Pacjenci po przeszczepach organów wolniej się starzeją. Zaskakujące odkrycie w Michigan
Niektórzy pacjenci po przeszczepie żyją dekady dłużej dzięki otrzymanym organom. Teraz naukowcy odkrywają, w jaki sposób transplantacje mogą wpływać nie tylko na zdrowie, ale i na sam proces starzenia się.
Spis treści: Historia Jerry'ego po przeszczepie wątroby – jak transplantacja wydłuża życie Przeszczepy wydłużają życie Wydłużenie życia – czy tylko statystyka? Jakość życia po przeszczepie – drugie życie dzięki transplantacji Przyszłość transplantologii – nowe technologie i nadzieje dla pacjentów Przeszczepy organów od lat uznawane są za jedno z największych osiągnięć medycyny współczesnej. Ratują życie osobom z ciężką niewydolnością narządów i dają im szansę na powrót do codziennych aktywności, które wcześniej wydawały się niemożliwe. Coraz częściej jednak lekarze i naukowcy zwracają uwagę, że transplantacje to nie tylko procedury ratunkowe – mogą także wpływać na sam proces starzenia się organizmu i realnie wydłużać życie. Nowe odkrycia otwierają nowe perspektywy w medycynie oraz zmieniają sposób, w jaki myślimy o zdrowiu, długowieczności i jakości życia po przeszczepie. Historia Jerry'ego po przeszczepie wątroby – jak transplantacja wydłuża życie Gdyby nie przeszczep wątroby, Jerry Mebane prawdopodobnie nie dożyłby 73. urodzin. Teraz, zbliżając się do 80. roku życia, mówi z wdzięcznością: „Każdy dzień to dar”. Od czasu operacji w 2016 roku Jerry — emerytowany analityk danych z Durham w Karolinie Północnej — każdego dnia przypomina sobie o osobie, która oddała mu życie. — Mam jej zdjęcie na nocnym stoliku — mówi. — Codziennie dziękuję za jej dar. Transplantacja ratuje życie osobom z niewydolnością narządów, ale dla wielu pacjentów oznacza coś więcej niż tylko przeżycie. Może oznaczać nowy początek — a nawet szansę na dłuższe życie, niż przewidywałaby to medycyna. Nowe badania wskazują, że pacjenci po przeszczepach żyją nie tylko dłużej, ale mogą także starzeć się w inny sposób niż reszta populacji. Transplantacja organu nie tylko ratuje życie — może je znacząco wydłużyć. Przeszczepy wydłużają życie Naukowcy z University of Michigan przeanalizowali dane od ponad 400 tys. osób, które przeszły transplantacje serca, płuc, wątroby, nerek, trzustki lub jelit. Wyniki, opublikowane w 2022 roku wykazały, że większość z nich żyła znacznie dłużej po przeszczepie niż gdyby nie podjęto leczenia. W ciągu ostatnich czterech dekad przeszczepiono w USA ponad milion narządów. W Polsce do końca roku 2021 przeprowadzono łącznie 36 915 przeszczepów narządów. Z tego najwięcej dotyczyło nerek — 26 941, w tym 988 przeszczepów od dawców żywych. W sumie przeszczepiono także około 5 637 wątrób (w tym 431 części od żywych dawców) oraz 3 097 serc od momentu pierwszego przeszczepienia w 1985 roku. Ponadto wykonano 436 przeszczepów płuc. Pomimo ryzyka – odrzutu, infekcji, powikłań – pacjenci żyją dłużej i lepiej niż przed erą nowoczesnej transplantologii. Dr Sumeet Mitter, kardiolog z Nowego Jorku, który specjalizuje się w przeszczepach serca, mówi, że nowoczesne metody leczenia, jak leki immunosupresyjne, czyli substancje hamujące lub osłabiające działanie układu odpornościowego, zmniejszają ryzyko odrzutu i poprawiają jakość życia pacjentów. Według dr. Mittera średnia długość życia po przeszczepie serca wynosi dziś 13 lat, a niektórzy pacjenci żyją znacznie dłużej. Jednym z jego pacjentów jest obecnie 75-letni mężczyzna, który przeszedł transplantację serca 24 lata temu Wydłużenie życia – czy tylko statystyka? Niektórzy naukowcy zadają pytanie: czy wydłużenie życia po przeszczepie to tylko kwestia medycyny ratunkowej, czy też transplantacja wpływa na biologiczny proces starzenia? W badaniu opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Journal of Clinical Investigation” w czerwcu 2023 r., naukowcy z Columbia University i Harvardu przeanalizowali tzw. wiek epigenetyczny — biologiczny wskaźnik starzenia się organizmu, oparty na zmianach chemicznych w DNA. Porównując próbki tkanek wątroby od 16 biorców, badacze zauważyli, że przeszczepiony organ po kilku latach „dopasowywał się” do wieku biorcy. U młodych pacjentów narządy wykazywały oznaki „odmłodzenia”, natomiast u starszych – „postarzenia”. Co to oznacza? Że środowisko biologiczne pacjenta może wpływać na starzenie się przeszczepionego organu – i odwrotnie. Choć badania są wstępne, sugerują one, że transplantacja organu to nie tylko wymiana zużytego „mechanizmu”, ale interakcja dwóch organizmów na poziomie komórkowym. Jakość życia po przeszczepie – drugie życie dzięki transplantacji Dla Jerry’ego Mebane’a najważniejsze nie były tylko dodatkowe lata. Przeszczep pozwolił mu wrócić do pasji: pracy w ogrodzie, spacerów, podróży z żoną. – Po przeszczepie naprawdę żyję – a nie tylko wegetuję – mówi. I dodaje: – Mogę chodzić po schodach bez zadyszki. Przestałem wyglądać jak człowiek umierający. Wcześniej cierpiał na marskość wątroby wywołaną autoimmunologicznym zapaleniem. Często był zbyt słaby, by opuścić dom. Dziś mówi – To jest drugie życie. I wiem, że nie mogłem go otrzymać bez cudu transplantacji. Przyszłość transplantologii – nowe technologie i nadzieje dla pacjentów Liczba przeszczepów stale rośnie, podobnie jak długość życia biorców. Według United Network for Organ Sharing (UNOS), tylko w 2023 roku w USA przeprowadzono prawie 44 tys. przeszczepów organów, co stanowi rekord. Wciąż jednak ponad 100 tys. osób czeka na dawcę. W Polsce około 2 tys. Dlatego naukowcy pracują nad nowymi metodami — od organów hodowanych w laboratorium, po transplantacje od dawców zwierzęcych (ksenotransplantacje). Niedawno pisaliśmy o przeszczepie płuca od świni. Wcześniej, bo w 2022 roku przeprowadzono pierwszą transplantację serca od genetycznie zmodyfikowanej świni do człowieka. Naukowcy badają także wpływ przeszczepów na układ odpornościowy, starzenie się i zdrowie psychiczne pacjentów. Transplantacja organu to nie tylko procedura chirurgiczna – to proces, który wpływa na całe ciało i umysł. Źródło: National Geographic, University of Michigan
102-letni lekarz zdradza, czemu zawdzięcza długowieczność. Zaskoczy niejedną osobę
W wieku 102 lat Howard Tucker pozostaje aktywny zawodowo i towarzysko, ucząc przyszłych lekarzy i zdobywając popularność na TikToku. Jego styl życia, rady i przekonania inspirują kolejne pokolenia – również te, które dopiero uczą się chodzić.
Spis treści: Gwiazda mediów społecznościowych Emerytura? „Wróg” długowieczności Trzy złote zasady zdrowia według Tuckera Palenie, dieta, alkohol – co warto wiedzieć? Ruch, relacje, równowaga – jego styl życia inspiruje Co naprawdę liczy się w leczeniu i życiu W wieku 102 lat Howard Tucker jest najstarszym praktykującym lekarzem na świecie i aktywnie szuka nowej pracy, odkąd w 2022 roku zamknięto szpital, w którym uczył rezydentów medycyny. – W tej chwili jestem bezrobotny – mówi Tucker. Choć nie przyjmuje już pacjentów, jego życiorys mówi sam za siebie. Dyplom lekarza medycyny uzyskał w 1947 roku, a specjalizację z neurologii ukończył w 1953. Służył w marynarce wojennej USA podczas II wojny światowej i był głównym neurologiem Floty Atlantyckiej podczas wojny koreańskiej. W 1989 roku, mając rześkie 67 lat, rozpoczął studia prawnicze i zdał egzamin adwokacki stanu Ohio, kontynuując jednocześnie pracę jako neurolog. Pomagał leczyć pacjentów w najwcześniejszych dniach pandemii COVID-19, a dziś okazjonalnie wykłada dla studentów medycyny i prawa na Uniwersytecie Case Western Reserve w Cleveland, Ohio. Nadal także konsultuje jako specjalista w sprawach medyczno-prawnych. Gwiazda mediów społecznościowych Ostatnio stał się również gwiazdą TikToka, z 101 tysiącami obserwujących i ta liczba wciąż rośnie. Wnuk Tuckera, Austin, założył konto wraz z przyjacielem Taylorem Taglianettim. Wspólnie wyprodukowali dokument zatytułowany „What’s Next?”, by ukazać niezwykłe osiągnięcia i życiową energię seniora. Przed swoimi 103. urodzinami, które przypadają w lipcu, National Geographic zapytało Tuckera o jego „tajemny składnik” długowieczności. Stulatek z przekonaniem wskazuje na nieustanne dążenie do wiedzy i relacji międzyludzkich oraz okazjonalne martini. Oto jego porady dotyczące zdrowia i nawyki, których jego zdaniem należy unikać. NATIONAL GEOGRAPHIC: Powiedział pan, że emerytura to „wróg” długowieczności. Skąd to przekonanie i dlaczego tak silnie się go pan trzyma? HOWARD TUCKER: To nie są tylko moje kaprysy. Istnieją udokumentowane badania, które pokazują, że z każdym dodatkowym rokiem pracy ryzyko demencji maleje. Kontynuowanie podejmowania decyzji i interakcji społecznych jest bardzo ważne. To spowalnia spadek zdolności poznawczych. Wracamy do starej teorii: „używaj albo strać”. Jeśli nie używasz swojego mózgu, to go stracisz. Trzy złote zasady zdrowia według Tuckera NG: Jaką radę dałby pan ludziom, których praca szkodzi ich zdrowiu? HT: Mam nadzieję, że takie osoby mogłyby znaleźć nowy zawód. Wie pan, miałem pacjentkę, która musiała objechać kilka razy przecznicę, zanim mogła wejść do pracy jako sekretarka. W wieku 42 lat miała udar z powodu skumulowanego stresu. Więc rada dla niej oczywiście brzmiałaby: znajdź innego szefa. NG: Jakie trzy zdrowe nawyki pan praktykuje i poleca innym? HT: Pozostań aktywny fizycznie i psychicznie, absolutnie nie pal papierosów i nie pielęgnuj nienawiści. Gdy nienawidzisz, fizycznie szkodzisz samemu sobie. Tętno i ciśnienie krwi idą w górę. To ten sam stres, który pojawia się przy każdym rodzaju lęku. Spójrzmy prawdzie w oczy, nienawiść jest wrodzona. Gdy kogoś nienawidzimy, w naszych oczach podnosimy własny status emocjonalny, ale to po prostu tak nie działa. Nie ma w tym żadnej rzeczywistości, poza niezdrowymi reakcjami fizjologicznymi. Palenie, dieta, alkohol – co warto wiedzieć? NG: Czy uważa Pan, że palenie jest dziś równie poważnym problemem dla młodszych ludzi jak 30–40 lat temu? HT: Tak, zdecydowanie. Kiedy byłem na studiach medycznych, chirurg Alton Ochsner z kliniki Ochsnera (obecnie Ochsner Health) odwiedził naszą klasę. Pokazał, że w pokoleniu przed moim bardzo niewiele kobiet paliło. Te, które to robiły, paliły tylko w domu, nigdy na ulicy ani publicznie. W tamtym czasie sądzono, że rak płuc to choroba mężczyzn, tak jak rak piersi to choroba kobiet. Ale on przedstawił przekonujące dowody, że wzrost zachorowalności na raka płuc u kobiet szedł w parze ze wzrostem ich palenia. To mnie przekonało. Palenie jest niebezpieczne. Nie wszyscy lekarze się z tym zgadzali. Kiedyś lekarze mówili pacjentom: „Zacznij palić, to ograniczy apetyt i uspokoi nerwy”. Moi studenci i rezydenci są zszokowani, kiedy opowiadam im, że lekarze siedzieli na łóżkach szpitalnych i palili papierosy, a pacjent w łóżku robił to samo. Myślę, że podobny wzorzec może dotyczyć marihuany. Obecnie rząd ją „błogosławi”, jak kiedyś papierosy. Coraz więcej dowodów wskazuje, że po inhalacji marihuany spada koordynacja i zmienia się intelekt. Widzimy przedwczesne reakcje sercowe, takie jak zawały serca czy udary. To wszystko jest w pewien sposób bagatelizowane. NG: Czy ma Pan podobne zdanie na temat alkoholu? HT: Dla mnie najwłaściwsze jest umiarkowanie. Gdy ludzie pytali mnie o długowieczność, jako żartowniś odpowiadałem: wino, kobiety i śpiew. Jest w tym sporo prawdy. (Choć teraz pojawiło się kilka negatywnych raportów dotyczących nawet umiarkowanego spożycia wina.) NG: Czy uważa Pan, że dieta wpływa na długość życia? Jak wygląda Pana sposób odżywiania się? Nie wierzę, że jedna dieta jest dobra dla wszystkich, ale jasne jest, że włączenie do diety więcej pełnowartościowych, zdrowych produktów, zamiast przetworzonych, smażonych czy słodkich, może zapobiec wielu problemom zdrowotnym w dłuższej perspektywie. Zazwyczaj zaczynam dzień od świeżych owoców i tostu, które jem razem z moją cudowną żoną. Zwykle nie jestem głodny w porze lunchu, a gdy jeszcze przyjmowałem pacjentów, często go pomijałem. Na kolację jem kurczaka, rybę lub okazjonalnie stek z warzywami lub sałatką. Do tego od czasu do czasu martini. Dla mnie to idealny posiłek. Przyznam, że w wieku 100+ pozwalam sobie na lody i pączki częściej niż kiedyś. Ruch, relacje, równowaga – styl życia inspiruje NG: Jak zmieniła się Pana rutyna treningowa? HT: Powiem tak: nadal lubię bieżnię, ale w znacznie wolniejszym tempie niż dawniej. I muszę mieć coś ciekawego w telewizji, żeby przetrwać ten „koszmar”. Z wiekiem nie ćwiczy się już tak intensywnie, ale ważne jest, by w ogóle to robić. Ćwiczenia wzmacniają serce i pobudzają mózg. Chodzenie jest dobre, zwłaszcza dla starszych ludzi, podobnie jak jogging. Trzeba starać się utrzymać rutynę chodzenia, bo z czasem pojawiają się ograniczenia. Twardnieją tętnice, nie można chodzić tak szybko i daleko, pojawiają się