii (co stanowi ograniczenie badania). Co kilka miesięcy dostarczali oni do badań próbki krwi i kału oraz wymazy z ust i nosa. Trwało to od roku aż do siedmiu lat. W sumie naukowcy przeanalizowali aż 135 tys. (!) czynników biologicznych – od cząsteczek (RNA, białek czy metabolitów) po mikroorganizmy (bakterie jelitowe, wirusy i grzyby żyjące wewnątrz organizmu oraz na skórze). „Badanie to pokazuje, że (…) ryzyko chorób związanych ze starzeniem się zmienia się w sposób nieliniowy w ciągu życia człowieka. A także dostarcza wglądu w molekularne i biologiczne szlaki zaangażowane w te zmiany” – napisali autorzy artykułu. Ich analiza sugeruje, że chcąc zachować zdrowie, musimy być wyjątkowo czujni w pewnych momentach życia. Ok. 44. i 60. urodzin warto przemyśleć, jaki jest nasz tryb życia. Naukowcy podkreślają, że szczególnie istotne jest wówczas zapewnienie sobie odpowiedniej porcji aktywności fizycznej. Wzmocni to mięśnie i kości. Ważne są również odpowiednia dieta, badania kontrolne i zadbanie o jakość snu. Źródła: Nature Aging, Live Science, Guardian Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Transhumanizm zakłada przekroczenie wszelkich barier. Tylko czy wtedy pozostaniemy jeszcze ludźmi?
Transhumanizm zakłada, że organizm ludzki w obecnej formie jest tylko etapem na drodze ewolucji. Ewolucji, którą możemy pokierować dzięki zdobyczom nauki. Wszystko w imię przekraczania kolejnych granic. W szerzonych przez siebie poglądach, zwolennicy tego nurtu roztaczają wizję braku chorób, wiecznej młodości i intelektualnej doskonałości poprzez odrzucenie niewoli genów i wpływanie na cielesną formę. Czym jest transhumanizm? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Transhumanizm, czyli odrzucenie tego, co ludzkie? To nie jest nowa idea Mrzonka czy przyszłość? Zdaniem niektórych, to już się dzieje Transhumanizm w ogniu krytyki Oceniając nasz gatunek obiektywnie, należy stwierdzić, że pod wieloma względami jesteśmy najmniej doskonałym tworem natury. Nie mamy kłów ani pazurów, którymi moglibyśmy zdobywać pożywienie i odpierać zagrożenie. Nasze mięśnie są słabe. Nie przemieszczamy się szybko i nie pokonujemy dużych odległości. Nie mamy wyostrzonych zmysłów. Mając to wszystko na uwadze, należałoby stwierdzić, że już dawno powinniśmy wyginąć. Człowiek stał się gatunkiem dominującym wyłącznie dzięki rozwiniętemu mózgowi. Opracowaliśmy broń. Wynaleźliśmy środki transportu, dzięki którym świat stanął przed nami otworem. Zmieniliśmy środowisko. Sami wykreowaliśmy przestrzeń, w której żyjemy. Technologia pozwoliła nam zawładnąć naszą planetą. Może więc czas wykonać kolejny krok i przekroczyć wszelkie granice, które narzuca nam biologiczna powłoka? Zdaniem transhumanistów, tak właśnie wygląda nasza przyszłość. Transhumanizm, czyli odrzucenie tego, co ludzkie? Niektórzy postrzegają to zjawisko jako ruch intelektualny, inni – kulturowy. Są też tacy, którzy idą dalej, nazywając transhumanizm quasi-religią. O co właściwie chodzi? Ideę transhumanizmu najlepiej obrazuje definicja zaproponowana przez filozofa Maksa More’a. Według niego, transhumanizm jest klasą filozofii, kierującą nasz gatunek w stronę kondycji postludzkiej. Wskazuje na elementy wspólne z humanizmem, takie jak choćby poszanowanie rozumu i nauki, nacisk