Dlaczego czas płynie tak szybko a „kiedyś lato trwało całe lata”? Oto, jak możemy go spowolnić
Z wiekiem zauważamy, że czas zaczyna płynąć jakby… szybciej. Rok 2025 minął w mgnieniu oka i nie zanosi się na poprawę. Naukowcy tłumaczą, że to mózg steruje percepcją czasu i łatwo go oszukać. Czy da się zatrzymać czas?
„Kiedyś lato trwało całe lata” śpiewał Dawid Podsiadło z Taco Hemingwayem. To prawda: wielu dorosłych z zaskoczeniem stwierdza, jak szybko mijają kolejne miesiące i lata, podczas gdy w dzieciństwie dni zdawały się być dłuższe i pełniejsze. Tę różnicę tłumaczą procesy zachodzące w mózgu i… rutyna. Ale są na nią sposoby. Jak mózg postrzega czas i dlaczego to wszystko kłamstwo? Nasze mózgi nie posiadają specjalnych organów do postrzegania czasu. W przeciwieństwie do zmysłów takich jak wzrok czy słuch, które odbierają konkretne bodźce z otoczenia, percepcja czasu opiera się na szacunkach mózgu. Nie istnieje bowiem obiektywna „cząstka czasu” we Wszechświecie, którą można byłoby zarejestrować. Czas jest relatywny. Mózg szacuje upływ czasu na podstawie zmian – im więcej wydarzeń i wrażeń w danych okresie, tym dłużej zdaje się on trwać. Eksperymenty pokazują nawet, że migające obrazy wydają się trwać dłużej niż statyczne, mimo że… trwają tyle samo. Dlaczego czas płynie szybciej z wiekiem? Wraz z wiekiem nasz mózg przechodzi istotne zmiany strukturalne i funkcjonalne, wpływające na efektywność przetwarzania informacji. Według badań prof. Adriana Bejana z Duke University spadek tej efektywności prowadzi do sytuacji, w której w późniejszym etapie życia przetwarzamy mniej nowych bodźców niż w dzieciństwie. Po prostu… wszystko już widzieliśmy i jesteśmy mniej zaskoczeni. W konsekwencji ilość zapamiętanych wydarzeń jest mniejsza, a mózg w retrospekcji szacuje, że czas upłynął szybciej. Inne koncepcje przywołują także efekt skali. Chodzi o to, że gdy jesteśmy 10-latkiem, upływający rok stanowi 1/10 naszego życia. Gdy mamy 50 lat, jest to już 1/50, co nie robi aż takiego wrażenia. Intensywne emocje zmieniają upływ czasu Osoby uczestniczące w intensywnych zdarzeniach – na przykład wypadkach samochodowych czy doświadczają ekstremalnych przeżyć – często relacjonują, że czas zwolnił. W jednym z badań uczestnicy spadali na siatkę z wysokości ponad 30 metrów. Swoje własne doświadczenie ocenili jako trwające o ponad 1/3 dłużej niż obserwacja podobnego upadku u innych. Intensywne emocje powodują zwiększoną uwagę i dokładniejsze zapamiętywanie szczegółów – mózg szaleńczo zapisuje wszystkie dane, które mogą pomóc mu przeżyć. Bogactwo tych wspomnień prowadzi później do wniosku, że dane zdarzenie trwało dłużej. Mózg nie tyle zlicza sekundy, co ocenia liczbę zapamiętanych informacji. Rutyna sprawia, że lata mijają szybciej niż dni Dzieci podczas czekania u dentysty czują, że czas ciągnie się w nieskończoność, a dorośli dziwią się, że rok 2025 już się kończy. Ten mechanizm wyjaśnia różnica pomiędzy subiektywnym postrzeganiem czasu w danym momencie, a jego oceną z perspektywy. Gdy jesteśmy skupieni na jakiejś aktywności, nasz mózg nie koncentruje się na samym czasie – i wydaje się on mijać szybciej. Z kolei nuda – taka jak siedzenie w ciszy czy obserwowanie zegara – sprawia, że czas zdaje się dłużyć. Z wiekiem coraz więcej dni przebiega według ustalonego schematu: praca, obowiązki domowe, opieka nad dziećmi. Te rutynowe czynności są mniej ekscytujące i pozostawiają słabsze ślady w pamięci. W rezultacie po roku wydaje się, że „nic się nie działo”, a czas minął błyskawicznie. Co zrobić, by czas nie uciekał tak szybko? Chociaż może się to wydawać paradoksalne, istnieją sposoby, by spowolnić upływ czasu – z pewnością już na jakieś wpadliście podczas lektury tego tekstu. Oczywiście nie znaczy to, że sekundy zaczną płynąć wolniej, ale zmieni się nasza percepcja. Najprostszym, choć mało satysfakcjonującym sposobem jest… nuda. Czekanie na czerwonym świetle, liczenie do dziesięciu tysięcy czy obserwowanie schnącej farby – pozdrowienia dla wszystkich remontowców – sprawiają, że czas dłuży się niemiłosiernie. Znacznie skuteczniejszym sposobem jest jednak wpłynięcie na retrospektywną ocenę czasu. Chodzi o to, by w grudniu mieć do czego wracać – mieć bogaty zbiór wspomnień z całego roku. Nowe wspomnienia kluczem do zatrzymania czasu Aby mózg zapamiętał więcej, warto regularnie „odświeżać” wspomnienia. Pomaga w tym prowadzenie dziennika, przeglądanie zdjęć, opowiadanie historii znajomym. Powtarzanie wydarzeń w myślach lub na papierze utrwala je w pamięci i sprawia, że czas wydaje się gęściej wypełniony. Jeszcze lepszą metodą jest tworzenie nowych, wyjątkowych wspomnień. Im więcej nowych doświadczeń – podróży, wydarzeń, wyzwań – tym bogatsza siatka pamięciowa. Eksplorowanie, robienie rzeczy „szalonych”, próbowanie nowych aktywności – wszystko to sprawia, że nasz wewnętrzny zegar „działa wolniej”. To właśnie brak monotonii i bogactwo przeżyć daje poczucie, że minęło więcej czasu. I choć nie zatrzymamy zegara, możemy sprawić, by każdy rok był intensywniejszy i pełniejszy niż poprzedni. Naprawdę warto. Tik, tak. Źródło: Journal of Vision, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego niektórzy ludzie zawsze się spóźniają? Nauka potrafi to wyjaśnić
Niektórzy ludzie zawsze się spóźniają – i nie ma to nic wspólnego z brakiem szacunku. Psychologia i biologia wyjaśniają, co naprawdę za tym stoi.
Spis treści: Co mówi o tym nauka? Czy to kwestia osobowości? Optymiści i błąd planowania Wolne duchy i niska sumienność Żonglerzy i multitasking Nocne marki i rytm okołodobowy Rozproszeni i „ślepota na czas” Nigdy nie jest za późno, by się poprawić A może warto spojrzeć szerzej? Czy jesteś osobą, która robi milion rzeczy naraz, wolnym duchem albo zbyt optymistycznym planistą? Eksperci twierdzą, że to właśnie takie cechy sprawiają, że niektórzy niemal zawsze są „w niedoczasie”. Jeśli należysz do tych, których „będę za pięć minut” regularnie zamienia się w piętnaście, nie jesteś sam. I wcale nie musi to oznaczać, że jesteś nieuważny czy lekceważący. Większości z nas zdarzyło się spóźnić. Niektórzy jednak żyją w permanentnym niedoczasie. To rodzi pytanie: dlaczego część ludzi jakby „ma wewnętrzne ustawienie” na spóźnianie się, podczas gdy inni traktują punktualność jak święte prawo? Co mówi o tym nauka? To zagadka, która od dekad zajmuje naukowców zajmujących się zachowaniem człowieka. Wyniki badań bywały przy tym sprzeczne. Na przykład badanie opublikowane w 2003 roku w czasopiśmie „Human Performance” nie wykazało istotnego statystycznie związku między chronicznym spóźnianiem się a jedną konkretną cechą osobowości. Sugerowało to, że punktualność nie musi wynikać z jednej wady charakteru. Nowsze badania rysują jednak bardziej złożony obraz. W grę wchodzą skłonności psychologiczne, indywidualne „zegary wewnętrzne”, a nawet różnice biologiczne. Wszystko to może subtelnie popychać jednych ku punktualności, a innych ku spóźnieniom – często bez ich pełnej świadomości. Czy to kwestia osobowości? Jeff Conte, zastępca szefa katedry psychologii na Uniwersytecie Stanowym w San Diego i jeden z czołowych badaczy punktualności, od lat bada te wzorce – również we wspomnianym badaniu z 2003 roku. Zauważa, że choć spóźnianie nie daje się prosto przypisać jednej cesze, to obecnie przeważają dowody, że istnieją indywidualne różnice osobowościowe, które wiążą się z chronicznym spóźnianiem się. Podobnie mówią inni badacze zachowań. Zrozumienie tych wzorców ma większe znaczenie, niż mogłoby się wydawać. Punktualność działa jak społeczny „klej”. Okazuje szacunek dla czasu innych, wpływa na relacje i spaja systemy – od pracy, przez transport, aż po ochronę zdrowia. – Kiedy zgadzasz się, by być w jakimś miejscu o określonej godzinie, w gruncie rzeczy zawierasz kontrakt – wyjaśnia Pauline Wallin, psycholożka z Pensylwanii, która prowadzi warsztaty o prokrastynacji i chronicznym spóźnianiu się. – Jeśli jedna osoba stale się spóźnia, narusza tę umowę nie tylko w danej chwili, ale często w całej relacji. Optymiści i błąd planowania Psychologowie Daniel Kahneman i Amos Tversky pod koniec lat 70. wprowadzili pojęcie „błędu planowania”. Opisuje ono naszą skłonność do zaniżania czasu potrzebnego na wykonanie zadania, nawet jeśli robiliśmy je już wielokrotnie. – W gruncie rzeczy błąd planowania to wiara, że nasz plan zrealizuje się idealnie – mówi Allen Bluedorn, profesor emeritus zarządzania na Uniwersytecie Missouri i autor wielu badań nad zarządzaniem czasem. – Większość ludzi go przejawia. I dużo silniej w odniesieniu do własnych planów niż wtedy, gdy szacują czas wykonania zadań przez innych. Choć większość z nas popełnia ten błąd, niektórzy robią to znacznie częściej. Inni z kolei nie nauczyli się jeszcze świadomie go kompensować. Nie ma bezpośrednich, twardych dowodów, które łączyłyby osoby szczególnie podatne na błąd planowania z chronicznym spóźnianiem się. Badania dość jasno pokazują jednak mechanizm. Pierwszy jest intuicyjny: błędnie oceniasz czas trwania zadania, więc wychodzisz – i docierasz – później, niż zamierzałeś. – To prowadzi do wniosku, niemal truizmu, że im bardziej ktoś przejawia błąd planowania, tym częściej będzie zaniżał czas wyjścia i przez to się spóźniał – podkreśla Bluedorn. Badania konsekwentnie też pokazują, że osoby zaniżające czas trwania zadań – szczególnie takich, które wydają się im „pod kontrolą” – mają tendencję, by zakładać, że przyspieszą każdy krok. W efekcie pozostawiają zbyt mały margines na realne opóźnienia. To zwiększa ryzyko błędów w szacowaniu czasu, które często kończą się spóźnieniem. Wolne duchy i niska sumienność Spośród pięciu głównych cech osobowości (tzw. Wielkiej Piątki) – otwartości, sumienności, ekstrawersji, ugodowości i neurotyczności – to sumienność najsilniej i najstabilniej wiąże się z punktualnością. Osoby, które wypadają na niej wysoko, znacznie częściej przychodzą na czas. – Dzieje się tak, ponieważ ludzie sumienni są zwykle odpowiedzialni, zorientowani na cel i zdyscyplinowani. Są też rzetelni i zwracają uwagę na szczegóły – wyjaśnia Geraldine Joaquim, psychoterapeutka z West Sussex w Anglii. Cecha ta jest tak ważna, że metaanaliza z 2019 roku wykazała, iż sumienność jest najlepszym spośród cech „niekognitywnych” predyktorem ogólnego sukcesu życiowego. Dawna Ballard, profesor nadzwyczajna komunikacji na Uniwersytecie Teksasu w Austin i autorka książki „Time by Design” tłumaczy, że osoby sumienne spontanicznie budują nawyki sprzyjające punktualności. Przygotowują się, planują, tworzą strukturę dnia. – Z kolei gdy ktoś wypada nisko na skali sumienności, zwykle ma trudności z zarządzaniem czasem i zadaniami – dodaje. Niższa sumienność wiąże się częściowo z chaosem organizacyjnym, mniejszą skłonnością do doprowadzania planów do końca oraz słabszym monitorowaniem czasu. Wszystko to bezpośrednio utrudnia konsekwentne pojawianie się o umówionej porze. Żonglerzy i multitasking Jeśli kochasz robić kilka rzeczy naraz – przeskakujesz między mailami, gotowaniem i odpisywaniem na wiadomości – możesz być naturalnie „polichroniczny”. Oznacza to preferowanie wielu zadań jednocześnie zamiast wykonywania ich po kolei. W niektórych kreatywnych lub społecznych kontekstach może to być zaletą. Badania pokazują jednak, że taka skłonność często podkopuje punktualność. Są na przykład wyniki sugerujące, że osoby o wysokiej polichroniczności spóźniają się na umówione spotkania średnio nawet o 15 minut bardziej niż te, które funkcjonują w trybie monochronicznym (czyli „jedna rzecz naraz”). Conte tłumaczy mechanizm: – Polichronicy mają skłonność, by pierwszeństwo nadawać relacjom, rozmowom, temu, co właśnie się dzieje. Sztywne harmonogramy schodzą u nich na dalszy plan. Ballard dodaje, że taka logika kieruje zachowaniami w kulturach polichronicznych – na przykład w wielu regionach Ameryki Łacińskiej czy Bliskiego Wschodu – a nie „tykanie zegara”. W takich miejscach nigdy nie przerwałoby się nagle rozmowy tylko po to, by gdzieś dotrzeć punktualnie. Byłoby to uznane za niegrzeczne i nieefektywne. Paradoks polega na tym, że w kulturach monochronicznych – jak USA, Niemcy czy Japonia, a także w rodzinach i organizacjach, gdzie punktualność jest wysoko ceniona – takie zachowanie może zostać odebrane dokładnie odwrotnie. Jako lekceważące lub nieodpowiedzialne. Nocne marki i rytm okołodobowy Wewnętrzny zegar każdego człowieka tyka inaczej. Osoby o późnym chronotypie – potocznie „nocne marki” – naturalnie później zasypiają i później wstają. To często odbija się na punktualności, bo większość świata działa według porannego rozkładu. Powstaje to, co badacze nazywają „rozminięciem rytmu okołodobowego z wymaganiami otoczenia”. – Jeśli jesteś sową, większość świata po prostu nie jest zgrana z twoim rytmem – podkreśla Ballard. Chodzi nie tylko o samą rozbieżność. Badania z zakresu chronobiologii pokazują, że u nocnych marków wydzielanie melatoniny często jest przesunięte. To sprawia, że wczesne poranki są dla nich poznawczo trudne i fizycznie obciążające. – W efekcie takim osobom dłużej zajmuje „rozruch”, bo hormony odpowiedzialne za wybudzenie nie są jeszcze w pełni aktywne, gdy trzeba wstać nienaturalnie wcześnie – wyjaśnia Joaquim. – Wciskanie drzemki oznacza potem pośpiech. A pośpiech sprzyja spóźnieniom. Nocne marki spóźniają się jednak nie tylko na poranne spotkania. Rozminięcie z rytmem dobowym powiązano też z impulsywnością i trudnościami w planowaniu, które rozciągają się na resztę dnia. Badania wskazują, że sowy częściej przekraczają terminy, zaniżają czas potrzebny na przygotowanie się oraz mają większe wahania poziomu czujności w ciągu dnia. Wszystko to zwiększa ryzyko spóźnień, nie tylko o 8 rano. Rozproszeni i „ślepota na czas” U wielu osób źródłem spóźnień nie jest osobowość, lecz neurobiologia. Osoby z ADHD, ze spektrum autyzmu, z dysleksją i pokrewnymi trudnościami często doświadczają zjawiska nazywanego „ślepotą na czas”. To poczucie, że czas płynie inaczej lub mniej przewidywalnie niż dla większości ludzi. – Ślepota na czas utrudnia ocenę upływu minut i godzin – wyjaśnia Ballard. – Można przez to gubić się w momentach przejścia między zadaniami albo tak się w czymś zatopić, że czas dosłownie przestaje istnieć. Badania to potwierdzają. Osoby z ADHD często zaniżają długość odcinków czasu i mają trudności z planowaniem oraz realizowaniem zadań z nadchodzącym terminem. Inne prace wskazują na podobne zaburzenia postrzegania czasu przy innych trudnościach neurorozwojowych – jak spektrum autyzmu, dysleksja, dyspraksja czy niektóre zaburzenia funkcji wykonawczych. Każde z nich może zakłócać poczucie czasu i sekwencjonowanie zadań. Nigdy nie jest za późno, by się poprawić Na koniec dobra wiadomość: nawet osoby spóźniające się całe życie mogą poprawić swoją punktualność. Szczególnie wtedy, gdy zamiast liczyć wyłącznie na silną wolę, skupią się na konkretnym obszarze, który sprawia im największą trudność. Aby to zrobić – nawet jeśli chcesz po prostu ogólnie walczyć z tendencją do spóźniania – Conte podkreśla znaczenie zmian strukturalnych. Pomagają wcześniejsze alarmy, wydłużanie przerw między kolejnymi zobowiązaniami czy planowanie buforów czasowych. Isip zachęca, by pracować w zgodzie ze swoimi mocnymi stronami, zamiast próbować całkowicie się „przeprogramować”. Można więc postawić na takie rozwiązania, które nam realnie pasują: zegary wizualne, werbalne „odprawy” z kimś bliskim czy przygotowywanie rzeczy na długo przed wyjściem. A może warto spojrzeć szerzej? Nie trzeba też robić rewolucji od razu. – Wystarczy poprawić jeden fragment całego procesu, by zauważyć różnicę – podkreśla. Poleca również praktyczną metodę: wypisz wszystkie kroki potrzebne, by gdzieś dotrzeć. Czas dojazdu, znalezienie miejsca parkingowego, dojście z samochodu do miejsca spotkania. Następnie przypisz każdemu z nich realistyczne okno czasowe już na etapie planowania. Dzięki temu zyskujesz dużo klarowniejszy obraz tego, co musi się wydarzyć i kiedy. Odpowiedzialność nie spoczywa jednak wyłącznie na osobach spóźnialskich. Ci, którzy są naturalnie punktualni, też mogą zmniejszyć napięcia, uznając, że inni po prostu inaczej doświadczają czasu. Pomaga też odrobina elastyczności i życzliwości w planowaniu wspólnych terminów. – Cechy osobowości nie są wymierzone w nikogo osobiście – zauważa Ballard. – Jeśli ktoś nie ma tej cechy, która tobie ułatwia punktualność, zrozumienie jego priorytetów i perspektywy może naprawdę zmniejszyć konflikty. Źródło: National Geographic
Nie ma jednej teraźniejszości. Naukowiec tłumaczy, co naprawdę „dzieje się teraz”
Czy czas płynie tylko w naszych głowach? Naukowcy i filozofowie coraz częściej kwestionują jego obiektywne istnienie. Jeden z ekspertów sugeruje, że „upływ czasu” to projekcja psychologiczna, podobna do odczuwania koloru. Co to oznacza dla naszego rozumienia rzeczywistości?