problemy z równowagą. Ale są inne opcje: rower stacjonarny, schody, orbitrek – wszystkie te urządzenia pobudzają organizm. NG: Czy ma Pan hobby, które pobudza mózg i daje radość z życia? HT: Wciąż chodzę na rakietach śnieżnych. Moja równowaga już szwankuje, więc to coraz bardziej ryzykowne, ale robię to z dziećmi. Kiedy one jeżdżą na nartach zjazdowych, ja przeżywam to przez nich. NG:Jest Pan żonaty od prawie 68 lat. Jak ta relacja wpłynęła na Pana zdrowie? HT: Cóż, trzyma mnie w trzeźwości. Trzyma mnie też w skromności. Po prostu lubimy spędzać razem czas. NG: Czy uważa Pan, że przyjaźnie są równie ważne? HT: Przyjaźnie mogą być bardzo silne i tak powinno być. Mój ojciec miał przyjaciół w wieku trzydziestu kilku lat, gdy sam miał już 90 — to go utrzymywało przy życiu. Ze mną jest podobnie. Choć nie mam znajomych w wieku 30 lat, a wszyscy moi bliscy przyjaciele z dzieciństwa już odeszli, to mam przyjaciół młodszych ode mnie o 25 lat i oni stymulują mnie do lepszego myślenia. NG: Czy sposób, w jaki ludzie się do Pana zwracają, zmienił się z wiekiem? HT: Tak, i to nie jest komfortowe. Ludzie rozmawiają o mnie z moimi dziećmi, kiedy jestem obecny, i nie pytają mnie bezpośrednio. Traktują cię z góry, jakbyś był zramolałym staruszkiem. To niekoniecznie prawdziwe. I też obraźliwe. NG: A jednak wydaje się Pan pełen nadziei i szczęścia, gdy mówi o życiu. Jaki jest Pana sekret optymizmu? HT: Ignoruję swój wiek. Wiek jest względny. Gdy miałem 40 lat, rozmawiałem z grupą studentów i rezydentów medycznych i powiedziałem, że nigdy nie martwię się o przedwczesną śmierć. Jeden z nich powiedział: „Doktorze Tucker, pan już przekroczył wiek”. Miałem wtedy 40 lat! Myślę, że brak lęku przed każdym momentem życia jest ogromnie ważny. Co naprawdę liczy się w leczeniu i życiu NG: Jaka jest najważniejsza medyczna innowacja, która zmieniła Pana pracę w neurologii? HT: Obrazowanie, a konkretnie tomografia komputerowa (CT) i rezonans magnetyczny (MRI). To przeniosło nas ze średniowiecza medycznego w XX wiek. To ogromnie poprawiło naszą zdolność diagnozowania i leczenia wielu schorzeń bez potrzeby uciekania się do przestarzałych i inwazyjnych procedur. To powiedziawszy, nadal ostrzegam moich studentów i rezydentów, by nigdy nie polegali wyłącznie na obrazowaniu. Podkreślam znaczenie dokładnego wywiadu z pacjentem. Poznaj swojego pacjenta. Zrozum pełny obraz kliniczny. Dopiero potem użyj obrazowania, by potwierdzić lub podważyć to, co już podejrzewasz. Mimo wszystkich naszych technologicznych postępów, ludzki aspekt medycyny pozostaje równie istotny jak zawsze. NG: Jaki jest największy mit, jaki słyszy Pan o długowieczności? Ludzie często mówią, że jedzenie X lub ścisłe trzymanie się rutyny Y wydłuży życie. Nie wierzę w skrajności ani modne trendy. W rzeczywistości uważam, że skrajności mogą bardziej zaszkodzić niż pomóc. Oczywiście genetyka i szczęście odgrywają ogromną rolę. Poza tym uważam, że kluczem jest: wszystko z umiarem. Kiedyś zapytano irlandzkiego dramaturga George’a Bernarda Shawa, czemu zawdzięcza swoją długowieczność. Odpowiedział: diecie wegetariańskiej, bez alkoholu i bez kofeiny. Potem zapytali Sir Winstona Churchilla: on pił armeński koniak, jadł mięso przy każdym posiłku i palił cygara. Żartuję czasem, że jestem mądrzejszy od obu. Nie widzę sensu ani korzyści w ślepym podążaniu za modą, trendami czy nadmiernym folgowaniu sobie, ale wierzę w cieszenie się życiem. Byle bez papierosów! źródło: National Geographic
106-latek z Kalabrii zdradza sekret długowieczności: „No bacco, no tabacco, no venere”
Sto lat to dla niej dopiero początek. Seniorka z Sardynii ujawnia, co naprawdę działa na długowieczność – i to wcale nie dieta, aktywność fizyczna czy geny. Choć wielu szuka sekretu w superfoods, ona przekonuje, że klucz tkwi gdzie indziej – w czymś, co każdy z nas może wdrożyć już dziś.
Długowieczność to nie tylko kwestia genów czy diety – to fascynująca opowieść o stulatkach z Kalabrii, dzieciach z Ekwadoru, które nie rosną, ale nie chorują, i genetycznych sekretach ukrytych w archiwach, mitochondriach oraz krwi. Artykuł odkrywa, jak nowoczesna nauka próbuje rozwikłać zagadkę zdrowego, długiego życia i co łączy mieszkańców odizolowanych społeczności z całego świata. Molochio – wioska stulatków i genetyczny skarb Kalabrii Jest rześki styczniowy poranek, dalekie wierzchołki masywu Aspromonte pobielił śnieg, a w dolinie dojrzewają pomarańcze. Minivan Giuseppe Passarina mknie serpentynami Kalabrii, krainy w czubku włoskiego buta. Kierowca – genetyk z Uniwersytetu Kalabryjskiego – gawędzi z pasażerem Mauriziem Berardellim, geriatrą. Jadą do dwutysięcznej osady Molochio, w której żyje czworo stulatków i czworo 99-latków. Salvatore Caruso wygrzewa akurat swoje 106-letnie kości przed buzującym ogniem kominkiem. Caruso, zwany księgowym (u’raggiuneri) czyta artykuł o końcu świata w tabloidzie. Na półce nad kominkiem stoi oprawiona w ramki kopia metryki urodzenia – z datą 2 listopada 1905 r. Caruso nie narzeka na zdrowie ni pamięć. Dobrze pamięta śmierć ojca w 1913 r. czy wielką epidemię grypy hiszpanki z lat 1918–1919, w której omal nie stracił matki i brata. Geny kontra dieta – co naprawdę wydłuża życie? Pamięta, jak go przeniesiono z wojska do cywila w 1925 r. po wypadku, w którym złamał nogę w dwóch miejscach. Na pytanie Berardellego o przyczyny długowieczności, odpowiada z uśmiechem: – No bacco, no tabacco, no venere – czyli: „żadnego wina, tytoniu, kobiet”. I dodaje, że w młodości jadał głównie figi i fasolę, a ciemnego mięsa niemal nie tykał. Passarino i Berardelli mniej więcej to samo słyszą od 103-letniego Domenica Romea. Ten z kolei opisuje swój jadłospis tak: poco, ma tutto, czyli „po odrobinie wszystkiego”. Podobnie odżywiała się 104-letnia Maria Rosa Caruso. – Dość często mówią, że woleli jedzenie bezmięsne, czyli owoce i warzywa – zauważa Berardelli. – Jedli owoce i warzywa – konstatuje Passarino rzeczowo – bo nic innego nie mieli. Bez względu na to, czy niedojadanie jest wynikiem świadomego wyboru, czy konsekwencją biedy, badania od kilku dziesiątków lat potwierdzały: niskokaloryczne odżywianie i długie życie idą w parze. Ostatnio jednak hipoteza o istnieniu związku między niedojadaniem a długowiecznością zaczęła się chwiać. Naukowa podróż do Ekwadoru – dzieci, które nie rosną, ale żyją dłużej Dzisiejsi naukowcy zaprzęgli do badań nowoczesne metody genomowe, techniki biologii molekularnej oraz – co najważniejsze – analizę danych dotyczących niewielkich, izolowanych genetycznie populacji ludzkich. Daje to coraz lepszy wgląd w przyczyny powstawania chorób wieku podeszłego. Badania w Kalabrii, w Ekwadorze i na Bronksie zaowocowały zidentyfikowaniem białek i innych związków chemicznych, a także szlaków ich przemian, a to kiedyś doprowadzi być może do tego, że każdy dożyje późnej starości. Naukowcy szukający rozwiązania zagadki długowieczności w genach zwrócili uwagę na takich ludzi jak Nicolas Anazco noszący przydomek „Pajarito”, co po hiszpańsku znaczy „Ptaszyna”. Ptaszyna pod wieloma względami nie różni się od innych nastolatków – gra w piłkę nożną i gry komputerowe. Mieszka w czteropokojowym domu w wiejskiej okolicy wyżynnej prowincji El Oro w Ekwadorze. Strome zbocza podnóży Andów spowija tam bujna, niemal rajska zieleń. Ptaszyna, 17-letni młodzieniec, pomaga ojcu w gospodarstwie. Niechętnie wspomina, że gdy poszedł do szkoły, uświadomił sobie, skąd się wzięło przezwisko „Ptaszyna”. Wystarczyło, że się rozejrzał po kolegach w klasie: – Zrozumiałem, że będę niższy od nich. Dużo niższy. W wyniku działania recesywnej mutacji pojedynczego genu Ptaszyna wygląda jak ośmiolatek, ma 114 cm wzrostu. Jest dużo niższy od swego starszego o rok brata Ricarda. Mutacja wywołuje chorobę zwaną karłowatością typu Larona. Ale równocześnie chroni Ptaszynę od wielu chorób nękających zazwyczaj ludzi w podeszłym wieku. Lokalne spotkanie z wielkim potencjałem Pewnego popołudnia Ptaszyna razem z trzema innymi mieszkańcami okolicy, którzy cierpią na ten sam typ karłowatości, wziął udział w lokalnej konferencji zorganizowanej na zapleczu sklepu. Siedzieli na krzesłach, a stopy w dziecięcych butach dyndały im nad podłogą. Freddy Salazar, 39 lat, 116 cm wzrostu, jeździ przerabianym chevroletem z podwyższonym siedzeniem i przedłużonymi pedałami, by mógł dosięgnąć ich stopami. Victor Rivera, 23 lata, nieco wyższy od Salazara, jest znany ze zdjęcia pokazywanego na wielu konferencjach naukowych. Gdy go fotografowano, miał cztery lata i był tak mały, że kolba kukurydzy, którą trzymał, była dłuższa niż cała jego ręka. Luis Sanchez ma 43 lata. Na pytanie, czy wie o najnowszych odkryciach naukowych dotyczących ich choroby, wybucha piskliwym śmiechem, który udziela się towarzyszom. – Śmiejemy się, bo wiemy, że jesteśmy odporni na raka i cukrzycę – wyjaśnia. Wnioski z artykułów naukowych nie są może aż tak kategorycznie sformułowane, niemniej jednak coś jest na rzeczy. Zainteresowanie naukowców populacjami długowiecznymi lub wyjątkowo niepodatnymi na choroby, izolowanymi ze względów geograficznych lub kulturowych, bierze się stąd, że w takich populacjach łatwiej znaleźć genetyczne czynniki sprzyjające długowieczności, odporności, dobremu zdrowiu. Takim naukowcem jest lekarz Ptaszyny Jaime Guevara. Poszukiwania małych ludzi rozpoczął w 1987 r. i przez ćwierć wieku objął badaniami około setki osób z południowego Ekwadoru cierpiących na karłowatość typu Larona. Do pacjentów doktora Guevary należy 40-letnia Meche Romero Robles. Ma 125 cm wzrostu i samotnie wychowuje nastoletnią córkę. Mieszkają w miejscowości Pinas. – Patrzcie tylko! – woła Guevara, ściskając panią Robles. – Biorąc pod uwagę jej tuszę, powinna mieć cukrzycę. A nie ma! Nie cierpi na cukrzycę, tak jak wielu innych karłów. Już w 1994 r. do tego doszedłem, ale nikt nie chciał mi wierzyć – mówi Guevara. Laron, Longo i Guevara – badacze wyjątkowej mutacji To się zmieniło w 2005 r., gdy Valter Longo, cytolog z Uniwersytetu Południowej Kalifornii prowadzący badania nad starzeniem się, zaprosił Guevarę na swoją uczelnię, aby wygłosił referat. Longo już 10 lat wcześniej zaczął manipulować genami nieskomplikowanych organizmów, np. jednokomórkowych drożdży, wytwarzając mutacje, które przedłużały im życie. Mechanizmy ich działania były różne. Niektóre mutanty potrafiły naprawiać uszkodzenia DNA sprawniej, niż dzieje się to w normalnych komórkach. Inne lepiej radziły sobie ze szkodliwym wpływem wolnych rodników. Jeszcze inne miały zdolność unieszkodliwiania tych zmian w DNA, które sprzyjają powstawaniu nowotworów u ludzi. W 1996 r. naukowiec z Uniwersytetu Południowego Illinois Andrzej Bartke dokonywał u myszy manipulacji genów związanych z rośnięciem. Udało mu się wykazać – co nie było niespodzianką – że inaktywacja genów kontrolujących szlaki hormonalne związane ze wzrostem powodowała, że myszy były mniejsze. Niespodzianką okazało się co innego: małe myszy żyły o 40 proc. dłużej niż myszy normalne. Czy coś podobnego zachodzi u ludzi? Czy anomalie genetyczne mogą chronić przed chorobami wieku podeszłego? Izraelski endokrynolog Zvi Laron, który w 1966 r. opisał rodzaj karłowatości nazwany później jego nazwiskiem, znalazł kilkadziesiąt osób dotkniętych tym schorzeniem mieszkających w różnych zakątkach Europy. Valter Longo doszedł do wniosku, że pacjenci Guevary mogą być efektem czegoś w rodzaju naturalnego eksperymentu – izolowaną populacją, której geny wiążą się z długowiecznością. Naukowcy sądzą, że Ekwadorczycy z karłowatością Larona wywodzą się od grupy Żydów z Półwyspu Iberyjskiego, którzy przybyli do Nowego Świata pod koniec XV w., wioząc ze sobą szczególny genetyczny bagaż: omyłkę zwaną mutacją E180 zlokalizowaną w genie odpowiedzialnym za receptor hormonu wzrostu, białko sprawiające, że organizm reaguje na bodźce do rośnięcia. Ten sam błąd genetyczny znaleziono w Izraelu. – Żydzi sefardyjscy uciekali z Hiszpanii i Portugalii przed inkwizycją – do Afryki Północnej, na Bliski Wschód. Wielu dotarło do Ameryki. Dla bezpieczeństwa osiedlali się na prowincji – tłumaczy Harry Ostrer, genetyk z wydziału medycyny na Uniwersytecie Jesziwa w Nowym Jorku. Przez stulecia mutacja utrzymywała się i rozprzestrzeniała w populacji, wzmacniana przez izolację i małżeństwa krewniacze. – Właściwie wszyscy jesteśmy spokrewnieni – mówi Christian Asanza Reyes z Balsas. Jest wysoki, ale to nie przeszkodziło jemu i jego żonie w przekazaniu genu karłowatości dwójce z trojga ich dzieci. Guevara i Longo nawiązali współpracę w 2006 r. W grupie dotkniętej karłowatością typu Larona nie było ani jednego przypadku cukrzycy i zanotowano tylko jeden nowotwór, zresztą niegroźny. Wśród członków grupy kontrolnej złożonej z mieszkańców tej samej okolicy i w tym samym wieku Guevara i