Poznaj jedno z najbardziej zagadkowych miejsc Beskidów. Wciąż żyją tu opowieści o czarownicach
Wśród porośniętych lasem zboczy Beskidu Małego kryje się miejsce, które od pokoleń budzi niepokój nawet wśród doświadczonych wędrowców. Skała Czarownic – owiana legendami o zniknięciach, zaklęciach i niewytłumaczalnych zjawiskach – przyciąga tych, którzy chcą zmierzyć się z lokalnymi opowieściami i tajemnicą zapisaną w surowej formacji skalnej. To jedna z tych beskidzkich historii, które wciąż żyją w wyobraźni mieszkańców.
Już wkrótce do polskich kin trafi thriller „Jadwiga, czarownica z Beskidów”, opowiadający historię słowackiego śledczego powracającego w góry na styku Polski, Czech i Słowacji, by zmierzyć się ze sprawą, która przed laty wymknęła mu się z rąk – legendą „Beskidzkich Czarownic”. Choć film czerpie z fikcji, jego fabuła zakorzeniona jest w realnych wierzeniach, które przez wieki kształtowały kulturę karpackich wsi. W Beskidach nie brakowało kobiet oskarżanych o czary, a pamięć o tych dawnych opowieściach przetrwała w topografii regionu. Jednym z miejsc najmocniej związanych z lokalnymi legendami jest Skała Czarownic w Beskidzie Małym – tajemnicza formacja, która od lat pobudza wyobraźnię turystów i badaczy folkloru. Legendy i mroczne opowieści o Skale Czarownic w Beskidzie Małym Skała Czarownic od wieków zajmuje szczególne miejsce w lokalnej wyobraźni – nie tylko ze względu na swój kształt czy położenie, ale też atmosferę, którą wielu opisuje jako trudną do racjonalnego wyjaśnienia. Wędrowcy wspominają o niepokojącym wrażeniu, że ktoś ich obserwuje, a mieszkańcy powtarzają historie, które przetrwały tu całe pokolenia. Najbardziej znana legenda prowadzi do początku XVIII wieku i postaci Wojciecha Bulaka ze Spytkowic – rozbójnika, który według kroniki Jana Halamy z 1709 roku ukrywał się właśnie u stóp tej skały. Bulak, wspierany przez dwie znachorki, miał wykorzystywać informacje zdobywane przez kobiety od ich pacjentów, by rabować kupców przemierzających tutejsze szlaki. Ich działalność przerwano dopiero po głośnym włamaniu do kościoła św. Michała w Wilkowicach. Schwytany przez miejscowych Bulak poniósł okrutną śmierć, lecz — jak głosi legenda — jego wspólniczki obserwowały egzekucję z ukrycia i już tego samego dnia wróciły pod skałę, by wykopać skarby i zniknąć bez śladu. „Tylko czarownice znikają jak duchy” – powtarzano później w okolicy. To właśnie od tej historii miejsce miało zyskać swoją nazwę. Inne opowieści sięgają znacznie dalej, w czasy, gdy naturalne formacje tłumaczono ingerencją sił nadprzyrodzonych. Według jednego z podań skała miała spaść w to miejsce z rąk samego diabła, który próbował uniemożliwić budowę kościoła św. Michała w Wilkowicach — świątyni istniejącej do końca XIX wieku. Diabeł miał przenosić ogromny głaz z pobliskiego Czupla (najwyższego szczytu Beskidu Małego), jednak gdy nadszedł świt, stracił swoje moce i kamień wysunął mu się z uścisku, spadając na zbocze. Stąd druga nazwa tego miejsca: Skała Diabelska. Jeszcze inna historia przywołuje relację wędrowca, który w 1890 roku miał natknąć się tu na dwie znachorki szepczące zaklęcia i odprawiające rytuał u boku nieznanego mężczyzny. Choć przestraszony uciekł do pobliskiej gospody i sprowadził świadków, na miejscu nie znaleziono już nikogo. To właśnie temu wydarzeniu niektórzy przypisują powstanie zagadkowych rytów na powierzchni skały. Do dziś nie ustalono, kiedy dokładnie powstały, co tylko pogłębia aurę tajemnicy. Jak dotrzeć do Skały Czarownic? Szlak, położenie i tajemnicze symbole Choć większość opowieści o Skale Czarownic wywodzi się z dawnych podań, współcześni mieszkańcy i regionalne portale nadal określają ją jako jedno z najbardziej nawiedzonych miejsc w Beskidach. W cieniu świerków i buków wciąż można dostrzec tajemnicze ryty, które od lat budzą ciekawość historyków i miłośników dawnych wierzeń. Na powierzchni skały widoczna jest m.in. swastyka (w swojej pierwotnej, przedchrześcijańskiej formie), która wśród Słowian była znakiem pomyślności i cykliczności natury. Obok niej znajduje się krzyż wpisany w okrąg, z czterema ramionami wychodzącymi z centralnego punktu. Jego kształt przypomina