Rozważania nad naturą czasu można znaleźć już w pierwszych zachowanych dokumentach spisanych przez człowieka. Pojęcie czasu przenika absolutnie każdą myśl o sobie samym i o otaczającym świecie. Jednak od XX wieku fizycy coraz częściej kwestionują istnienie czasu jako takiego. Czy w takim razie wszyscy żyjemy w wielkim złudzeniu? Jeśli zwrócimy uwagę na liczbę idiomów dotyczących czasu – czas płynie, biegnie, leci; czas na nikogo nie czeka itd. – można śmiało wysnuć wniosek, że czas jest konstruktem, na którym opieramy nasz sposób myślenia o sobie i o świecie. Jednak to, co wydaje się czymś oczywistym, przestaje takim być, gdy zacznie się rozważać samą naturę czasu. Między przeszłością a przyszłością Co właściwie oznacza „przepływ” albo „upływ” czasu? Przepływ czego? Rzeka płynie, ponieważ woda jest w ruchu. Co znaczy powiedzieć, że czas płynie? – zastanawia się Adrian Bardon, profesor filozofii w Wake Forest University oraz autor książki „Krótka historia filozofii czasu”. – Zdarzenia są bardziej „dzianiem się” niż rzeczami, a mimo to mówimy o nich tak, jakby miały zmieniające się położenia w przyszłości, teraźniejszości i przeszłości. Ale jeśli jakieś wydarzenia są w przyszłości i zbliżają się do ciebie, a inne są przeszłe i oddalają się — to gdzie właściwie się znajdują? Przyszłość i przeszłość nie wydają się mieć fizycznej lokalizacji – napisał Bardon w artykule opublikowanym na łamach „The Conversation”. Nad tym, czym jest idea czasu, zastanawiał się już m.in. Parmenides z Elei, grecki filozof żyjący między VI a V wiekiem p.n.e. Przekonywał on, że jeśli przeszłości już nie ma, a przyszłości jeszcze nie ma, to w jaki sposób zdarzenia mogą przechodzić z przyszłości do teraźniejszości, a następnie w przeszłość? Bo przecież gdyby przyszłość była realnym konstruktem, to powinna być realna już teraz. A jeśli realne jest tylko to, co tu i teraz, to przyszłości nie można zaliczyć do tej kategorii. Podobne rozumowania można znaleźć u Arystotelesa, św. Augustyna i wielu innych. Wszystko jest względne Wiele wieków później kwestią czasu zajął się Izaak Newton. Dla niego czas to dynamiczne, fizyczne zjawisko istniejące w tle — regularny, tykający zegar wszechświata, względem którego można obiektywnie opisywać ruchy i przyspieszenia. I wszystko wydawało się grać, ale później pojawił się Albert Einstein oraz prekursorzy fizyki kwantowej… Ogłoszone przez Einsteina w 1905 i w 1915 szczególna i ogólna teoria względności wprowadzają pojęcie relatywistyki, tym samym dyskredytują wyobrażenie czasu jako uniwersalnego zjawiska fizycznego. Przede wszystkim Albert Einstein i analizujący jego teorię badacze wykazali, że prędkość światła jest stała, niezależnie od prędkości źródła. W dodatku nic nigdy nie jest naprawdę w spoczynku ani naprawdę w ruchu, bo te zależą od „układu odniesienia”. To układ odniesienia pozwala określić współrzędne przestrzenne i czasowe, ale nie będą one uniwersalne, lecz odnoszące się do obserwatora. W słynnym eksperymencie myślowym Einsteina, dwa pioruny uderzają jednocześnie w początek i koniec długiego, jadącego pociągu. Dokładnie po środku pociągu stoi pasażer. Natomiast na peronie, również w równych odległościach od początku i końca pociągu, stoi obserwator. Wydawałoby się, że obaj doświadczą piorunów w tej samej chwili. Ale pociąg porusza się w stronę jednego wyładowania i oddala od drugiego, przez co pasażer i obserwator przypiszą uderzeniom różne czasy. W dodatku obaj będą mieli rację i obaj będą w błędzie. Ponieważ to, ile czasu upływa między zdarzeniami i kiedy coś się dzieje, zależy od układu odniesienia. Obserwatorzy poruszający się względem siebie będą w danej chwili nie zgadzać się co do tego, jakie zdarzenia dzieją się „teraz”; to, co jest teraźniejsze dla jednego, może być przyszłe dla innego — i tak dalej. W teorii względności wszystkie czasy są równie realne. W dodatku wszystko, co kiedykolwiek się wydarzyło lub wydarzy, dzieje się teraz dla pewnego hipotetycznego obserwatora. Nie istnieją zdarzenia jedynie potencjalne ani takie, które są „tylko wspomnieniami”. Nie ma jednej, absolutnej teraźniejszości — a więc nie ma też „przepływu czasu”, w ramach którego zdarzenia rzekomo stają się obecne. Weźmy przykład jakiegoś kosmicznego zdarzenia, powiedzmy supernowej. Jeśli najlepsza kandydatka do supernowej, czyli Betelgeza eksploduje, my zobaczymy to zjawisko dopiero 600 – 650 lat później i dla nas będzie miało miejsce tu i teraz. Czas jako projekcja psychiczna Za to w fizyce kwantowej upływ czasu nie jest fundamentalny — jest prawdopodobnie zjawiskiem emergentnym, wynikającym z relacji między stanami kwantowymi, entropii i informacji, a nie z istnienia uniwersalnego kosmicznego zegara. – Ja proponuję, by traktować nasze poczucie upływu czasu jako przykład projekcji psychologicznej — rodzaju błędu poznawczego polegającego na niewłaściwym rozumieniu własnych doświadczeń – napisał Bardon. Jako przykład takiej projekcji podaje czerwoną różę. – Czerwona róża nie jest „naprawdę” czerwona sama w sobie. Róża odbija światło o określonej długości fali, a ta długość fali wywołuje określone wrażenie barwne. Róża nie jest naprawdę czerwona, ani też nie generuje „iluzji czerwieni”. Doświadczenie czerwieni wynika po prostu z tego, jak przetwarzamy obiektywne fakty o róży — przekonuje. Zdaniem filozofa upływ czasu nie jest ani realny, ani iluzoryczny: jest projekcją wynikającą z tego, jak ludzie porządkują świat. Nasz obraz świata jest nierozdzielny od warunków, w jakich go postrzegamy i rozumiemy. W związku z czym każdy opis rzeczywistości będzie nieuchronnie przesycony naszą perspektywą. A błąd polega przede wszystkim na utożsamieniu tej perspektywy z samą rzeczywistością. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
78 minut – dlaczego niemal cała ludzkość spędza dziennie tyle samo czasu w podróży?
Chociaż podróżujemy z wielu powodów – nie tylko do i z pracy – a czas spędzony w podróży różni się w zależności od dnia i osoby, to ludzie z jakiegoś powodu spędzają w transporcie 78 minut dziennie. Wartość ta jest niemal stała dla krajów o różnym poziomie rozwoju, przy różnym poziomie zamożności i nie waha się w zależności od miejsca zamieszkania. Informację tę potwierdziło kontrintuicyjne badanie, które wprawiło naukowców w osłupienie.
Analiza danych dotyczących podróży służbowych i osobistych potwierdziła, że społeczeństwa mają tendencję do stabilizacji całkowitego dziennego czasu podróży na poziomie około 78 minut. Skąd bierze się ta zadziwiająca regularność i jak wiedza na ten temat może pomóc uratować planetę? Średni czas podróży – dlaczego wynosi właśnie 78 minut? Wieloletnie badania dotyczące długości dziennych podróży przeprowadzono w 43 krajach, które reprezentują ponad połowę ludności świata. Stałą podróży – bo tak nazywa się względnie stały czas, jaki poświęcamy każdego dnia na przemieszczanie się bez względu na długość tras czy wybrany środek transportu – oszacowano na 78 minut ze zmiennością nieprzekraczającą 12 minut. Oznacza to, że we wszystkich krajach i w większości społeczności ludzie podróżowali tyle samo, niezależnie, czy była to podróż piesza, rowerowa, pociągowa czy samochodowa. Psychologiczne i praktyczne granice podróży Zjawisko to tłumaczy się psychologicznymi oraz biologicznymi ograniczeniami. Nawet w nowoczesnych społeczeństwach niechętnie przekraczamy pewien próg czasu spędzanego w drodze. Powody są racjonalne: nadmierne podróżowanie obniża jakość życia, zwiększa zmęczenie i ogranicza czas na odpoczynek czy budowanie ważnych relacji społecznych. Wszyscy to wiemy. Badania wykazały dodatkowo, że przy planowaniu przeprowadzki do miejsca zamieszkania czy wyborze pracy kluczowym argumentem jest właśnie czas codziennych dojazdów. Warto dodać, że ta psychologiczna tolerancja różni się tylko nieznacznie w zależności od kultury czy regionu i zawsze oscyluje w przedziale 66–90 minut na dobę. Mamy coraz lepszy transport – czemu wciąż spędzamy tyle czasu w podróży? To dobre pytanie. Na przestrzeni lat rozwój środków transportu – od powozów, przez koleje, aż po autobusy, samochody czy metro – skrócił drastyczne czas potrzebny na przemieszczanie się. My jednak spędzamy w podróży tyle samo czasu. Czemu? Chodzi o to, że wraz ze wzrostem dostępności szybszych środków komunikacji ludzie zaczęli mieszkać dalej od miejsc pracy i edukacji, rekompensując zyskany czas pokonywaniem większych odległości. W efekcie ogólny czas podróży pozostał zaskakująco stabilny. – Najważniejszym odkryciem jest to, że ludzie nie podróżują mniej, gdy rośnie prędkość lub wydajność. Wręcz przeciwnie, podróżują dalej – mówi Eric Galbraith, jeden z autorów badania. Skoro podróż jest nieunikniona, to przestańmy zużywać tyle energii Skrócenie czasu podróży jest możliwe, ale wymagałoby silnie zakrojonych działań urbanistycznych, które nie zawsze są możliwe. Podróżowanie łączy się też naszą głęboko zakorzenioną psychologiczną potrzebą poznawania otoczenia i nie zawsze jest związane ze staniem w korkach w samochodzie: to także spacer do ulubionego sklepu. Możemy jednak zmniejszyć zużycie energii. Miasto zorganizowane wokół kolei miejskiej, gdzie każdy człowiek spędza około 40 minut dziennie w pociągu, a resztę czasu chodzi pieszo, będzie zużywać 5 razy więcej energii niż miasto, w którym wszystkie podróże odbywają się na nogach. Miasto oparte na samochodach spalinowych zużywa jednak tej energii 100 razy więcej, mimo, że pojazdy są stosunkowo wydajne w przeliczeniu na przejechany kilometr. Ośrodki zaprojektowane z myślą o efektywnym i ekologicznym transporcie, np. wyposażone w gęstą sieć ścieżek rowerowych, szerokie chodniki czy dobrze zorganizowaną komunikację miejską, sprzyjają wyborom transportowym korzystnym dla środowiska i zdrowia. Gdy infrastruktura promuje szybkie dojazdy samochodem, mieszkańcy zyskują możliwość mieszkania dalej – lecz ceną są większe dystanse, korki, hałas i wielokrotnie wyższe zużycie energii. Długie podróże przekładają się na zdrowie Przewlekle długi czas dojazdu negatywnie wpływa na nasze samopoczucie, a odseparowanie od bliskich zwiększa poziom stresu, zmęczenia i ryzyko wystąpienia chorób cywilizacyjnych. Dzięki badaniom wiemy, że osoby zmuszone do codziennego spędzania ponad 90 minut w drodze mają wyraźnie obniżoną jakość życia. To nasza naturalna granica, której nie warto przekraczać. Źródło: Environmental Research Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Eksperyment ze stałym czasem letnim trwał krótko. Powód jego końca zaskakuje
Stały czas letni już kiedyś obowiązywał w USA. Eksperyment z lat 70. zakończył się szybciej, niż planowano. Powodem były tragiczne w skutkach poranki i narastające społeczne niezadowolenie.
Spis treści: Dlaczego USA wprowadziły czas letni Gdy USA spróbowały stałego czasu letniego Dlaczego stały czas letni się nie przyjął Spór o czas trwa nadal W 1974 roku Stany Zjednoczone spróbowały żyć przez cały rok w czasie letnim. Efekt? Ciemniejsze poranki i panika opinii publicznej. Ma tyle samo zwolenników co przeciwników — czas letni (DST) to trwający od dekad globalny eksperyment z manipulowaniem czasem. Około jedna trzecia krajów nadal go stosuje. Nie obywa się jednak bez kontrowersji. W 1966 roku rząd federalny w USA ujednolicił dwukrotne w roku przestawianie zegarków. Dziś mieszkańcy niemal wszystkich stanów – z wyjątkiem Hawajów i większości Arizony – „przestawiają się do przodu” w marcu i „cofają” w listopadzie. W ostatnich latach wiele stanów proponowało lub przyjmowało przepisy, by wprowadzić czas letni na stałe. Te przepisy nie mogą jednak wejść w życie bez zgody Kongresu. USA już jednak tego próbowały. W styczniu 1974 roku Amerykanie przestawili zegarki do przodu w eksperymencie zaplanowanym na prawie dwa lata – chodziło o oszczędność energii w obliczu nieoczekiwanego kryzysu naftowego. Zmiana szybko straciła społeczne poparcie – zauważa David Prerau, autor książki „Seize the Daylight: The Curious and Contentious Story of Daylight Saving Time”. Oto, co poszło nie tak, gdy Ameryka próbowała żyć w stałym czasie letnim. Dlaczego USA wprowadziły czas letni? Choć pomysł DST pojawił się jeszcze przed XX wiekiem, pierwszym krajem, który wprowadził go w skali całego państwa, były w 1916 roku Niemcy – z myślą o oszczędzaniu paliwa podczas I wojny światowej. USA poszły w ich ślady dwa lata później wraz z ustawą o czasie z 1918 roku. Akt nie tylko ustanowił pięć stref czasowych w kraju, lecz także wprowadził czas letni na część roku. Rozwiązanie dawało przemysłowi wojennemu i robotnikom dodatkową godzinę światła. Po zakończeniu wojny część o DST została jednak uchylona. Pomysł wrócił podczas II wojny światowej, gdy USA przyjęły całoroczny czas letni – tzw. czas wojenny” – od lutego 1942 do września 1945 roku. Po wojnie decyzję o jego stosowaniu pozostawiono stanom i miastom. Niespójności w lokalnym czasie wywoływały jednak chaos – zwłaszcza w transporcie i mediach. Rozwiązaniem była Ustawa o jednolitym czasie z 1966 roku, mająca „promować jednolity system czasu w całych Stanach Zjednoczonych”. W stanach, które zdecydowały się na zmianę, zegarki przestawiano o godzinę do przodu od ostatniej niedzieli kwietnia do ostatniej niedzieli października. Gdy USA spróbowały stałego czasu letniego Na początku lat 70. kraj zmierzył się z nowym kryzysem – ograniczonymi dostawami energii. Po wsparciu Izraela podczas wojny Jom Kippur państwa arabskie zrzeszone w OPEC nałożyły na USA embargo na ropę. Ceny paliwa wystrzeliły. Rząd federalny szukał sposobów na ograniczenie zużycia energii, m.in. poprzez obniżenie limitów prędkości na autostradach. Pojawił się kolejny pomysł. Skoro podczas wojny czas letni pomagał oszczędzać paliwo, to czemu by nie spróbować ponownie? Jak mówi Prerau, „w momencie wprowadzania nie budził większego sprzeciwu. Wydawał się rozsądny do przetestowania”. Kongres uchwalił odpowiednią ustawę w grudniu 1973 roku, a prezydent Nixon podpisał ją następnego dnia. Rozwiązanie miało obowiązywać prawie dwa lata. Początkowo Amerykanie je poparli: ogólnokrajowy sondaż z tamtego miesiąca wskazywał 79% zwolenników. Dlaczego stały czas letni się nie przyjął? Całoroczny czas letni od startu wywołał spore zamieszanie. Linie lotnicze w pośpiechu aktualizowały rozkłady. Setki turystów w Portoryko nie zdążyły na loty powrotne na kontynent, gdy zegarki przestawiono do przodu 6 stycznia. W ciągu kilku tygodni pojawiła się obawa, że oszczędzanie energii ma nieoczekiwany koszt: bezpieczeństwo. W wielu częściach kraju słońce wschodziło teraz dopiero około 8:30 lub później. Dzieci musiały iść do szkoły w ciemnościach. Agencja United Press International radziła, by najmłodsi nosili małe latarki, chodzili parami i używali elementów odblaskowych, żeby kierowcy ich widzieli. „The Hartford Courant” informował, że dzień po wejściu czasu letniego czworo nastolatków w Connecticut potrąciły samochody w drodze do szkoły. Na Florydzie, gdzie gubernator Reubin Askew bezskutecznie nakłaniał parlamentarzystów w Waszyngtonie do cofnięcia zegarków, w ciągu kilku tygodni samochody śmiertelnie potrąciły ośmioro uczniów. Poparcie społeczne runęło. W lutym za nowym harmonogramem opowiadało się już tylko 42% Amerykanów (dane National Opinion Research Center). Nie wszystkim jednak zmiana przeszkadzała. Mieszkanka Los Angeles, Terry McQuilkin, argumentowała, że jest korzystna dla osób pracujących do późna. – Za miesiąc czy dwa reszta z nas doceni czas letni, kiedy słońce będzie wschodzić o godzinie, o której się budzimy – napisała w liście do „Los Angeles Times”. Tymczasem National Safety Council informowała o braku zauważalnego wzrostu porannych ofiar śmiertelnych wśród uczniów między styczniem 1973 a styczniem 1974 roku (według United Press International). Rosnące obawy przyćmiły jednak potencjalne korzyści. Wkrótce po dymisji Nixona w związku z aferą Watergate w sierpniu 1974 roku Izba Reprezentantów zagłosowała za zakończeniem eksperymentu. Senat poszedł w jej ślady. Uznano, że choć polityka pozwoliła od stycznia do kwietnia 1974 roku oszczędzać szacunkowo około 15,9 mln litrów ropy dziennie (to odpowiednik ok. 100 000 baryłek dziennie), to niechęć społeczeństwa do ciemnych zimowych poranków przeważyła nad korzyściami – pisał „The New York Times”. Prezydent Gerald Ford podpisał nowelizację, która przywróciła czas standardowy od 27 października do ostatniej niedzieli lutego 1975 roku. Spór o czas trwa nadal Pół wieku później spór o DST trwa nadal. Choć federalnie narzucane daty początku i końca okresu czasu letniego zmieniały się z biegiem lat, niektórzy parlamentarzyści w USA wciąż zabiegają o całoroczny DST, a inni – o całoroczny czas standardowy. Sondaże dają mieszany obraz preferencji dorosłych Amerykanów. Najnowsze dane Gallupa sugerują jednak, że więcej osób woli drugie rozwiązanie. Zwolennicy federalnych przepisów wprowadzających stały DST od lat wskazują na potencjalne korzyści gospodarcze i więcej czasu na słońce popołudniami. Krytycy całorocznego czasu letniego podnoszą, że praktyka zaburza sen i może negatywnie wpływać na zdrowie. Matthew Kotchen, ekonomista z Yale School of the Environment, argumentuje, że w bilansie energetycznym DST może przynosić więcej szkód niż pożytku. Ostatecznie, jak mówi Kotchen, Amerykanie są w sprawie DST „dokładnie po dwóch przeciwnych stronach barykady”. – Myślę, że to, co mamy dziś, to mniej więcej złoty środek – podsumowuje. Źródło: National Geographic
Już niedługo zmiana czasu na zimowy. Który czas jest dla nas lepszy?
W ostatni weekend października po raz kolejny zmienimy czas z letniego na zimowy. Tej nocy będziemy spać o godzinę dłużej. Choć dla wielu to dobra wiadomość, wciąż pojawiają się pytania: który czas jest dla nas lepszy i czy to już ostatnia zmiana czasu?