Longo u 5 proc. wykryli cukrzycę, a 20 proc. zmarło na nowotwory. W późniejszych badaniach, które prowadził Longo, okazało się, że krew pobrana od pacjentów z Ekwadoru miała własności chroniące komórki ludzkie przed wywoływanymi w laboratorium nowotworami. Jaki magiczny składnik zawierała ta krew? – Żadnego – wyjaśnia Longo. Dlaczego brak IGF-1 może chronić przed nowotworami? Jak to rozumieć? Chodzi o brak pewnej substancji, hormonu zwanego insulinopodobnym czynnikiem wzrostu 1, w skrócie IGF-1. Własności ochronne krwi wynikają, jak wyjaśnia Longo, z niezwykle niskiej zawartości IGF-1. Czynnik ten odgrywa ważną rolę w rośnięciu dziecka, ale wiąże się także z przyspieszaniem wzrostu nowotworów i jest regulatorem metabolizmu. Czy ograniczenie obecności tego hormonu we krwi może opóźnić rozwój chorób wieku starczego? To prawdopodobnie nie takie proste, niemniej w badaniach nad długowiecznością wciąż pojawiają się doniesienia o wpływie IGF-1. Kalabryjskie księgi życia – genealogia jako klucz do długowieczności W Kalabrii polowanie na ukryte białka i mechanizmy odpowiedzialne za długowieczność rozpoczyna się w urzędach stanu cywilnego, dajmy na to w średniowiecznym miasteczku Luzzi. W wysokich regałach stoją tam cenne księgi. Rząd włoski po zjednoczeniu kraju w 1861 r. nakazał urzędnikom rejestrować urodzenia, małżeństwa i zgony obywateli. A naukowcy z Uniwersytetu Kalabryjskiego od 1994 r. ryją w tych dokumentach w każdej z 409 gmin Kalabrii – i wyłania się z tego niezwykły obraz. Porównanie rodowodów z prostymi wskaźnikami zdrowotnymi i najnowszymi metodami genomowymi pozwoliło zająć się fundamentalnymi zagadnieniami długowieczności. Na ile decyduje o niej dziedziczność? Na ile warunki środowiska? Jak te czynniki ze sobą współdziałają, sprzyjając długowieczności – lub przeciwnie, przyspieszając starzenie się? – Oto księga metrykalna z 1905 r. – tłumaczy Marco Giordano, jeden ze współpracowników Giuseppe Passarina, otwierając rejestr. Pokazuje starannie wykaligrafowany wpis urodzenia Francesca D’Amato z dnia 3 marca 1905 r. – Zmarł w 2007 r. – dodaje Giordano. D’Amato jest tzw. probantem, czyli centralną osobą tablicy genealogicznej. – Na podstawie tych dokumentów możemy ustalić rodowody poszczególnych rodzin. Porównując wpisy metrykalne ze szczegółowymi fiszkami sięgającymi XIX stulecia, Giordano sporządził drzewa genealogiczne 202 mieszkańców Kalabrii, którzy przekroczyli 90 lub 100 lat. W księgach znaleziono nie tylko braci i siostry stulatków, ale też małżonków i małżonki tychże. – Porównaliśmy wiek, który osiągnęli bracia i siostry D’Amato, z wiekiem ich małżonków – wyjaśnia Giordano. – Żyli w tych samych warunkach. To samo jedli. Tak samo się leczyli. Pochodzili z tej samej społeczności. Ale geny mieli różne. Artykuł kalabryjskich badaczy, który ukazał się w 2011 r., zawierał zaskakujący wniosek: rodzice i rodzeństwo osób, które dożyły co najmniej dziewięćdziesiątki, żyli dłużej niż przeciętnie, co potwierdzało wcześniejsze ustalenia badawcze, lecz okazało się, że czynniki dziedziczne silniej wpływają na długowieczność mężczyzn niż kobiet. Mężczyźni dziedziczą długowieczność? Zróżnicowanie płciowe wyników pokazuje, że wpływ genów na długowieczność jest złożony bardziej, niż się wydawało. Większość europejskich badań wykazywała dotąd, że kobiety dożywają setki z większym prawdopodobieństwem niż mężczyźni, i wśród stulatków kobiet jest nawet pięciokrotnie więcej niż mężczyzn. Wskazywano, że ta prawidłowość ma uwarunkowanie, przynajmniej częściowo, dziedziczne. Ale analizując szczegóły tablic genealogicznych, kalabryjscy naukowcy wykryli paradoks: dziedziczny komponent długowieczności wydaje się silniejszy u mężczyzn, ale kobiety wyciągają większą korzyść ze sprzyjających warunków środowiska, takich jak zdrowy jadłospis i lepsza opieka lekarska. Smak na długie życie – polifenole i metabolizm W półmroku korytarza przy uniwersyteckim gabinecie Passarina stoi kilka lodówek wypełnionych probówkami z krwią stulatków. Próbki DNA z tej krwi i innych tkanek ujawniły dalsze tajemnice długowiecznych Kalabryjczyków. I tak na przykład osoby żyjące ponad 90 lat mają częściej niż inni pewien szczególny allel genu ważnego dla odczuwania smaków i trawienia. Sprawia on, że osobom tym smakują gorzkawe pokarmy, jak brokuły i różne zielone warzywa liściowe, które obfitują w zdrowe polifenole, a ponadto komórki ich jelit sprawniej wchłaniają substancje odżywcze z trawionego pożywienia. Passarino stwierdził też, że u stulatków występuje „wzmocniona” wersja genu kodującego tzw. białko rozprzęgające (UCP, zwane też termogeniną). Odgrywa ono główną rolę w przemianie materii – w sposobie zużywania energii i regulowaniu temperatury ciała, a to z kolei wpływa na tempo starzenia się. – Zdołaliśmy określić kilka szlaków metabolicznych mających największy wpływ na długowieczność. Większość wiąże się z reagowaniem na stres, z metabolizmem substancji odżywczych lub ogólnie przemianą materii i wykorzystaniem energii. Bronx i geny HDL – stulatkowie z dobrym cholesterolem Inny kontynent, inna genetyczna wyspa. Nad Bronksem wiszą chmury, a 81-letnia Jean Sisinni przechadza się po pokoju. Maszerując, recytuje co drugą literę alfabetu (B… D… F… H…). Tymczasem czujnik umocowany na czole mierzy aktywność neuronów płatów czołowych jej mózgu, a dywan rejestruje każdy krok. – Świetnie pani idzie! – mówi Roee Holtzer, neuropsycholog z Uniwersytetu Jesziwy, który prowadzi badania funkcjonowania mózgu i zdolności motorycznych u osób w podeszłym wieku. Jedno z nich polega na sprawdzaniu, jak sobie pacjenci radzą z „wielozadaniowością”. Holtzer wraz z neurologiem Joe Verghesem wykazali w poprzednich badaniach, że można na podstawie tego, na ile dobrze ktoś radzi sobie z myśleniem (którym zajmuje się kora czołowa) w trakcie wykonywania zadań ruchowych, takich jak chodzenie i mówienie, przewidzieć ryzyko wystąpienia w przyszłości otępienia starczego, ograniczenia zdolności ruchowych oraz upadków. Powyższe doświadczenie jest uzupełnieniem badań Nira Barzilaia. Ten izraelski lekarz rozpoczął w 1998 r. badania trojga nowojorskich stulatków. Dziś program ten obejmuje 500 osób w wieku powyżej 100. roku życia mieszkających w Nowym Jorku i okolicach. Wszyscy pochodzą z Europy Środkowej i są aszkenazyjskimi Żydami, czyli wywodzą się z grupy przez stulecia izolowanej genetycznie i kulturowo. W tej jednorodnej wewnętrznie grupie naukowcy znaleźli zestaw genów związanych z długowiecznością; w tym te same, które zidentyfikowano w badaniu włoskim. W miarę gromadzenia danych naukowcy zauważyli, że aszkenazyjscy stulatkowie charakteryzują się wyjątkowo wysokim stężeniem HDL, zwanego „dobrym cholesterolem”. Okazało się, że jeszcze wyższe jego stężenie występuje u dzieci tych stulatków. To skłoniło do analizy DNA około setki genów, o których wiadomo, że w jakiś sposób kontrolują metabolizm cholesterolu. Udało się zidentyfikować pewien podtyp genu zwanego CETP, odpowiedzialnego za białko transportujące estry cholesterolu, który występuje częściej u stulatków niż w pozostałej populacji. Szczegółowe badania tej „stulatkowej” wersji genu CETP potwierdziły to, co wynikało z wcześniejszych badań: ta szczególna odmiana genetyczna chroni przed chorobą wieńcową. Co więcej, osoby z tym podtypem genetycznym – nie tylko stulatkowie – lepiej sobie radzą w eksperymentach z zadaniami poznawczymi typu „mówienie podczas chodzenia”. Dwie duże firmy farmaceutyczne prowadzą obecnie badania nad lekami, które hamują wytwarzanie CETP, tak jak to czyni wariant genetyczny występujący u stulatków. Barzilai i jego współpracownicy zajęli się też mitochondriami stulatków. Są to komórkowe „elektrownie” mające swoje własne DNA, własne geny i własne odmiany tych genów o zasadniczym znaczeniu metabolicznym. Humanina – białko, które może zmienić medycynę Zespół Barzilaia zidentyfikował kilka białek mitochondrialnych występujących u osób żyjących ponad 90, a nawet 100 lat. Jedno z tych białek, humanina, przedstawia się szczególnie interesująco, przynajmniej w doświadczeniach ze zwierzętami. Barzilai twierdzi, że jeden zastrzyk z humaniny podany choremu na cukrzycę szczurowi powoduje unormowanie się poziomu glukozy i właściwie likwiduje wszystkie objawy cukrzycy w ciągu paru godzin. Zapobiega też miażdżycy i chorobie Alzheimera u myszy, podatnych na te choroby. Szeroko zakrojony i ambitny program badawczy nad długowiecznością na Uniwersytecie Jesziwy należy do nowej fali badań nad genetyką człowieka, które przedtem skupiały się głównie na poszukiwaniu genów odpowiedzialnych za poszczególne choroby. – Wszyscy szukają genów cukrzycy, otyłości itd. A nie znajdują ich dlatego, że mamy też zestawy genów obronnych – tłumaczy Barzilai. Jak się zdaje – mogą one być „silniejsze” niż geny związane z chorobą czy starzeniem się. Gen obronny FOXO3 – tropem tajemnicy długowieczności Gen o kryptonimie FOXO3 jest jednym z najbardziej intrygujących. W jeszcze jednym badaniu izolowanej populacji naukowcy z Uniwersytetu Hawajskiego odkryli wariant genu występujący u długowiecznych mieszkańców Oahu pochodzenia japońsko-amerykańskiego. Jest to gen odpowiedzialny za ten sam insulinowy szlak metaboliczny IGF-1, który ujawnił się w populacji dotkniętej karłowatością Larona w Ekwadorze. Obronne geny są też tematem badań naukowców ze Scripps Translational Science Institute w La Jolla w Kalifornii. Eric Topol przeczesuje tu DNA około tysiąca osób, które nazwali „krzepkimi staruszkami”. Są to osoby po 80. roku życia niewykazujące objawów żadnych chorób przewlekłych, jak nadciśnienie, choroba wieńcowa czy cukrzyca. – Muszą istnieć jakieś geny regulatorowe, które odpowiadają za to, że te osoby uchroniły się przed chorobami związanymi z podeszłym wiekiem. I my na nie polujemy – mówi Topol. Co determinuje starość? Trop prowadzi do życia płodowego Wyścig do odkrycia zagadki długowieczności skłonił naukowców do przyjrzenia się okresowi życia, który – jak się okazuje – jest ważny dla ustalenia tempa starzenia się osobnika. Chodzi o życie płodowe. Badacze podejrzewają, że nasz wzorzec starzenia się ustalany jest bardzo wcześnie, zapewne jeszcze przed naszym urodzeniem. Chcąc sprawdzić tę hipotezę, Francine Einstein i John Greally badają markery chemiczne na DNA komórek macierzystych pobranych z krwi pępowinowej noworodków urodzonych na Bronksie i porównują ze sobą te markery u dzieci, które przyszły na świat z niską, normalną lub wysoką wagą urodzeniową. Okazuje się, że obraz markerów DNA u noworodków małych i dużych mocno różni się od tego u noworodków z wagą w normie. Badania te należą do nowego kierunku badawczego w biologii, tzw. epigenetyki zajmującej się wpływami środowiska na powstawanie zmian w DNA i w efekcie zmian w aktywności genów w ciągu życia osobnika. Według Barzilaia: – w macicy mogą działać czynniki, które wpływają na mechanizmy genetyczne ustalające tempo starzenia się. Innymi słowy płód staje się ojcem starca. Ale tajemnica długowieczności kryje się zapewne nie tylko w genach. Specjaliści nawołują do ostrożności, przypominając niedawne badania nad wpływem odżywiania z niedoborem kalorycznym na długowieczność. Badania nad 41 różnymi szczepami genetycznymi myszy wykazały, że ograniczenie ilości pożywienia daje sprzeczne wyniki. I tak, blisko połowa szczepów myszy żyła dłużej, ale tyle samo szczepów żyło na diecie z niedoborem kalorycznym krócej. W sierpniu ubiegłego roku wieloletnie eksperymenty prowadzone na małpach przez amerykański National Institute on Aging dowiodły, że przetrzymywanie zwierząt na diecie niskokalorycznej przez 25 lat nie wykazało żadnego pozytywnego wpływu na długowieczność. Gdy jedziemy do laboratorium po wizycie u stulatków w Molochio, Passarino wyjaśnia: – Nie jest tak, że mamy dobre geny i złe geny. Wszystko zależy od sytuacji, w pewnych sytuacjach pewne geny są dobre, w innych nie. A koniec końców wpływ genów na długowieczność to nie więcej niż 25 proc. Ważny jest też wpływ środowiska. No i jest jeszcze szczęście. Dieta i geny to nie wszystko – potrzebne jest też szczęście I to przywodzi nam na myśl Salvatore Carusa. Ponieważ 88 lat temu złamał sobie nogę, uznano go za niezdolnego do dalszej służby wojskowej i zwolniono do cywila. Tymczasem jego oddział brał udział w wojnie. – Wszystkich kolegów wysłano na front wschodni. Nie wrócił ani jeden – wspomina Caruso. ŹRÓDŁO: National Geographic; Grant NGS Badania Valtera Longo były współfinansowane ze składek członków Towarzystwa National Geographic
Dlaczego mrówki ratują swoje towarzyszki? Naukowcy odkryli intrygującą zależność
Im dłuższe życie, tym większa skłonność do pomocy – taką zależność odkryli polscy badacze wśród mrówek robotnic. Co motywuje te pracowite owady do zachowań altruistycznych?