krzyż słoneczny, znany zarówno z tradycji nordyckich, jak i celtyckich. Obecność tych znaków sprawia, że Skała Czarownic pozostaje miejscem, w którym granica między historią a legendą zaciera się niezwykle łatwo. Ci, którzy chcą zobaczyć te symbole na własne oczy, mogą dotrzeć tam krótką, choć miejscami stromą ścieżką. Najłatwiej dotrzeć tu czarnym szlakiem z Wilkowic lub podejść od strony Hucisk, kierując się za mostem na Zimniku w ulicę Pieczarkową, a następnie wąską ścieżką prowadzącą za białym domem. Po około trzydziestu minutach marszu pojawiają się pierwsze głazy, z których jeden (pierwszy z prawej) kryje w sobie historię i aurę, jakiej trudno doświadczyć w innym miejscu Beskidu Małego. Widok z jego szczytu obejmuje okoliczne doliny, lecz to nie panorama decyduje o wyjątkowości tego miejsca. Mimo niepozornego wyglądu Skała Czarownic emanuje atmosferą przywołującą zarówno dawne podania, jak i wyobrażenia o rytuałach odprawianych „na skraju lasu”, z dala od wsi. To jedno z tych miejsc, w których folklor, przyroda i surowa przestrzeń splatają się w opowieść, obok której trudno przejść obojętnie. Źródła: Travel Series, Gazeta Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Sydonia von Borck – czarownica czy ofiara? Szlachcianka, która mogła zmienić historię
Sydonia von Borck, szczecińska szlachcianka żyjąca na przełomie XVI i XVII wieku, pozostaje jedną z najbardziej zagadkowych postaci w historii Pomorza. Czy była czarownicą – jak głosi legenda – czy ofiarą procesów o czary, które przetaczały się przez Europę jeszcze w czasach nowożytnych? Jej historia to mieszanka faktów i narosłych przez wieki mitów, która wciąż fascynuje historyków, pisarzy i artystów.
Spis treści: Niedoszła księżna Szczecina Klątwa na ród Gryfitów Co mówią akta z procesu Sydonii Sydonia von Borck – ze Szczecina do Hollywood Powstaje dokument o życiu Sydonii von Borck Sidonia von Borcke (znana też jako Sydonia von Borck) przyszła na świat około 1548 roku w szlacheckiej rodzinie o słowiańskich korzeniach. Choć dokładna data jej urodzin jest owiana tajemnicą, wiemy, że była córką hrabiego Ottona i Anny von Schwiecheld. Pradziadkiem Sydonii był Maćko Bork, sprzyjający Polsce rycerz pomorski, poseł i rozbójnik. Borkowie należeli do wpływowej pomorskiej arystokracji, a ich majątek obejmował rozległe ziemie i liczne posiadłości. Najstarsze przekazy dotyczące tego walecznego rodu pochodzą z XII wieku. W jego herbie znajdują się dwa wilki. Niedoszła księżna Szczecina Sydonia dorastała w otoczeniu przywilejów, ale także w cieniu obowiązków i surowych zasad, jakie narzucała na kobiety ówczesna etykieta. Była kobietą o niezwykłej urodzie, ale także silnym i niezależnym charakterze. Gdy nie wyszła za mąż, zaczęły się szerzyć plotki na temat jej trudnej natury i kontaktów z siłami nadprzyrodzonymi. Nie istnieją jednoznaczne dowody, że Sydonia była dwórką w Wołogoszczy (dzisiaj niemieckie miasto Wolgast). Wiele jednak wskazuje, że tak mogło być. Wzbudzała zainteresowanie wśród mężczyzn. Ale czy sama odwzajemniała uczucia adoratorów? Według różnych opowieści, serce młodej damy mogło bić dla jednego z Gryfitów. Jedna z wersji mówi o księciu szczecińskim Erneście Ludwiku, synu księcia Filipa I, który miał obiecywać jej ślub i miejsce w książęcej rodzinie. Polityczne interesy i presja rodziny sprawiły, że obiekt jej uczuć wybrał korzystne sojusze i małżeństwo z niemiecką arystokratką, Zofią Jadwigą. Inna legenda wspomina jednak, że jej uczucie mogło być skierowane do kolejnego członka dynastii. Niezależnie od szczegółów, historia nie kończy się dla Sydonii szczęśliwie. Klątwa na ród Gryfitów Z zemsty za złamane serce rozgoryczona Sydonia ma przekląć ród władców pomorskich. „Nim 50 lat upłynie, ród Gryfitów przeminie” – miała powiedzieć porzucona kochanka. Co ciekawe, już 16 lat po egzekucji „czarownicy” zmarł bezpotomnie ostatni książę z rodu Gryfitów. W 1637 Pomerania bezpowrotnie przestaje istnieć jako suwerenne księstwo, a jej ziemie zostaną podzielone pomiędzy Szwecję i Brandenburgię. To tylko podsyciło wiarę w przeklętą moc Borkówny. Do tej pory nieznane są przyczyny niemocy Gryfitów. Warto pamiętać, że była to jedna z