W tym artykule: Kto wymyślił zmianę czasu? Od kiedy zmieniamy czas w Polsce? Zmiana czasu – który czas był pierwszy? Letni czy zimowy? Zmiana czasu – kiedy ostatni raz przestawimy zegarki? Zmiana czasu – ciekawostki Kto wymyślił zmianę czasu? Zaczęło się w Niemczech. 30 kwietnia 1916 roku obywatele II Rzeszy pierwsi na świecie przesunęli zegarki o godzinę do przodu. To nie Niemcy jednak wpadli na pomysł sezonowej zmiany czasu. Pierwszy na ten pomysł wpadł amerykański uczony i polityk Benjamin Franklin. Ten sam, który uważany jest za wynalazcę piorunochronu, a jednocześnie współautor Konstytucji USA. Franklin zauważył, że gdyby ludzie wstawali i kładli się spać wcześniej, zyskałaby na tym gospodarka. Tym tropem poszedł Brytyjczyk William Willet. Był tak przekonany o genialności pomysłu, że z własnych funduszy w 1907 r. opublikował broszurkę „The Waste of Daylight" („Marnowanie światła dziennego"). W opracowaniu wyliczył, że gdyby w okresie letnim przestawić zegary o 80 minut, można byłoby zaoszczędzić na oświetleniu kilka milionów funtów. Rząd brytyjski do wyliczeń Willeta podchodził sceptycznie. Tematem zainteresowali się natomiast Niemcy, którzy jako pierwsi w Europie zdecydowali się na inny czas letni i zimowy. W ich ślady poszły kolejne europejskie państwa, a wraz z nimi Amerykanie, którzy 19 marca 1918 roku ogłosili obowiązek stosowania czasu letniego na czas wojny. Strategiczna decyzja miała dać oszczędność ogromnych ilości paliwa wykorzystywanego do produkcji energii elektrycznej. Od kiedy zmieniamy czas w Polsce? W naszym kraju pierwsze próby wprowadzenia zmiany czasu czyniono jeszcze w pierwszej połowie XX wieku. Jednak dopiero od 1977 nieprzerwanie przestawiamy zegarki każdej wiosny i jesieni. Dziś czas letni obowiązuje w prawie 70 krajach świata. Od roku 2000 w całej Unii Europejskiej czas letni zaczyna się w ostatnią niedzielę marca, a kończy w ostatnią niedzielę października. Zmiana czasu – który czas był pierwszy? Letni czy zimowy? Po raz pierwszy zmieniono czas na letni 30 kwietnia 1916 r. Do tego czasu zawsze obowiązywał czas zimowy i to właśnie czas zimowy uznaje się dzisiaj na bardziej naturalny. Ewentualna decyzja o rezygnacji ze zmiany czasu stawia pytanie, który pozostawić. Oryginalny zimowy czy letni? Obiektywnie rzecz biorąc, żadna opcja nie jest idealna. W przypadku powrotu do czasu zimowego i utrzymaniu go przez cały rok 21 czerwca w Rzeszowie słońce będzie wstawać godzinę wcześniej niż teraz, czyli o 3:08. Tymczasem decydując się na długie wakacyjne dni i przyjemny czas letni przez cały rok, w Świnoujściu (czyli najbardziej na północ i na zachód położonym mieście w Polsce) 21 grudnia grudnia słońce będzie wstawać o 9:25. Zmiana czasu – kiedy ostatni raz przestawimy zegarki? Mimo że już w 2019 r. Parlament Europejski był bliski ukończenia prac nad likwidacją zmiany czasu, ostateczne decyzje zostały wstrzymane z powodu trwającej pandemii COVID-19 i wstrzymane do odwołania. W 2021 roku jednak Komisja Europejska zaleciła państwo członkowskim Unii Europejskiej kontynuowanie obecnych regulacji przynajmniej do 2026 r. W 2025 roku zmiana czasu z letniego na zimowy nastąpi z soboty 25 października na niedzielę 26 października. O godzinie 3:00 wskazówki zegarów należy cofnąć na 2:00. Tej nocy będziemy więc spać o godzinę dłużej. Zmiana czasu – ciekawostki Unikajmy przesuwania wskazówek do tyłu. To niekorzystne dla mechanizmów – radzą zegarmistrzowie. Aby nie zepsuć zegarka, lepiej przesunąć wskazówki o jedenaście godzin do przodu. Wiele osób ma problem z zapamiętaniem, kiedy cofa się zegar o godzinę, a kiedy przyspiesza. W zapamiętaniu pomóc może anglojęzyczny zwrot: spring forward, fall back. Powiedzenie wykorzystuje dwuznaczność słów spring (wiosna lub skok) i fall (jesień, ale też upadek). Wychodzi nam więc „wiosna – skok w przód" i „jesień – upadek w tył". Szwedzcy lekarze z Karolinska Institutet przeprowadzili interesujący eksperyment. Wzięli pod lupę rejestry szpitalne z ostatnich 20 lat. Okazało się, że zmiany czasu miały wpływ na liczbę zdiagnozowanych zawałów serca. W pierwszych tygodniach po zmianie czasu na letni – i tym samym po gwałtownym skróceniu snu o godzinę – liczba ataków serca wzrastała o 5%. Co ciekawe, podczas jesiennego „wydłużania snu" tendencja była odwrotna – ludzie rzadziej dostawali zawału. Bez względu na obliczenia ekonomistów i ostrzeżenia lekarzy są i tacy, którzy w zmianie czasu widzą dobre strony. Brytyjczycy zauważyli, że przesuwanie wskazówek zegarków znacząco wpływa na bezpieczeństwo na drogach. Lepsza widoczność wieczorem przekłada się na mniejszą liczbę wypadków. Czas letni sprzyja branży sportowej i rekreacyjnej. Kiedy dzień kończy się później, można dłużej oddawać się aktywnościom na świeżym powietrzu – chociażby grze w tenisa czy w golfa. Cierpi z kolei branża rozrywkowa – przede wszystkim właściciele kin, bo ludzie mniej chętnie chadzają na seanse do ciemnych, zamkniętych sal, kiedy na zewnątrz świeci słońce. Z podobnych powodów widzów tracą stacje telewizyjne. Nasz autor Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy zmiana czasu naprawdę nam szkodzi? Pojawiło się nowe badanie
W mediach co i rusz pojawiają się dyskusje na temat sensowności stosowania zmiany czasu. Zastanawiamy się, czy nie powinniśmy wybrać jednego z nich – zimowego lub letniego – i trzymać się go cały rok. Zwolennicy tego rozwiązania jako jeden z argumentów przedstawiają fakt, jakoby zmiana czasu skutkowała problemami zdrowotnymi. Czy to prawda? Naukowcy mają inne zdanie, a potwierdzają to najnowsze badania.
Badacze z Duke Clinical Research Institute w Północnej Kalifornii sprawdzili, czy zmiana czasu z zimowego na letni – lub odwrotnie – zwiększa ryzyko występowania zawałów serca. Wzrost zachorowań to częsty argument osób negatywnie nastawionych do zmiany czasu. Kiedy jest zmiana czasu? Wszystkie kraje Unii Europejskiej stosują te same daty zmian czasu – mimo dyskusji na temat zniesienia tej praktyki. Przejście na czas zimowy następuje w ostatnią niedzielę października (wtedy przestawiamy zegarki z 3:00 na 2:00, a więc śpimy o godzinę dłużej), a na czas letni w ostatnią niedzielę marca (tu z kolei przestawiamy z 2:00 na 3:00, a więc śpimy o godzinę krócej). Zmiana czasu i jej wpływ na zdrowie Wcześniejsze analizy i spekulacje badaczy, szczególnie te przeprowadzone w Szwecji, sugerowały wzrost występowania ostrego zawału mięśnia sercowego o 24% w poniedziałek po zmianie czasu na letni. Miało być to związane z koniecznością wstania do pracy wcześniej, niż był przyzwyczajony organizm. Byłoby to alarmujące, ale czy jest się czego bać? Sprawa wymagała bardziej wnikliwej analizy. Naukowcy z Duke Clinical Research Institute opublikowali swoje badanie „Daylight Savings Time and Acute Myocardial Infraction” w czasopiśmie „JAMA Network Open”. Zmieniło ono dotychczasowe spojrzenie na wpływ zmiany czasu na zdrowie. Przeanalizowali oni dane 168 870 pacjentów z 1124 szpitali na przestrzeni niemal 10 lat. Mediana wieku osób badanych wynosiła 65 lat, a 33,8% z nich stanowiły kobiety. Informacje pochodziły od pacjentów, którzy trafili do szpitala tydzień przed, w trakcie lub tydzień po zmianie czasu na letni lub zimowy. Sprawdzano przede wszystkim ich śmiertelność, częstotliwość występowania udaru mózgu czy zawału serca i porównywano z innymi okresami. Czy przestawianie zegarków nam szkodzi? Według badaczy… nie. Nie wykazano istotnych różnic w występowaniu zawałów czy udarów w okresie przed i w trakcie zmiany czasu. Liczba zawałów w tygodniu zmiany czasu wyniosła 28 678, a w tygodniu ją poprzedzającym 28 596. Naukowcy doszli do wniosku, że zmiana czasu nie wpłynęła znacząco na liczbę zachorowań. Nie wiązała się ze zwiększoną częstością występowania zawału serca czy z gorszymi wynikami leczenia szpitalnego. Czy powinien być to więc koniec dyskusji na temat zmiany czasu? Z pewnością ochrona zdrowia nie jest jedynym argumentem, który przekonywałby do porzucenia tego zwyczaju. Póki co jednak możemy czuć się bezpieczni, bo przestawianie zegarków nie ma wyraźnego wpływu na nasze zdrowie. Może poza lekkim niewyspaniem w feralny poniedziałek. Polska bez zmiany czasu Jeśli porzucilibyśmy zwyczaj przestawiania zegarków, to z pewnością wybralibyśmy na stałe czas zimowy – jest on lepiej dostosowany do naszej długości geograficznej, niż wymyślony podczas I Wojny Światowej czas letni. Pozostanie przy czasie letnim oznaczałoby, że zimą słońce w niektórych regionach kraju wschodziłoby dopiero o… 9 rano. Moglibyśmy się cieszyć nim jednak o godzinę dłużej, kosztem zmierzania do pracy w całkowitych ciemnościach. Wybór nie byłby więc prosty – wybrać więcej słońca ranem, czy wieczorem? Źródło: JAMA Network Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zegar atomowy jest niemal nieomylny. Jaką dokładność osiągają takie urządzenia?
Zegar atomowy umożliwił przejście od prostych metod pomiaru czasu do wręcz niebywałej precyzji pomiaru czasu. Może działać bezbłędnie przez miliony lat. Jak to możliwe?
Spis treści: Najprecyzyjniejsze urządzenie do pomiaru czasu Kwantowe wahadło, czyli jak działa zegar atomowy? Początek dokładnych pomiarów czasu Najdokładniejszy zegar atomowy powstał w USA Wydaje się, że pomiar czasu jest prostą sprawą. W końcu w przypadku certyfikowanych chronometrów kwarcowych dokładność wynosi +/– 0,07 sekundy na dobę. W praktyce nie ma w tym nic łatwego. Czas stanowi jedną z najbardziej fundamentalnych wielkości fizycznych. W warunkach, w których wymagane są niezwykle precyzyjne pomiary, a średnia dzienna dokładność dla chronometrów, wymagana przez COSC (Contrôle Officiel Suisse des Chronomètres) jest nie do zaakceptowania. W środowisku naukowym wykorzystywane są znacznie dokładniejsze czasomierze. Najprecyzyjniejsze urządzenie do pomiaru czasu Mówiąc o zegarze atomowym, na myśli trzeba mieć urządzenie, którego działanie opiera się na zliczaniu okresów atomowego wzorca częstotliwości. Do pomiaru czasu wykorzystuje niezmienne i niezwykle precyzyjne drgania atomów, a dokładniej – ściśle określone przejście energetyczne elektronów w atomach. W przeciwieństwie do zegarów kwarcowych i mechaniczny h, których działanie opiera się na podatnych na wpływ czynników zewnętrznych półprzewodnikowych lub makroskopowych oscylatorach, zegary atomowe cechują się niebywałą stabilnością, wynikającą z niezmiennych właściwości materii na poziomie kwantowym. To właśnie ta wewnętrzna precyzja czyni je najdokładniejszymi czasomierzami. Jak dokładny jest zegar atomowy? Co należy rozumieć pod pojęciem „najdokładniejszy”? Typowe urządzenie oparte na cezie może pomylić się o jedną sekundę raz na 100 milionów lat. Wydaje się to niewiarygodne, ale w kwestii dokładności pomiaru czasu nauka nie powiedziała jeszcze ostatniego słowa (o tym później). Najdokładniejszymi zegarami atomowymi są zegary optyczne. Urządzenia te bazują na własnościach emisyjnych atomów w zakresie optycznym fal elektromagnetycznych. Granica błędu wynosi w tym przypadku jedną sekundę na 15 miliardów lat. Oznacza to, że gdyby taki zegar ruszył w momencie Wielkiego Wybuchu, dzisiaj spóźniałby się lub spieszył najwyżej o sekundę. Kwantowe wahadło, czyli jak działa zegar atomowy? W jaki sposób naukowcom udało się osiągnąć taką precyzję? Zasada działania zegarów atomowych nie opiera się na tradycyjnych wahadłach czy drganiach kryształów, a na fundamentalnych, niezmiennych właściwościach atomów. Najczęściej wykorzystywanym pierwiastkiem chemicznym jest cez, a dokładnie – atomy cezu-133. Mają one ściśle określone poziomy energetyczne, a przejścia między nimi wiążą się z absorbcją lub emisją promieniowania elektromagnetycznego o precyzyjnej i niezmiennej częstotliwości. W przypadku zegarów cezowych, wykorzystuje się przejścia nadsubtelne w stanie podstawowym atomu. Przejścia atomowe wykazują właściwości kwantowe, w których przejścia energetyczne są fundamentalnie identyczne dla określonego izotopu. To właśnie ta niezmienna natura tworzy coś w rodzaju „naturalnego standardu”, który jest nieporównywalnie stabilniejszy i o wiele mniej podatny na zewnętrzne zakłócenia niż dowolny oscylator mechaniczny lub kwarcowy. Początek dokładnych pomiarów czasu Koncepcja zegarów używających własności atomów nie jest niczym nowym. Na ten pomysł w 1879 roku wpadli dwaj brytyjscy naukowcy – William Thomson i James Clerk Maxwell. Pierwszy zegar atomowy zbudował Harold Lyons w 1948 roku. Urządzenie to było mniej dokładne niż ówczesne zegary kwarcowe, ale nie to było priorytetem. Pierwszy zegar atomowy służył jedynie do demonstracji koncepcji. Przełom nastąpił w drugiej połowie XX wieku Pierwszy dokładny zegar atomowy skonstruował w 1955 roku Louis Essen z brytyjskiego National Physical Laboratory. Praca w pełni funkcjonalnego urządzenia, bazującego na atomach cezu, potwierdziła, że czasomierz oparty na strukturze atomowej jest dokładniejszy od wszystkich znanych urządzeń i metod. Essen wykorzystał właściwość atomów zwaną strukturą nadsubtelną, w której przejścia pomiędzy poziomami energetycznymi są niezwykle stabilne. Wybrał cez-133 ze względu na jego korzystne właściwości – jeden elektron walencyjny, pojedynczy stabilny izotop, proste i wąskie widmo i precyzyjną częstotliwość rezonansową 9,192631770 GHz, którą można było dopasować do źródeł mikrofalowych. W 1967 roku Generalna Konferencja Miar i Wag zdefiniowała jedną sekundę jako czas trwania 9192631770 cykli promieniowania, odpowiadającego przejściu między dwoma poziomami nadsubtelnymi stanu podstawowego atomu cezu-133. Najdokładniejszy zegar atomowy powstał w USA Wydaje się, że w dziedzinie pomiaru czasu, nie da się osiągnąć większej precyzji, ale nic bardziej mylnego. W lipcu 2025 roku naukowcy z amerykańskiego Narodowego Instytutu Standardów i Technologii opublikowali na łamach „Physical Review Letters” wyniki trwających 20 lat prac nad najdokładniejszym zegarem atomowym. Zespół z NIST opracował urządzenie bazujące na uwięzionych jonach glinu, których „tykanie” charakteryzuje się niezwykle stabilną i wysoką częstotliwością, przewyższającą stabilność cezu, pierwiastka, który obecnie definiuje sekundę. Już na wstępie badacze musieli zmierzyć się z niemałym problemem. Jony glinu są trudne do próbkowania za pomocą lasera. Żeby podołać temu wyzwaniu, badacze zastosowali innowacyjne podejście – połączyli jon glinu z jonem magnezu. To połączenie określono mianem spektroskopii logiki kwantowej. Współpraca dwóch pierwiastków Magnez nie drga tak dobrze jak glin, ale jest łatwiejszy do kontrolowania laserem. Jon tego pierwszego chłodzi jon drugiego, spowalniając go. Następnie porusza się ruchem zgodnym z ruchem swojego „partnera”, dzięki czemu możliwe stało się odczytanie stanu zegara. Mamy tu zatem do czynienia z idealną synergią fizyki kwantowej i mechaniki precyzyjnej. Jaką dokładność osiągnęli naukowcy z NIST? Czy badaczom opłaciło się poświęcić 20 lat na prace badawczo-rozwojowe? Oczywiście, że tak. Skonstruowany w USA zegar umożliwia wykonanie pomiaru sekundy z dokładnością do aż dziewiętnastu miejsc po przecinku. Co to oznacza w praktyce? Podczas gdy zegar cezowy myli się o jedną sekundę na 15 miliardów lat, urządzenie bazujące na atomach glinu może pomylić się o sekundę... na 317 miliardów lat. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tego lata dni są najkrótsze w historii pomiarów. To dlatego, że Ziemia obraca się szybciej
Najkrótsze dni w historii nowoczesnych pomiarów zaskoczyły naukowców. Choć zmiany są mikroskopijne, ich konsekwencje mogą sięgać kluczowych technologii i prognoz klimatycznych.
Spis treść: Co powoduje przyspieszenie obrotu Ziemi? Czy kiedyś dzień był jeszcze krótszy? Jakie mogą być skutki tych zmian? Czy klimat może wpływać na długość dnia? Na całej półkuli północnej ludzie chłoną długie godziny letniego światła dziennego, nie mając pojęcia, że doświadczają jednych z najkrótszych dni od początku współczesnego pomiaru czasu – krótszych o około milisekundę. 9 lipca był najkrótszym dniem roku, ponieważ Ziemia obracała się szybciej – o 1,34 milisekundy szybciej niż standardowy, 24-godzinny obrót, według danych Międzynarodowej Służby Obrotu Ziemi i Układów Odniesienia (IERS) oraz Obserwatorium Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych. Przewiduje się, że tego lata wystąpią jeszcze dwa historycznie krótkie dni – dzisiaj, 22 lipca i 5 sierpnia. Wahania prędkości obrotu Ziemi nie są niczym niezwykłym, ale naukowcy rozważają powody stojące za niedawnym wzrostem liczby szybszych rotacji. – W ciągu ostatniej dekady średnia długość dnia w większości przypadków ulegała skróceniu. Było to szczególnie zauważalne w ciągu ostatnich pięciu lat, kiedy to czasami dzień trwał mniej niż 24 godziny – mówi Nicholas Stamatakos, astronom z Departamentu Orientacji Ziemi w Obserwatorium Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych. Co powoduje przyspieszenie obrotu Ziemi? Wariacje w rotacji Ziemi są wynikiem skomplikowanego zestawu czynników, ale naukowcy wskazują kilka z nich jako szczególnie istotne. Księżyc wpływa na Ziemię różnie w zależności od swojej pozycji na orbicie. Gdy dwa razy w miesiącu znajduje się blisko równika, jego siła grawitacyjna nieco spowalnia obrót Ziemi. Jednak Księżyc również zbliża się do biegunów dwa razy w miesiącu, a w tych momentach jego grawitacja pomaga Ziemi obracać się nieco szybciej. Nasza planeta i atmosfera obracają się synchronicznie, dzieląc moment pędu, którego nie da się zmienić, działając tylko na jeden z tych dwóch elementów. Atmosfera obraca się wolniej latem z powodu zmian w prądzie strumieniowym. Oznacza to, że planeta musi przyspieszyć, aby zrekompensować tę różnicę i utrzymać całkowity moment pędu na stałym poziomie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/z-jadra-ziemi-wycieka-niezwykle-rzadki-i-niezwykle-cenny-pierwiastek-hel-3-to-geologiczny-cud-natury-fot-getty-images-ca0b6e3.jpeg" width="938" height="528" alt="Wewnętrzne jądro Ziemi zacznie obracać się w przeciwnym kierunku? Wiele na to wskazuje, twierdzą naukowcy (fot. Getty Images)" title="Wewnętrzne jądro Ziemi zacznie obracać się w przeciwnym kierunku? Wiele na to wskazuje, twierdzą naukowcy (fot. Getty Images)" /> Wewnątrz planety również dzieje się coś dziwnego, czego fizycy nie potrafią w pełni wyjaśnić. Z jakiegoś powodu jądro Ziemi zwalnia od ostatnich 50 lat, a żeby utrzymać moment pędu, stała część Ziemi znajdująca się powyżej jądra musi obracać się nieco szybciej. – Nie wiemy, dlaczego tak się dzieje ani co jądro może zrobić w przyszłości – mówi Duncan Agnew, geofizyk z Instytutu Oceanografii im. Scrippsa. Czy kiedyś dzień był jeszcze krótszy? Ostatnie lata przyniosły najkrótsze dni od momentu rozpoczęcia pomiarów czasu atomowego w 1955 roku, ale nie są to nawet zbliżone do najkrótszych dni w historii Ziemi. Średnio rzecz biorąc, dni na Ziemi wydłużały się przez kilka miliardów lat. Odkąd uformował się Księżyc, jego grawitacja i wpływ na pływy oceaniczne stopniowo spowalniają tempo obrotu Ziemi. Analiza starożytnych muszli małży z ery dinozaurów ujawnia, że 70 milionów lat temu rok liczył 372 dni, a dzień trwał zaledwie 23,5 godziny. Skamieniałe koralowce sprzed 430 milionów lat sugerują, że znacznie częstsze wschody i zachody słońca występowały w ciągu doby trwającej 21 godzin. Nawet jeśli długoterminowy trend prowadzi do wydłużania dni, krótkoterminowe fluktuacje powodowały wiele okresów z krótszymi dniami. – Wszystkie dni były krótsze niż te w latach 20. XIX wieku i mniej więcej od 1865 do 1880 r. Według danych IERS faktycznie krótsze dni wystąpiły w czerwcu/sierpniu 2022 roku oraz czerwcu 2024 roku – mówi Agnew. Jakie mogą być skutki tych zmian? Dni długiego światła dziennego są oczywiste, jak te wokół przesilenia letniego. Podobnie oczywiste są długie, zimne noce przed i po 21 grudnia. Ale gdyby cykl 24-godzinny Ziemi został skrócony o mrugnięcie oka, prawdopodobnie byś tego nie zauważył: mrugnięcie trwa od 100 do 400 milisekund, podczas gdy różnica w długości dnia to zaledwie około 1 milisekundy. – Pojedynczy, odosobniony krótszy dzień ma znaczenie tylko dla astronomów i innych specjalistów – mówi Judah Levine. Astronomowie potrzebują niezwykle precyzyjnych pomiarów czasu, aby zrozumieć pozycje i ruchy ciał niebieskich oraz zjawisk astronomicznych – drobne nieścisłości mogą prowadzić do poważnych błędów. Gdy utracony czas przez skrócone dni zaczyna się kumulować, mierzący czas dodają dodatkową sekundę do bieżącego zegara, by czas astronomiczny znów był zgodny z czasem atomowym. To nazywa się sekundą przestępną, która jest dodawana mniej więcej raz na półtora roku od 1972 roku – większość ludzi również tego nie zauważa. Sekundy przestępne sprawiały problemy komputerom, systemom GPS i telekomunikacji – najbardziej zauważalnie w 2012 roku. Bezprecedensowa ujemna sekunda przestępna może okazać się jeszcze bardziej problematyczna, ponieważ systemy oprogramowania mogą zakładać, że czas zawsze płynie w jednym kierunku. Czy klimat może wpływać na długość dnia? Badania sugerują, że czynniki takie jak topniejący lód, podnoszące się morza i wyczerpane zasoby wód gruntowych zmieniają masę Ziemi i spowalniają jej obrót. To spowalnia jej rotację w taki sam sposób, w jaki łyżwiarka obniża ramiona znad głowy, aby wyhamować swój obrót. Historycznie rzecz biorąc, takie zmiany były wynikiem naturalnych cykli, ale para badań finansowanych przez NASA sugeruje, że czas sam w sobie może odczuwać wpływ zmian klimatycznych na Ziemi. – Nasza analiza pokazuje, że w ubiegłym stuleciu współczesne zmiany klimatu same przyczyniły się do wydłużenia dnia o około 0,6 do 0,7 milisekundy – mówi Surendra Adhikari z Jet Propulsion Laboratory. Takie spowolnienie może być sprzeczne z czynnikami, które ostatnio przyspieszają obrót Ziemi, co uwidacznia złożoność rotacji planety. Stamatakos podkreśla, że choć obserwowaliśmy zmiany w obrocie Ziemi od wieków, skomplikowane powiązania ich różnych przyczyn wciąż stanowią wyzwanie dla naukowców — szczególnie przy prognozach na przyszłość. –Dokładne przewidywania długości dnia na okres dłuższy niż sześć miesięcy nie są możliwe” ze względu na niepełne zrozumienie wszystkich tych zjawisk geodezyjnych – ostrzega. Więc choć słońce nadal będzie wschodzić jutro, trudno powiedzieć dokładnie, jak długo potrwa dzień. Źródło: National Geographic
Polska i Niemcy połączyły zegary które „tykają” miliard miliardów razy na sekundę. Powstanie ogólnoeuropejska sieć
Porównywanie pomiarów najbardziej dokładnych zegarów jest kluczowe nie tylko dla precyzyjnego ustalenia czasu – także w nawigacji, bankowości czy sejsmologii. Polska i Niemcy właśnie połączyły światłowodem swoje najdokładniejsze optyczne zegary atomowe. To początek sieci, która powinna połączyć całą Europę.