Spis treści: Mrówki – wyjątkowe zwierzęta Szeroko zakrojone badania mrówek Jakie mrówki są „bohaterskie”? Opłacalność zachowań altruistycznych Nie tylko ludzie wykazują działania altruistyczne czy prospołeczne i niosą pomoc zarówno przedstawicielom swojego gatunku, jak i innym stworzeniom. Dotyczy to również niektórych zwierząt. Zespół ekspertów pod kierunkiem dr. Filipa Turzy z Instytutu Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie postanowił zbadać altruizm u mrówek. Mrówki – wyjątkowe zwierzęta Jeśli chodzi o niesienie pomocy, to mrówki są pod tym względem nietypowe. Zachowania altruistyczne są znane w zasadzie tylko wśród kręgowców, np. ptaków, świń czy gryzoni. Mrówki to jedyne bezkręgowce, które wzajemnie sobie niosą pomoc i są przy tym nadzwyczaj dobrze zorganizowane. Taka obserwacja jest dość zaskakująca, bo mrówki podejmując się akcji niesienia pomocy, same mogą się zranić lub nawet umrzeć. Szeroko zakrojone badania mrówek Zespół dr. Turzy przebadał pod kątem zachowań ratunkowych 14 gatunków mrówek, które występują w Polsce i należą do różnych rodzajów, plemion i podrodzin. Analizy były długotrwałe. Eksperci przeprowadzili łącznie 3,5 tysiąca testów behawioralnych z udziałem 10 tysięcy osobników (mrówek robotnic) i zarejestrowali blisko 300 godzin nagrań. Wyniki opisano w artykule opublikowanym w prestiżowym czasopiśmie „Behavioral Ecology”. Jakie mrówki są „bohaterskie”? Naukowcy odkryli interesującą zależność. Okazało się, że robotnice bardziej długowiecznych gatunków mrówek wykazują większą skłonność do ratowania swoich towarzyszek z opresji. – Celem badań było określenie związku między oczekiwaną długością życia a skłonnością do ratowania mrówek w skali międzygatunkowej. Nasze badania wykazały, że gatunki charakteryzujące się wysoką oczekiwaną długością życia znacznie częściej podejmują działania ratunkowe skierowane do uwięzionych towarzyszek ze swoich kolonii – sprecyzował dr Turza. W jego ocenie taki związek sugeruje, że dłuższe życie może sprzyjać rozwojowi zachowań społecznych, istotnych dla sukcesu kolonii. Opłacalność zachowań altruistycznych Dlaczego mrówki ratują się nawzajem z opresji? Pomimo ryzyka dla indywidualnego ratownika, zachowanie to przynosi znaczące korzyści dla przetrwania i rozwoju całej kolonii, co prawdopodobnie było silnym czynnikiem selekcyjnym dla ewolucji tego typu społeczności. – Wykształcenie zachowań ratunkowych u gatunków, u których robotnice żyją stosunkowo długo, jest opłacalne, ponieważ takie uratowane osobniki mogą jeszcze przez długi czas przyczynić się do funkcjonowania i przetrwania kolonii – podkreśla naukowiec. Badacze wskazali, że poziom zaangażowania w pomoc nie zależał od pokrewieństwa ewolucyjnego między gatunkami. Oznacza to, że skłonność do zachowań ratunkowych pojawiła się niezależnie u różnych gatunków mrówek. Badania przeprowadzono w ramach projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki. Źródło: Behavioral Ecology, UJ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Podróż w głąb siebie. Klucz do zdrowia, dobrej formy i stylu tkwi wewnątrz nas
Podróż nie zawsze oznacza przemieszczanie się w przestrzeni. Czasem najważniejszy szlak prowadzi do środka – tam, gdzie zaczyna się zdrowie, równowaga i dobre samopoczucie. Jak współczesna technologia może wspierać nas na tej drodze? Z pomocą przychodzi HUAWEI WATCH 5 – smartwatch, który działa jak osobisty przewodnik po ciele i nastroju. Gotowi na podróż do wnętrza… siebie?
Wyprawy nie muszą zaczynać się od wyboru kierunku na mapie. Prawdziwe i zmieniające życie odkrycia często polegają na zwróceniu uwagi na siebie – na samopoczucie, kondycję psychofizyczną i nawyki. Z takiego podejścia wyrasta nowa wellbeingowa forma podróży, w której kluczowe są świadomość siebie i skupienie na jakości życia. HUAWEI WATCH 5 idealnie wpisuje się w takie podejście. To mądre urządzenie wesprze nas nie tylko podczas dosłownych podróży po górskich szlakach, miejskich uliczkach i tropikalnych plażach, ale też w tej najważniejszej – w głąb siebie. Technologia, która nie tylko nadąża, ale wyprzedza Świat przyspieszył, a wraz z nim ludzkie potrzeby dotyczące zdrowia, aktywności fizycznej i równowagi psychicznej. HUAWEI WATCH 5 to odpowiedź na tę zmianę – nie jest już tylko gadżetem na nadgarstku, ale zaawansowanym narzędziem wspierającym zdrowy tryb życia. Działa jak osobisty trener, który analizuje nasze wyniki i podpowiada, kiedy poćwiczyć, a kiedy odpocząć. Troszczy się też o nas niczym opiekun, który rozpoznaje pierwsze sygnały zmęczenia lub stresu i sugeruje wciśnięcie metaforycznego przycisku „stop”. Jest również osobistym asystentem, który pilnuje naszego kalendarza – w pracy, na szlaku czy na siłowni. W nowoczesnym podejściu do dobrego samopoczucia chodzi bowiem nie tylko o aktywność fizyczną, ale także o zdolność do regeneracji i świadomego zarządzania sobą. HUAWEI WATCH 5 kompleksowo nas w tym wspiera. Wygląda jak biżuteria, działa jak laboratorium W HUAWEI WATCH 5 zaawansowana technologia spotyka się ze świetnym designem. Każdy detal zegarka – od szkła szafirowego po tytan klasy lotniczy i stal szlachetną – świadczy o jego luksusowym charakterze i niezawodności. Ten smartwatch nie tylko dobrze wygląda – on naprawdę działa. Mamy też pewność, że znajdziemy model idealnie dopasowany do naszego stylu życia i sylwetki. HUAWEI WATCH 5 jest dostępny bowiem w wersji o rozmiarze koperty 46 mm – w kolorze srebrnym (Elite), brązowym (Classic), czarnym (Active) i fioletowym (Purple), oraz w delikatniejszej odsłonie 42 mm – w beżu (Elegant), zieleni (Green), bieli (Classic) czy kolorze piaskowozłotym (Elite). Dużym atutem jest możliwość dobrania rozmiaru do typu nadgarstka – z powodzeniem mogą go więc nosić kobiety i mężczyźni. Dzięki tym wariantom świetnie sprawdzi się zarówno na spotkaniach biznesowych, jak i podczas treningów czy podróży w trudnym terenie. Kiedy technologia naprawdę rozumie ciało HUAWEI WATCH 5 wyróżnia się przełomową technologią X-TAP. Umieszczony na boku zegarka receptor łączy w sobie sensor EKG, fotopletyzmograf i 10-stopniowy czujnik dotykowy. To pierwszy smartwatch, który umożliwia pomiar natlenienia krwi bezpośrednio z opuszka palca – wystarczy jedno dotknięcie i przytrzymanie palca przez 10 sekund. Takie podejście pozwala uzyskać znacznie precyzyjniejsze wyniki niż tradycyjne czujniki nadgarstkowe. Dodatkowo, za sprawą systemu TruSense, dane są analizowane w sposób całościowy i w krótszym czasie. Zegarek nie tylko rejestruje parametry, ale też rozpoznaje powiązania, np. między stresem a jakością snu. Czujnik X-TAP umożliwia szybki pomiar dziewięciu kluczowych wskaźników zdrowotnych: tętno, EKG, HRV (zmienność rytmu serca), poziom stresu, sztywność tętnic, kontrolę układu oddechowego, saturację, temperaturę ciała oraz jakość oddychania podczas snu. Taki pomiar trwa mniej niż minutę i może być początkiem świadomej zmiany nawyków. Dane są przejrzyste i dostępne w aplikacji HUAWEI Zdrowie, co pozwala dzielić się nimi z lekarzem, a przede wszystkim – reagować na sygnały, które wcześniej mogły umknąć naszej uwadze. Podróż bez telefonu, ale z pełną kontrolą Wyprawa do miasta, poranny bieg czy zwiedzanie nowych zakątków – w tych sytuacjach nie potrzebujemy już telefonu, by mieć kontakt ze światem. HUAWEI WATCH 5 jest kompatybilny z systemami iOS i Android, a dzięki eSIM umożliwia odbieranie połączeń i korzystanie z internetu bezpośrednio z nadgarstka. Wi-Fi 6 zapewnia szybkie przesyłanie danych, a NFC – płacenie zbliżeniowe. Szczególnie przydaje się to w podróży, bo daje możliwość m.in. szybkiego sprawdzenia trasy, wezwania pomocy i zakupów na lotnisku bez szukania telefonu. Z ponad 100 trybami sportowymi i nowym systemem pozycjonowania HUAWEI Sunflower smartwatch pozwala śledzić trasę z precyzją większą aż o 35% w porównaniu do poprzedniej generacji. Niezależnie od tego, czy wybierzemy jogging, jazdę na rowerze czy golf, będziemy mieć dostęp do danych, które pomogą nam trenować mądrzej i bezpieczniej. A jeśli zdecydujemy się na nurkowanie, o nasze bezpieczeństwo zadbają barometr i pomiar temperatury wody. Technologiczne wsparcie – zawsze i wszędzie HUAWEI WATCH 5 jest przygotowany na każdą sytuację – na trekking w deszczu i błocie, wylegiwanie się na plaży czy relaks w saunie. Spełnia normy IP69 i 5 ATM, co gwarantuje odporność na kurz, ciśnienie i zanurzenie w wodzie do 50 metrów. Jego wytrzymałość to nie tylko cecha techniczna – to też symbol nowego podejścia do życia, w którym styl i niezawodność idą w parze. Ekran LTPO 2.0 AMOLED o rozdzielczości 466×466 pikseli, jasności do 3000 nitów i ultrawąskich ramkach zapewnia doskonałą widoczność w każdych warunkach – od pełnego słońca po morskie głębiny. Funkcja zawsze włączonego ekranu sprawia, że najważniejsze informacje mamy zawsze pod ręką. A dzięki inteligentnym gestom nie musimy nawet dotykać ekranu, by odebrać połączenie czy wyciszyć alarm. Bateria? W standardowym trybie HUAWEI WATCH 5 działa do czterech i pół dnia (w przypadku wersji 46 mm), a w oszczędnym – nawet 11 dni. Szybkie ładowanie pozwala uzupełnić energię na cały dzień w zaledwie 15 minut. To urządzenie wszędzie dotrzyma nam kroku i nie wymaga noszenia w plecaku ładowarki. Nowoczesne technologie już niczym nie mogą zaskoczyć? Nic bardziej mylnego. Świetnym przykładem jest HUAWEI WATCH 5 – zaawansowane narzędzie, które wspiera nasze zdrowie, dobrą kondycję i samopoczucie w każdym aspekcie codzienności. Dzięki innowacyjnym technologiom i stylowemu designowi, staje się nieodłącznym towarzyszem podróży – zarówno tych fizycznych, jak i tych prowadzących w głąb siebie. Do 29 czerwca przy kupnie zegarka Huawei Watch 5 na huawei.pl oraz u partnerów biznesowych słuchawki HUAWEI FreeBuds 6i są w prezencie (lub za 1 zł). Materiał promocyjny marki Huawei
Najstarsza matka na świecie urodziła bliźniaki w podeszłym wieku. To historia bez happy endu
Nikogo już specjalnie nie dziwią przypadki zajścia w ciążę kobiet w wieku emerytalnym. Ile lat miała najstarsza matka na świecie?