na postęp czy docenienie roli człowieczeństwa w życiu. Jednocześnie podkreśla, że w odróżnieniu od humanizmu, transhumanizm oczekuje radykalnych zmian w ludzkiej naturze. Żeby lepiej zrozumieć ideę tego ruchu, warto przyjrzeć się liście poprawek do cielesnej budowy, które More zawarł w swoim „Liście do matki natury”: przezwyciężenie procesów starzenia i śmierci poprzez ingerencję w geny, manipulację komórkami i zastosowanie syntetycznych organów, poszerzenie możliwości ludzkich zmysłów poprzez zastosowanie środków biotechnologicznych i obliczeniowych, udoskonalenie organizacji i powiększenie pojemności neuronowej poprzez usprawnienie inteligencji i pamięci roboczej, stworzenie „metamózgu” poprzez uzupełnienie kory nowej, możliwość pełnego zapanowania nad zachodzącymi w ludzkim organizmie procesami biologicznymi i neurologicznymi poprzez manipulację genami, dostosowanie wzorców emocjonalnych i motywacyjnych do poziomu, jaki sami uznamy za zdrowy, budowa człowieka nie może opierać się wyłącznie na węglu, bo nie można osiągnąć biochemicznej doskonałości bez integracji nas samych z zaawansowaną technologią. Chodzi tu zatem o technologiczną redefinicję ewolucji naszego gatunku. Transhumanizm zakłada połączenie człowieka z maszyną. To nie jest nowa idea Transhumaniści czują się duchowymi spadkobiercami renesansowych myślicieli, którzy swoimi postulatami zapoczątkowali ideę racjonalnego humanizmu, zakładającą połączenie koncentracji na człowieku z racjonalnym podejściem do świata i metod naukowych. Choć ta ideologia wydaje się być nowatorskim tworem, to jej korzenie sięgają przełomu XIX i XX wieku. Prekursorem transhumanizmu był Nikołaj Fiodorow, prawosławny filozof, który zapoczątkował kosmizm rosyjski. Głosił on konieczność wskrzeszenia zmarłych przodków i stworzenia we wszechświecie uniwersalnej utopii, nie tylko w ujęciu duchowym, ale także naukowo-technologicznym. Sam termin „transhumanizm” ukuł w 1957 roku Julian Huxley. Angielski biolog zdefiniował transhumanistę jako „człowieka pozostającego człowiekiem, ale wykraczającego poza siebie przez zrealizowanie nowych możliwości odnoszących się do jego natury”. Nieco inną definicję zaproponował dziewięć lat później futurolog F.M. Esfandiary. Jego zdaniem, transczłowiek ma być istotą pośrednią między człowiekiem a postczłowiekiem. Mrzonka czy przyszłość? To wszystko brzmi jak pieśń przyszłości? A może jak nierealna wizja? Na obecnym etapie rozwoju technologicznego, tak. Należy jednak podkreślić, że owa przyszłość może nastąpić szybciej, niż nam się wydaje. Przecież egzoszkielety i bioniczne protezy nie są niczym nowym. Wciąż jeszcze nie mogą wiernie odwzorować w pełnym zakresie ruchu naturalnej kończyny, ale postęp w tej dziedzinie jest tylko kwestią czasu. Idąc dalej, w styczniu 2024 roku firma Neuralink wszczepiła do mózgu pierwszego ludzkiego pacjenta opracowany przez siebie chip. Na razie ta technologia ma pomóc osobom cierpiącym na różnego rodzaju schorzenia neurologiczne, ale nie ulega wątpliwości, że w przyszłości jej zastosowanie nie będzie znacznie szersze. Kto wie, na co już wkrótce pozwoli nanotechnologia? Wiele pomysłów przedstawianych przez transhumanistów rozpatruje się w kategoriach science fiction. Słusznie, bo obecnie ich realizacja