najdłużej panujących dynastii w Europie i nic nie zapowiadało ich rychłego końca. Co mówią akta z procesu Sydonii W 1619 roku zaczęło się piekło. Sydonia stanęła przed sądem oskarżona o czary. Broniła się sama i do końca była przekonana, że sprawiedliwość zwycięży. Zarzuty były bowiem absurdalne. Kobietę sądzono o powodowanie śmierci, rzucanie klątw oraz kontakty z diabłem. Proces Sydonii von Borck był jednym z wielu podobnych, które miały miejsce w Europie w czasach polowań na czarownice. Trwał przez kilka miesięcy. Mimo, że była już w podeszłym wieku, nie potraktowano jej ulgowo. Nie ominęły jej brutalne tortury mające na celu wymuszenie przyznania się do winy. Ostatecznie została skazana na śmierć przez ścięcie, a jej ciało spalone na stosie. Wyrok wykonano publicznie w Szczecinie w 1620 roku. Akta procesowe Sidonii von Borcke – jak zapisywano nazwisko kobiety w czasach jej współczesnych – stanowiące bezcenny dokument historyczny, zostały zachowane do dziś. Fragmenty dokumentów znajdują się w archiwach w Greifswaldzie w Niemczech oraz w Szczecinie. Te unikatowe źródła rzucają światło na dramatyczne wydarzenia związane z procesem Sydonii, w tym zarzuty o czary, brutalne metody przesłuchań oraz wyrok skazujący. Umożliwiają także poznanie jej jako postaci historycznej – szlachcianki, która miała skomplikowane relacje z otoczeniem. Dodatkowo akta te dają cenny wgląd w funkcjonowanie ówczesnego systemu sądowniczego. Sydonia von Borck – ze Szczecina do Hollywood Jedyny portret Sydonii autorstwa Cranacha najprawdopodobniej spłonął w pożarze podczas II wojny światowej. Jego kopia nieznanego autora wisi w szczecińskim Muzeum Narodowym w Szczecinie i przedstawia podwójny portret – kobiety młodej i starej. W 1847 roku niemiecki pisarz Wilhelm Meinhold wydał powieść „Sidonia von Bork, die Klosterhexe”. Już rok później matka Oscara Wilde’a, Lady Jane Wilde, przełożyła tę książkę na język angielski, dzięki czemu historia Sydonii zyskała międzynarodowy rozgłos. Tempo, w jakim pojawia się przekład, świadczy o sporym zainteresowaniu tematem zjawisk nadprzyrodzonych w wiktoriańskiej Anglii. Jednym z najbardziej znanych dzieł sztuki inspirowanych postacią tej pomorskiej piękności jest obraz Edwarda Burne-Jonesa, znajdujący się w Tate Britain w Londynie. Płótno stało się następnie inspiracja dla hollywoodzkiej projektantki kostiumów Colleen Atwood. W filmie „Jeździec bez głowy" w reżyserii Tima Burtona postać mściwej Lady Van Tessel ma na sobie charakterystyczną suknię Sydonii, jak z obrazu brytyjskiego malarza. W 1999 Atwood zostaje za to nominowana do Oskara w kategorii Best Costume Design. Powstaje dokument o życiu Sydonii von Borck Jednym z najnowszych dzieł literackich jest powieść Elżbiety Cherezińskiej pod tytułem „Sydonia. Słowo się rzekło”, która ukazuje losy kobiety w nowym świetle, łącząc historyczną dokładność z literacką wyobraźnią. Książka trafiła na listę bestsellerów Empiku 2023 roku, a obecnie interesują się zagraniczne rynki wydawnicze m.in. anglojęzyczne, niemiecki i hiszpański. Elżbieta Cherezińska jest również jedną z bohaterek powstającego filmu w reżyserii Moniki Lipanovich, produkowanego przez Braidmade Films. W dokumencie wystąpi również niemiecka dziennikarka, potomkini rodu von Borcke, Juliane Schiemenz. Odwiedzi dawne ziemie Księstwa Pomorskiego, aby dowiedzieć się czy jej praciotka faktycznie zrujnowała księstwo. W tym celu wejdzie z kamera do Archiwum Państwowego i prześledzi ponad 400-letnie akta procesowe. Wśród ekspertów pojawią się profesorowie i historycy polscy i brytyjscy, a także Dorota Makrutzki, referentka z Muzeum Pomorza w Greifswaldzie, zajmująca się promocją burzliwej historii regionu Pomeranii. Źródła: Elżbieta Cherezińska „Sydonia. Słowo się rzekło” wyd. Zysk i S-ka, Akta Sydonii, Podcast „Prawo, ale prosto" – jeden z odcinków omawia m.in. kontekst prawny sprawy Sydonii, Profil projektu filmowego na Instagramie
W średniowiecznym dworze odkryto „znaki czarownic”. To mogła być klątwa
Nowe badania w dawnej rezydencji Gainsborough Old Hall przyniosły zjawiskowe odkrycie. Badacze znaleźli „znaki czarownic”. Znajdowały się w skrzydle zajmowanym przez służbę.