W tym artykule: Najstarsza matka, która urodziła dziecko po naturalnym poczęciu Najstarsza matka na świecie po in vitro Zalety i wady późnego macierzyństwa Kiedy jest najlepszy czas na zajście w ciążę? Co pozwala na późne macierzyństwo? Kobiety w krajach rozwiniętych coraz większą wagę przykładają do zdobycia wykształcenia i dobrej pracy, odkładając posiadanie dzieci na bliżej niesprecyzowaną przyszłość. Teraz, dzięki postępom medycyny, mogą przesunąć naturalne granice swej płodności o całe dziesięciolecia. Jaka była najstarsza matka na świecie? To zależy, jakie kryterium weźmiemy pod uwagę. Najstarsza matka, która urodziła dziecko po naturalnym poczęciu Granice kobiecej płodności wyznacza sprawność jajników. Każdy z nich zawiera na starcie ok. 300 tys. komórek jajowych. Po osiągnięciu maksimum w okolicach 20. roku życia, czynność jajników zaczyna nieubłaganie słabnąć. Po czterdziestce proces ten nabiera tempa. Obecnie za najstarszą matkę, która urodziła dziecko wskutek naturalnej ciąży, uznawana jest Dawn Brooke. To urodzona w 1938 r. mieszkanka wyspy Guernsey. W 1997 r. urodziła syna, mając 59 lat. Dzięki temu trafiła do „Księgi rekordów Guinnessa”. Najstarsza matka na świecie po in vitro Biologia nie stawia wyraźnych granic możliwości samego zajścia w ciążę. Ginekolodzy twierdzą, że macica praktycznie się nie starzeje, o ile tylko jest regularnie „dożywiana” hormonami. Narząd ten można więc przygotować na przyjęcie zarodka także u kobiety po sześćdziesiątce. Dlatego Dawn Brooke nie była najstarszą z matek. Tytuł ten na jakiś czas zdobyła María del Carmen Bousada de Lara z Hiszpanii. W 2006 r. urodziła bliźniaki, mając niemal 67 lat. Z zapłodnienia in vitro skorzystała w USA utrzymując, że jest o 12 lat młodsza. Inaczej nie zostałaby zakwalifikowana do zabiegu. María del Carmen Bousada de Lara stała się symbolem i nieoficjalną rzeczniczką późnego macierzyństwa. Jednak dwa lata po urodzeniu swych bliźniaków zmarła na raka. Lekarze podkreślają, że kobiety w bardziej zaawansowanym wieku częściej mają komplikacje w czasie ciąży, a ich stan zdrowia może sprawić, że nie będą w stanie opiekować się potomstwem zbyt długo. Obecnie za najstarszą matkę, która zaszła w ciążę wskutek zapłodnienia in vitro uważana jest Erramatti Mangamma z Indii. W 2019 r. urodziła bliźniaczki przez cesarskie cięcie. Miała wówczas 73 lata. Jej mąż, ojciec dzieci, zmarł na zawał rok później w wieku 84 lat. Zalety i wady późnego macierzyństwa Kobiety mogą dziś zrobić karierę – także w do niedawna „męskich” dziedzinach, takich jak nauka, polityka czy biznes – i zdecydować się na macierzyństwo wtedy, gdy uznają, że są już na to gotowe. Swobodniej dobierają partnerów i ustalają z nimi sprawiedliwszy podział obowiązków domowych. Rodziny późno decydujące się na dziecko mogą być dojrzalsze i stabilniejsze. Jednak eksperci mają co do tego wątpliwości. Czy matka w zaawansowanym wieku będzie dla dziecka bardziej jak rozpieszczająca je babcia? Czy znajdzie z nim wspólny język? Kiedy jest najlepszy czas na zajście w ciążę? Mogłoby się wydawać, że odsuwanie w czasie prokreacji jest czymś szkodliwym i dla matki, i dla dziecka. Ostatecznie ewolucja przystosowała nas do rozmnażania się już w młodym, nastoletnim wieku. To na przełom drugiej i trzeciej dekady życia przypada szczyt reprodukcyjnych możliwości kobiety. Czy to nie wtedy należałoby zajść w ciążę? Niekoniecznie – odpowiadają naukowcy. Oprócz czystej biologii rozrodu w grę wchodzą bowiem także inne, nie mniej ważne czynniki. W przypadku młodych matek na pierwszy plan wysuwają się aspekty społeczne. Nastoletnia ciąża statystycznie częściej jest efektem niedojrzałego, niesformalizowanego związku i prowadzi do problemów z edukacją czy znalezieniem pracy. Prof. John Mirowsky, socjolog z University of Texas w Austin obliczył, że jeśli weźmiemy pod uwagę najważniejsze czynniki biologiczne, medyczne i społeczne – dotyczące zarówno kobiety, jak i dziecka – najlepiej jest zachodzić w ciążę po trzydziestce! Optymalny wiek to 34 lata, a więc blisko tego, co dziś obserwujemy w krajach rozwiniętych. Jednak z innych badań wynika, że decyzji o zajściu w „naturalną” ciążę nie można bezkarnie odkładać w nieskończoność. Prof. Angelo Alonzo z Yale University twierdzi, że po przekroczeniu 35. roku życia kobiety nie powinny już zostawać matkami, bo niekorzystnie odbija się to na ich zdrowiu. Co pozwala na późne macierzyństwo? Odkładanie na później decyzji o założeniu rodziny napędzają nowe technologie medyczne. W latach 60. XX wieku na rynek trafiły doustne środki antykoncepcyjne, dające kobietom możliwość częściowego przejęcia kontroli nad swą płodnością. Pigułka skutecznie oddzieliła seks od jego głównego ewolucyjnego celu – prokreacji. Pary mogły zdecydować, że w danym momencie nie chcą jeszcze mieć dziecka. Miały jednak świadomość, że nie mogą z tym zwlekać bez końca, bo na przeszkodzie stała biologia. Sytuację zmieniło dopiero zapłodnienie in vitro. Dzięki niemu w ciążę mogą dziś zajść nawet panie w wieku emerytalnym, o ile tylko znajdą dawczynię komórek jajowych – bo same najczęściej nie są już w stanie ich wyprodukować. Jednak większość rodziców pragnie mieć dziecko, które będzie ich biologicznym potomkiem. Z pomocą przyszły techniki zamrażania tkanek. Okazało się, że zamrażanie dobrze znoszą jajniki. Wystarczy jednak pobrać fragment jajnika, pokroić go na cienkie skrawki i zamrozić. Potem będzie można przeszczepić tkankę z powrotem. W 1999 r. dr Kutluk Oktay z Cornell University dokonał tego z powodzeniem u 30-letniej baletnicy. Od tamtej pory przeprowadzono dziesiątki podobnych zabiegów. Poddane im kobiety odzyskiwały płodność i zachodziły w ciążę w sposób naturalny, rodząc zdrowe dzieci. Nasz autor Jan Stradowski Redaktor prowadzący serwisu www.national-geographic.pl, z wykształcenia lekarz, z zamiłowania biolog i przyrodnik. W Radiu TOK FM prowadził audycję „Człowiek 2.0”. Więcej: www.stradowski.net
Dlaczego mówi się „końskie zdrowie”? Naukowcy właśnie to wyjaśnili
Genetycy właśnie odkryli dlaczego konie wygrywają w biegu z innymi ssakami. Ich kondycja wynika z błędu genetycznego, który umożliwia wyjątkowy pobór tlenu przez mięśnie.
Spis treści: Koń – mistrz sportów wytrzymałościowych Gen, który łamie zasady Tajemnice kodonów stop Potoczne określenia o „byciu zdrowym jak koń” i „końskim zdrowiu” okazują się strzałem w dziesiątkę. Właśnie udowodniono naukowo, że konie są najlepszymi sportowcami w świecie ssaków. Wszystko za sprawą błędu w kodzie genetycznym. Mutacja, która hamuje syntezę pewnych białek, stała się wielką zaletą dla koni, a także zebr oraz osłów. Naukowcy z uniwersytetów Johns Hopkins oraz Vanderbilt znaleźli niezwykły błąd w genach, który niejako przy okazji powoduje skok w przyswajaniu tlenu oraz produkcji energii w mięśniach. Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie Science, 28 marca. Rzuca ono całkiem nowe światło na genetyczne podstawy wyjątkowych sportowych zdolności koni. Wskazuje też zupełnie nowe fakty związane z tzw. kodonami terminacyjnymi (lub kodonami stop). To fragmenty kodu genetycznego nieniosące żadnej informacji, będące sygnałem do zakończenia syntezy białka w komórce. Koń – mistrz sportów wytrzymałościowych Niewiele ssaków dorównuje koniom pod względem pułapu tlenowego (VO2 max). Tkanka mięśniowa u koni pełnej krwi angielskiej zużywa tlen w tempie przekraczającym 360 litrów na minutę. Pobór tlenu na jednostkę masy ciała jest ponad dwukrotnie wyższy niż u elity ludzkich sportowców wytrzymałościowych. Jak dotąd nie znano genetycznych podstaw tak doskonałego metabolizmu tlenu u koni. Wcześniejsze badania skupiały się na fizycznych cechach koni, takich jak masa mięśniowa, czy mechanika biegu. Badania genetyczne wykazywały mutacje w genach wpływających m.in. na miozynę – jedno z białek odpowiedzialnych za kurczenie się mięśni. Ale nie ustalono ich bezpośredniego związku z metabolizmem tlenowym. Gen, który łamie zasady Tym razem naukowcy skupili się na genie KEAP1, który reguluje reakcje antyoksydacyjne i produkcję energii w mitochondriach. U wczesnych kręgowców gen ten pomagał w „stresie tlenowym” podczas przystosowywania się do życia na lądzie. U ptaków z kolei pomaga w radzeniu sobie z wielkim wysiłkiem, jakim jest lot. Naukowcy spodziewali się, że i u koni może powodować coś podobnego. Zamiast tego czekała ich kompletna niespodzianka. To, co odkryli badacze, podważyło zasady genetyki. Gen KEAP1 zazwyczaj koduje białko składające się z ponad 600 aminokwasów. Okazało się, że u koni, zebr i osłów w genie KEAP1 bardzo wcześnie występuje wspomniany kodon stop, czyli fragment kodu zatrzymujący syntezę. Białko produkowane przez ten gen powinno mieć tylko 14 aminokwasów, a więc byłoby zupełnie innym związkiem. Zdecydowanie za krótkim, aby wspierać jakąkolwiek ze znanych ról genu KEAP1 w komórce. A jednak w komórkach koni okazało się w pełni funkcjonalne. Zagadkę tę jednak udało się rozwiązać. Spektrometria masowa zagadkowego fragmentu genu wykazała, że tajemniczy kodon stop jednak koduje jeden z aminokwasów: cysteinę. Ta prosta, choć zakamuflowana podmiana jednego tylko aminokwasu, odpowiada za zmianę działania białka kodowanego przez KEAP1. Zmieniając przy okazji to, co powinno być fatalnym błędem, w ewolucyjną zaletę. Taki błąd genetyczny nie został wcześniej udokumentowany u żadnego kręgowca. Można powiedzieć, że to jedna z najkorzystniejszych mutacji w historii ewolucji ssaków. Jej obecność u wszystkich współczesnych koniowatych wskazuje, że pojawiła się na wczesnym etapie ewolucji. Tajemnice kodonów stop Kodony terminacyjne w genach fascynują badaczy od dawna. Między innymi dlatego, że mniej więcej 10% chorób genetycznych u ludzi wynika właśnie z mutacji tworzących przedwczesne kodony stop. Odkrycie tajemnicy końskiego genu KEAP1 może otworzyć nowe kierunki badań związanych z terapiami genowymi. Okazuje się bowiem, że przywrócenie funkcjonalnej syntezy białka w komórce jest możliwe. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ten rekin przeraża wyglądem. To jedna z najdziwaczniejszych ryb
Mitsukurina należy do najmniej poznanych rekinów. Ta niezwykła ryba żyje i żeruje blisko oceanicznego dna, poza zasięgiem badaczy morskiego życia. Może to i lepiej. Zapewniamy, że nikt nie chciałby spotkać tego potwora w jego naturalnym środowisku. Nie chodzi wyłącznie o jego drapieżną naturę. Mitsukurina należy do tych zwierząt, które przerażają samym wyglądem.
Spis treści: Jak wygląda mitsukurina? Gdzie występuje mitsukurina? Odkrycie mitsukuriny Czym żywi się mitsukurina? Zagrożenia dla mitsukuriny Oceaniczne głębiny są pełne dziwnych stworzeń. Niektóre straszą olbrzymimi zębami i wielkimi oczami. Są też takie, które wydają się być przybyszami z innej planety. Do tej grupy należy mitsukurina. Bez wątpienia mówimy tu o jednym z najdziwaczniejszych rekinów. Jak wygląda mitsukurina? Nawet długoszpar i głowomot pospolity nie wyglądają tak dziwacznie, jak mitsukurina, czyli rekin Owstona (Mitsukurina owstoni). Nazywany rekinem chochlikiem i goblinem, wyróżnia się przede wszystkim nietypowym kształtem głowy, którą wieńczy przypominający kielnię duży wyrostek. To jeszcze nie wszystko. Szczęki mitsukuriny są wysuwalne, a ryba potrafi wystrzelić je z ogromną prędkością. Trudno nie pokusić się tu o porównanie do potwora, który straszył widzów w hitowym filmie sci-fi w reżyserii Ridleya Scotta. Ciało ryby ma typowy dla rekinów wrzecionowaty kształt, jednak płetwy mitsukuriny wyraźnie różnią się od płetw innych przedstawicieli chrzęstnoszkieletowych. U kuzynów chochlika są ostro zakończone, natomiast u przedstawicieli opisywanego gatunku mają zaokrąglony kształt i są dość krótkie. Płetwy piersiowe i odbytowa są wyraźnie większe od grzbietowej. Z kolei ogonowa jest pozbawiona płata środkowego, a dolny jest mniejszy od górnego. Ubarwienie mitsukuriny Nietypowe jest także ubarwienie ryby. Mitsukurina jest różowoszara lub różowobiała. Taki kolor jest zasługą częściowo transparentnej skóry, przez którą prześwituje siatka naczyń krwionośnych. Jedynie płetwy mają niebieskawą barwę. Po śmierci rekina jego skóra szarzeje. Zęby mitsukuriny Jak przystało na rasowego rekina, mitsukurina ma na podorędziu szereg ostrych jak brzytwa zębów. Te przednie są wąskie i wysokie. Pozostałe są wyraźnie szersze i niższe, a ich funkcją jest miażdżenie pokarmu. Wzór zębowy przedstawia się następująco: u samców – (18-23)-(18-23)/(17-21)-(18-22); u samic – (10-23)-(18-23)/(18-21)-(18-22). Jakie rozmiary osiąga mitsukurina? W dziedzinie „odstraszanie wyglądem” nie ma sobie równych. Nawet tak niebezpieczne gatunki, jak żarłacz tygrysi czy biały wyglądają przy nim jak „nieszkodliwe rybki”, zwłaszcza jeżeli weźmiemy pod uwagę fakt, że niektóre rekiny chochliki zbliżają się do nich rozmiarami. Przeciętny osobnik osiąga około 200 cm długości, przy czym należy podkreślić, że niektóre z wyłowionych okazów znacząco odbiegały od średniej wartości. W 1967 roku, w okolicach wyspy Oshima, napotkano samca o długości 367 cm, który ważył 169,5 kg. W latach 70. XX wieku, z wód zatoki Suruga, wyłowiono rekina mierzącego ok. 500 cm. Żaden z tych osobników nie był jednak rekordzistą. Największym opisanym okazem była samica, która w 2000 roku została schwytana w Zatoce Meksykańskiej. Jej długość została oszacowana na 540 cm! W tym miejscu warto podkreślić, że żarłacz tygrysi, jeden z największych rekinów drapieżnych, osiąga do 500 cm długości. Należy jednak podkreślić, że deklasuje rekina chochlika pod względem masy, bo osiąga do 635 kg. Gdzie występuje mitsukurina? Mitsukurina jest zaliczana do gatunków głębinowych. Tam, gdzie kończy się zasięg występowania wstęgora królewskiego, zaczyna się środowisko rekina chochlika. Przedstawiciele tego gatunku żyją na głębokości ok. 200–250 metrów. Najczęściej spotyka się je przy dnie, gdzie żerują. Nie można jednak nie wspomnieć, że najprawdopodobniej rekin Owstona dobrze czuje się także na większych głębokościach. Podobno jeden okaz został wyłowiony z 1300 m. Zasięg występowania mitsukuriny rozpoczyna się w wodach Pacyfiku, w rejonie Australii, a kończy się w Zatoce Meksykańskiej Atlantyku. Największa populacja tych ryb najprawdopodobniej żyje w okolicach Japonii. Odkrycie mitsukuriny Tam też po raz pierwszy schwytano przedstawiciela tego gatunku. Jego opisu dokonał w 1898 roku David Starr Jordan, amerykański biolog. Okaz złapany w pobliżu Jokohamy, w zatoce Sagami, mierzył zaledwie 107 cm długości. Do 1985 roku opisano jedynie 33 okazy reprezentujące ten gatunek, z czego aż 23 osobniki pochodziły z wód okalających Japonię. Największą publikacja na temat rekina chochlika ujrzała światło dzienne w 2007 roku. Opisano w niej 148 okazów, więc wciąż mówimy tu o słabo poznanym gatunku. To wyjątkowo nieuchwytna ryba, a najlepiej świadczy o tym fakt, że mitsukurinę w naturalnym środowisku udało się sfilmować dopiero w 2008 roku. Niewielu odpowiedzi dostarczyły też okazy hodowane w niewoli. Poza swoim naturalnym środowiskiem rekiny chochliki żyją krótko i nie rozmnażają się. Czym żywi się mitsukurina? Mitsukurina najprawdopodobniej poluje na niewielką zdobycz. W żołądkach tych rekinów badacze odnajdywali szczątki głowonogów, skorupiaków i małych ryb. Jego łowieckim atrybutem jest wspomniany wcześniej dziwaczny wyrostek, który decyduje o jego osobliwym wyglądzie. Rostrum mitsukuriny jest zaopatrzone w wyspecjalizowane elektroreceptory, dzięki czemu doskonale nadaje się do przeszukiwania morskiego dna. Gdy namierzy zdobycz, najprawdopodobniej wciąga ją do paszczy, na co wskazują wysuwalne szczęki. Co ciekawe, zdaniem badaczy z Uniwersytetu Hokkaido robi to szybciej niż jakakolwiek inna ryba, wyposażona w taki „mechanizm”. Szczęki rekina chochlika wystrzeliwują do przodu z prędkością dochodzącą do 3,1 metra na sekundę. Zagrożenia dla mitsukuriny Nie wiadomo, ile osobników reprezentuje populację rekina chochlika. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje go w kategorii LC, czyli jako gatunek niższego ryzyka. Przemawia za tym fakt, że ryby te rzadko są łowione, a w swoim środowisku raczej nie mają naturalnych wrogów. W związku z tym połowy rekina chochlika nie są zabronione. Należy jednak podkreślić, że są chwytane wyjątkowo rzadko. Tylko czasami zostają złapane przy użyciu włóków lub sieci skrzelowych. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Musimy robić 10 tysięcy kroków dziennie – prawda czy mit?