nie jest możliwa. Technologia nie stoi jednak w miejscu. Komputery osobiste zaczęły powstawać zaledwie 50 lat temu. Wtedy wydawały się urządzeniami doskonałymi, oferującymi niemal nieskończone możliwości. Dziś każdy nosi w kieszeni urządzenie, które jest kilkadziesiąt tysięcy razy szybsze od tamtych maszyn. Czy w tamtych czasach ktokolwiek śnił o takim postępie? Zdaniem niektórych, to już się dzieje Świat nauki galopuje i nie zamierza się zatrzymywać, ale cyborgizacja wciąż jest odległą perspektywą. Nie można jednak nie wspomnieć, że niektórzy zwolennicy idei transhumanizmu twierdzą, że kierowana ewolucja zachodzi na naszych oczach i wszyscy jej podlegamy. Odpowiadać za to ma rozwój technologii mobilnych. Większość ludzi zachodniego świata dysponuje przynajmniej jednym urządzeniem, które jest stale podłączone do internetu. Smartfony i tablety zapewniają dostęp do całej opublikowanej wiedzy ludzkości, znacząco zwiększając przez to nasze możliwości. Czy to czyni nas transhumanistami? Nawet jeżeli nie, to rozwój technologii mobilnych zmierza do tego, żeby urządzenia elektroniczne przestały być niezbędnym łącznikiem między nami a siecią. W przyszłości każdy ma móc pobierać i wysyłać dane wyłącznie dzięki udoskonalonemu mózgowi. Transhumanizm w ogniu krytyki Nie brakuje opinii uczonych, zdaniem których ludzkość nigdy nie będzie dysponować technologią, umożliwiającą spełnienie celów transhumanizmu. Taki pogląd wyraża choćby socjolog Max Dublin z Uniwersytetu w Toronto. W swojej książce, zatytułowanej „Futurehype: The Tyranny of Prophecy”, wskazuje, że w przeszłości nie brakowało chybionych przewidywań na temat rozwoju technologicznego i także współcześni futurolodzy nie mają racji. Podobnego zdania jest Steve Jones, genetyk i autor popularnonaukowy. Jego zdaniem, inżynieria genetyczna nigdy nie będzie w stanie zaoferować tak dużych możliwości, jakich oczekują transhumaniści. Technologia a etyka Należy podkreślić, że krytyka transhuimanizmu nie przybiera wyłącznie formy zastrzeżeń co do możliwości spełnienia fundamentalnych celów tej ideologii. Wiele osób przedstawia także zastrzeżenia co do moralności poglądów głoszonych przez zwolenników tej ideologii. Jednym z przeciwników transhumanizmu jest Martin Rees, brytyjski astronom i kosmolog. W swojej książce „Our Final Hour” wskazał, że o ile zaawansowana technologia niesie ze sobą realną szansę na rozwój, to stwarza także ogromne ryzyko katastrofy. Rees postuluje za zahamowaniem rozwoju naukowego przy jednoczesnym zwiększeniu środków bezpieczeństwa. Amerykański programista Bill Joy, jeden z założycieli Sun Microsystems, w eseju „Why the future doesn’t need us” stwierdził, że gdyby transhumaniści spełnili swoje cele, najprawdopodobniej doszłoby do wyginięcia ludzkości. Jego pogląd spotkał się z poklaskiem ze strony przeciwstawiających się postępowi technicznemu neoluddystów, zdaniem których człowiek nie może i kierować ewolucją swojego gatunku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Makabryczne odkrycie w Hiszpanii: przodkowie człowieka jedli małe dzieci
Na kości należącej do kilkuletniego dziecka sprzed 850 tys. lat znaleziono wyraźne ślady nacięć. Odkrycie sugeruje, że padło ofiarą kanibalizmu wśród ówczesnych przodków człowieka - Homo antecessor.