Spis treści: Upiorna rezydencja w Gainsborough Straszny przypadek w Old Hall Odkrycie godne Halloween Gainsborough Old Hall to średniowieczny brytyjski dwór znajdujący się Gainsborough w hrabstwie Lincolnshire, w północnej Anglii. To jedna z najlepiej zachowanych rezydencji z tego okresu w kraju. Budynek został zbudowany w latach 1470-1484 przez sir Thomasa Burgha, bogatego szlachcica z jednego z potężniejszych rodów w regionie. Dwór Gainsborough Old Hall był nie tylko ich domem, ale także symbolem ich bogactwa i pozycji. W 1484 roku sir Burgh gościł w swoich progach m.in. króla Ryszarda III, a w latach późniejszych dwukrotnie zawitał tu Henryk VIII. Upiorna rezydencja w Gainsborough Organizacja English Heritage (Angielskie Dziedzictwo, tłum. red.) w ostatnich miesiącach prowadziła szereg badań w dawnej rezydencji. Prace naukowców przyniosły nieoczekiwane odkrycie. Badacze znaleźli i zidentyfikowali szereg wzorów i symboli, które umieszczone były w różnych częściach budynku. Analiza wykazała, że większość z nich powstała, aby chronić właścicieli przed złymi siłami. Były to elementy magii apotropeicznej. Celem takich praktyk była ochrona człowieka przed najróżniejszymi nieszczęściami, takimi jak choroby, ale także przed demonami i duchami. – To przede wszystkim proste okręgi. pięciokąty i rozety sześcioramienne, które przypominały stokrotki. Uważano, że służą one do łapania demonów. Znaleźliśmy również znaki, które tworzyły literę V, a także symbole nawiązujące do kultu Maryi – napisali w oświadczeniu naukowcy. Oprócz różnorodnych symboli zidentyfikowano również ok. 100 nadpalonych śladów. – Niegdyś uważano, że chronią przed ogniem. Wszystkie te znaki nazywane były w średniowieczu „znakami czarownic” – piszą autorzy. Jednak badanie ujawniło coś jeszcze. W skrzydle należącym do służby odkryto bardzo rzadki rodzaj klątwy napisanej na ścianie. Straszny przypadek w Old Hall – Musiały zostać wykonane w czasie, gdy William Hickman był właścicielem nieruchomości, czyli od 1596 roku. Ten rodzaj klątwy jest powszechnie kojarzony z okresem rzymskim i anglosaskim. Było to imię Hickmana napisane do góry nogami. Dawniej uważano, że takie „oszpecanie” imienia przeklina osobę, która nosi to imię. Nigdy wcześniej nie widziano takiego rodzaju klątwy w tej części Anglii – czytamy. Odkrycia te są niewątpliwie godne Halloween. Naukowcy z English Heritage przyznają, że rezydencja w Gainsborough była prawdopodobnie jednym z lepiej strzeżonych miejsc w całej Anglii. A przynajmniej od potworów i demonów. – To zadziwiające, że przez stulecia niesamowite stare budynki, którymi się opiekujemy, wciąż skrywają tajemnice czekające na odkrycie – mówi Kevin Booth, prezes English Heritage. Odkrycie godne Halloween – Dwór Old Hall niewątpliwie miał burzliwą przeszłość, szczególnie, gdy zarządzał nim niepopularny William Hickman. Ale dlaczego w budynku powstało tak wiele symboli ochronnych wciąż pozostaje dla nas tajemnicą – dodaje Booth. Naukowcy mają nadzieję, że kolejne badania rzucą nowe światło na historię rezydencji. Być może działy się tam rzeczy, o których historycy do tej pory nie wiedzieli, a przeszłość tego miejsca jest bardziej mroczna, niż ktokolwiek przypuszczał. – English Heritage ma pod swoją opieką ponad 400 miejsc, które wciąż skrywają swoje sekrety. Mamy nadzieję, że powitają one tysiące gości w okresie Halloween, a nowe odkrycia w Gainsborough sprawiają, że nieruchomość ta jest wyraźnym kandydatem do miana najbardziej upiornego miejsca ze wszystkich – napisali badacze. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem?
Clairvius Narcisse urodził się w 1922 roku. Zmarł w 1962. W roku 1980 wrócił z zaświatów i został gwiazdą. Czy był przykładem zombie?