Ile kroków dziennie powinniśmy wykonywać? Jakie korzyści daje codzienna aktywność? I czy siedzący tryb życia faktycznie zabija? O tym wszystkim rozmawiamy w najnowszym podcaście.
W tym artykule: Ile kroków dziennie powinniśmy robić? Czym mierzyć kroki? Co jeszcze można zrobić dla zdrowia? Czy siedzenie zabija? Każdego dnia należy zrobić 10 tysięcy kroków. To jedna z najpopularniejszych porad związanych ze zdrowym trybem życia. Jednak zalecenie nie pochodzi od naukowców czy lekarzy. Stworzyli je japońscy marketingowcy, przygotowujący kampanię dla pierwszych krokomierzy. Było to w 1964 r., przy okazji Igrzysk Olimpijskich w Tokio. Od tamtej pory idea 10 tysięcy kroków obiegła cały świat. Liczba została wybrana arbitralnie – łatwo ją było zapamiętać. Po kilku dekadach nakaz zyskał status niepodważalnej prawdy. – Te dziesięć tysięcy kroków to jest chwyt marketingowo-psychologiczny – mówi Julian Sobiech, fizjoterapeuta, dietetyk, twórca portalu „Jak dożyć setki” i autor książki pod tym samym tytułem. – Nasz aparat ruchu nie ma takiego licznika. Reaguje bardzo dobrze już przy dużo krótszych dystansach – zaznacza Sobiech. Ile kroków dziennie powinniśmy robić? W 2022 r. zespół kierowany przez dr Amandę Paluch z University of Massachusetts porównał dane aż 47 tys. osób. Stwierdził, że optymalna liczba kroków, jaką powinniśmy wykonywać dziennie, zależy od wieku. Dla osób starszych było to 6-8 tysięcy. Dla młodszych: między 8 a 10 tysięcy. – Czy warto robić 10 tysięcy kroków? Absolutnie tak – potwierdza Sobiech. Minimum jest jednak nieco mniejsze. Dla zdrowego dorosłego człowieka to 8 tys. kroków. Małe dzieci potrzebują więcej ruchu – mierząc w krokach, nawet 14-16 tys. Ale nie ma po co zakładać im trackerów i rygorystycznie pilnować tego limitu. Rodzice najlepiej wiedzą, czy ich dzieci są aktywne, czy nie. Czym mierzyć kroki? Za to dla dorosłych trackery mają jak najbardziej sens. Nie muszą przy tym być wymyślnym i bardzo drogim sprzętem. – Nawet tańsze opaski sportowe za kilkadziesiąt złotych motywują i wyznaczają cel. I to mimo że nie są superprezycyjne – mówi Sobiech. Samo śledzenie kroków jest już dobrze opanowaną technologią. Jeśli chcemy korzystać głównie z tej funkcji opaski, nie musimy wydawać na nią fortuny. Ile wynosi minimum dziennego ruchu? Trzy tysiące kroków. – To jest pułap chroniący nasze stawy przed zbyt szybkim starzeniem oraz chorobą zwyrodnieniową – wyjaśnia Julian Sobiech. – Dla mnie jako fizjoterapeuty ważne jest, by nawet pacjenci na wczesnym etapie choroby zwyrodnieniowej chodzili jak najwięcej. W takim przypadku nie można zrobić nic gorszego, niż całkowicie zrezygnować z ruchu – ostrzega. Chodzenie to nasza podstawowa aktywność: najbardziej naturalna i najzdrowsza. – Zachęcam do tego, by również ćwiczyć siłowo, uprawiać inne sporty. Jednak gdybym miał wybrać jedną aktywność, to chodzenie jest absolutnie najważniejsze – uważa Sobiech. Ćwiczenia służą wszystkim. Okazuje się jednak, że kobiety zyskują dzięki nim więcej niż mężczyźni Kobiety, które stawiają na regularne ćwiczenia, mogą w większym stopniu niż mężczyźni cieszyć się zdrowiem i szansami na długie życie. Wykazało to badanie przeprowadzone na grupie kil... Co jeszcze można zrobić dla zdrowia? Jeśli na co dzień ruszamy się mało, warto jak najczęściej zmieniać pozycję. Dotyczy to szczególnie tych, którzy dużo czasu spędzają, siedząc. Wówczas najlepiej jak najczęściej wstawać. Ale nie tylko. – Równie dobrze można zmieniać pozycję na krześle – mówi Sobiech. – Trochę się obniżyć, siąść bokiem, choćby na chwilę, przeciągnąć się. Siedzący tryb życia nie zaszkodzi nam, jeśli nadrabiamy to na przestrzeni całej doby – zaznacza fizjoterapeuta. Ważne jest też ergonomiczne siedzenie. Oparcie musi być dostosowane do naszego wzrostu, a krzesło mieć odpowiednie podłokietniki, zapewniające wygodną pozycję i oparcie dla ramion. Czy siedzenie zabija? – Pracując przy biurku, stosuję zasadę 60 na 30. Czyli 60 kroków na każde 30 minut siedzenia – podpowiada Sobiech. Jeśli zaś nie chce przerywać pracy, po jej zakończeniu sumuje „zaległe” kroki. I np. po dwóch godzinach w pozycji siedzącej wykonuje 200-300 kroków. Nie należy przy tym bać się siedzącego trybu życia. – Nie ma nic gorszego, niż zacząć stresować się tym, że siedzimy – zauważa Sobiech. – Siedzenie jest po to, by było nam komfortowo i by odpoczywać. Czasami mówi się, że siedzenie przeciąża kręgosłup. No właśnie nie! Bóle lędźwi biorą się z przykurczu, z niedoboru ruchu. Bóle karku i łopatek z braku oparcia dla rąk. Z siedzenia mamy czerpać przyjemność. Ma być nam wygodnie. Do tego warto dołożyć trochę ruchu w pozostałych częściach doby – i będzie ok – podsumowuje fizjoterapeuta. Całą rozmowę można wysłuchać w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify.
Ćwiczenia służą wszystkim. Okazuje się jednak, że kobiety zyskują dzięki nim więcej niż mężczyźni
Kobiety, które stawiają na regularne ćwiczenia, mogą w większym stopniu niż mężczyźni cieszyć się zdrowiem i szansami na długie życie. Wykazało to badanie przeprowadzone na grupie kilku tysięcy pacjentów.
W tym artykule: Regularne ćwiczenia a długość życia Aktywne kobiety mają większe szanse na długie życie Dlaczego kobiety bardziej korzystają z ćwiczeń? Nie od dziś wiadomo, że sport to zdrowie. Dowodzą tego liczne badania dotyczące chociażby... kroków. Tak, już najprostsza aktywność fizyczna, jaką jest chodzenie, może mieć pozytywny wpływ na nasze zdrowie. Jedne z ostatnich analiz wykazały na przykład, że aby zmniejszyć ryzyko przedwczesnej śmierci, sześćdziesięciolatkowie powinni wykonywać dziennie między 6 a 8 tys. kroków. Z kolei osoby młodsze – między 8 a 10 tys. Wiadomo też, że nawet umiarkowane, lecz regularne ćwiczenia fizyczne mogą poprawiać zdolności uczenia się i zapamiętywania. Jak czytamy na łamach „Guardiana”, NHS (odpowiednik naszego NFZ w Wielkiej Brytanii) zaleca, aby mężczyźni i kobiety w wieku od 19 do 64 lat poświęcali tygodniowo co najmniej 150 minut na umiarkowane ćwiczenia. W przypadku intensywnych ćwiczeń wystarczy 75 minut. Do tego dochodzą ćwiczenia siłowe, najlepiej dwa razy w tygodniu. Regularne ćwiczenia a długość życia Ostatnio naukowcy sprawdzili, czy ćwiczenia w takim samym stopniu wpływają na mężczyzn i kobiety. Ich wnioski zaskakują. Okazało się bowiem, że to, jak bardzo dobrze zrobi nam sport, zależy od płci. Kobiety z tej samej ilości regularnych ćwiczeń odnoszą większe korzyści niż mężczyźni. Autorzy badań skupili się na aspekcie unikania przedwczesnej śmierci. – Nasze badanie nie sugeruje, że kobiety powinny ćwiczyć mniej. Raczej zachęca do aktywności te, które z różnych powodów nie wykonują wystarczającej ilości ćwiczeń, bo nawet stosunkowo niewielka ich ilość może przynieść znaczne korzyści – komentuje dr Hongwei Ji, współautorka badania przeprowadzonego w Affiliated Hospital of Qingdao University. Wnioski zostały przedstawione w „Journal of the American College of Cardiology”. Na potrzeby artykułu dr Ji i jej współpracownicy przebadali 412 413 uczestników. Jednym z warunków kwalifikacji był brak podstawowych problemów zdrowotnych. Chętnych rekrutowano w latach 1997–2017. Do końca grudnia 2019 r. zmarło 39 935 osób. 11 670 zgonów wynikało z dolegliwości sercowo-naczyniowych. Aktywne kobiety mają większe szanse na długie życie W ramach badania uczestnicy wypełniali ankiety. Znalazły się w nich pytania dotyczące uprawiania ćwiczeń. Stąd wiadomo, że większy odsetek mężczyzn niż kobiety podejmował regularną aktywność fizyczną i ćwiczenia wzmacniające. Większe korzyści ze sportu zaobserwowano jednak u kobiet. Zespół badawczy ustalił chociażby, że 140 minut umiarkowanych ćwiczeń tygodniowo zmniejsza ryzyko przedwczesnej śmierci u pań o 18% w porównaniu z tymi, które rezygnują z aktywności. Co ciekawe, panowie potrzebowali 300 minut takich ćwiczeń tygodniowo, aby uzyskać podobny efekt. Warto jednak podkreślić, że autorzy badań opierali się na ćwiczeniach zgłaszanych przez samych pacjentów. To oznacza, że nie uwzględniono dodatkowych codziennych aktywności fizycznych związanych z czynnościami domowymi. Polka pobiła kolejny rekord. Oto najstarsza kobieta, która przebiegła maraton Aleksandra Raczyńska zbliża się do 90. urodzin. Mimo wieku kondycji mógłby jej pozazdrościć niejeden nastolatek. Aktywna seniorka ma na koncie wiele sukcesów, a niedawno pobiła wyjątkowy ... Dlaczego kobiety bardziej korzystają z ćwiczeń? Niezaangażowany w badania prof. Emmanuel Stamatakis z Uniwersytetu w Sydney komentuje dla „Guardiana”, że „wysiłek, jaki kobiety podejmują w związku z danym zadaniem fizycznym, jest większy niż u mężczyzn”. Dodaje też, że sesje ćwiczeń kobiet prawdopodobnie odzwierciedlały wyższe względne obciążenia niż w przypadku mężczyzn. Właściwości mięśni szkieletowych różnią się u mężczyzn i kobiet, co może wyjaśniać rozbieżne reakcje na te same dawki ćwiczeń. – Mamy nadzieję, że być może samo zrozumienie tej koncepcji pomoże niektórym kobietom, które czują się zbyt zajęte lub zbyt onieśmielone, podjąć nowy program ćwiczeń [...] Mogą podążać własną ścieżką do sukcesu i każdy postęp będzie się liczył – podsumowuje dr Susan Cheng, współautorka badania. Źródło: Journal of the American College of Cardiology. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Ludzie na świecie żyją coraz dłużej. To dotyczy mężczyzn i kobiet
Długowieczność to marzenie niejednej osoby. Wystarczy przejrzeć bazy badań dotyczących wydłużania życia. Może więc warto po prostu zaufać ewolucji? Dane z ostatnich 200 lat mogą być pocieszające.