Spis treści Połączenie, które zmieni czas Zegary, które przewidują trzęsienia ziemi Polska i Niemcy uruchomiły właśnie innowacyjną infrastrukturę: światłowodowe połączenie między swoimi ośrodkami metrologicznymi. Dzięki temu możliwe jest porównywanie pomiarów najdokładniejszych zegarów, realizowane w czasie rzeczywistym. Połączenie, które zmieni czas To połączenie jest pierwszym etapem w kierunku stworzenia ogólnoeuropejskiej sieci synchronizacji czasu. Sieć ultra-precyzyjnego pomiaru czasu jest istotna m.in. dla nawigacji, bankowości, bezpieczeństwa, nauki oraz prognozowania trzęsień ziemi. Zgodnie z wyjaśnieniami prof. Michała Zawady z UMK w Toruniu, nie istnieje już jeden globalny wzorzec czasu. Dzisiejszy czas uniwersalny opiera się na uśrednieniu danych z wielu zegarów atomowych z całego świata, które trzeba stale porównywać. Tradycyjne metody transmisji sygnału, takie jak fale radiowe, są już zbyt mało precyzyjne. Dlatego powstało światłowodowe połączenie Pathfinder – 690-kilometrowy łącznik między Brunszwikiem a Poznaniem, zrealizowane w ramach sieci GÉANT. Po stronie polskiej wykorzystano infrastrukturę akademickiej sieci PIONIER. Dzięki połączeniu możliwa jest transmisja ultrastabilnego sygnału czasu i częstotliwości do takich instytucji jak Uniwersytet Mikołaja Kopernika i Główny Urząd Miar. W UMK działają jedne z najdokładniejszych w Polsce optycznych zegarów atomowych, których precyzja pozwala na pomiar czasu z dokładnością do 10⁻¹⁸ sekundy. Innymi słowy, taki zegar „tyka” miliard miliardów razy na sekundę. Zegary, które przewidują trzęsienia ziemi Precyzyjne pomiary czasu mają zastosowania nie tylko naukowe, ale też praktyczne. W Japonii wykorzystuje się je do wykrywania zmian grawitacyjnych, które poprzedzają trzęsienia ziemi – zegary przy aktywnych wulkanach potrafią wykryć minimalne różnice w czasie w porównaniu z zegarami z innych lokalizacji. Ultradokładne zegary mogą też usprawnić systemy nawigacyjne, poprawić kryptografię kwantową, przyspieszyć procesy bankowe oraz wspomóc astronomię i geodezję. W realizacji połączenia Pathfinder kluczowe były nie tylko kwestie technologiczne, jak rozmieszczenie wzmacniaczy i regeneratorów sygnału, ale również przeszkody polityczne i biurokratyczne związane z przekraczaniem granicy państwowej. Mimo tych trudności udało się projekt wdrożyć – z nadzieją, że podobne mosty światłowodowe powstaną w przyszłości w całej Europie. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Prace już trwają
Jeśli chcemy eksplorować Księżyc i założyć na nim kolonię, musimy ustanowić nową, księżycową strefę czasową. Taką, która będzie akceptowalna dla wszystkich państw planujących eksplorację Księżyca i posłuży za podbudowę do ustanowienia księżycowej nawigacji satelitarnej. NASA już nad tym pracuje.
W tym artykule: Jak się określa czas na Ziemi? Jak zmienia się czas w kosmosie Na Księżycu czas płynie szybciej Powstanie księżycowa strefa czasowa Dzień na Księżycu trwa prawie miesiąc W 2022 roku, wraz ze startem misji Artemis 1, rozpoczął się długo zapowiadany powrót ludzkości na Księżyc. Program Artemis ma doprowadzić do stałej obecności ludzi na orbicie Księżyca i na jego powierzchni. Wokół naszego naturalnego satelity ma krążyć stacja orbitalna, analogiczna do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Natomiast na powierzchni Księżyca, w pobliżu południowego bieguna, ma powstać baza załogowa. Docelowo ludzie i roboty mają pracować wspólnie nad rozwojem technologii niezbędnych do eksploracji dalszych obszarów Układu Słonecznego. Projekty związane z programem Artemis są już bardzo zaawansowane i wygląda na to, że technologicznie ludzkość poradzi sobie z projektem. Ale jeśli chcemy mieć bazę na Księżycu, a także system nawigacji satelitarnej dla ludzi i łazików, potrzebujemy czasu. Czasu księżycowego. Jak się określa czas na Ziemi? Dlaczego nie możemy używać na Księżycu uniwersalnego czasu ziemskiego? – Standardem czasu powszechnie stosowanym na Ziemi jest czas uniwersalny koordynowany (ang. Universal Coordinated Time, UTC). Uwzględnia on nieregularność ruchu obrotowego Ziemi i jest koordynowany względem czasu słonecznego (czas słoneczny wynika bezpośrednio z pozycji Słońca na niebie). W praktyce czas UTC jest ustalany na podstawie międzynarodowego czasu atomowego (fr. Temps Atomique International, TAI). Ten z kolei jest wyznaczany poprzez uśrednienie czasu mierzonego przez wiele bardzo dokładnych zegarów atomowych – tłumaczy mgr inż. Justyna Śliwińska z Zakładu Geodezji Planetarnej Centrum Badań Kosmicznych PAN. Uczona dodaje, że nieregularności prędkości ruchu obrotowego Ziemi są w UTC uwzględnianie poprzez dodawanie co pewien czas tzw. sekundy przestępnej. Jest to konieczne, aby różnica między czasem wyznaczonym na podstawie wskazań zegarów atomowych a czasem słonecznym w żadnym momencie nie przekroczyła jednej sekundy. Jak zmienia się czas w kosmosie – Należy pamiętać, że pole grawitacyjne spowalnia wskazania zegarów. Zatem zegar umieszczony np. w przestrzeni kosmicznej lub na powierzchni Księżyca, który ma znacznie słabsze pole grawitacyjne niż Ziemia, będzie chodził szybciej niż zegar na powierzchni Ziemi. Co więcej, bieg zegara poruszającego się względem obserwatora będzie wolniejszy niż bieg tego samego zegara znajdującego się w spoczynku względem obserwatora – wyjaśnia Justyna Śliwińska. – Z tego wynika, że wskazania zegarów znajdujących się na orbicie, np. na pokładzie satelity krążącego wokół Księżyca, będą inne niż wskazania zegarów zlokalizowanych na jego powierzchni. W związku z tymi dwoma efektami, czas stosowany na Ziemi i wyznaczony na podstawie wskazań zegarów znajdujących się na jej powierzchni i uwzględniający nieregularności w ruchu obrotowym Ziemi, nie powinien być stosowany na Księżycu – dodaje. Na Księżycu czas płynie szybciej Historycznie rzecz biorąc, każda misja, która udała się na Księżyc, wykorzystywała zegary atomowe na Ziemi, synchronizując swój czas w kosmosie z tym na Ziemi. Innymi słowy – astronauci uzyskiwali informację o czasie z ośrodka kontroli lotu w Houston. I to nawet, jeśli mieli ze sobą własne zegarki. Siły grawitacji i prędkości obrotowej są różne na Ziemi i Księżycu, a są to parametry bezpośrednio wpływające wskazania czasomierzów. W praktyce oznacza to, że gdyby księżycowy astronauta przywiózł ze sobą zegarek z Ziemi, działałby on szybciej niż normalnie o kilkadziesiąt mikrosekund dziennie. To, jak szybko, zależy od tego, czy astronauta znajdowałby się na orbicie, czy stał bezpośrednio na samej powierzchni Księżyca. Powstanie księżycowa strefa czasowa Na spotkaniu w Holandii członkowie organizacji kosmicznych z całego świata zgodzili się, że konieczne jest wdrożenie księżycowej strefy czasowej. Ma być ona wykorzystywana przez wszystkie przyszłe misje księżycowe do komunikacji i nawigacji. Wspólne uzgodnienia mają doprowadzić do zbudowania LunaNet, czyli czegoś na wzór księżycowego internetu satelitarnego. Projekt, za który odpowiada Space Communications and Navigation (SCaN) NASA, ma zapewnić użytkownikom cztery usługi: networking, pozycjonowanie, nawigację, czas. Ale jak wyznaczyć czas na innym ciele niebieskim? Dzień na Księżycu trwa prawie miesiąc Nasz ziemski czas ma bezpośredni związek m.in. z ruchem obrotowym planety. Wiedząc, że czas pełnego jej obrotu o 360 stopni wynosi 24 godziny (1440 minut), możemy łatwo wyliczyć, że obrót o 15 stopni trwa 1 godzinę (60 minut), a o 1 stopień – 4 minuty. Z tej zależności wynika identyczna różnica czasu słonecznego – według położenia punktów na określonej długości geograficznej. Należy też zauważyć, że czas obrotu Księżyca wokół własnej osi i czas jego obiegu wokół Ziemi jest taki sam. Dlatego będąc na Ziemi widzimy cały czas tę samą jego stronę. – Księżyc potrzebuje 27 ziemskich dni, 7 godzin, 43 minut i 11 sekund, aby wykonać pełen obrót wokół własnej osi i pełen obieg wokół Ziemi. Jednak dzień księżycowy, czyli okres pomiędzy dwoma południami słonecznymi na Księżycu, nie trwa tyle samo. Ze względu na to, że układ Ziemia-Księżyc porusza się wokół Słońca w tym samym czasie, co Księżyc wokół Ziemi i wokół własnej osi, potrzeba dodatkowych ok. 2 dni i 5 godzi godzin ziemskich, aby Księżyc znalazł się w tej samej pozycji względem Słońca. Zatem dzień na Księżycu trwa 29 dni, 12 godzin, 44 minuty i 3 sekundy ziemskie – mówi Justyna Śliwińska. Właśnie to stanie się podstawą do stworzenia uniwersalnego czasu księżycowego. Prawdopodobnie powstaną też księżycowe strefy czasowe, podobnie jak na Ziemi. Nad szczegółami wciąż pracują eksperci z agencji kosmicznych. NASA skierowała właśnie projekt niezbędnych zmian do głosowania w kongresie USA. Ustawa zakłada, że agencja „opracuje standaryzację czasu niebieskiego w celu wsparcia przyszłych operacji i infrastruktury na Księżycu i wokół niego oraz na innych ciałach niebieskich innych niż Ziemia, a także w innych celach”. Tak ma powstać koordynowany czas księżycowy (LTC). – Eksploracja kosmosu szła ręka w rękę z rozwojem precyzyjnych metod mierzenia czasu i dopracowywania modeli geodezyjnych. Utworzenie stref czasowych na Księżycu i zbudowanie na ich podstawie internetu oraz systemu nawigacji satelitarnej będzie demonstracją tego, czego już się nauczyliśmy – powiedział Javier Ventura-Traveset, koordynator programu LunaNet z ramienia ESA. Źródła: ESA, Nature. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
ESA wysłała w kosmos ultraprecyzyjne zegary atomowe. Pomogą testować teorię Einsteina
W wielkanocny poniedziałek rakieta Falcon 9 wyniosła na orbitę urządzenia misji Atomic Clock Ensemble in Space, czyli ACES. Nowoczesne zegary atomowe mają zredefiniować sposób, w jaki mierzymy czas oraz pomóc przetestować z orbity fundamentalną fizykę.
W najbliższy piątek, 25 kwietnia, robotyczne ramię używane na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej zainstaluje ACES na zewnętrznej stronie europejskiego modułu Columbus. Podczas zaplanowanej na 30 miesięcy misji system ACES ma przeprowadzić co najmniej dziesięć wydłużonych sesji pomiarowych, z których każda potrwa 25 dni. – W ramach misji ACES umieszczamy na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej najbardziej precyzyjny czasomierz, jaki kiedykolwiek wysłano na orbitę. Ma on pomóc ustanowić nowe granice w dziedzinie fizyki fundamentalnej, transferu czasu i globalnej synchronizacji. ACES jest doskonałym przykładem tego, co Europa może osiągnąć, łącząc najnowocześniejsze technologie, ambicje naukowe i silne partnerstwa – powiedział Daniel Neuenschwander, dyrektor ds. eksploracji kosmosu w ESA. Europejski eksperyment z czasem Eksperyment będzie obsługiwany z Europy, za pośrednictwem CADMOS w Tuluzie we Francji i Centrum Kontroli Columbus w pobliżu Monachium w Niemczech. CADMOS to francuski ośrodek wspierający eksperymenty naukowe w warunkach mikrograwitacji, związany z agencją kosmiczną CNES. W ramach misji ACES na ISS poleciały dwa najnowocześniejsze zegary: PHARAO (Projet d’Horloge Atomique à Refroidissement d’Atomes en Orbite) i SHM (Space Hydrogen Maser). Pierwszy z nich, PHARAO, jest cezowym zegarem atomowym opracowanym przez francuską agencję kosmiczną CNES. Zegar wykorzystuje lasery do chłodzenia atomów cezu do temperatury niemal zera absolutnego, czyli około minus 273 stopni Celsjusza. Pozwala to na niezwykle precyzyjne pomiary czasu i częstotliwości. Natomiast zegar SHM to aktywny maser wodorowy. Wykorzystuje wodór jako atomowe odniesienie częstotliwości. Jego działanie przypomina pasywne masery używane na pokładzie satelitów Galileo, ale jest dziesięć razy bardziej stabilne. Zegary kosmiczne i naziemne Sygnał wysyłany z tych zegarów będzie przesyłany do sieci zegarów naziemnych przez dwa łącza czasu i częstotliwości: łącze mikrofalowe (MWL) działające na częstotliwościach mikrofalowych; łącze optyczne European Laser Timing (ELT). Terminale naziemne w Europie, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i Japonii będą komunikować się z ACES w celu wymiany informacji o czasie, kompensując jednocześnie wpływ atmosfery i trudnych warunków panujących w przestrzeni kosmicznej. Satelitarne stacje laserowe w Europie, takie jak obserwatorium w pobliżu Wettzell w Bawarii, połączone z zegarami atomowymi, również będą uczestniczyć w eksperymentach ACES za pośrednictwem ELT. Ich anteny będą wysyłać impulsy laserowe w kierunku stacji kosmicznej i odbierać powracające echa, które po oznaczeniu czasu w ACES i zegarze naziemnym zostaną wykorzystane do pomiaru desynchronizacji między przestrzenią kosmiczną a ziemią. Czas i grawitacja Po co to wszystko? Zacznijmy od tego, że zgodnie z ogólną teorią względności Einsteina, grawitacja wpływa na upływ czasu. Eksperymenty przeprowadzone na Ziemi wykazały, że czas płynie szybciej na większych wysokościach, takich jak szczyty gór, niż na poziomie morza. A co się stanie, jeśli przeprowadzimy eksperyment znacznie wyżej? Konkretnie około 400 kilometrów nad Ziemią, czyli na wysokość, na której operuje Międzynarodowa Stacja Kosmiczna? Porównanie danych z zegarów umieszczonych w kosmosie i tych naziemnych umożliwi przetestowanie grawitacyjnego efektu dylatacji czasu Einsteina. Globalna sieć zegarów naziemnych połączonych za pośrednictwem ACES umożliwi również naukowcom pomiar różnic geopotencjału między kontynentami, przeprowadzanie eksperymentów synchronizacji zegarów i dystrybucję globalnych skal czasowych. – ACES to bardzo czuła aparatura wykonana ze skomplikowanych i wzajemnie połączonych podsystemów, które muszą działać w harmonii. Zespół stanął przed wieloma wyzwaniami i musiał opracować sprytne rozwiązania. Na przykład, aby zapobiec uszkodzeniu zegarów przez ekspozycję na pole magnetyczne, użyliśmy specjalnego sprzętu do ochrony ACES podczas testów. Wszystkie narzędzia, urządzenia elektroniczne i elementy metalowe, aż do samych nakrętek i śrub, są mierzone i rozmagnesowywane w razie potrzeby, zanim znajdą się w pobliżu ACES. To bardzo precyzyjna praca w bardzo precyzyjnym obiekcie – powiedział Thomas Peignier, główny inżynier ACES. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Alpine Eagle. Zegarek inspirowany nauką i historią
W gąszczu współczesnej cyfrowej rzeczywistości, gdzie czas płynie nieuchronnie szybko, zegarek odgrywa nie tylko rolę funkcjonalnego narzędzia. Dla wielu staje się on również symbolem prestiżu i elegancji, w której światowej klasy zegarmistrzostwo łączy się z inspiracją płynącą z natury i historii. Wśród motywów, jakie zegarmistrzowie wykorzystują do tworzenia swoich arcydzieł, szczególnie ważne miejsce zajął ostatnio majestatyczny świat Alp.
W tym artykule: Co wyróżnia zegarki z kolekcji Alpine Eagle? W zgodzie z naturą Symbolika, którą niesie ten górski krajobraz zainspirowała szwajcarską manufakturę luksusowej biżuterii i zegarków Chopard do stworzenia czasomierza niezwykłego zarówno pod względem swojej estetyki, jak i technologicznych rozwiązań. Zegarek dostępny na co dzień w ofercie W.KRUK znalazł swoje odbicie w ikonicznym orle. Ten wspaniały ptak stał się nie tylko metaforą siły, lecz jedną z głównych inspiracji dla zegarmistrzów Chopard, pragnących wprowadzić do swoich projektów element ekscytującej symboliki. Co wyróżnia zegarki z kolekcji Alpine Eagle? Tak też powstała kolekcja zegarków ALPINE EAGLE, która od najdrobniejszych szczegółów wyprodukowana została wyłącznie w warsztatach zegarmistrzowskich Chopard. Proces ten pozwolił marce na zachowanie najwyższych standardów jakości i równoczesne stosowanie praktyk zgodnych z jej filozofią etycznego pozyskiwania kruszców. 44-milimetrowa koperta i zintegrowana z nią bransoleta wykonane zostały z najwyższej jakości stali szlachetnej. Niebieski, mosiężny cyferblat zegarka, udekorowany motywem promienistego słońca, zainspirowano tęczówką orła. Wskazówki tego czasomierza zaprojektowane w kształcie ptasiego pióra również znajdują swoje odniesienia w pięknie natury. Na koronce modelu wygrawerowano różę wiatrów. To narzędzie pomagało dawniej podróżnikom i odkrywcom w odnajdowaniu drogi. Dziś stało się emblematem współczesnych orłów zdolnych wybierać właściwy kierunek w dążeniu do osobistego celu i odkrywaniu majestatu otaczającego nas świata. W zgodzie z naturą Utrzymane w stylu sportowego szyku i zainspirowane górskim majestatem Alpine Eagle, to zegarki, które nie tylko dają gwarancję najwyższej szwajcarskiej jakości, ale jednocześnie wspierają utrzymanie górskiej, a konkretniej alpejskiej bioróżnorodności. Współpracując z Fundacją Alpine Eagle, Chopard nieustannie kontynuuje swoje dziedzictwo, chroniąc najcenniejszą inspirację marki – naturę. Dlatego też w 2018 roku Chopard ogłosił 100-procentowe zobowiązanie do korzystania z etycznego złota przy produkcji wszystkich swoich zegarków i biżuterii. Marka jest jedną z niewielu manufaktur, która od kilku dekad posiada własną odlewnię metali szlachetnych. Działania te w oparciu o zweryfikowane standardy i praktyki branżowe pozwalają Chopard wyruszać w podróż ku zrównoważonemu luksusowi, mającemu na uwadze dobro ludzi, planety i przyszłych pokoleń. Te zaś znajdują analogię w filozofii W.KRUK, który od lat jest partnerem marki na polskim rynku. W.KRUK jest oficjalnym partnerem Chopard w Polsce, a zegarki i biżuteria marki są dostępne w czterech punktach sprzedaży: W.KRUK Pl. Trzech Krzyży i Hotel Raffles Europejski w Warszawie, CH Silesia Katowice i CH Riviera Gdynia. Całość kolekcji dostępna jest też na stronie wkruk.pl.