W tym artykule: Nagła choroba i śmierć Clairviusa Narcisse’a Pogrzebany żywcem i zmieniony w zombie Sensacyjny powrót z zaświatów Miasto L’Estère w dolinie rzeki Artibonite, Haiti, rok 1980. Na targowisku pojawia się człowiek, którego nigdy wcześniej tu nie widywano. Nagle stolarz przypomina sobie, że robił dla tego mężczyzny trumnę! Podobnie pomocnik rzemieślnika – dziś dorosły, a wtedy jeszcze czeladnik. Na dodatek to było osiemnaście lat wcześniej, w 1962 roku. Kolejni ludzie rozpoznają przybysza. Także jego siostra. Okazuje się, że to niejaki Clairvius Narcisse, rocznik 1922. Miał kiedyś w dolinie żyzną ziemię – jak dobrze pamiętają sąsiedzi – której nie chciał sprzedać, choć namawiała go cała rodzina. Nagła choroba i śmierć Clairviusa Narcisse’a I nagle, pewnej kwietniowej niedzieli w 1962 roku mężczyźnie podskoczyło ciśnienie. Choć zdrowy wcześniej jak ryba, zaczął tracić oddech. Kiedy nie pomagały mu domowe lekarstwa, po dwóch dniach, 30 kwietnia trafił do Szpitala Alberta Schweitzera w Deschapelles. Miał obrzęk płuc, stracił na wadze, drętwiał. Hipotermia, mocznica, sinica – wywiad lekarski wskazywał na kolejne niebezpieczne zaburzenia. Oblicza wudu. Reportaż ze świata duchów W hollywoodzkich filmach obrzędy wudu przedstawiane są krwawo i tajemniczo. Okazało się, że w rzeczywistości wyglądają całkiem podobnie. Na pomoc było już za późno. W środę 2 maja 1962 roku lekarze stwierdzili zgon Clairviusa. Nie mieli wątpliwości, że nie żyje. Wyedukowani byli więcej niż przyzwoicie jak na miejscowe warunki. Jeden był Amerykaninem, drugi miał za sobą naukę w USA). Wypełnili dokumenty, a niepiśmienna siostra zmarłego „podpisała się” na zaświadczeniu o zgonie brata odciskiem palca. Następnego dnia rano Narcisse został pochowany na cmentarzu Benetier. Pogrzebany żywcem i zmieniony w zombie „Kiedy mnie tutaj grzebali – wspominał po latach na cmentarzu – słyszałem wszystko, co się dookoła działo, lecz nie mogłem się poruszyć, odezwać ani czegokolwiek zrobić”. Jeden z gwoździ, którym zbijano jego trumnę, przeszedł przez policzek Clairviusa, zostawiając bliznę widoczną jeszcze po 18 latach. W mogile nieszczęśnik spędził wiele godzin. Pamiętał, że jacyś ludzie wyciągnęli go, wymierzyli kilka policzków, a następnie dali coś do powąchania. Gdy oprzytomniał, zbili go biczem, związali, zakneblowali i wynieśli z cmentarza. Zmieniając ekipy, wędrując wieczorem i ukrywając się za dnia, dotarli na miejsce przeznaczenia: na plantację. Tam Narcisse harował z innymi mężczyznami i kobietami zmienionymi w zombie. Trwało to dwa lata, aż jeden z zombie nieoczekiwanie zbuntował się. Rzucił się nagle na oprawcę i zatłukł go motyką. Wdowa po czarowniku zwróciła im wolność. Umieściła nieszczęśników w przytułku w Cap-Haitien zwanym Asile Vincent. Narcisse doszedł do siebie, ale nie miał śmiałości wrócić do domu. Błąkał się kilkanaście lat. Ostatecznie wrócił wtedy, gdy nie żył już jego brat, którego Clairvius uważał za odpowiedzialnego za zlecenie czarownikowi swego „uśmiercenia”. Sensacyjny powrót z zaświatów Narcisse stał się międzynarodową sensacją. Udzielał wywiadów, a brytyjska stacja telewizyjna BBC nagrała nawet krótki film dokumentalny. Z czasem eks-zombie dodawał coraz to nowe szczegóły do historii swej gehenny. Trudno powiedzieć, czy wracała mu pamięć, czy puszczał wodze fantazji. Z dziennikarzem Bernardem Diederichem – który mieszkał na wyspie od 14 lat, był korespondentem magazynu „Time” i autorem kilku książek o historii regionu – wybrał się na miejsce swojego pochówku. Tam, na cmentarzu Benetier, z zadumą usiadł na popękanym już grobie. Diederich dowiedział się o przypadku Clairviusa od lekarza, doktora Lamarque Douyona. Miał on za sobą studia w Kanadzie i był na Haiti czołowym zombiologiem. Tematem zainteresował się w 1957 roku, gdy podczas studiów w Montrealu miał do czynienia z lekarzem aplikującym eksperymentalne leki schizofrenikom. „Byli jak marionetki” – wspominał Douyon. – „Nie przejawiali żadnej inicjatywy. Robili, co im się mówiło. Zachowywali się jak zombie.” Swoje badania na Haiti zaczął Douyon kilka lat później, w roku 1961. Wygląda na to, że uwierzył Clairviusowi. Uznał za możliwe, że mężczyzna stał się ofiarą jakiegoś czarownika, ponieważ sam miał styczność z przedstawicielami tej profesji. Historia Clairviusa zainspirowała reżysera Wesa Cravena. W 1988 r. na ekrany wszedł horror „Wąż i tęcza”. Sam Clairvius zmarł w 1994 r. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Bernard Diederich, On the Nature of Zombie Existence, w: „Caribbean Review”, nr 3/1983 Edward Zuckerman, The Natural Life of Zombies, Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Czarownice bardzo interesowały nazistów. Dlaczego tajny dział SS studiował procesy o czary?