W tym artykule: Żyjemy coraz dłużej Czy czeka nas długowieczność? Zwierzęta żyją znacznie dłużej od ludzi Można postawić tezę, że ludzie niemal od zawsze marzą o długowieczności. W końcu medycyna zaczęła rozwijać się właśnie po to, aby uchronić naszych przodków przed śmiercią i dać im jeszcze kilka lat życia. Nie zawsze pierwsze operacje i zabiegi przynosiły jednak zamierzany efekt. Do dziś znajdowane są ludzkie szczątki będące dowodem na przeprowadzanie nieudanych trepanacji czaszki. Żyjemy coraz dłużej Na przestrzeni wieków ludzie zaczęli jednak żyć coraz dłużej. Jest w tym ogromna zasługa właśnie postępu medycyny. Choroby, które kiedyś dziesiątkowały populacje, dziś nie są nam już straszne. Oczywiście pojawiają się nowe schorzenia i wyzwania dla zdrowia. Dzięki rosnącej samoświadomości mamy jednak dodatkowe narzędzia do dbania o siebie. Jak wynika z nowego badania opublikowanego na łamach „PLOS ONE”, w większości krajów na świecie w ciągu ostatnich dwóch stuleci zaobserwowano wydłużenie życia u ludzi. David Atance z Universidad de Alcalá w Hiszpanii i jego współpracownicy wykorzystali dane 194 krajów z rejestrów Organizacji Narodów Zjednoczonych. Jak ustalili, państwa można podzielić na pięć grup, odpowiadających po części pięciu kontynentom. Czy czeka nas długowieczność? Mimo że poszczególne populacje mają własne trajektorie rozwoju, łączą je pewne cechy wspólne. Są to: dłuższa średnia długość życia ogólnie i coraz mniejsze różnice między długością życia mężczyzn i kobiet. Wróćmy do podziału państw na podstawie ich charakterystyki śmiertelności/długowieczności. W każdej z pięciu grup znalazły się kraje, w których średnia długość życia rośnie, a różnica w umieralności mężczyzn i kobiet maleje. Naukowcy wykorzystali swój model do stworzenia prognozy na 2030 r. i stwierdzili kontynuację tych trendów. Nie wszędzie na świecie ludzie żyją jednak coraz dłużej. W przypadku tych pojedynczych państw jest to spowodowane wojnami oraz szkodliwymi warunkami społeczno-gospodarczymi i politycznymi. Możesz żyć nawet o 13 lat dłużej, jeśli zmienisz jadłospis. Jakie produkty sprzyjają zdrowej długowieczności? Dieta śródziemnomorska i skandynawska nie tylko chronią przed chorobami. Potrafią też wydłużać życie – dowodzą naukowcy z Norwegii. Co zmienić w jadłospisie, by żyć dłużej? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dieta-nordycka-co-to-jest-i-czy-moze-poprawic-wyniki-badan-bez-utraty-wagi-co-jesc-by-zyc-zdrowiej-fot-getty-images-ef7b927.jpeg" width="938" height="625" alt="Dieta nordycka. Co to jest i czy może poprawić wyniki badań bez utraty wagi? Co jeść, by żyć zdrowiej? (fot. Getty Images)" title="Dieta nordycka. Co to jest i czy może poprawić wyniki badań bez utraty wagi? Co jeść, by żyć zdrowiej? (fot. Getty Images)" /> Zwierzęta żyją znacznie dłużej od ludzi W porównaniu z niektórymi zwierzętami czas, jaki jest dany człowiekowi, to ledwie jedna krótka chwila. Cykl życia niektórych organizmów dochodzi nawet do kilkunastu tysięcy lat, a i to nie są rekordziści. Szacuje się bowiem, że pewni przedstawiciele królestwa zwierząt poznali receptę na nieśmiertelność. Jak na razie taka wizja jest nieosiągalna dla człowieka. A co możemy robić, aby żyć jak najdłużej? Badacze sugerują na przykład zwracanie większej uwagi na to, co kładziemy na talerzu. Codzienne menu ma znaczący wpływ na jakość i długość naszego życia. Badania z 2023 r. przedstawiają poszukiwanie uniwersalnej formuły, która zapewniłaby nam długowieczność. Wynika z nich, że dieta wydłużająca życie powinna zawierać dużo warzyw strączkowych (fasoli, grochu, soczewicy), pełnych ziaren i orzechów, natomiast mniej przetworzonego czerwonego mięsa. Źródło: PLOS ONE Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Regularne ćwiczenia fizyczne mają wpływ na nasz mózg. Oto, co osiągniemy, ćwicząc
Nowe badanie wykazało, że nawet umiarkowane, lecz regularne ćwiczenia fizyczne, mogą poprawiać zdolności uczenia się i zapamiętywania. Naukowcy twierdzą, że treningi zwiększają objętość tej części mózgu, która jest odpowiedzialna za te zdolności.
W tym artykule: Aktywność fizyczna a zdrowie człowieka Regularny sport ma duży wpływ na budowę mózgu Nawet umiarkowany ruch wpływa na wzrost objętości mózgu „Mens sana in corpore sano”. W zdrowym ciele zdrowy duch. Ta popularna łacińska sentencja autorstwa rzymskiego poety Juwenalisa powtarzana jest przez kolejne pokolenia ludzi. Oznacza to, że jeśli zadbamy o własny organizm, nasze samopoczucie i zdrowie psychiczne będzie równie dobre, jak zdrowie fizyczne. Tylko tyle i aż tyle. Aktywność fizyczna a zdrowie człowieka Sport to zdrowie i wiadomo to nie od dziś. Uważa się, że aby zadbać o dobrą kondycję, musimy dziennie przejść ok. 10 tys. kroków. To jednak zaledwie wymagane minimum, ponieważ eksperci wskazują, że oprócz samych spacerów, ważne są również regularne treningi, takie jak bieganie, ćwiczenia na siłowni czy sporty zespołowe. Naukowcy od dawna wskazują wiele korzyści, jakie może przynieść regularne uprawianie sportu. Wśród nich wymienia się m.in.: poprawę działania układu krążenia, wzmocnienie układu odpornościowego, utrzymanie prawidłowej masy ciała, regulację przemiany materii, poprawę wydolności serca i płuc, zwiększenie siły mięśni, kształtowanie zdrowych nawyków, zmniejszenie ryzyka zachorowania na wiele chorób, takich jak cukrzyca typu 2, osteoporoza i nowotwory. Regularny sport ma duży wpływ na budowę mózgu Od dawna wiadomo również, że sport wpływa również na kondycję mózgu. Nie chodzi wyłącznie o zaburzenia nastroju i zdrowie psychiczne. Regularne treningi mogą poprawiać również zdolności zapamiętywania i uczenia się. Tak wynika z najnowszych badań, opublikowanych na łamach czasopisma naukowego „Journal of Alzheimer's Disease”. Zespół naukowców chciał zbadać zależność pomiędzy regularną aktywnością fizyczną a objętością mózgu w niektórych obszarach. W badaniu wzięło udział w sumie 10 125 ochotników. Uczeni przeanalizowali skany mózgu zrobione przy użyciu metody rezonansu magnetycznego. Okazało się, że osoby, które deklarowały, że regularnie wykonują aktywność fizyczną – nawet bardzo umiarkowaną, taką jak spacery – miały większą objętość m.in. płata czołowego. Czy mózg się zmienia wraz z wiekiem? Ten narząd fascynuje naukę najbardziej Czy to możliwe, że dziecko na niedługo przed urodzeniem ma najwięcej komórek mózgowych? Czy mózg może się zmienić u osoby dorosłej? Jeden z najbardziej tajemniczych narządów odsłania ... To część mózgu, która odpowiada za szereg kluczowych funkcji. Należą do nich m.in. planowanie, myślenie, pamięć, podejmowanie decyzji, ocena i kontrola emocji i sytuacji oraz wyuczone działania ruchowe. – Odkryliśmy, że nawet umiarkowany poziom aktywności fizycznej, na przykład wykonywanie ok. 4000 kroków dziennie, może mieć pozytywny wpływ na zdrowie mózgu – mówi psychiatra i neurolog David Merrill z Pacific Neuroscience Institute Brain Health Center, współautor badania. – To znacznie mniej niż często sugerowane 10 tys. kroków, co sprawia, że dla wielu osób jest to cel bardziej osiągalny – dodaje. Nawet umiarkowany ruch wpływa na wzrost objętości mózgu Naukowcy w swoim badaniu korzystali również z pomocy sztucznej inteligencji. –Trzy modele głębokiego uczenia analizowały obrazy osiowe, strzałkowe i czołowe ze skanów mózgów – czytamy w badaniu. – Po uwzględnieniu wieku, płci, wskaźnika masy ciała i wielokrotnych porównaniach okazało się, że wydłużona liczba dni umiarkowanej i energicznej aktywności koreluje z większą znormalizowaną objętością mózgu w wielu obszarach. Zauważyliśmy, że zwiększona była całkowita istota szara, istota biała, hipokamp oraz objętość płata czołowego, ciemieniowego i potylicznego – napisali badacze. Autorzy podkreślili, że najważniejszym wnioskiem z badania jest fakt, że aktywność fizyczna wiąże się ze zwiększeniem objętości mózgu. – Wskazuje to na potencjalne działanie neuroprotekcyjne – podkreślają uczeni. W dużym skrócie oznacza to, że sport ma wpływ na ochronę komórek nerwowych (neuronów) przed uszkodzeniami. – Nasze badania potwierdzają wcześniejsze ustalenia, które wykazały, że aktywność fizyczna jest bardzo dobra dla mózgu – mówi Cyrus Raji, radiolog z Washington University w St. Louis. – Ćwiczenia nie tylko zmniejszają ryzyko demencji, ale także pomagają w utrzymaniu odpowiedniej objętości mózgu, co ma kluczowe znaczenie w miarę starzenia się – dodaje. Źródło: Journal of Alzheimer's Disease. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Możesz żyć nawet o 13 lat dłużej, jeśli zmienisz jadłospis. Jakie produkty sprzyjają zdrowej długowieczności?
Dieta śródziemnomorska i skandynawska nie tylko chronią przed chorobami. Potrafią też wydłużać życie – dowodzą naukowcy z Norwegii. Co zmienić w jadłospisie, by żyć dłużej?
W tym artykule: Mężczyźni mogą żyć dłużej nawet o 13 lat. Kobiety prawie o 11 lat dłużej Optymalna dla Europejczyków jest dieta śródziemnomorska i skandynawska Dieta znacząco wpływa na długość i jakość życia mieszkańców krajów rozwiniętych. Lekarze i dietetycy od lat powtarzają, że zmiana sposobu żywienia może chronić przed chorobami i niepełnosprawnością. Dzięki analizom przeprowadzonym przez badaczy z norweskiego Uniwersytetu Bergen wiadomo, jak bardzo zmiana diety może wydłużyć życie. Pracę naukową na ten temat opublikowało czasopismo „PLOS Medicine”. Mężczyźni mogą żyć dłużej nawet o 13 lat. Kobiety prawie o 11 lat dłużej W analizie jako punkt wyjścia wzięto pod uwagę młodych Amerykanów i typową dla mieszkańców krajów zachodnich dietę. Jej zmiana na zdrowszą może wydłużyć życie średnio o 13 lat w przypadku mężczyzn i o blisko 11 lat w przypadku kobiet – twierdzą norwescy uczeni. Najdłużej żyjące zwierzęta. Poznaj rekordy długowieczności Najdłużej żyjące zwierzęta udowadniają, że czas, jaki jest dany człowiekowi, to ledwie jedna krótka chwila. W przyrodzie występuje całkiem sporo gatunków, które mogą żyć dłużej ni... Wyliczenia te odnoszą się do 20-latków. Jednak i w późniejszym wieku zmiana diety też istotnie wpływa na długość życia. Np. dla 60-latków jest to wydłużenie życia o prawie 9 lat w przypadku mężczyzn i 8 lat w przypadku kobiet. Dla 80-latków zaś o ok. 3,5 roku. Zgodnie z analizą, najważniejsze zmiany na lepsze dają następujące zmiany nawyków żywieniowych: większy udział w diecie roślin strączkowych, takich jak fasola, groch czy soja, większy udział produktów pełnoziarnistych, większy udział orzechów, z wyłączeniem orzecha kokosowego, mniejsze spożycie czerwonego mięsa, takiego jak wieprzowina czy wołowina, mniejsze spożycie mięsa wysokoprzetworzonego, np. parówek, pasztetów czy wędlin. Badacze opublikowali uzyskane dane w internecie. Każdy może z nich skorzystać. Uczeni stworzyli też internetowy kalkulator, pomagający zrozumieć korzyści ze zmiany diety. Jest on dostępny na stronie https://food4healthylife.org/. Optymalna dla Europejczyków jest dieta śródziemnomorska i skandynawska Za najlepszą dla mieszkańców naszego kontynentu uważana jest dieta śródziemnomorska. W każdym jej wariancie znajdziemy duże ilości ryb i owoców morza. To bogate źródła kwasów omega-3. Ważne są też warzywa i owoce, które dostarczają przeciwutleniających polifenoli. Według naukowców najlepszą wersją diety śródziemnomorskiej jest grecka, która obfituje w oliwę z oliwek, warzywa, produkty zbożowe i rośliny strączkowe. WHO wie, co powinniśmy jeść, żeby żyć dłużej i nie chorować. Tylko dwie diety europejskie to gwarantują Światowa Organizacja Zdrowia poleca brać przykład ze Skandynawów i mieszkańców rejonu Morza Śródziemnego. Oczywiście chodzi o dietę. Nie ma w niej natomiast zbyt wiele mięsa, które może mieć działanie niekorzystne. Chodzi nie tylko o dużą zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych, ale także o łatwo przyswajalne żelazo hemowe. Organizm nie potrafi pozbyć się nadmiaru żelaza, a gdy jest go za dużo, znacznie rośnie ryzyko miażdżycy. Alternatywą jest dieta skandynawska, inaczej nazywana nordycką. Skupia się ona bardziej na warzywach, jagodach, pełnoziarnistych potrawach oraz tłustych rybach (makrela, łosoś, śledź). Zamiast oliwy z oliwek Skandynawowie wolą używać oleju rzepakowego. Dieta taka jest też bardziej dostosowana do realiów polskich. Źródło: PLOS Medicine. Więcej o długowieczności piszemy w najnowszym wydaniu magazynu „National Geographic” nr 1/23. ###gallery-end######gallery-end###
Tradycyjne diety z całego świata, które zapewniają długowieczność. Kuchnia tzw. „niebieski stref”
Przekazywane z pokolenia na pokolenie receptury na tradycyjne dania oparte na pełnych ziarnach, orzechach i warzywach mogą być naturalnym antidotum na wiele chorób i zapewniać długowieczność. Co jedzą najzdrowsi i najszczęśliwsi ludzie na świecie?