Spis treści Kość dziecka z makabrycznymi śladami Kanibalizm w jaskinii Gran Dolina Kim był Homo antecesor? Kość odkryto w jaskini Gran Dolina, na stanowisku archeologicznym Atapuerca w północnej Hiszpanii. To nie pierwszy ślad kanibalizmu odkryty na tym stanowisku, ale z pewnością najbardziej szokujący. Kość dziecka z makabrycznymi śladami Na kręgu szyjnym, należącym do dziecka w wieku od 2 do 5 lat, znaleziono wyraźne ślady nacięć ostrym narzędziem, takie same jak na kościach upolowanych zwierząt. Sugerują celowe oddzielenie głowy od ciała i obróbkę jak każdej innej ofiary. Badacze uznali, że dziecko zostało potraktowane nie jako wyjątkowy przypadek, ale zgodnie z powszechną wówczas praktyką. Odkrycie to jest częścią większej serii znalezisk, podczas których natrafiono na szczątki 10 osobników z gatunku Homo antecessor — archaicznego krewnego człowieka, który żył w Europie i wyginął około 770 tys. lat temu. Kanibalizm w jaskinii Gran Dolina Ślady na kościach — cięcia, złamania oraz odciski ludzkich zębów — są jednoznacznymi dowodami kanibalizmu. Około 30% wszystkich ludzkich kości znalezionych w jaskini nosi takie ślady, co wskazuje na powszechność tego zachowania w tym miejscu i grupie. Fakt, że praktyki te dotyczyły także dzieci, podkreśla bezwzględność ówczesnych hominidów względem swoich pobratymców. Zdaniem badaczy, kanibalizm w Gran Dolina w Hiszpanii nie był jednorazowym zdarzeniem, lecz trwałą strategią przetrwania. Wskazują oni, że takie postępowanie mogło pełnić zarówno funkcję żywieniową, jak i społeczną lub terytorialną — być może zjadanie zmarłych (lub zabijanych) członków grupy służyło jako forma kontroli nad populacją lub ochrony zasobów. Kość dziecka datowana jest na okres między 850 tys. a 780 tys. lat temu, co czyni ją najstarszym znanym dowodem kanibalizmu w Europie. Wprawdzie wcześniejsze ślady nacięć na kościach homininów odkryto w Kenii (1,45 mln lat temu), ale w tamtym przypadku nie ma pewności, czy powstały w wyniku praktyk kanibalistycznych. Kim był Homo antecesor? Dokładne miejsce Homo antecesor w ludzkim drzewie genealogicznym wciąż pozostaje niejasne. Niektórzy naukowcy sugerują, że mógł być przodkiem zarówno Neandertalczyków, jak i współczesnych ludzi, choć inni traktują go jako boczną odnogę ewolucyjną. Badania archeologiczne w jaskini Gran Dolina są prowadzone już od trzech dekad. Zdaniem kierowniczki wykopalisk, Palmiry Saladié, odkrycia nieustannie zmuszają naukowców do rewizji poglądów na temat zachowań Homo antecessor. Traktowanie zmarłych, w tym dzieci, jako źródła pożywienia świadczy o surowych warunkach życia i bezkompromisowej walce o przetrwanie. Saladié podkreśla, że kolejne sezony wykopalisk mogą przynieść kolejne odkrycia i poszerzyć wiedzę na temat tego tajemniczego gatunku praczłowieka. Źródło: Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Neandertalczycy mieli własną „fabrykę tłuszczu”? To odkrycie zmienia naszą wiedzę
Kości, ogniska i systematyczność – to nie brzmi jak opis dzikiego ludu. Archeolodzy natrafili na coś, co każe spojrzeć na neandertalczyków zupełnie inaczej.