W 1945 r. Polacy odkryli w pałacu w Sławie tajemnicze archiwum. Okazało się, że kryło sekretną broń szefa SS Heinricha Himmlera wyciągniętą z inkwizytorskich szaf.
W tym artykule: Archiwum Himmlera ukryte w pałacu Masońskie dokumenty i akta procesów czarownic Dlaczego nazistów interesowały czary i okultyzm? Materiały kompromitujące Kościół Praprababka Himmlera spłonęła na stosie Komuniści też chcieli szkodzić Kościołowi Kiedy alianckie bomby zaczęły regularnie spadać na Berlin, Niemcy postanowili ukryć część archiwów i kolekcji dzieł sztuki na wschodnich rubieżach Trzeciej Rzeszy. Nie spodziewali się oczywiście, że po 1945 r. tereny te znajdą się w granicach Polski! Gdy polscy urzędnicy pojawili się na tych „ziemiach odzyskanych”, przejmowali pozostawione zbiory. Tak było także w przypadku Schlawy, czyli dzisiejszej Sławy. Wiosną 1945 r. polscy byli robotnicy przymusowi poinformowali nową administrację, że w pobliskim pałacu Haugwitzów znajdują się cenne zbiory książek. Urzędnicy nie zareagowali z entuzjazmem. Ot, kolejny zbiór do zinwentaryzowania. Bardzo się mylili, bo trafili na tajemnicę, której do dziś nie udało się w pełni rozwikłać. Archiwum Himmlera ukryte w pałacu Informację o odkryciu w Sławie przekazano prof. Aleksandrowi Birkenmajerowi – pełnomocnikowi do spraw zabezpieczania księgozbiorów porzuconych i opuszczonych oraz dyrektorowi Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Profesor dysponował nieliczną grupą pracowników, wśród nich byli jednak wybitni specjaliści. Śledztwo w sprawie sławskich zbiorów zostało zlecone 56-letniemu Ludwikowi Gocelowi, historykowi i bibliofilowi, kolekcjonerowi m.in. archiwaliów ariańskich oraz dokumentów z czasów powstania listopadowego. Dla Gocela zadanie było kontynuacją tego, co robił od lat, bo przez całą II wojnę światową ratował książki. Zamki Dolnego Śląska. Jaka jest ich historia i jakie tajemnice kryją? Zamki Dolnego Śląska odzyskują blask. I otwierają się na turystów. Dzięki temu w luksusie zarezerwowanym kiedyś dla błękitnokrwistych mogą pławić się dziś zwykli śmiertelnicy. W kwietniu 1945 r. stanął przed pałacem w Sławie. Majątek zrobił na nim wrażenie. Okazała rezydencja leżała nad malowniczym stawem, otaczał ją imponujący park. Sławski pałac należał od 1886 r. do rodu von Haugwitz. Ostatnim z właścicieli majątku był hrabia Heinrich Karl. Władał nim do czasu przejęcia Sławy przez Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) w styczniu 1944 r. Dawny właściciel bywał wprawdzie jeszcze sporadycznie w pałacu, ale ten stał się formalnie własnością SS pozostawioną do dyspozycji Himmlera. Całe zabytkowe wyposażenie rezydencji po skonfiskowaniu jej na rzecz państwa zostało wywiezione, a w wielkich salach umieszczono dziesiątki ton dokumentów. Co ciekawe, przechodząca przez miasteczko na przełomie stycznia i lutego 1945 r. Armia Czerwona nie zainteresowała się pałacem. Gdy zjawił się Gocel, budynek był więc wciąż w bardzo dobrym stanie. Jakie zbiory kryły się w jego wnętrzu? „Księgozbiór w pałacu należał do samego Heinricha Himmlera, szefa SS, gestapo oraz ministra spraw wewnętrznych III Rzeszy – usłyszał od polskich robotników Gocel. – W styczniu podczas wyprowadzki żołnierze SS palili na dziedzińcu stosy akt i wywozili w kierunku dworca jakieś skrzynie. Nie udało się im jednak zabrać wszystkiego”. Historyk natychmiast przekazał te informacje swoim zwierzchnikom i do miasteczka przybyli funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Zajęli pałac i zabronili cywilom wchodzić do środka. Jedynie Gocel jako przedstawiciel uniwersytetu otrzymał dostęp do odnalezionych skarbów. Rozpoczęło się przeglądanie zbiorów. Masońskie dokumenty i akta procesów czarownic Dlaczego Himmler zwrócił uwagę właśnie na Sławę, niewielkie miasteczko leżące na pograniczu dzisiejszego województwa lubuskiego, Wielkopolski i Dolnego Śląska? Letniskowa miejscowość, w której przechodzili rekonwalescencję niemieccy żołnierze, była idealną kryjówką. Nikomu przecież nie przyszłoby do głowy, żeby bombardować kurort pozbawiony militarnego znaczenia. Gocel wszedł do sezamu, który wypełniały po sufit