Jak to się dzieje, że mieszkańcy pewnych regionów częściej dożywają setki, rzadziej chorują na raka i częściej deklarują, że są zadowoleni ze swojego życia? Dan Buettner, autor książek, podróżnik i publicysta związany z amerykańskim magazynem National Geographic od lat zajmuje się zagadnieniem długowieczności i przygląda się tzw. niebieskim strefom („blue zones”), czyli takim miejscom na świecie, w których ludzie żyją najdłużej, są najszczęśliwsi i najzdrowsi. Na jakość ich życia mają wpływ m.in.: czystość powietrza, ukształtowanie terenu czy zbilansowana dieta. Buettner wciąż odkrywa sekrety stulatków. Niedawno powrócił do czterech niebieskich stref, by dowiedzieć się więcej na temat żywności, która sprzyja długowieczności. Zebrał przepisy przekazywane z pokolenia na pokolenie, by rozwikłać tajemnicę tych „eliksirów młodości”. Sardynia, Włochy Stolica stulatków. To tutaj żyje najwięcej stulatków płci męskiej na całym świecie Fot. Getty Images, nationalgeographic.com Przenieśmy się na Sardynię. Po wschodniej stronie gór Gennargentu leży Arzana - wioska słynąca z największej na świecie liczbie stulatków. Po II wojnie światowej aż 38 osób osiągnęło tu setkę. Tę wyjątkową statystykę w Arzana opisano pod koniec lat 90. Uważa, że prosta tradycyjna dieta, strome ulice, które wymagają regularnego wysiłku fizycznego, oddanie rodzinie, szacunek dla starszych i matriarchalna kultura, w której to odpowiedzialność za rodzinę spoczywa głównie na kobietach, decydują tu o męskiej długowieczności. Jak pokazują statystyki małżonkowie stulatków żyją dłużej niż rodzeństwo, co może sugerować, że dieta i styl życia mogą mieć większe znaczenie niż geny. Dziewięćdziesięciodziewięcioletnia Assunta Podda energicznie wskazuje na gliniany garnek i uśmiecha się, szczerząc zęby. „Minestrone” - tłumaczy. Zupa powstaje na bazie fasoli, marchwi, cebuli, czosnku, pomidorów, kopru włoskiego, kalarepy, kapusty, ziół i oliwy z oliwek. Do tego dochodzi bochenek na zakwasie i zielenina . Do posiłku koniecznie kieliszek wina z granatów i toast w dialekcie: “A kent’ annos!”, czyli „Obyś dożył setki!”. Taki posiłek dostarcza niezbędnych aminokwasów i witamin. Jak odkryto, stulatkowie mają w swoich układach trawiennych specyficzne szczepy bakterii, które przekształcają błonnik w kwasy tłuszczowe o nieparzystym łańcuchu. Obecność tych tłuszczów ma związek z niższym ryzykiem zachorowania na choroby serca i może zapobiegać nowotworom. Zaobserwowano, że spora część sardyńskich stulatków miała wole - zgrubienie szyi będące efektem nieprawidłowej pracy tarczycy. Możliwe, że to tiocyjanian związany z obecnością kalarepy w codziennej diecie Sardyńczyków, może osłabiać czynność tarczycy. W rezultacie spowalnia się ich metabolizm, co jak w przypadku zapalniczki świecącej się dłużej niskim płomieniem, może wpływać na ich długowieczność. Nicoya, Kostaryka Karina mieszkańców z najdłuższą przewidywaną długością życia w obu Amerykach Fot. Nicole Franco, nationalgeographic.com Każdego ranka o świcie María Elena Jiménez Rojas jak większość kobiet w tym regionie rozpala drewno w długim, glinianym piecu, ugniata ciasto kukurydziane na okrągły placek, z którego powstanie tortilla i miesza w kociołku wypełnionym czarną fasolą, papryką, ziołami, ryżem, cebulą i czosnkiem, by uzyskać kostarykańskie gallo pinto. Członkowie Chorotega - grupy etnicznej, która miała największy wpływ na tutejszą dietę, od tysiącleci jedzą w zasadzie to samo. Być może dlatego osiągają najdłuższą długość życia w obu Amerykach, a mężczyźni w wieku powyżej 60 lat mają mogą poszczycić się najniższym na świecie wskaźnikiem śmiertelności w swojej grupie wiekowej. Do tej długowieczności mogą przyczyniać się m.in. kukurydziane tortille, które są doskonałym źródłem złożonych węglowodanów, minerałów i błonnika. Popiół drzewny, który dodaje się, podczas moczenia kukurydzy, rozkłada ściany komórkowe warzywa i uwalnia niacynę - co pomaga kontrolować poziom cholesterolu. Czarna fasola zawiera natomiast liczne przeciwutleniacze, takie same jakie występują m.in. w jagodach. Jest również bogata w błonnik, który sprzyja oczyszczaniu jelita grubego. Magia polega na połączeniu kukurydzy z fasolą. Nasze ciała potrzebują bowiem dziewięciu aminokwasów do budowy mięśni. Produkty zwierzęce, takie jak mięso, ryby i jaja, zapewniają wszystkie z nich, ale jednocześnie zawierają także m.in. tłuszcze nasycone. Fasola i kukurydza dostarczają wszystkich potrzebnych składników bez konieczności pochłaniania tego, co szkodliwe. Okinawa, Japonia Mieszkańcy tej wyspy mają trzy razy większe szanse na osiągnięcie setki niż Amerykanie Fot. David McLain, nationalgeographic.com Na Okinawie wśród kobiet stwierdza się o ok. połowę mniej przypadków raka piersi, zarówno kobiety jak i mężczyźni rzadziej - nawet o jedną czwartą zapadają na choroby serca, a osoby starsze nawet 10-12 razy rzadziej umierają z powodu Alzheimera. W tym zapewniającym długowieczność menu znajduje się m.in. zupa tofu, sałatka z marchwi, gotowana paproć otani-watari, papryka czy przepękla ogórkowata. Okinawskie jedzenie ma być lekkie, ale skondensowane pod względem wartości odżywczych (podczas gdy w Stanach Zjednoczonych jest odwrotnie). Klasyczna potrawa z Okinawy - goya - ma wysoką zawartość witamin A i C, kwasu foliowego i przeciwutleniaczy, które pomagają chronić komórki przed uszkodzeniem. Ma działanie przeciwnowotworowe, chroni wątrobę i błony komórkowe, obniża poziom cukru we krwi, niszczy wolne rodniki i bakterie takie jak E. coli. Tofu na Okinawie wydaje się gęstsze i bardziej „serowe”. Jako białkowy element codziennej diety, często zastępuje mniej zdrowe białka, takie jak mięso czy jajka. Tradycyjnie wytwarzane z wody morskiej tofu z Okinawy jest bogate w wapń, magnez, cynk i izoflawonoidy związane ze zmniejszeniem ryzyka raka i chorób układu krążenia. Do tego herbata z kurkumą. Zawarta w kurkumie substancja czynna może pomagać przeciwdziałać takim chorobom jak rak, choroby serca czy demencja. Ponadto wyspiarze dodają kurkumę, by poprawić smak zdrowych warzyw. Większość przepisów opiera się na dashi - bogatym bulionie zwykle wytwarzanym z płatków bonito lub wodorostów morskich. Zawarta w tych ostatnich astaksantyna, została powiązana z genem, który po aktywacji wydaje się aktywizować komórki do oczyszczania się, przez co zmniejsza się ilość stanów zapalnych, które są przyczyną większości chorób związanych ze starzeniem się. Loma Linda, Kalifornia Adwentyści Dnia Siódmego stosujący dietę wegetariańską żyją zwykle dłużej niż ci, którzy jedzą mięso Fot. Nicole Franco, nationalgeographic.com W Kalifornii żyje spora społeczność Adwentystów Dnia Siódmego, która restrykcyjnie przestrzega diety roślinnej inspirowanej Biblią. Najwierniejsi powołują się na fragmenty Księgi Rodzaju (1:29): „I rzekł Bóg: «Oto wam daję wszelką roślinę przynoszącą ziarno po całej ziemi i wszelkie drzewo, którego owoc ma w sobie nasienie: dla was będą one pokarmem”. Badania wykazały, że praktykujący Adwentyści, którzy przestrzegają diety, zwykle żyją dłużej, a ich przewidywana długość życia jest o 7,3 lat dłuższa w przypadku mężczyzn i 4,4 lat dla kobiet. Adwentystka, 90-letnia Dorothy Nelson nigdy nie jadła mięsa. Nie pije też kawy ani alkoholu. W jej kuchni unoszą się zapachy czarnej fasoli z gotowaną na parze kapustą i kalafiorem, brązowego tofu, nasion sezamu i sosu sojowego. To mieszanka węglowodanów, białka, witamin, minerałów i przeciwutleniaczy. Na talerzach nigdy nie brakuje też pełnych ziaren, owoców, orzechów i warzyw, które zgodnie z przekonaniami „dodają siły, wytrwałości i intelektu”. Nie ma natomiast soli, dodatkowego tłuszczu i cukru, który „powoduje fermentację, co zmętnia mózg i zmienia usposobienie”. Religijne przekonania Nelson mają swoje odzwierciedlenie w wytycznych American Cancer Society i American Heart Association. Większość najnowszych zaleceń dietetycznych dla Adwentystów pochodzi od Gary'ego Frasera, badacza na Uniwersytecie Loma Linda. Lekarz zauważył, że adwentyści mają zdrowsze serca niż reszta populacji i zaczął dociekać, w jaki sposób można to naukowo wyjaśnić. Obecnie monitoruje zdrowie dziesiątek tysięcy amerykańskich adwentystów, a jego badania wskazują, że wegeadwentyści są o ok. 12 proc. mniej podatni na śmierć niż ci, którzy jedzą mięso choćby w niewielkich ilościach. Źródło: nationalgeographic.com
Zdrowa babcia gwarantuje długowieczność i zdrowie twoich dzieci. Tak przynajmniej jest u słoni
"Młode słoniki mają większe szanse na przeżycie, kiedy wciąż żyje ich babka" - zauważają naukowcy.
Nawet najstarsze słonice, mające powyżej 50 lat, rodzą i zdrowo wychowują młode, choć pomiędzy kolejnymi ciążami mają coraz dłuższe przerwy. Córki długowiecznych matek same żyją dłużej, mają też więcej młodych - wynika z badań słoni w parku narodowym w Kenii. Dane dotyczące 834 słonic żyjących w Parku Narodowym Amboseli w Kenii analizowali ostatnio naukowcy pod kierunkiem Phyllis Lee z University of Stirling w Wielkiej Brytanii. Populacja tych słoni obserwowana jest od 1972 r., a zgromadzone tam dane dotyczą w sumie ponad 3 tys. osobników. Wyniki badania reprodukcji słoni przedstawiono w "Behavioral Ecology and Sociobiology". Długowieczność się opłaca? W przypadku gatunków długowiecznych, takich jak ludzie, szympansy, walenie i niektóre ptaki, długie życie wiąże się z większym sukcesem reprodukcyjnym i późną utratą płodności. Naukowców interesuje to, czy wydłużony czas życia (już po ustaniu reprodukcji) może się wiązać z korzyściami dla zwierząt i ich potomstwa. Dobrym obiektem do takich badań są słonie. Ich ciąża trwa 22 miesiące, po czym następuje roczna przerwa na karmienie (wówczas zanika ruja). Młode dokarmiają się mlekiem matki do chwili, w której na świecie pojawia się ich młodsze rodzeństwo. Większość obserwowanych samic z parku Amboseli swoje pierwsze młode rodziła przed ukończeniem 14 lat. Podobnie jak to jest u innych gatunków, te samice, które zaczęły rodzić wcześniej, miały w sumie więcej dzieci. Większość samic z obserwowanej grupy dożyła niemal czterdziestki, jedna dziesiąta - około sześćdziesiątki. Lee zauważa, że u słonic po 49. roku życia pojawia się klasyczny dla ssaków spadek skali reprodukcji. Od tego momentu żyją one jeszcze najwyżej 16 lat. Takie zjawisko selektywnego wymierania osobników mniej produktywnych nie było jeszcze opisywane w przypadku tak długowiecznych zwierząt, jakimi są słonie - zaznaczają autorzy publikacji. Wpływ babci na rozrodczość Przeżycie młodych ma ścisły związek z doświadczeniem matki i warunkami środowiska, w jakim słoniątko spędza pierwszy rok życia. Wcześniejszy zgon częściej zdarza się w przypadku tych młodych, które są pierwszymi dziećmi swoich matek - tych, które są samcami, i tych urodzonych podczas suszy. Wiek matki wydaje się nie mieć tu znaczenia. Nawet najstarsze słonice (mające powyżej 50 lat) rodzą i zdrowo wychowują młode, choć pomiędzy kolejnymi ciążami mają coraz dłuższe przerwy. "Nową i ekscytującą częścią naszego badania jest duży wpływ samic na reprodukcję ich własnych córek i wnuczek" - zauważa Lee. "Córki długowiecznych matek same żyły dłużej, miały też większy sukces reprodukcyjny" - poinformowała. W niektórych większych rodzinach jednocześnie rozmnażały się samice należące aż do trzech pokoleń par: matek i córek. Tylko 10 spośród 281 najstarszych obserwowanych słonic przestało się rozmnażać w ostatnich latach życia. Młode słoniki mają większe szanse na przeżycie, kiedy wciąż żyje ich babka - zauważają naukowcy. U samic słoni nie obserwuje się jednak klasycznych form menopauzy (albo wstrzymania reprodukcji na długo przed śmiercią), obecnych u ludzi czy waleni. Naukowcy zaznaczają jednak, że u długowiecznych samic istnieje średnio 16-letni okres od pierwszego momentu spadku skali reprodukcji do śmierci. Lee i jej zespół sugerują, że reprodukcja słoni jest wypadkową długowieczności matki oraz korzystnego kontekstu dotyczącego całej rodziny. Już wcześniej naukowcy wskazywali, że od doświadczenia najstarszych słonic zależy sukces reprodukcyjny całego stada. Źródło: PAP