Spis treści: Tak wytapiano tłuszcz Zorganizowany jak neandertalczyk Bardzo długo neandertalczycy byli przedstawiani jako prymitywni krewni Homo sapiens. Nie przypisywano im np. zdolności abstrakcyjnego myślenia. Tymczasem kolejne odkrycia archeologiczne skutecznie obalają utrwalane przez lata wyobrażenia na ich temat. Tak wytapiano tłuszcz Najnowsze badania prowadzone na stanowisku Neumark-Nord we wschodnich Niemczech dostarczyły intrygujących dowodów na istnienie zorganizowanego miejsca przetwórstwa kości dużych ssaków. Neandertalczycy pozyskiwali tam szpik i tłuszcz kostny. W epoce lodowcowej były to niezwykle cenne składniki diety, bogate w kalorie i niezbędne kwasy tłuszczowe. Swoista „fabryka tłuszczu” funkcjonowała 125 tysięcy lat temu. W trakcie wykopalisk naukowcy odkryli ponad 100 tysięcy fragmentów kości należących do co najmniej 172 dużych zwierząt, takich jak konie czy jelenie. Liczne ślady cięcia, miażdżenia oraz ślady użycia narzędzi wskazują na systematyczne pozyskiwanie tłuszczu i szpiku. Jak zauważają badacze z niemieckiego MONREPOS Archaeological Research Center, nie było to przypadkowe działanie. Neandertalczycy planowali polowania, transportowali tusze, a wybrane części ciał zwierząt gromadzili w jednym miejscu, by w kontrolowany sposób je przetwarzać. W miejscu odkrycia odnaleziono również ślady ognisk, co może sugerować, że tłuszcz był wytapiany na gorąco. Zorganizowany jak neandertalczyk Produkcja tłuszczu z kości to proces wymagający niemałego wysiłku. Trzeba je najpierw rozłupać, następnie wygotować, by tłuszcz oddzielił się od resztek. To zadanie czasochłonne, wymagające wiedzy i organizacji – a zatem coś, co jeszcze do niedawna przypisywano wyłącznie Homo sapiens. Badania znaleziska z Neumark-Nord dowodzą, że neandertalczycy rozumieli wartość odżywczą tłuszczu. Potrafili też gospodarować zasobami i planować działania z wyprzedzeniem. To kolejny argument przemawiający za ich inteligencją i zdolnością adaptacyjną. Inne potwierdzone fakty to m.in. używanie mowy artykułowanej, tworzenie narzędzi złożonych czy praktyki pogrzebowe. Choć neandertalczycy ostatecznie zniknęli z naszej planety około 40 000 lat temu, ich dziedzictwo przetrwało w naszej genetyce. Dziś, dzięki zaawansowanym badaniom, zaczynamy dostrzegać w nich nie „dzikich kuzynów”, ale bardzo ludzkie istoty – zdolne do współpracy, planowania, a nawet twórczego działania. Źródło: Science Advances Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Ważniejszy niż krew, głos i odcisk palca. Oddech zdradza więcej niż myśleliśmy
Naukowcy przebadali schematy oddechowe u ludzi i doszli do zaskakujących wniosków. Każdy z nas oddycha inaczej, a każdy oddech niesie wiele informacji o naszym zdrowiu. W przyszłości badanie oddechu może być standardem, a identyfikacja na jego podstawie bardziej precyzyjna niż z odcisku palca.
Spis treści Oddech jak linie papilarne Co mówi oddech o naszym zdrowiu? Co dzieje się w mózgu, gdy oddychamy? Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Current Biology” wykazało, że każdy z nas posiada unikatowy wzorzec oddechu — niczym odcisk palca — i może on dostarczać cennych informacji o naszym zdrowiu fizycznym i psychicznym. Naukowcy od dawna to podejrzewali, ale dopiero teraz udało się skonstruować odpowiednie urządzenie do całodobowego badania oddychania. Oddech jak linie papilarne Badanie przeprowadził zespół naukowców z Izraela. objęło 100 młodych dorosłych, noszących przez 24 godziny dziennie niewielkie rurki mierzące przepływ powietrza przez nos. Dane były rejestrowane w specjalnej aplikacji na smartfony. Potem, za pomocą modelu AI dokonywano analizy. Pozwoliła ona na identyfikację uczestników na podstawie wzorców oddechu z dokładnością 96,8% — skuteczniej niż w przypadku systemów rozpoznawania głosu. Parametry takie jak długość wdechu, pauza między wdechem a wydechem czy zmienność tych przerw są wysoce indywidualne i stabilne w czasie. W modelach analizowano aż 24 cechy oddychania, które pozwoliły na niemal idealną identyfikację osób. Co mówi oddech