Najdłuższy dzień w roku nie zawsze jest dokładnie 21 czerwca. W 2024 r. wypada wcześniej
Przesilenie letnie zdarza się raz w roku. 21 czerwca słońce osiąga najwyższy i najbardziej wysunięty na północ punkt na niebie. Czyli znajduje się bezpośrednio nad Zwrotnikiem Raka na półkuli północnej. Jednak w tym roku najdłuższy dzień w roku przypada wcześniej, bo już 20 czerwca.
W tym artykule: Najdłuższy dzień w roku 2024 Przesilenie letnie 2024 Pozycja Ziemi względem Słońca Ciekawostki o najdłuższym dniu Najdłuższy dzień na innych planetach Dlaczego liczba godzin, w czasie których Słońce rozjaśnia niebo nad naszymi głowami nie jest stała? Dzieje się tak, ponieważ oś Ziemi jest nachylona o około 23,5 stopnia w stosunku do płaszczyzny orbity wokół Słońca. Słońce w najwyższym punkcie na niebie oznacza, że promienie słoneczne padają na powierzchnię Ziemi pod bardziej bezpośrednim kątem, co skutkuje dłuższymi dniami i krótszymi nocami. Natomiast nachylenie osi Ziemi w stosunku do płaszczyzny orbity Słońca jest również przyczyną zmieniających się pór roku na naszej planecie. Najdłuższy dzień w roku 2024 Najdłuższy dzień w roku 2024 to 20 czerwca. W Polsce będzie średnio trwać 16 godzin i 46 minut. Jest to o 9 godzin i 7 minut dłużej od najkrótszego dnia w roku 2023, który przypadał 22 grudnia. Na północy kraju, np. w Jastrzębiej Górze będzie dłuższy – 17 godzin i 21 minut. Na południu, np. w Ustrzykach Górnych, krótszy – tylko 16 godzin i 13 minut. Przesilenie letnie to jedyny dzień w roku, kiedy wszystkie miejsca za kołem podbiegunowym doświadczają nieprzerwanego okresu światła dziennego przez 24 godziny. Określa się to mianem dnia polarnego. Jednak ze względu na refrakcję atmosferyczną Słońce o północy jest widoczne przez kilka dni przed i podczas przesilenia czerwcowego z obszarów znajdujących się nawet 97 kilometrów na południe od koła podbiegunowego. W miarę przesuwania się na północ od koła podbiegunowego liczba dni ze Słońcem o północy wzrasta. Rok przestępny uchronił naszą cywilizację przed chaosem. Ale w przyszłości znów pojawi się problem Przez stulecia ludzie starali się zsynchronizować kalendarze cywilne, religijne i rolnicze z rokiem słonecznym. Dodanie roku przestępnego rozwiązało problem, ale tylko na następne 3300 lat. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rok-przestepny-uchronil-nasza-cywilizacje-przed-chaosem-ale-w-przyszlosci-znow-pojawi-sie-problem-fot-shutterstock-7998647.jpg" width="938" height="626" alt="Rok przestępny uchronił naszą cywilizację przed chaosem. Ale w przyszłości znów pojawi się problem (fot. Shutterstock)" title="Rok przestępny uchronił naszą cywilizację przed chaosem. Ale w przyszłości znów pojawi się problem (fot. Shutterstock)" /> W wielu kulturach półkuli północnej najdłuższy dzień w roku jest tradycyjnie uważany za środek sezonu letniego. Obchody Nocy Świętojańskiej w okolicach przesilenia letniego na północy są powszechne w wielu europejskich krajach. Podczas gdy na półkuli północnej świętujemy najdłuższy dzień w roku pod względem światła dziennego, na półkuli południowej jest to najkrótszy dzień w roku. Czyli przesilenie zimowe. Przesilenie letnie 2024 W kategoriach astronomicznych przesilenie letnie oznacza koniec wiosny i początek lata na półkuli północnej. Lato zakończy się równonocą jesienną, która w tym roku przypada na niedzielę 22 września. W dniu przesilenia letniego Słońce osiąga swoją najbardziej wysuniętą na północ pozycję, widzianą z Ziemi. W tym momencie jego zenit nie przesuwa się na północ ani na południe, jak podczas większości innych dni w roku, ale stoi nieruchomo na Zwrotniku Raka. Następnie odwraca kierunek i ponownie zaczyna poruszać się na południe. Słońce w najwyższym punkcie na niebie oznacza, że promienie słoneczne padają na powierzchnię Ziemi pod bardziej bezpośrednim kątem, co skutkuje dłuższymi dniami i krótszymi nocami. Astronomowie i naukowcy używają daty przesilenia czerwcowego do oznaczenia początku lata na półkuli północnej i zimy na półkuli południowej. Z kolei dla meteorologów lato zaczyna się prawie trzy tygodnie wcześniej, bo już 1 czerwca. W 2024 roku przesilenie letnie rozpocznie się 20 czerwca o godzinie 22:50. Bo chociaż to 21 czerwca uznaje się za datę przesilenia, może ono zdarzyć w dowolnym momencie między 20 a 22 czerwca. Przesilenia 22 czerwca zdarzają się rzadko. Ostatnie przesilenie 22 czerwca według czasu UTC miało miejsce w 1975 roku, a kolejnego nie będzie aż do 2203 roku. Pozycja Ziemi względem Słońca Można by pomyśleć, że skoro na półkuli północnej jest lato, to właśnie w tej chwili Ziemia jest najbliżej Słońca. Ale jest odwrotnie. O tej porze roku Ziemia znajduje się najdalej od Słońca. W rzeczywistości Ziemia znajdzie się w swoim aphelium kilka tygodni po przesileniu czerwcowym. Odległość Ziemi od Słońca ma bardzo mały wpływ na pory roku. Zamiast tego to nachylenie osi obrotu Ziemi tworzy pory roku. Kierunek nachylenia Ziemi nie zmienia się, gdy Ziemia okrąża Słońce. Obie półkule są przez cały czas ustawione w tym samym kierunku w przestrzeni. To, co zmienia się, gdy Ziemia krąży wokół Słońca, to położenie półkul w stosunku do Słońca. Półkula północna jest zwrócona w stronę Słońca podczas przesilenia czerwcowego, doświadczając w ten sposób lata. Półkula południowa odchyla się od Słońca i dlatego w tym czasie cieszy się zimą. Ciekawostki o najdłuższym dniu Mimo że przesilenie letnie jest najdłuższym dniem na półkuli północnej, w większości miejsc nie wiąże się to z wyjątkowo wczesnym wschodem Słońca. Najwcześniejszy wschód Słońca ma miejsce kilka dni wcześniej. Natomiast najpóźniejszy zachód słońca – w dniu przesilenia czerwcowego. Na półkuli południowej, gdzie ten dzień oznacza przesilenie zimowe, najwcześniejszy zachód słońca ma miejsce kilka dni przed przesileniem, a najpóźniejszy wschód słońca kilka dni po nim. Dzieje się tak z powodu braku równowagi między czasem mierzonym za pomocą zegarów a czasem mierzonym przez zegar słoneczny. Stonehenge jednak nie było kalendarzem? Naukowcy obalają teorię, że budowla służyła do mierzenia czasu Najsłynniejsza budowla megalityczna dobrze strzeże swoich tajemnic. Mimo setek lat badań nadal nie wiadomo, do czego służyła. Najnowsza teoria – że Stonehenge było wielkim kamiennym kalen... Najdłuższy dzień w roku nie jest jednocześnie najcieplejszym dniem. W rzeczywistości najgorętszy dzień w roku na półkuli północnej zwykle przypada na kilka tygodni, a czasem miesięcy po przesileniu. Dzieje się tak, ponieważ ogrzanie oceanów i lądów wymaga czasu. Najdłuższy dzień na innych planetach A jak to wygląda na innych planetach Układu Słonecznego? Najdłużej wokół własnej osi obraca się Wenus. Trwa to aż 243 ziemskie dni. Połowa tej liczby przypada na dzień, druga część na noc. Mimo tego, że planeta jest bliżej Słońca niż Ziemia, a dzień jest długi, to ze względu na bardzo gęstą atmosferę do powierzchni Wenus dociera zaledwie około 10 proc. światła, jakie dociera do Ziemi. Również na Marsie dzień jest dłuższy od ziemskiego, lecz zaledwie o około godzinę. A co z najbliższą Słońcu planetą? Jeden merkuriański dzień – czyli tyle, ile potrzebuje Merkury, by obrócić się wokół własnej osi – to 59 ziemskich dni. Z powierzchni Merkurego Słońce wydawałoby się ponad trzy razy większe niż widziane z Ziemi, a światło słoneczne byłoby aż siedem razy jaśniejsze. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Historia Cartier. Od francuskich dworów królewskich do światowej czołówki zegarmistrzostwa
Cartier, ikona luksusowej biżuterii i zegarmistrzostwa, ma korzenie sięgające czasów francuskich dworów królewskich.
W tym artykule: Jubilerska podróż w czasie Rozwój sztuki zegarmistrzowskiej Sukces Cartier na polskim rynku Marka Cartier została założona w 1847 roku przez Louisa-Françoisa Cartiera. W zawrotnym tempie zdobyła uznanie elitarnych kręgów Paryża. Dziś Cartier dla wielu ludzi na świecie jest synonimem stylu, precyzji i elegancji. Produkty marki wyróżniają się wysoką jakością i ciekawym wzornictwem, a ponadczasowe i wysoce precyzyjne modele zegarków podziwiać można w wybranych salonach polskiej marki W.KRUK. Jubilerska podróż w czasie Historia Cartier jest jak podróż w czasie. Zaczęła się w niewielkiej pracowni w Paryżu, przy Montorgueil 29 i kontynuowała na europejskich dworach królewskich. Louis-Francois Cartier szybko zbudował reputację dzięki zaspakajaniu najbardziej ekstrawaganckich pragnień arystokratycznej klienteli. Zdobył uznanie samego kuzyna Napoleona III, którego patronat otworzył mu drzwi do prestiżu na szeroką skalę. Tradycja luksusu Cartier kontynuowana jest do dziś i objawia się poprzez wysokiej klasy rzemiosło marki, nienaganną jakość kruszców oraz wyjątkową obsługę w salonach na całym świecie. Jednym z przełomowych momentów w historii Cartier było rozszerzenie oferty marki o dzieła zegarmistrzowskie. Od najwcześniejszych lat projektowano je z ogromnym wyczuciem stylu i elegancją, idąc krok w krok za zmieniającą się nieustannie modą w Europie. Doskonałym tego przykładem jest Santos – męski zegarek, który w 1904 roku zapoczątkował charakterystyczny styl noszenia zegarka na bransolecie. Louis Cartier, zainspirowany przyjaźnią z pilotem Alberto Santosem-Dumonterem, zaprojektował na jego cześć model, który był nie tylko elegancki. Przede wszystkim spełniał on w tamtych latach wszystkie założenia funkcjonalne, by w pełni pomagać pilotom w odczytywaniu czasu podczas lotu. Od tamtego momentu ten pionierski zegarek stał się ikoną na nadgarstku, charakteryzując się geometrycznym cyferblatem, harmonijnie zakrzywionymi rożkami i designersko odkrytymi śrubami. Rozwój sztuki zegarmistrzowskiej Innym ikonicznym modelem z portfolio zegarków Cartier jest Tank, który przez markę uznawany jest za symbol ponadczasowej elegancji. Debiutował w 1917 roku i czerpie inspirację z brytyjskich czołgów z czasów I wojny światowej. Tank natychmiast zyskał uznanie estetów swojego pokolenia i od momentu powstania stał się zegarkiem awangardy artystycznej i kulturalnej. Jego koperta z roku na rok wydłużała się, a boki stawały się bardziej wyrafinowane. W 1988 roku nastąpiło wprowadzenie zegarka Tank Américaine, wpisującego się w energetykę tamtego czasu, a rok 1996 to czas Tank Française z metalową bransoletą, pozostającą w doskonałej zgodności z kopertą. Panthère de Cartier – jeden z najbardziej charakterystycznych projektów Cartier, to zegarek, pełniący równocześnie funkcję biżuterii. Ozdobiony złotem, diamentami i wyśmienitymi kamieniami szlachetnymi, stanowi nieodłączny element garderoby dla wszystkich, którzy uwielbiają przyciągać uwagę. Magnetyczny, dziki, odzwierciedlający kociego ducha – prawdziwy symbol siły, niezależności i zmysłowości. Z charakterystycznym, geometrycznym designem, koperta zegarka Panthère de Cartier ma wyraźne, proste linie, podkreślające pewność siebie i nowoczesność. Stylowe połączenie złota, stali nierdzewnej lub różowego złota z wysadzanymi diamentami na tarczy czy obwodzie koperty sprawiają, że czasomierz ten stał się prawdziwym dziełem sztuki zegarmistrzowskiej. Sukces Cartier na polskim rynku Kolekcja zegarków Cartier w Polsce dostępna jest w salonach W.KRUK – jednego z najbardziej renomowanych jubilerów w kraju. Bogactwo detali, materiały najwyższej jakości i niepowtarzalny design sprawiają, że marka ta jest jedną z najczęściej wybieranych przez klientów. Salony W.KRUK oferują szeroki wybór modeli zegarków Cartier, od sportowych interpretacji po designerskie kolekcje dostępne wyłącznie na zamówienie. Dzięki temu Cartier, jak za dawnych czasów, nieustannie jest w stanie spełniać oczekiwania nawet najbardziej wymagających klientów, określając definicję luksusu i nienagannej precyzji sztuki zegarmistrzowskiej na polskim rynku. W.KRUK jest oficjalnym partnerem Cartier w Polsce, a kolekcje zegarków marki można podziwiać w dwóch punktach sprzedaży W.KRUK w Warszawie – Hotelu Raffles Europejski oraz Galerii Mokotów. Więcej na wkruk.pl.
Rok przestępny uchronił naszą cywilizację przed chaosem. Ale w przyszłości znów pojawi się problem
Przez stulecia ludzie starali się zsynchronizować kalendarze cywilne, religijne i rolnicze z rokiem słonecznym. Dodanie roku przestępnego rozwiązało problem, ale tylko na następne 3300 lat.
W tym artykule: Ile naprawdę trwa rok? Starożytne kalendarze Kalendarz juliański i „rok zamieszania” Kalendarz gregoriański i 10 nieistniejących dni Alternatywne z kalendarze Kolejne kłopoty za 3300 lat To znowu ten moment. Najbliższy czwartek, 29 lutego, to dzień przestępny. Czyli osobliwość naszego kalendarza, która pojawia się co cztery lata. A właściwie prawie co cztery. Koncepcja roku przestępnego miała umożliwić nadrobienie „straconego” czasu. Ale jej wprowadzenie też wiązało się z niemałym zamieszaniem. Ile naprawdę trwa rok? – Wszystko sprowadza się do faktu, że liczba obrotów Ziemi wokół własnej osi, czyli dni, nie jest w żaden sposób powiązana z tym, ile czasu zajmuje Ziemi okrążenie Słońca – mówi John Lowe. W przeszłości kierował projektem Dział Czasu i Częstotliwości Narodowego Instytutu Standardów i Technologii (NIST). Rok słoneczny trwa około 365,2422 dnia. Żaden kalendarz składający się z całych dni nie jest w stanie uwzględnić tej liczby. Natomiast zignorowanie tej pozornie małej części stwarza znacznie większy problem, niż mogłoby się wydawać. Stonehenge jednak nie było kalendarzem? Naukowcy obalają teorię, że budowla służyła do mierzenia czasu Najsłynniejsza budowla megalityczna dobrze strzeże swoich tajemnic. Mimo setek lat badań nadal nie wiadomo, do czego służyła. Najnowsza teoria – że Stonehenge było wielkim kamiennym kalen... Ludzie od dawna organizują nasze życie zgodnie z tym, co widać na niebie. Starożytni Egipcjanie siali swoje plony co roku w noc, gdy zniknęła najjaśniejsza gwiazda. Historycy starożytnej Grecji i Rzymu również opierali się na pozycjach gwiazd, aby umiejscowić wydarzenia w czasie. Przywódcy religijni oczekiwali, że dni świąteczne będą zbiegać się z określonymi porami roku i fazami Księżyca. Większość współczesnego świata przyjęła kalendarz gregoriański i jego system lat przestępnych. Dzięki niemu dni i miesiące dotrzymują kroku porom roku. – Stworzyliśmy kalendarz, który jest niemal idealny. Jednak aby zadziałał, trzeba wykonać pewne sztuczki związane z dniem przestępnym. A mają one dość dziwaczne zasady – mówi Lowe. Starożytne kalendarze Problem w tym, że nasi przodkowie doszukiwali się w zjawiskach astronomicznych jakiejś boskiej harmonii. Tymczasem im dokładniej je poznawali, tym wyraźniej było widać, że różne cykle się ze sobą nijak nie zgadzają. Starożytni Egipcjanie (przed 3100 rokiem p.n.e.) i inne wczesne cywilizacje korzystały kiedyś z kalendarzy księżycowych do śledzenia czasu. Jednak miesiąc księżycowy trwa średnio 29,5 dnia, a rok – około 354 dni. Zatem społeczeństwa, które przestrzegały czasu księżycowego, szybko utraciły synchronizację z porami roku z powodu 11-dniowego opóźnienia. Inne starożytne kalendarze, opracowane przez Sumerów 5000 lat temu, po prostu dzieliły rok na 12 miesięcy po 30 dni każdy. Ich 360-dniowy rok był prawie o tydzień krótszy niż nasza coroczna podróż dookoła Słońca. Praktyka dodawania dodatkowych dni w roku jest co najmniej tak stara, jak te systemy. – Kiedy Egipcjanie przyjęli kalendarz księżycowy, zdawali sobie sprawę, że istnieje problem. Dlatego po prostu dodali dodatkowe pięć dni świąt pod koniec roku – mówi Lowe. Kalendarz juliański i „rok zamieszania” Rzymski kalendarz księżycowy odbiegał od pór roku o około trzy miesiące. I działo się tak mimo wysiłków mających na celu jego ulepszenie poprzez nieregularne dodawanie dni lub miesięcy. Porządek postanowił przywrócić sam Juliusz Cezar. Sięgnął po kalendarz egipski z 365-dniowym rokiem. Już w III wieku p.n.e. wprowadzono w nim rok przestępny. Cezar przyjął ten system. W rezultacie w 46 r. p.n.e. pojawił się pojedynczy „rok zamieszania” (annus confusionis). Liczył aż 445 dni i miał za jednym zamachem skorygować długie lata rozbieżności. Następnie wprowadzono kalendarz juliański. Rok liczy w nim zwykle 365 dni, ale co cztery lata dodaje się jeden dzień przestępny. Czyli rok średnio trwa 365,25 dnia. Jednak nawet ten system miał wady. Jak już wspomnieliśmy, rok naprawdę trwa 365,2422 dnia, a nie 365,25 dnia. To sprawiło, że rok kalendarzowy był o około 11 minut krótszy niż jego słoneczny odpowiednik. To zaś co 128 lat doprowadzało do rozbieżności o cały dzień. Kalendarz gregoriański i 10 nieistniejących dni Do XVI wieku ta niewielka rozbieżność spowodowała przesunięcie ważnych dat, w tym świąt chrześcijańskich, o około 10 dni. Papież Grzegorz XIII uznał tę sytuację za niedopuszczalną. Dlatego w 1582 r. wprowadzono kalendarz gregoriański. I znów doszło do „zakrzywienia czasu”. „Papież zreformował kalendarz tak, że w październiku 1582 r. zniknęło dziesięć dni” – mówi James Evans, fizyk z Uniwersytetu w Puget Sound. Innymi słowy, dni od 5 października 1582 do 14 października 1582 r. nigdy nie istniały. To po stuleciach przyczyniło się do powstania tzw. hipotezy czasu widmowego. Następnie zmieniono zasady dotyczące dni przestępnych. Od tej pory lata przestępne podzielne przez 100, jak rok 1900, są zwykłymi latami. No chyba, że są również podzielne przez 400 – jak rok 2000, który był rokiem przestępnym. Pomijanie trzech dni przestępnych co 400 lat sprawia, że kalendarz się zgadza. Alternatywne z kalendarze Kalendarz gregoriański stał się bardzo popularny, ale nie wszyscy go przyjęli. Wciąż funkcjonują kalendarze, które pomijają rok przestępny. Zaś inne całkowicie ignorują ruch Słońca. Kalendarz islamski to system księżycowy, który składa się z zaledwie 354 dni. Co roku przesuwa się on o około 11 dni w stosunku do kalendarza gregoriańskiego. Ale czasami dodaje się w nim jeden dzień przestępny. Chiny używają kalendarza gregoriańskiego do celów oficjalnych. Jednak tradycyjny kalendarz księżycowo-słoneczny jest nadal popularny w życiu codziennym. Jego podstawą są fazy Księżyca. Mniej więcej raz na trzy lata pojawia się w nim cały miesiąc przestępny. Smoki, wszędzie smoki. Jak w Singapurze jest świętowany Chiński Nowy Rok? 10 lutego zaczyna się Rok Drewnianego Smoka. Jak wyglądają przygotowania do święta? Michał Cessanis spędza Chiński Nowy Rok w Singapurze. – Nie ma nic świętego w opieraniu kalendarza na roku słonecznym. Ludzie mogą przyzwyczaić się do każdego systemu. Ale kiedy już to zrobią, naprawdę denerwują się, gdy coś trzeba zmieniać – mówi James Evans. Kolejne kłopoty za 3300 lat Obecny system kalendarza gregoriańskiego sprawia, że rok kalendarzowy jest niemal idealnie dopasowany do słonecznego. Niemal, bo jednak rok kalendarzowy średnio trwa o pół minuty dłużej niż rok słoneczny. W takim tempie minie 3300 lat, zanim kalendarz gregoriański przesunie się o jeden dzień w stosunku do cyklu sezonowego. Oznacza to, że przyszłe pokolenia będą musiały wprowadzić jeszcze jedną korektę. Jaką? To się okaże za jakieś trzy tysiąclecia. Źródło: National Geographic.