książki i segregatory z dokumentami. Wiele oznaczonych było stemplem biblioteki Himmlera i miało na okładce literę H. Na pierwszy rzut oka znak ten kojarzył się z pierwszą literą nazwiska hitlerowskiego notabla. Lecz wkrótce miało się okazać, że miał jeszcze inne znaczenie. Badacz znalazł wśród papierów nie tylko kilka tysięcy tomów dotyczących gospodarki i polityki, ale także protokoły Wielkiego Wschodu Francji – największej masońskiej organizacji tego kraju. Przeglądając kolejne książki i czasopisma stwierdził, że pochodziły m.in. z bibliotek lóż wolnomularskich. „Pobieżne penetrowanie zbioru książek w Sławie zajęło Ludwikowi Gocelowi dwa dni. Ocenił wielkość zbioru na 100–150 tys. woluminów. Stwierdził, że najcenniejszą częścią znajdujących się w Sławie książek są druki masońskie” – pisze Andrzej Karpowicz, historyk i twórca Pracowni Zbiorów Masońskich Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Jak zaznacza, kolekcjoner początkowo błędnie przyjął, że większość druków związana była z wolnomularstwem. „Zaliczył bowiem do nich książki należące do pozostałych obiektów zainteresowań Himmlera i VII Urzędu RSHA (Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy): jezuitów, Żydów, czarownic”. Akta procesów o czary okazały się kluczem do tajemnicy litery H na okładkach. Bo czarownica to po niemiecku Hexe. Litera H mogła więc dotyczyć tematyki zbiorów, a nie ich właściciela. Dlaczego nazistów interesowały czary i okultyzm? Już w początku lat 30. prominentni politycy III Rzeszy uznali, że wiedza tajemna może przydać się do podporządkowania innych narodów. Za sprawą Himmlera powstawały tajne okultystyczne stowarzyszenia, zakony i bractwa, których nazwy oraz działania wyraźnie nawiązywały do starogermańskich tradycji. Sam Führer wmawiał współpracownikom, że „przenikają go astralne fluidy”. Polskie polowanie na czarownice. Jak do tego doszło? W całej Europie 60 tysięcy kobiet i mężczyzn padło ofiarą polowań na czarownice. W Polsce – która w świadomości wielu uchodzi za państwo bez stosów – płonęły one także. W 1935 r. powstała tajna jednostka SS, nazwana H-Sonderkommando. Liczyła około ośmiu osób i pierwotnie mieściła się w Berlinie. Wiadomo, że na jej czele stanął Sturmbannführer dr Rudolf Levin, historyk i filozof. Jednak w trakcie prac nad aktami członkowie sekretnej grupy posługiwali się jedynie inicjałami. Ludzie Levina przebadali od 1935 r. ponad 24 tys. przypadków procesów o czary. Drobiazgowo przejrzeli ponad 250 archiwów w wielu krajach świata. Każdej sprawie zakładali specjalną teczkę. A w niej znajdował się m.in. 57-punktowy formularz, w którym zapisane były dane sądzonej „czarownicy” i jej rodziny oraz takie informacje jak majątek podsądnej, jej pozycja społeczna, a także rodzaj zastosowanych tortur, złożone w trakcie przesłuchań zeznania, wyrok i rodzaj egzekucji. Uzupełniały je informacje o imionach donosicieli, obrońców, sędziego i kata. Nie pominięto nawet tak odległych, zdawałoby się, od meritum procesu szczegółów jak rachunki związane z wydatkami na posiedzenia sądu. Kartotekę metodycznie uzupełniano. Ostatecznie znalazło się w niej 33 846 teczek z aktami procesów – i to nie tylko europejskich. Z całego świata, od Indii po Meksyk. Dochodził do tego imponujący księgozbiór poszerzany w dziesiątkach bibliotek podbitej Europy. Po co jednak konkretnie H-Sonderkommando wykonywało tę pracę? Materiały kompromitujące Kościół Gocel nie miał wątpliwości, że esesmani szukali w aktach… najskuteczniejszych sposobów tortur oraz wymuszania zeznań! Wiedza o średniowiecznych rozprawach sądowych miała jak najbardziej praktyczny wymiar. W pałacowych zbiorach nie brakowało szczegółowych obrazów i opisów narzędzi tortur. Na kartach dawnych „podręczników” niemieccy badacze notowali „merytoryczne” uwagi dotyczące przebiegu procesu. Np. „niezgodne z zasadami – przedtem powinno się przeszukać jej dom”. Tak było w przypadku spalonej na stosie Barbary Hartmann z Rydzyny czy Anny Bugger sądzonej w 1629 r. Na jej karcie pojawił się zapis: „z powodu ciąży nie można torturować”. Czy aby chodziło tylko o to? Gocel do tematu już nie wracał. Poświęcił