o naszym zdrowiu? To nie wszystko - wzory te korelowały z cechami fizycznymi (jak np. wskaźnik masy ciała BMI) i kondycją psychiczną. Na przykład wyższy poziom lęku przekładał się na krótsze wdechy i większą zmienność pauz podczas snu. Zaawansowany monitoring oddechu przez całą dobę to znaczący krok naprzód — tradycyjne badania trwają zwykle kilka minut. Długoterminowe badanie mogłoby wykrywać subtelne zmiany, które mogą zwiastować choroby lub zaburzenia – podobnie jak np. przy zmienności tętna HRV, od dawna monitorowanej nawet w prostych opaskach fitness. Naukowcy planują udoskonalić urządzenie aby móc zastosować je w diagnostyce klinicznej. Oddech może w przyszłości stać się skutecznym biomarkerem do wczesnego wykrywania chorób fizycznych i psychicznych oraz potencjalnym narzędziem terapeutycznym. Co dzieje się w mózgu, gdy oddychamy? Choć oddychanie odbywa się nieświadomie i może wydawać się proste, kontroluje je złożony system zależności w mózgu. Od synchronizacji oddechu podczas mówienia, po jego dostosowanie podczas pływania — układ oddechowy nieustannie „negocjuje” z różnymi częściami mózgu. — Chociaż oddychanie rozpoczyna się w ośrodku oddechowym w pniu mózgu, to w rzeczywistości jest koordynowane przez ogromną część mózgu — tłumaczy Noam Sobel, jeden z autorów badania. Biorą w nim udział m.in. rejony odpowiedzialne za język, emocje i umiejętności motoryczne. Źródło: Current Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zaskakujące odkrycie archeologiczne z Chin. Zmienia pogląd na dzieje człowieka
Archeolodzy odkryli w Chinach narzędzia sprzed 60-50 tysięcy lat, które wykonano w technologii znanej do tej pory tylko z obszaru Europy. Co to oznacza dla badania pradziejów człowieka?
Spis treści: Tych narzędzi miało tam nie być Znaczenie odkrycia narzędzi z Chin Nowe odkrycie z Chin dotyczy środkowego paleolitu (300 000 do 40 000 lat temu). Okres ten był do tej pory postrzegany jako dynamiczny czas w pradziejach Europy i Afryki jeśli chodzi o technologiczne innowacje, natomiast w Azji Wschodniej dość statyczny pod tym względem. Nowe badania przeprowadzone przez zespół z University of Washington podważają tę opinię. Tych narzędzi miało tam nie być Naukowcy odkryli na stanowisku archeologicznym Longtan w południowo-zachodnich Chinach liczne zabytki krzemienne w różnym stadium obróbki. Być może była to zatem pradziejowa „pracownia krzemieniarska”. Badacze znaleźli zarówno rdzenie, jak i duże odłupki czy drapacze. Były one używane do skrobania i obróbki kości, poroża lub drewna, o czym świadczą znalezione na nich ślady. Z analizy wynika, że narzędzia wykonano w specyficznej technice mustierskiej określanej jako Quina (nazwa pochodzi od stanowiska we Francji). Narzędzia wytworzone w technologii Quina odkryto w Europie kilkadziesiąt lat temu, ale nigdy wcześniej nie znaleziono ich w Azji Wschodniej. Dlatego tak ważne jest odkrycie z Chin, które opisano właśnie na łamach „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Znaczenie odkrycia narzędzi z Chin Prof. Ben Marwick z University of Washington, współautor badania, przyznał, że to znalezisko jest dla niego sporym zaskoczeniem, rodzącym pytania dotyczące sposobu myślenia i ewolucji człowieka w Azji. W środkowym paleolicie na terenie Eurazji rozwijało się kilka archaicznych grup ludzkich, takich jak neandertalczycy i denisowianie. Istnieje jednak powszechne przekonanie, że rozwój człowiekowatch w Chinach był powolny przez większość okresu paleolitu. Tymczasem teraz mamy znalezisko w postaci narzędzi wykonanych w technologii Qina sprzed 55 tysięcy lat. Podważa to przyjęty pogląd, że środkowy paleolit w Azji upłynął pod znakiem stagnacji. Pojawia się przy tym pytanie: w jaki sposób ten zestaw narzędzi dotarł do Azji Wschodniej? Naukowcy będą pracować nad ustaleniem, czy wspomniana technika wykonywania narzędzia została przyniesiona przez ludzi migrujących z zachodu, czy też wynaleziono ją na miejscu, niezależnie, bez bezpośredniego kontaktu między grupami. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.