Pojawił się pomysł na połącznie teorii Einsteina i mechaniki kwantowej. Tempo upływu czasu może skakać?
Czy da się stworzyć uniwersalną teorię fizyczną, która łączyłaby grawitację z mechaniką kwantową? Na razie to się nie udaje. Jednak nowa teoria zaproponowana przez naukowców z Kolegium Uniwersyteckiego w Londynie atakuje problem z zupełnie innej strony.
W tym artykule: Zagadki świata kwantów Święty Graal fizyki – połączenie teorii względności i kwantowej Nowy pomysł na teorię uniwersalną Załamanie przewidywalności Eksperyment ma dowieść słuszności teorii Ogólna teoria względności Alberta Einsteina święci triumfy już od ponad stu lat. Dzięki niej udało się przewidzieć m.in. istnienie czarnych dziur i opisać początki Wszechświata. Einstein miał rewolucyjny pomysł: grawitacja nie działa jak wszystkie inne siły, ale ugina czasoprzestrzeń. Potężny obiekt – taki jak np. Słońce – sprawia, że planety krążą wokół niego w zakrzywionej czasoprzestrzeni. Potężne siły grawitacji wpływają również na czwarty wymiar: czas. Może on biec w różnym tempie w zależności od miejsca we Wszechświecie. Pokazano to m.in. w filmie „Interstellar”. Wszystkie elementy teorii Einsteina mają wspólny mianownik: jest nim przewidywalność. Ogólna teoria względności pozwala dokonywać precyzyjnych pomiarów i na ich podstawie formułować wnioski o tym, co się działo i co jeszcze zdarzy się w kosmosie. Jej przeciwieństwem jest druga wielka teoria fizyczna XX wieku: mechanika kwantowa. U jej podstaw leży zupełnie przeciwne założenie, niż przyjął Einstein. Głosi ono, że światem najmniejszych składowych materii – cząstek elementarnych – rządzi nieoznaczoność. Zagadki świata kwantów Czy jest elektron? Na to niby proste pytanie odpowiedź może być bardzo skomplikowana. Jeśli spróbujemy ustalić, gdzie znajduje się elektron, zachowuje się on jak cząstka. W innym przypadku – pozostawiony sam sobie – przypomina falę. Co więcej, z zasady nieoznaczoności Heisenberga wynika, że w żadnych okolicznościach nie dowiemy się o elektronie wszystkiego. Możemy poznać jego położenie lub prędkość. Jednak nie obie te rzeczy naraz. Wszechświat jest dwa razy starszy niż dotychczas sądziliśmy. Sensacyjna hipoteza fizyków Naukowiec z kanadyjskiego uniwersytetu uważa, że Wszechświat może mieć 26,7 mld lat. A nie 13,8 mld, jak się obecnie przyjmuje. Badacz uzyskał taki wynik, sięgając po teorię naukową zarz... Mechaniką kwantową rządzą niewiadome, immanentne składowe tej teorii. Wydaje się ona całkowitym przeciwieństwem einsteinowskiej teorii grawitacji. Ma jednak z nią coś wspólnego. To sprawdzalność. Zasady mechaniki kwantowej zostały wielokrotnie dowiedzione eksperymentalnie. Zupełnie tak samo jak teoria grawitacji. Święty Graal fizyki – połączenie teorii względności i kwantowej Nic dziwnego, że naukowcy od dawna próbują połączyć obie te teorie. Okazało się to jednak nadzwyczaj trudne. Matematyka jednej nie „skleja się” z matematyką drugiej. Jak bardzo jest to skomplikowane, opisuje książka Rogera Penrose’a „Moda, wiara i fantazja w nowej fizyce Wszechświata”. Mimo to badacze próbują stworzyć tzw. kwantową teorię grawitacji. Na razie kandydatki na tę teorię wszechrzeczy są dwie. Jedna to rozwijana od kilku dziesięcioleci teoria strun. Zakłada ona, że wymiarów jest więcej niż cztery, a cząstki to struny drgające w 11 albo nawet 26 wymiarach. Jej mniej znana konkurentka to pętlowa grawitacja kwantowa, opracowana m.in. przez Carla Rovelliego. Tu z kolei przyjęto założenie, że czasoprzestrzeń składa się ze splecionych, skończonych węzłów, które stanowią jakby włókienka w tkaninie materii. Nowy pomysł na teorię uniwersalną Obie te teorie mają wspólną cechę. Próbują „skwantować” grawitację. A może jednak wcale nie należy tego robić? Może czasoprzestrzeń jest klasyczna – jak chciał Einstein – i nie należy doszukiwać się w niej żadnych manifestacji świata kwantowego? Tak właśnie uważa prof. Jonathan Oppenheim z Kolegium Uniwersyteckiego w Londynie (UCL). Na łamach czasopisma naukowego „Physical Review X” opublikował on pracę, w której proponuje zupełnie nową kandydatkę na teorię unifikacji. To tzw. postkwantowa teoria klasycznej grawitacji. Rewolucyjnie postuluje ona, że należy odrzucić założenie przewidywalnego upływu czasu. Oppenheim proponuje, by przyjąć, że tempo upływu czasu w kosmosie może się zmieniać w sposób przypadkowy. − Tempo upływu czasu zmienia się losowo i waha w czasie – mówi Oppenheim cytowany przez „Guardiana”. Dodaje jednak, że czas nigdy nie cofałby się. Załamanie przewidywalności Taki pomysł ma jedną ważną konsekwencję. Powoduje mianowicie, że przestaje istnieć założona przez Einsteina przewidywalność. Jej brak jest fundamentem nowej teorii. I to natychmiast wywołało kontrowersje. − Spekulacje są mile widziane, zwłaszcza jeśli można je przetestować – zauważył prof. Rovelli na łamach „Guardiana”. − Ale większość spekulacji okazuje się błędna. To dobrze, że Oppenheim bada tę możliwość (…). Jednak wielkie twierdzenia o „nowej teorii łączącej grawitację Einsteina z mechaniką kwantową” wydają mi się nieco przesadzone – skomentował naukowiec. Zgodnie z naukową tradycją Rovelli oraz Geoff Penington, orędownik teorii strun, założyli się z Oppenheimem o to, że jego teoria jest fałszywa. Naukowcy przyjęli, że szanse na to wynoszą 5000:1. Zgodnie ze spisanymi regułami zakładu, jeśli Oppenheim udowodni, że ma rację, otrzyma 5000 przedmiotów własnego wyboru. Takich, z których każdy 21 stycznia 2021 r. nie było warty więcej niż 20 pensów. Jeśli przegra, a czasoprzestrzeń okaże się jednak kwantowa, zwycięzcy otrzymają po jednym takim przedmiocie. Eksperyment ma dowieść słuszności teorii Co ciekawe, ten zakład może zostać w przyszłości rozstrzygnięty. Na łamach czasopisma „Nature Communications” ukazała się bowiem jednocześnie praca, w której Zach Weller-Davies, były doktorant Oppenheima, proponuje, jak udowodnić jego teorię. Weller-Davies zakłada, że jeśli tempo upływu czasu losowo fluktuuje, musi to znajdować odbicie w zmianach zachodzących w całej czasoprzestrzeni. A dokładnie – w masie różnych obiektów. Na przykład standard kilograma mierzony w różnych momentach może mieć nieznacznie mniejszą lub większą wagę. Jeśli udałoby się wykazać, że jego masa nie jest stała, tylko zmienia się w określonym zakresie, byłby to dowód na prawdziwość koncepcji Oppenheima. Słynna teoria Hawkinga o czarnych dziurach potwierdzona Jedno z najsłynniejszych twierdzeń Stephena Hawkinga zostało właśnie udowodnione na podstawie falowania czasoprzestrzeni spowodowanego połączeniem się dwóch odległych czarnych dziur. To nie koniec propozycji eksperymentalnych. Naukowcy uważają, że losowe fluktuacje czasoprzestrzeni dałoby się również uchwycić, wprowadzając ciężkie atomy znajdujące się w dwóch różnych miejscach w stan kwantowej superpozycji. Pierwszy z proponowanych testów jest prosty koncepcyjnie. Oba wymagają niezwykłej precyzji. − Eksperymenty mające na celu sprawdzenie natury czasoprzestrzeni będą wymagały wysiłku na dużą skalę. Jednak mają ogromne znaczenie dla zrozumienia podstawowych praw natury – komentuje prof. Sougato Bose z UCL. − Wierzę, że są w zasięgu ręki. Co to oznacza? – Być może poznamy odpowiedź w ciągu najbliższych 20 lat – dodaje badacz. Trzech uczestników zakładu 5000:1 musi więc uzbroić się w cierpliwość. A wszyscy czekający na teorię rozwijającą koncepcje Alberta Einsteina – wraz z nimi. Źródła: EurekAlert, Physical Review X, Guardian, Nature Communications, UCL. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Zmiana czasu a pociągi. Ważny komunikat PKP
W nocy z 28 na 29 października zmieniamy czas z letniego na zimowy. Oznacza to, że wskazówki zegarów przesuniemy z godz. 3:00 na 2:00, a pociągi w całym kraju zatrzymają się na 60 minut na najbliższej stacji.
W tym artykule: Zmiana czasu a pociągi Zmiana czasu 2023. Lista pociągów, które zatrzymają się na godzinę Tradycyjnie w ostatni weekend października, w nocy z soboty na niedzielę, przestawimy zegarki z czasu letniego na czas zimowy. Dzięki czemu będziemy jednego dnia mogli spać o godzinę dłużej. Zmiana czasu wpłynie jednak na kursowanie pociągów PKP. Przewoźnik w specjalnym komunikacie poinformował pasażerów o planowanych postojach, wynikających z przestawienia zegarków z godz. 3:00 na 2:00. Zmiana czasu a pociągi W nocy z 28 na 29 października 13 pociągów zatrzyma się na godzinę na najbliższej stacji. Dzięki 60-minutowemu postojowi, godziny przyjazdu pociągów do miejscowości docelowych nie ulegną zmianom. – W najbliższy weekend, w nocy z 28 na 29 października, w związku ze zmianą czasu na zimowy, 13 pociągów PKP Intercity zatrzyma się na godzinny postój na najbliższej stacji, aby dotrzeć do celu zgodnie z obowiązującym rozkładem jazdy – informuje przewoźnik. I dodaje: – Na wszelkie pytania podróżnych dotyczące kursowania pociągów PKP Intercity odpowiadać będą konsultanci infolinii pod numerem telefonu +48 22 391 97 57. Infolinia PKP Intercity czynna jest przez całą dobę, siedem dni w tygodniu. Informacjami służyć będą także drużyny konduktorskie pracujące tej nocy. Pełną listę pociągów PKP Intercity kursujących w nocy 28 na 29 października znajdziecie poniżej. Zmiana czasu 2023. Lista pociągów, które zatrzymają się na godzinę IC międzynarodowy rel. Jagodin-Chełm; postój na stacji Dorohusk od 02:45 czasu letniego, odjazd o 04:30 czasu zimowego; IC NIGHTJET rel. Bohumin-Frankfurt; postój na stacji Bohumin od 02:40 czasu letniego, odjazd o 02:40 czasu zimowego; TLK Karkonosze rel. Warszawa Gdańska-Jelenia Góra; postój na Stacji Gliwice od 02:06 czasu letniego, odjazd o 02:11 czasu zimowego, TLK Karkonosze rel. Jelenia Góra-Warszawa Gdańska; postój na stacji Gliwice od 02:07 czasu letniego, odjazd o 02:11 czasu zimowego, TLK Karpaty rel. Zakopane-Gdynia; postój na stacji Częstochowa od 01:57 czasu letniego, odjazd o 02:03 czasu zimowego, TLK Karpaty rel. Gdynia Główna-Zakopane; postój na stacji Częstochowa od 01:57 czasu letniego, odjazd o 02:04 czasu zimowego, TLK Ustronie rel. Kraków Główny-Kołobrzeg; postój na stacji Warszawa Wschodnia od 01:44 czasu letniego, odjazd o 02:12 czasu zimowego, TLK Ustronie rel. Kołobrzeg-Kraków Główny; postój na stacji Ciechanów od 02:41 czasu letniego, odjazd o 02:43 czasu zimowego, TLK Uznam rel. Warszawa Grochów-Świnoujście; postój na stacji Kostrzyn od 02:36 czasu letniego, odjazd o 02:44 czasu zimowego, IC Przemyślanin rel. Przemyśl-Świnoujście; postój na stacji Wrocław Gł. od 02:40 czasu letniego, odjazd o 02:50 czasu zimowego, IC Przemyślanin rel. Świnoujście-Przemyśl; postój na stacji Opole Wschodnie od 02:52 czasu letniego, odjazd o 02:57 czasu zimowego, TLK Uznam rel. Świnoujście-Warszawa Grochów; postój na stacji Poznań Główny od 02:43 czasu letniego, odjazd o 03:13 czasu zimowego, TLK Rozewie rel. Gdynia Postojowa-Kraków Płaszów; postój na stacji Poznań Główny od 02:20 czasu letniego, odjazd o 02:42 czasu zimowego. Bez tej aplikacji nawet nie ruszaj w podróż PKP. Sprawdzisz aktualne opóźnienia, ale i unikniesz nerwów Utrudnienia, zmiany w kursowaniu i niekiedy wielogodzinne opóźnienia. Podróż pociągiem potrafi dać się we znaki, o czym z pewnością przekonał się niejeden pasażer. Przypomnijmy, że zmiana czasu przeprowadzana jest na podstawie Rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 4 marca 2022 r. w sprawie wprowadzenia i odwołania czasu letniego środkowoeuropejskiego w latach 2022–2026. Do czasu letniego ponownie wrócimy 31 marca 2024 r. W razie ze zmianą czasu z letniego na zimowy nadchodzi również zmiana w rozkładzie jazdy, który obowiązywał od 3 września. W tym roku zimowa rewolucja na torach wejdzie w życie w niedzielę, 12 listopada. Z kolei 10 grudnia nowe połączenie zabierze pasażerów z Warszawy w podróż przez trzy europejskie kraje. Pociąg EN Chopin dojedzie aż do Monachium. – Chopin oprócz grupy wagonów do Monachium będzie prowadził również z Warszawy grupę wagonów do Pragi, przełączaną w Bohuminie oraz grupę wagonów do Budapesztu, która przełączana będzie w Breclaviu. W tej chwili trwają ostatnie uzgodnienia z zagranicznymi partnerami – zaznacza Cezary Nowak, rzecznik prasowy PKP Intercity w rozmowie z „Rynkiem Kolejowym”. Źródło: intercity.pl. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Co to jest gnomon? Chodzi o najstarsze wskazówki zegara słonecznego. Niektóre były gigantyczne
Gnomon to najstarsze wielofunkcyjne urządzenie badawcze. Przydawało się zarówno starożytnym astronomom, jak i architektom. Dodatkowo pozwalało mierzyć czas. Gdzie dzisiaj można je zobaczyć?
W tym artykule: Co to jest gnomon? Jak wyznaczyć strony świata z pomocą gnomonu? Gnomony w starożytności Kto rabował gnomony? Gdzie na świecie można zobaczyć gnomony? Słowo „gnomon” – brzmiące nieco złowieszczo i skomplikowanie – pochodzi ze starożytnej greki. Oznacza „tego, który wie” lub „tego, który bada”. Pod tą nazwą kryje się jednak najprostszy instrument na świecie. Co to jest gnomon? To prosty kij albo pręt wbity w ziemię. W bardziej zaawansowanej wersji – wysoki pionowy słup, wnoszony przed świątyniami albo na placach. Czy tego rodzaju budowla może zasługiwać na miano urządzenia? Tak, ponieważ gnomonów nie budowano tylko po to, by upiększały otoczenie. Spełniały dwie podstawowe funkcje. Po pierwsze, były wskazówkami w zegarach słonecznych, czyli pomagały odmierzać czas. Po drugie, umożliwiały obserwację biegu Słońca na niebie. A tym samym z ich pomocą można było wyznaczać strony świata. Dzięki temu pomagały starożytnym architektom właściwie ustawiać budynki, np. świątynie, względem kierunków świata. Jak to zrobić, opisał słynny rzymski architekt Wirtuwiusz w traktacie „O architekturze ksiąg dziesięć”. Co to jest gnomon? Warunkiem działania gnomonu jest słoneczna pogoda. Gdy świeci Słońce, pionowo wbity w ziemię wskaźnik rzuca cień. Z czasem, w miarę obracania się Ziemi wokół Słońca, cień przesuwa się. Pozwala to odmierzać czas. Niestety, pomiar tego rodzaju jest bardzo nieprecyzyjny. Umożliwia odliczanie najwyżej tzw. godzin nierównych. To starożytny koncept zakładający, że dzień i noc zawsze, niezależnie od pory roku, dzieli się na dwanaście części. Oczywiście części te mają różną długość w zależności od miesiąca, kiedy przeprowadza się pomiar. To powodowało, że dawne zegary słoneczne nawet nie zbliżały się do precyzji mechanicznych urządzeń mierzących czas. Dlatego potem zastąpiły je m.in. zegary wodne. Jednak ich budowanie i tak wymagało specjalistycznej wiedzy. Istniało nawet słowo „gnomonika” – określające dział astronomii stosowanej opisującej budowę i funkcjonowanie zegarów słonecznych. Rzemieślnicy, którzy się tym zajmowali, nazywani byli zaś „gnomonikami”. Jak wyznaczyć strony świata z pomocą gnomonu? Gnomon może być również instrumentem pozwalającym dokonać bardzo dokładnych pomiarów. Będzie tak wówczas, gdy użyjemy go do wyznaczenia północy. Zrobienie tego jest bardzo proste. Wystarczy obserwować, kiedy cień rzucany przez gnomon będzie najkrótszy. W tej chwili linia cienia będzie wskazywała dokładnie północ. Czas, kiedy cień gnomonu jest najkrótszy, to zaś tzw. południe lokalne. Zazwyczaj nie wypada ono o godzinie dwunastej. Południe lokalne zmienia się w zależności od długości geograficznej, na jakiej znajduje się obserwator. Gnomony w starożytności Kto jako pierwszy wpadł na pomysł, że pionowy słup może być przydatnym instrumentem? Gnomony pojawiły się na świecie w 3–2 tysiącleciu przed naszą erą. Najstarszy znaleziony chiński gnomon pochodzi z około 2300 roku p.n.e. Używano ich również w Babilonie, skąd trafiły do Grecji. Import babilońskiego wynalazku miał być dziełem Anaksymandera z Miletu, filozofa przyrody żyjącego w VII i VI w. p.n.e. W starożytnym Egipcie gnomony przybrały formę obelisków. Miały kwadratowy przekrój i zakończenie w kształcie ostrosłupa. Wykuwane z jednego bloku skalnego obeliski liczyły kilkadziesiąt metrów. Stanowiły symbol boga Słońca – Ra. Stawiano je przed świątyniami i na placach. Najczęściej pokrywały je hieroglify. Kto rabował gnomony? Imponujący wygląd egipskich obelisków sprawiał, że już w starożytności inne nacje podbijające Egipt, wracając w rodzinne strony, zabierały ze sobą gnomony. W Rzymie znajduje się dzisiaj osiem oryginalnych egipskich obelisków rabowanych na rozkaz kolejnych rzymskich cesarzy (i kilka kopii). Niektóre przywieziono do tego miasta jeszcze przed naszą erą. Jeden z najsłynniejszych egipskich obelisków, jakie można zobaczyć w Rzymie, stoi na Placu Świętego Piotra. Do dzisiejszej stolicy Włoch sprowadził go cesarz Kaligula w 37 roku n.e. Wcześniej obelisk ten znajdował się w Aleksandrii, dokąd przywiózł go cesarz August. Nie ma pewności, który faraon polecił jego wykucie – na tym obelisku nie ma żadnych hieroglifów, które przechowałyby tę informację. Potężny gnomon ma ponad 25 metrów i waży 326 ton. Kiedy w XVI wieku zdecydowano się przenieść go z dawnych ogrodów Kaliguli na Plac Świętego Piotra, cała operacja – zlecona przez papieża Sykstusa V – zajęła aż 13 miesięcy. Gdzie na świecie można zobaczyć gnomony? Inne słynne egipskie obeliski, które znajdują się poza Afryką, to Igły Kleopatry (ang. Cleopatra’s Needles). Te dwa bliźniacze obeliski pochodzą z okresu Nowego Państwa (trwał od XVI do XI wieku p.n.e.). Za czasów królowej Kleopatry zostały przeniesione do Aleksandrii do świątyni Ceasareum. Tam spędziły kolejne dwa tysiąclecia. W XIX wieku jeden z obelisków został podarowany Wielkiej Brytanii. Stało się to 1819 roku. Jednak obelisk jeszcze kilkadziesiąt lat pozostał w Egipcie – aż znalazł się sponsor, który opłacił jego przewiezienie na Wyspy. Dzisiaj stoi w Londynie, nad brzegiem Tamizy. Drugi, sprezentowany Stanom Zjednoczonym, znajduje się w nowojorskim Central Parku. Egipski obelisk można zobaczyć również w Paryżu. Stoi na środku Placu Zgody (fr. Place de la Concorde). On z kolei został zabrany ze świątyni w Luksorze. Ten starożytny pomnik powstał ponad tysiąc lat przed naszą erą. Wykucie dwóch obelisków nakazał faraon Ramzes II. Drugi z nich nadal znajduje się w Luksorze. Obelisk paryski – mający 23 metry (bez postumentu) i ważący ponad 200 ton – przez rok stanowił gnomon zegara słonecznego. W 1999 roku, po pokonaniu ruchliwej ulicy obok placu, można było zobaczyć, że w jego bruk wmontowano rzymskie cyfry. Pozwalały sprawdzić, która jest godzina. Zamienienie obelisku w gnomon było pomysłem na upamiętnienie wejścia Paryża w nowe tysiąclecie. Źródła: Wikipedia, Foton UJ, Turismo Roma, Archaeology Travel. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Zegar wodny – niezwykłe urządzenie, którym kiedyś mierzono czas. Gdzie można go dzisiaj zobaczyć?
Jak kiedyś liczono upływające minuty i godziny? Wykorzystywano do tego zegar wodny. Było to jedno z najstarszych urządzeń, jakie budowali ludzie.
W tym artykule: Kto wymyślił podział doby na godziny? Pierwsze zegary wodne Czy zegar wodny był precyzyjny? Niezwykły zegar Ktesibiosa Zegar wodny w Berlinie Zegary to dla nas coś oczywistego. Mamy je w telefonie, w komputerze, na ręku. Intuicyjnie rozumiemy, że dzielą ziemską dobę na równe części, mierząc upływ czasu. Jednak wymyślenie takiego urządzenia wymagało nie lada pomysłowości. Ludzie bardzo długo musieli radzić sobie nie tylko bez zegarów, ale także bez pojęcia godziny. Jak wówczas orientowano się w czasie? Patrząc na Słońce. Najprostszy podział doby – na dzień i noc – związany był z obecnością Słońca na niebie lub jego brakiem. Przyglądanie się Słońcu pozwalało też wyznaczyć południe, czyli moment, kiedy Słońce znajdowało się w najwyższym punkcie nad horyzontem. Dzień dzielono na czas od wschodu Słońca do południa i od południa do zachodu. Oczywiście okresy te różniły się w zależności od pory roku i to znacznie. Kto wymyślił podział doby na godziny? Wymyślenie podziału doby na godziny zawdzięczamy starożytnym. Komu konkretnie? Wiele źródeł, w tym „Scientific American”, wskazuje na greckiego matematyka Hipparchosa z Nicei. Jednak Hipparchos, żyjący w II wieku p.n.e., korzystał ze znacznie starszej wiedzy pochodzącej z Babilonu. Może więc już tam dzielono dobę na 24 części? Mechanizm z Antykithiry to zadziwiający starożytny „komputer”. Czy odnaleźliśmy już wszystkie jego części? To urządzenie jest tym dla technologii, czym Akropol jest dla architektury. Ikoniczny Mechanizm z Antykithiry, przez wielu nazywany pierwszym komputerem, to jedno z najbardziej zagadkowych urządz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mechanizm-z-antykithiry-to-zadziwiajacy-starozytny-komputer-czy-odnalezlismy-juz-wszystkie-jego-czesci-fot-fine-art-images-heritage-images-getty-images-e415d4d.jpg" width="902" height="700" alt="Mechanizm z Antykithiry to zadziwiający starożytny „komputer”. Czy odnaleźliśmy już wszystkie jego części? (fot. Fine Art Images/Heritage Images/Getty Images)" title="Mechanizm z Antykithiry to zadziwiający starożytny „komputer”. Czy odnaleźliśmy już wszystkie jego części? (fot. Fine Art Images/Heritage Images/Getty Images)" /> „Na około 800 lat p.n.e. ustalił się w dolinie Eufratu i Tygrysu podział doby na dwanaście części, zwanych w języku babilońskim kas-bu, odpowiadających naszym dwóm godzinom” – pisał Ludwik Zajdler w książce „Dzieje zegara”. „Choć brak jakichkolwiek dowodów na to, że Babilończycy dzielili kas-bu na dwie części, mamy jednak prawo domyślać się, że tak było, gdyż narody, które − jak np. Grecy − wzorowały się na Babilończykach, używały 24-godzinnego podziału doby” – dodawał. Kiedy podział już się ustalił, pojawiła się potrzeba odmierzania czasu. Najprostszymi zegarami były zegary słoneczne, często wyposażone w gnomony, czyli rzucające cień pionowe słupy. Jednak działanie zegarów słonecznych ograniczało się tylko do dnia. Odliczanie nocnych godzin do świtu wymagało innego rozwiązania. Pierwsze zegary wodne Była nim klepsydra. Nam kojarzy się z dwoma szklanymi stożkami wypełnionymi piaskiem. Jednak piasek – lub inny sypki materiał – zaczęto wsypywać do klepsydr dopiero w średniowieczu. Wcześniej zaś używano w nich wody. Najstarsze zegary wodne były mało skomplikowane. W starożytnym Babilonie, Egipcie i Persji używano cylindrycznych naczyń albo waz. W dnie miały otworki, przez które wypływała woda. Napełniano nią zegar wodny, a następnie korzystano z umieszczonej na brzegach naczynia podziałki. Gdy woda, wypływając z naczynia, docierała do kolejnych znaków, wskazywało to, ile czasu minęło. W drugiej wersji naczynie stopniowo napełniano wodą – znów obserwując, kiedy osiąga ona w naczyniu kolejne poziomy. Kto wymyślił tego rodzaju sposób mierzenia czasu? „Według papirusów egipskich, wynalazcą [zegarów wodnych – przyp. red.] był wszechstronnie mądry bóg Tot (…). Miał on w czasie swych przyrodoznawczych wycieczek zaobserwować, że pawiany oddają mocz w regularnych odstępach czasu, 12 razy na dzień, i to naprowadziło go na pomysł, aby zbudować urządzenie działające podobnie” – pisał Łukasz Zajdler. Czy zegar wodny był precyzyjny? Nie. Prędkość, z jaką wydostawała się z nich woda, była związana z wysokością jej słupa nad otworem. Zależność tę opisuje tzw. prawo Torricellego, sformułowane dopiero w XVII wieku. Wyobraźmy sobie, że mamy wysoką pionową tubę, którą dziurawimy rzędem otworów od góry do dołu. Następnie napełniamy ją wodą. Jeśli otwory, które zrobiliśmy, są takiej samej wielkości, woda będzie wypływała z największą siłą z najniższego. To powoduje, że pierwsze zegary wodne były bardzo niedokładne. Mimo prób korygowania tempa opróżniania się zbiornika, nie umiano – bez znajomości dokładnego wzoru podanego przez Evangelistę Torricellego – regulować ich tak, by były precyzyjne. Próbowano to jednak robić, ze średnimi efektami. Najstarszy zapis dotyczący zegara wodnego pochodzi z XVI w. p.n.e. To inskrypcja w grobowcu Amenemheta, urzędnika egipskiego faraona Amenhotepa I. Pozostałości pierwszych zegarów są sto lat młodsze. W 1904 r. w ruinach świątyni w Karnaku znaleziono zegar wykonany za panowania Amenhotepa III (połowa XV w. p.n.e.). Był wykonany z alabastru i miał kształt doniczki wysokości 30 cm. Zegary takie wykorzystywali kapłani, by ustalać, kiedy w nocy przypada właściwa godzina dla modlitw i odprawienia rytuałów. Niezwykły zegar Ktesibiosa Starożytni Grecy bardzo udoskonalili proste klepsydry egipskie i babilońskie. Najwspanialsze urządzenie zbudował Ktesibios, grecki uczony z Aleksandrii. Nie zachowało się, znamy jedynie jego opis. Na tej podstawie domyślamy się, jak wyglądał najsłynniejszy zegar starożytności. Zegar Ktesibiosa miał koła zębate, rurkę do odsysania wody i pionową podziałkę, na której godziny wskazywał laską cherubin. Według Zajdlera na zegarze znajdowała się też druga, „płacząca” figurka. To ona generowała przepływ wody, podnoszący jej poziom w zbiorniku – a wraz z nią pływak korkowy. Ten z kolei podnosił pierwszego cherubina, pokazującego godziny. Ten zegar był tak zaawansowany, iż pozwalał na odmierzanie „godzin nierównych”. Grecy dzielili dzień od wschodu do zachodu na 12 godzin. W zależności od pory roku miały one różną długość, co uwzględniał zegar Ktesibiosa. W jego urządzeniu skala znajdowała się na walcowej kolumnie, która obracała się – tak, że figurka mogła zawsze korzystać z właściwego podziału doby na godziny. W Rzymie budowano jeszcze bardzie wymyślne zegary. „Bogatsi Rzymianie ozdabiali swe mieszkania zegarami wzorowanymi na zegarze Ktesibiosa, z dodatkowymi urządzeniami do sygnalizacji godzin przez spadanie kulek na metalową płytę” – pisze Zajdler. „Szczególnie lubowano się w zegarach z ruchomymi figurkami. Zamiast postaci płaczących ustawiano niekiedy figurki zachowujące się bardzo swobodnie i napełniające zbiornik nie tylko łzami. Cesarz Konstantyn miał podobno zegar wyobrażający drzewo, na którego gałązkach siedziały różnego rodzaju zwierzęta. Pod drzewem spoczywał lew. Co godzinę lew otwierał szeroko paszczę i rykiem powiadamiał mieszkańców pałacu, która godzina”. Zegar wodny w Berlinie Zegary wodne przetrwały bardzo długo. Były stosowane na całym świecie. Budowano je w Chinach, w Korei, a w średniowieczu – w krajach arabskich. Niekiedy były ogromne i bardzo skomplikowane. Jednak ich zmierzch w końcu nadciągnął. W średniowiecznej Europie wymyślono znacznie dokładniejsze zegary mechaniczne wykorzystujące wahadło. Można było je stosować na wieżach ratuszów miejskich i w kościołach. Na podstawie zegarów wodnych powstała zaś dobrze nam znana szklana klepsydra napełniana piaskiem. Była doskonałym urządzeniem służącym do odmierzania czasu na morzu. Czy zegary wodne nadal istnieją? Tak. Jeden z nich, zbudowany w latach 80., znajduje się w Berlinie. Ma 13 metrów i można go zobaczyć w kompleksie Europa-Center na Breitscheidplatz. Odmierza czas, wypełniając fluorescencyjną cieczą szklane kule w dwunastogodzinnym cyklu. W 2020 r. zegar wodny stanął również na promenadzie w Świnoujściu. Źródła: Wikipedia, Guardian, Scientific American. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Co by się stało, gdyby Ziemia nie miała warstwy ozonowej? Wynik symulacji zaskakuje
Naukowcy przeprowadzili symulację, by ustalić, co by się wydarzyło, gdybyśmy utracili warstwę ozonową. Efekt byłyby niespodziewany. Temperatura na Ziemi spadłaby aż o 3,5 stopnia Celsjusza.
W tym artykule: Od czego zależy, jaka jest średnia temperatura na Ziemi? Ozon, czyli trzy cząsteczki tlenu w jednym Wpływ ozonu na temperaturę na Ziemi Wpływ warstwy ozonowej na pogodę Od czego zależy, jaka jest średnia temperatura na Ziemi? W najprostszym ujęciu decyduje o tym Słońce, które ogrzewa naszą planetę. Jednak diabeł tkwi w szczegółach. Od czego zależy, jaka jest średnia temperatura na Ziemi? Promieniowanie słoneczne częściowo odbija się od górnych warstw atmosfery. Cześć promieniowania przenika przez nie i jest absorbowana przez powietrze oraz powierzchnię Ziemi. Z kolei część promieniowania padającego na powierzchnię globu odbija się od niej i ucieka z powrotem w przestrzeń kosmiczną. Atmosfera, w której rośnie ilość gazów cieplarnianych, coraz skuteczniej zatrzymuje to ciepło, nie pozwalając mu uciec w kosmos. W rezultacie średnia temperatura na Ziemi podnosi się – jak w garnku przykrytym pokrywką. W tym opisie nie pojawia się warstwa ozonowa. A jednak ma ona spore znaczenie nie tylko dla zdrowia ludzi, ale i dla klimatu. Na serwisie preprintów naukowych arXiv.org pojawiła się praca dwóch badaczy, którzy sprawdzili, co by się stało, gdyby Ziemia pozbawiona była warstwy ozonowej. Ozon, czyli trzy cząsteczki tlenu w jednym Cząsteczka ozonu składa się z trzech atomów tlenu. Z naszego punktu widzenia jej najważniejszą właściwością jest zdolność pochłaniania promieniowania ultrafioletowego. Warstwa ozonowa pochłania całe docierające do Ziemi promieniowanie UVC i większość promieniowania UVB. Promieniowanie UVC, bardzo szkodliwe, niszczy materiał genetyczny, znajdujący się w komórkach organizmów żywych. Promieniowanie UVB pomaga syntezować witaminę B, jednak nadmiernych ilościach może powodować groźne oparzenia słoneczne. Warstwa ozonowa nie zawsze stanowiła część atmosfery Ziemi. Pojawiła się dopiero wtedy, gdy na Ziemi wyewoluowały organizmy wytwarzające tlen. Z czasem warstwa ozonowa, znajdująca się na wysokości kilkudziesięciu kilometrów nad Ziemią, ustabilizowała się, zapewniając dobre warunki do rozwoju życia. Te samoloty są zdolne latać na skraj kosmosu. Niezwykłe konstrukcje Są ultralekkie i zdolne latać w stratosferze przez wiele miesięcy, a może nawet lat. Współczesna nauka powraca do pomysłu sprzed niemal wieku i zamiast budować nowe konstelacje satelitarne,... Wpływ ozonu na temperaturę na Ziemi Wbrew powszechnemu przekonaniu ozon nie tylko chroni nas przed szkodliwym promieniowaniem. Ma również wpływ na średnią temperaturę na Ziemi. Pochłaniając promieniowanie UVB, warstwa ozonowa zamienia je w podczerwień. Czyli w ciepło. Co by się stało, gdyby warstwa ozonowa zniknęła? Według symulacji opracowanej przez Russela Deitricka i Colina Goldblatta średnia temperatura na Ziemi spadłaby aż o 3,5 stopnia Celsjusza. Miałoby to katastrofalny wpływ na klimat. Po pierwsze ochłodziłaby się stratosfera. Chłodniejsze powietrze zatrzymuje mniej wilgoci – a zatem ta część atmosfery stałaby się również suchsza. Mniej pary wodnej to słabszy efekt cieplarniany, a w rezultacie niższa temperatura na powierzchni. Wpływ warstwy ozonowej na pogodę To nie koniec zmian, jakie przeszłaby Ziemia. Ochłodzenie się stratosfery utrudniłoby formowanie się chmur. Pojawiałyby się tylko na niższych i wyższych szerokościach geograficznych. W pobliżu równika wzmocniłby się prądy powietrzne, natomiast w okolicach biegunów osłabłyby. Na wszystkich szerokościach geograficznych drastycznie wpłynęłoby to na przebieg pór roku. Analizy takie jak powyższa pokazują, jak bardzo złożonym systemem jest atmosfera Ziemi. Dopóki jej elementy pozostają w równowadze, dopóty na powierzchni globu panują warunki, które są dla nas odpowiednie do życia. Jednak zmiana choćby jednego z tych elementów – nie mówiąc o większej ilości – może to prowadzić do drastycznych przekształceń klimatu. Niedawne badania wykazały, że podpisany w 1987 roku protokół montrealski chroniący warstwę ozonową przyczynił się również do ochrony letniego lodu w Arktyce. Pokazuje to, jak istotne są porozumienia międzynarodowe, dzięki którym możliwe są interwencje na skalę globalną i zabezpieczenie delikatnych ziemskich ekosystemów. ŹRÓDŁO: ScienceAlert, arXiv.org Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Kiedyś doba na Ziemi trwała tylko 19 godzin. Już wiemy, dlaczego
W pewnym okresie historii naszej planety przez cały miliard lat doba na Ziemi trwała tylko 19 godzin. Naukowcy wyjaśniają, czym było to spowodowane.
W tym artykule: Jak Księżyc wpływa na długość ziemskiej doby? Jak określa się długość ziemskiej doby w przeszłości? Dlaczego Ziemia znalazła się w równowadze? Często narzekamy, że doba ma tylko 24 godziny. Trudno w tym czasie zmieścić się ze wszystkim, co chcielibyśmy zrobić. Ale i tak mamy dużo szczęścia. W pewnym okresie historii naszej planety doba była aż o pięć godzin krótsza. Ten epizod trwał bardzo długo, bo aż miliard lat. Dlaczego tak było? Co sprawiło, że przez bardzo długi czas Ziemi wystarczyło zaledwie 19 godzin, by dokonać pełnego obrotu wokół własnej osi? Dwóch naukowców spróbowało odpowiedzieć na te pytania, sięgając do danych geologicznych. Badacze postawili hipotezę, że – wbrew temu, co wcześniej sądzono – okres obrotu Ziemi bardzo długo w ogóle się nie zmieniał. Jak Księżyc wpływa na długość ziemskiej doby? O tym, że kiedyś doby na Ziemi trwały znacznie krócej, wiadomo od dawna. Miliardy lat temu Księżyc znajdował się bliżej naszej planety. Naturalny satelita stopniowo oddala się od nas, pochłaniając energię ruchu obrotowego Ziemi. W rezultacie Ziemia kręci się coraz wolniej – tak jak łyżwiarz robiący piruet z wyciągniętymi rękami. Dokonanie pełnego obrotu wokół własnej osi zajmuje Ziemi coraz więcej czasu, a nasze dni się wydłużają. Dzieje się to jednak w tempie niezauważalnym dla człowieka. Kilka lat temu naukowcy policzyli, że nasza doba wydłuża się o 0,000015 sekundy na rok. W 2018 roku wykazano zaś, że 1,4 mld lat temu dzień na Ziemi trwał zaledwie 18 godzin. Od tej pory miał się stopniowo wydłużać. Jednak czy proces ten zachodził równomiernie przez cały czas? Nowe badanie opublikowane w czasopiśmie „Nature Geoscience” wykazuje, że tak nie było. Przez bardzo długi okres – zwany „nudnym miliardem” lat – doba na naszej planecie trwała dokładnie 19 godzin. Naukowcom udało się bezprzewodowo przesłać na Ziemię energię z kosmosu. Czy powstaną orbitalne elektrownie? Pierwszą osobą, która zaproponowała budowę orbitujących elektrowni solarnych był sam Isaac Asimov. Ale trzeba było ponad 80 lat, by jego pomysł zaczął zmieniać się w rzeczywistość. N... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcom-udalo-sie-bezprzewodowo-przeslac-na-ziemie-energie-z-kosmosu-czy-powstana-orbitalne-elektrownie-fot-sspp-ef1aab5.jpg" width="938" height="346" alt="Naukowcom udało się bezprzewodowo przesłać na Ziemię energię z kosmosu. Czy powstaną orbitalne elektrownie? (fot. SSPP)" title="Naukowcom udało się bezprzewodowo przesłać na Ziemię energię z kosmosu. Czy powstaną orbitalne elektrownie? (fot. SSPP)" /> Jak określa się długość ziemskiej doby w przeszłości? Ustalenie, ile dawniej trwał dzień na Ziemi, nie jest prostą sprawą. O dystansie dzielącym kiedyś Księżyc od Ziemi naukowcy mogą wnioskować jedynie pośrednio – np. badając pewne typy osadów powstające pod wpływem przypływów i odpływów (wywoływanych przez wpływ grawitacyjny Księżyca na naszą planetę). Tym razem dwóch geofizyków – Ross Mitchell z Chińskiej Akademii Nauk i Uwe Kirscher z Uniwersytetu Curtin w Australii – wykorzystali zgromadzone w ciągu kilku ostatnich lat dane cyklostratygraficzne. Cyklostratygrafia bada, jak zmiany klimatu wywołane przez cykle astronomiczne wpływają na powstanie i układ skał osadowych. Analiza statystyczna wykazała, że dwa miliardy lat temu rozpoczął się długi okres, kiedy ziemska doba miała stałą długość. Przypadł on na proterozoik i trwał aż miliard lat. Dlaczego Ziemia znalazła się w równowadze? Dlaczego do tego doszło? Według badaczy, to efekt wcześniejszej gwałtownej zmiany w składzie ziemskiej atmosfery. Ok 2,4-2 mld lat temu miała miejsce tzw. katastrofa tlenowa. W jej wyniku do atmosfery dostało się mnóstwo tlenu i powstała warstwa ozonowa. Warstwa ozonowa pochłania więcej promieniowania słonecznego niż para wodna. W atmosferze – silnie podgrzewanej w ciągu dnia – powstawał mniej znany rodzaj sił pływowych. Wywoływały one przeciwny efekt do pływów, których źródłem jest Księżyc. Pływy wywoływane przez Księżyc spowalniały ruch obrotowy Ziemi, wydłużając dzień. Pływy związane z wpływem Słońca na atmosferę bogatą w tlen przyspieszały go, skracając dzień. W rezultacie planeta znalazła się w stanie równowagi, w którym utrzymywała się aż przez miliard lat. Naukowcy podkreślają, że konieczne są dalsze badania, które potwierdziłyby ich hipotezę. Są też zdania, że „nudny miliard” skończył się w wyniku nagłej zmiany klimatycznej. Było to kluczowe dla dalszego rozwoju życia na Ziemi. „Dłuższe dni, które nastąpiły później, dawały fotosyntezującym bakteriom więcej światła słonecznego” – napisali w swojej pracy. Dzięki temu pojawiły się warunki, w których mogły rozwinąć się bardziej zaawansowane formy życia. Źródła: Nature Geoscience, phys.org, ScienceAlert Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Strefy czasowe na świecie – dlaczego ich potrzebujemy i ile ich jest?
Dla nikogo nie jest chyba tajemnicą, że w różnych obszarach naszej planety, w tej samej chwili występuje różna pora dnia lub nocy. To zasługa ruchu obrotowego Ziemi. W tym kontekście wydaje się logiczne, że na obszarze całego globu nie może występować jeden wspólny czas. Aż trudno uwierzyć, że strefy czasowe na świecie obowiązują dopiero od drugiej połowy XIX wieku.
W tym artykule: Kiedy wprowadzono podział na strefy czasowe? Czym są strefy czasowe i dlaczego ich potrzebujemy? Ile jest stref czasowych? Jakie strefy czasowe wyróżniamy? Gdzie jest najwcześniejsza strefa czasowa? Gdzie jest największa różnica czasowa? Czy w Polsce są dwie strefy czasowe? Jak obliczyć czas w różnych częściach świata? Ciekawostki o strefach czasowych Dlaczego strefy czasowe na świecie wprowadzono tak późno? To proste – w czasach, w których ludzie podróżowali niezbyt często, a gdy już to robili, najczęściej pokonywali jedynie małe odległości i w wolnym tempie, różnice w czasie lokalnym nie stanowiły dużego problemu. Gdy jednak zaczęliśmy przemieszczać się szybciej i dalej, zmiana lokalnego czasu, wynikająca ze zmiany długości geograficznej, stała się ogromną niedogodnością. Kiedy wprowadzono podział na strefy czasowe? Żeby zniwelować te mankamenty, konieczne stało się wprowadzenie czasu uniwersalnego i stref czasowych, zmieniających się wraz ze zmianą długości geograficznej. W 1878 roku zaproponował to Sandford Fleming, kanadyjski inżynier i wynalazca szkockiego pochodzenia. 6 lat później jego pomysł został wdrożony. Czym są strefy czasowe i dlaczego ich potrzebujemy? Czym właściwie są strefy czasowe? Pod tym pojęciem należy rozumieć umowny obszar powierzchni Ziemi, który rozciąga się południkowo pomiędzy biegunami. W takim obszarze urzędowo obowiązuje czas wspólny dla całej strefy, czyli tzw. czas strefowy. Najczęściej jest to średni czas słoneczny środkowego południka danej strefy, który od czasu uniwersalnego, czyli średniego czasu słonecznego na południku zerowym, różni się o całkowitą godzinę. Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? Jeśli chcemy eksplorować Księżyc i założyć na nim kolonię, musimy ustanowić nową, księżycową strefę czasową. Taką, która będzie akceptowalna dla wszystkich państw planujących ek... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ksiezyc-potrzebuje-wlasnej-strefy-czasowej-internetu-i-wlasnego-gps-a-jak-je-stworzyc-fot-jaxa-nhk-97abd32.jpg" width="938" height="528" alt="Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? (fot. JAXA/NHK)" title="Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? (fot. JAXA/NHK)" /> Po co właściwie wprowadzono strefy czasowe? Odpowiedź na to pytanie jest prosta – ze względów czysto praktycznych. Takie rozwiązanie umożliwia choćby dokładne skoordynowanie transportu, zarówno pasażerskiego, jak i towarowego. Ile jest stref czasowych? Od 1884 roku, Ziemia jest podzielona na 24 strefy czasowe, z których każda ma szerokość 15 stopni długości geograficznej. Oznacza to, że różnica rzędu jednego stopnia powoduje zmianę czasu słonecznego o 4 minuty. Należy jednak podkreślić, że ścisła szerokość stref czasowych, których granice wyznaczają poszczególne południki, ma praktyczne zastosowanie jedynie na morzach i oceanach. Na kontynentach kształt umownych linii granicznych najczęściej podlega pewnym modyfikacjom. Dlaczego? Wynika to ze względów czysto praktycznych. Dzięki temu w małych i średnich państwach może obowiązywać jedna strefa czasowa. Standardowo różnice w czasie pomiędzy poszczególnymi strefami są mierzone pełnymi godzinami. Należy jednak wspomnieć, że istnieją też strefy nieregularne, w których różnica czasu to 30 minut lub kwadrans. Jakie strefy czasowe wyróżniamy? Na całym świecie mamy 24 strefy czasowe. Jednak warto wiedzieć, że w różnych miejscach mogą obowiązywać różne standardy czasowe. GMT, czyli Greenwich Mean Time, to średni czas słoneczny na południku zerowym, czyli przecinającym obserwatorium astronomiczne w londyńskiej dzielnicy Greenwich. Mówimy tu zatem o czasie strefowym pierwszej strefy czasowej, który stanowi punkt wyjścia do obliczenia czasu w pozostałych strefach. W odróżnieniu od GMT, UTC, czyli Coordinated Universal Time (czas uniwersalny koordynowany), jest standardem opartym nie o obserwacje astronomiczne, a o dokładne atomowe wzorce czasu. Uwzględnia nieregularność ruchu obrotowego naszej planety, więc żeby uzyskać dokładny czas, zakłada możliwość dodania lub odjęcia tzw. sekundy przestępnej. Taki zabieg pozwala na dokładne zsynchronizowanie czasu uniwersalnego koordynowanego ze średnim czasem słonecznym. Środkowa Europa jest położona w strefie CET, czyli Central European Time. Odpowiada czasowi południka 15°E, więc od uniwersalnego czasu koordynowanego różni się o godzinę (lub dwie, zależnie od sezonowych zmian czasu). Mówiąc o strefach czasowych, warto wymienić także czas wschodnioeuropejski, czyli Eastern European Time, i zachodnioeuropejski, czyli Western European Time. EET odpowiada czasowi słonecznemu południka 30°E, co oznacza, że od uniwersalnego czasu koordynowanego różni się o 2 godz. Z kolei WET odpowiada czasowi słonecznemu południka 0, więc jest równy uniwersalnemu czasowi koordynowanemu. Gdzie jest najwcześniejsza strefa czasowa? Strefą skrajną, w której w pierwszej kolejności dokonuje się zmiana daty, jest UTC+14. Obszar ten odpowiada czasowi słonecznemu południka 150°W. W tej strefie leża Samoa, Kiribati i Tokelau. Gdzie jest największa różnica czasowa? Strefa UTC+14 graniczy ze strefą UTC-12, ale oddziela ją od niej różnica czasu równa 26 godzinom. Nigdzie na Ziemi nie występuje tak duża różnica czasowa. Czy w Polsce są dwie strefy czasowe? Polska w całości jest położona w strefie UTC+1. Warto jednak wiedzieć, że wynika to z zastosowania „elastycznych granic” stref czasowych. W kontekście geograficznym, wschodnie krańce naszego kraju powinny znajdować się w strefie UTC+2. Jak obliczyć czas w różnych częściach świata? Żeby obliczyć aktualny czas w różnych częściach świata, wystarczy zapamiętać, że podróżując na zachód wskazówki zegara należy cofnąć. Podróżując na wschód, postępujemy odwrotnie. Potrzebna jest też wiedza na temat strefy czasowej, w której położony jest dany kraj. Punktem odniesienia zawsze jest czas uniwersalny. Norweska wyspa chce zrezygnować z czasu. "W strefie bezczasowej każdy będzie mógł przeżywać życie w pełni" Mieszkańcy chcą odrzucić powszechnie przyjęte pojęcie czasu. Odpowiedzią na pytanie „kiedy?” będzie „kiedy chcemy”. O co chodzi? Przykładowo, jeżeli w Warszawie jest godzina 12:00 (strefa czasowa UTC+1), to w Londynie będzie godzina 11:00. Jaki zatem będzie czas w Pekinie? Państwo Środka w całości leży w strefie UTC+8, co w praktyce oznacza, że w celu obliczenia czasu w stolicy Chińskiej Republiki Ludowej, wystarczy dodać 8 godzin do czasu uniwersalnego lub 7 godzin do czasu lokalnego właściwego dla naszej strefy czasowej. Zatem, gdy w Polsce wskazówki zegara wskazują 12:00, w Chinach jest godzina 19:00. Ciekawostki o strefach czasowych Wiemy już, czym są strefy czasowe, ile ich jest i w której strefie położona jest Polska. Na zakończenie mamy dla was kilka interesujących ciekawostek dotyczących stref czasowych. Niektóre kraje leżą w niepełnych strefach czasowych. W tym miejscu należy wskazać choćby na Nepal, który jest przypisany do strefy UTC+5:45. W przeszłości istniały jeszcze bardziej nieregularne strefy czasowe. Przed II wojną światową w Holandii obowiązywała strefa UTC+0:20. Nie wszystkie wielkie kraje są podzielone na kilka stref czasowych. „Geograficznym gigantem”, w którym obowiązuje tylko jedna strefa, są choćby Chiny. Trzeci największy kraj świata jest w całości położony w strefie UTC+8, mimo że najdalej wysunięte punkty Chińskiej Republiki Ludowej na wschodzie i zachodzie dzieli ponad 60 stopni długości geograficznej. Południk zerowy, wyznaczający czas uniwersalny, przebiega nie tylko przez Londyn, ale także m.in. przez obszar Francji, Hiszpanii, Maili, Burkina Faso, Togo i Ghana. Znaczna część europejskich krajów leży w tej samej strefie czasowej, mimo że ich położenie geograficzne każe umiejscawiać je w innej. Przykład? Hiszpania i Francja. Oba państwa są przypisane do strefy UTC+1, mimo że de facto leżą w strefie UTC+0. Zmiana hiszpańskiej strefy czasowej z UTC+0 na UTC+1 nastąpiła, gdy do władzy doszedł Francisco Franco. Takie działanie miało wymiar symboliczny, nie praktyczny. Zmiana strefy czasowej służyła zbliżeniu Hiszpanii do nazistowskich Niemiec. Sandford Fleming, pomysłodawca wprowadzenia podziału Ziemi na strefy czasowe, już od najmłodszych lat przejawiał zainteresowanie nauką i wynalazkami. Nie każdy o tym wie, ale to właśnie on wymyślił pierwsze wrotki, dodając rolki do łyżew. Skąd w głowie Fleminga wzięła się myśl wprowadzenia czasu uniwersalnego i podziału Ziemi na strefy czasowe? Szkocko-kanadyjski inżynier podobno wpadł na ten pomysł, gdy pewnego dnia spóźnił się na pociąg. O ile podróż z północy na południe i odwrotnie nie wymaga zbyt długiej aklimatyzacji, to ludzki organizm wyraźnie gorzej znosi podróż w kierunku wschodnim lub zachodnim. Nieprzyjemne objawy w postaci desynchronizacji snu i czuwania, które pojawiają się przy nagłym przekroczeniu przynajmniej trzech stref czasowych, to tzw. jet lag, czyli zespół nagłej zmiany strefy czasowej. Rosja jest krajem, na terenie którego występuje najwięcej stref czasowych. Do niedawna było ich aż 11. W 2010 roku ich liczbę zredukowano do dziewięciu. Dla porównania, terytorium Stanów Zjednoczonych jest podzielona na „zaledwie” sześć stref czasowych. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Naukowcy stworzyli miniaturowy tunel czasoprzestrzenny. Na razie tylko w komputerze kwantowym
Czy możliwe jest połączenie dwóch miejsc w czasoprzestrzeni przejściem, które stanowiłoby drogę „na skróty” między odległymi rejonami kosmosu? Tunele czasoprzestrzenne to teoretyczna koncepcja, często wykorzystywana w fantastyce. Teraz po raz pierwszy opracowano eksperyment, pozwalający badać ich właściwości w doświadczeniach laboratoryjnych.
W tym artykule: Wormhole, czyli most Einsteina-Rosena Tunel czasoprzestrzenny w laboratorium Skoki w kosmosie? Nie ma się czego obawiać. Symulując tunel czasoprzestrzenny, czyli wormhole, naukowcy nie rozerwali czasoprzestrzeni. To, co powstało z użyciem procesora kwantowego Sycamore, stanowi jedynie teoretyczny odpowiednik „pomostu” mogącego łączyć odległe punkty we Wszechświecie. Korzystając z komputera kwantowego, badacze wpierw zasymulowali dwie „miniaturowe” czarne dziury. Następnie przesłali między nimi wiadomość – informację kwantową. Tym samym utworzyli „kwantowy system, który wykazuje kluczowe właściwości grawitacyjnego wormhole’a. A przy tym jest wystarczająco mały, by mógł zadziałać na dzisiejszym sprzęcie kwantowym” – wyjaśniała fizyczka Maria Spiropulu z Caltechu. Przełomowy eksperyment został opisany w najnowszym numerze czasopisma naukowego „Nature”. Wormhole, czyli most Einsteina-Rosena Tunele czasoprzestrzenne, zwane również mostami Einsteina-Rosena, po raz pierwszy zostały opisane przez Alberta Einsteina i Nathana Rosena. W 1935 roku dwaj fizycy teoretyczni ogłosili, że teoria względności dopuszcza istnienie „skrótów” w czasoprzestrzeni. Czyli tuneli łączących obiekty o ekstremalnej fizyce, takie jak czarne i białe dziury. Materia powstaje ze światła? Nareszcie znamy odpowiedź na to pytanie Po raz pierwszy eksperymenty wykazały, że z kolizji fotonów – czyli ze światła – może powstać materia. Późniejsze prace teoretyczne – m.in. Johna Wheelera, który wymyślił określenie „wormhole” – wykazały, że tunele czasoprzestrzenne, nawet gdyby pojawiały się we Wszechświecie, byłyby niestabilne. Naukowcy próbowali – i nadal próbują – określić warunki, jakie należałoby spełnić, by powstał trwały tunel czasoprzestrzenny. Czyli taki, który – nawet gdyby się pojawił – nie zniknąłby po ułamku sekundy. Tunele czasoprzestrzenne zadomowiły się również w fantastyce. Carl Sagan w „Kontakcie” uczynił je pomostem, z pomocą którego można nawiązać kontakt z obcą cywilizacją. Podobnie było w przypadku podróży bohaterów Marvela, znanych np. z filmów z serii „Thor”. Tunel czasoprzestrzenny w laboratorium Naukowcy skorzystali z procesora kwantowego Sycamore należącego do firmy Google. Z jego pomocą przeprowadzili eksperyment, w którym nie powstał wprawdzie tunel czasoprzestrzenny, ale udało się symulować jego właściwości. Nie jest więc to kaczka, ale... – Wygląda jak kaczka, chodzi jak kaczka i gdacze jak kaczka – wyjaśnia plastycznie fizyk Joseph Lykken, jeden z autorów eksperymentu. – I to jest to, co możemy powiedzieć na tym etapie. Uzyskaliśmy coś, co, biorąc pod uwagę cechy, jakie obserwujemy, przypomina wormhole – mówił dla „Guardiana”. Maria Spiropulu, starsza autorka pracy, używa innego porównania. Naukowcom udało się uzyskać charakterystyki „niemowlęcego tunelu czasoprzestrzennego”. Teraz krok po kroku chcą od niego przejść do „dziecięcych” i „dorosłych” tuneli. Skoki w kosmosie? Naukowcy podkreślają, że droga od ich badań do tworzenia tuneli czasoprzestrzennych, jakie znamy z fantastyki, jest bardzo, bardzo daleka. O powstaniu rzeczywistego tunelu czasoprzestrzennego na razie w ogóle nie może być mowy. – Istnieje ogromna różnica między czymś, co jest możliwe w teorii, a czymś, co jest możliwe w praktyce – zauważa Lykken. – Nie ekscytowałbym się więc za bardzo [tym, co udało nam się uzyskać – przyp.red.]. Jednak, z drugiej strony, od czegoś trzeba zacząć. Przełom w badaniach nad kryształami czasu. To drzwi do budowy urządzeń kwantowych Istnienie kryształów czasu, szczególnie fascynującego stanu materii, zostało potwierdzone zaledwie kilka lat temu. Teraz fizycy dokonali kolejnego przełomu – wywołali i zaobserwowali inter... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/po-raz-pierwszy-w-historii-zaobserwowano-interakcje-miedzy-krysztalami-czasu-fot-getty-images-1da0e08.jpeg" width="938" height="564" alt="Po raz pierwszy w historii zaobserwowano interakcję między kryształami czasu (fot. Getty Images)" title="Po raz pierwszy w historii zaobserwowano interakcję między kryształami czasu (fot. Getty Images)" /> Naukowiec zwraca uwagę, że koncepcja tuneli czasoprzestrzennych została wymyślona już dość dawno temu. Jednak przez dziesiątki lat można było ją rozważać wyłącznie teoretycznie. Nie było bowiem metod, które umożliwiłyby pracowanie nad nią w rzeczywistości. Czyli w ramach eksperymentów zaprojektowanych w laboratoriach. I na tym polega właśnie istota tego odkrycia. Poproszony o skomentowanie go Daniel Harlow z MIT zwrócił uwagę, że praca w „Nature” od strony teoretycznej nie opisuje niczego nowego. – Nie dowiadujemy się niczego o grawitacji kwantowej, czego już byśmy nie wiedzieli – powiedział Harlow dla „Guardiana”. – Z drugiej strony, ten eksperyment jest ekscytujący jako osiągnięcie techniczne. Jeśli nie potrafilibyśmy zrobić nawet tego (a dotychczas nie potrafiliśmy), wówczas symulowanie bardziej interesujących teorii z kwantowej grawitacji byłoby w ogóle poza naszym zasięgiem – podsumowuje uczony. Źródła: Nature, Guardian. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Na dachu Europy Ciągną się aż przez 1200 km i należą do ośmiu krajów: Austrii, Francji, Niemiec, Włoch, Szwajcarii, Monako, Liechtensteinu oraz Słowenii. Gwarantują niezapomniane przeżycia i jedne z najpiękniejszych widoków w Europie. To oczywiście Alpy, największe góry naszego kontynentu, których imponujące panoramy tworzy ponad sto czterotysięczników, z najwyższym Mont Blanc (4810 m n.p.m.) i chyba najbardziej rozpoznawalnym i najpiękniejszym szczytem, jakim jest Matterhorn. Nie ma lepszego w Europie miejsca do uprawiania wspinaczki, trekkingów, wszelkich sportów zimowych, jazdy na rowerze, paralotniarstwa czy kanioningu. Ale Alpy to też unikalne fauna i flora oraz wielowiekowa kultura, architektura i kulinaria. Szczególnie te ostatnie przeżywają dziś swego rodzaju renesans. Znani szefowie kuchni nadają starym tradycyjnym potrawom nowy wymiar. Wzbogacają je o zioła oraz inne produkty pochodzące z okolic, żeby zintensyfikować doznanie. Nic dziwnego, że Alpy stają się modnym kierunkiem na kulinarnej mapie Europy, z mnóstwem restauracji z wyróżnieniami Michelina. Jednak to, co nas tam ciągnie, to przede wszystkim natura. Możliwość pooddychania pełną piersią i podelektowania się ogromem przestrzeni, jaki oferują. To szansa zanurzenia się w świat wiejskich chat i położonych w unikatowych miejscach schronisk, pobycia choć przez moment z dala od cywilizacji, samemu ze sobą. Góry są spa dla naszego mózgu, dlatego traktujmy je jak terapię. Tylko pamiętajmy, że bywają też niebezpieczne, dlatego ruszajmy w nie dobrze przygotowani. I nigdy nie przeceniajmy swoich umiejętności. AGNIESZKA FRANUS REDAKTOR NACZELNA