się pracy naukowej, powiększał swe zbiory, publikował artykuły. Zmarł w 1966 r. A znaczna część dokumentów sławskiego archiwum, wśród których znajdowała się słynna „Kartoteka procesów o czary”, trafiła do poznańskiego Archiwum Państwowego. Wiele lat po Gocelu badaniem działalności H-Sonderkommando zajęła się niemiecka historyczka Barbara Schier. Esesmanom „prawie wcale nie chodziło o czarownice czy o okazanie im cienia sympatii” – uznała. Jej zdaniem ta specjalna grupa miała Himmlerowi dostarczyć amunicji, by ostatecznie rozprawić się z Kościołem, duchowieństwem i chrześcijaństwem w ogóle! Wiedźma, czarownica czy strzyga? W polskiej wsi odnaleziono grób kobiety, której miejscowi bali się nawet po śmierci W miejscowości Pień nieopodal Bydgoszczy archeolodzy odnaleźli grobowiec, w którym spoczywała młoda kobieta. Badaczy zaskoczył sposób jej pochówku. Bardzo możliwe, że lokalna ludność o... Himmler zbierał przecież dane na temat ideologicznych wrogów Rzeszy i nazizmu, a więc Żydów, Słowian, masonerii, a przede wszystkim Kościoła katolickiego. Ten ostatni, zresztą jak całe chrześcijaństwo, miał ponosić szczególną odpowiedzialność za prześladowanie w dawnych wiekach ludzi inaczej myślących, w tym podejrzanych o czary. „Himmler chciał udowodnić, że duchowieństwo od zawsze było niczym więcej jak spiskiem homoseksualistów. Jego członkowie z chęci władzy od wieków terroryzowali ludzkość, paląc na stosach niewinne, bezbronne kobiety” – podkreśla badaczka historii czarownic Katarzyna Leszczyńska. Jak stwierdza, powołując się na jedno z przemówień Himmlera, „dowódca SS uważał, że prześladowania czarownic przez Kościół szczególnie dotknęły kobiety niemieckie, gdyż te jako jedyne zachowały to, co ocalało ze starogermańskich wierzeń i germańskiej kultury”. Praprababka Himmlera spłonęła na stosie O wyraźnie antykościelnym charakterze H-Sonderkommando świadczy też fakt, że działali w nim ludzie o poglądach wrogich chrześcijaństwu, a nawet eksduchowni. Tak było w przypadku Friedricha Murawskiego, byłego księdza, który po wstąpieniu do NSDAP został specjalistą do spraw kościelnych w SD (służbie bezpieczeństwa SS). Podobnie jak on zaciekłym wrogiem Kościoła był Wilhelm Spengler. To historyk i germanista, który rozpracowywał ideologicznych przeciwników III Rzeszy, kierując w SD referatem „Prasa i piśmiennictwo”. Na tych ludzi stawiał Himmler. Jak się okazało, oprócz pobudek ideologicznych do walki z Kościołem miał też powody bardzo osobiste. Otóż kiedy powołał do życia H-Sonderkommando w roku 1935, jednym z jego liderów został Wilhelm August Patin, kuzyn szefa SS. Ten teolog i profesor prawa kanonicznego w 1934 r. wystąpił z Kościoła, by stać się członkiem nazistowskiej partii. Przekazał krewnemu, że jedną z pierwszych kobiet spalonych na stosie w Niemczech mogła być praprababka Himmlera Margareth Himbler z Markelsheim – stracona w 1629 r. w Morgentheim. Z archiwalnego formularza, jaki sporządzono dla niej, wynika, że była żoną ślusarza, a nazwisko zachowała po poprzednim mężu. Dalsze informacje wskazują, że została zatrzymana 22 marca 1629 r. pod zarzutem uprawiania czarów. W śledztwie – jak zapisano w dokumencie – przyznała się do obcowania z diabłem i szkodzenia zwierzętom. Została spalona na stosie 4 kwietnia. Historia ponoć bardzo poruszyła szefa SS. Niewykluczone, że przez to zaangażował się osobiście w sprawę. Jego tajna broń przeciw Kościołowi jednak nigdy nie wypaliła. Pozostała schowana w Sławie. Potem zbiory trafiły w ręce Gocela i innych polskich instytucji. Komuniści też chcieli szkodzić Kościołowi „W katalogowaniu, segregowaniu i przygotowaniu do transportu odnalezionych zasobów uczestniczyli również pracownicy UJ z Krakowa oraz prawdopodobnie funkcjonariusze UB – wyjaśnia Artur Pacyga, historyk i regionalista. – Większość archiwaliów trafiła do Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu, zaś masoniki do biblioteki w Ciążeniu. Część ze zgromadzonych materiałów przez kilkadziesiąt lat była utajniona”. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Prawdopodobnie w latach 70. kolekcja dokumentów dotyczących czarownic została potajemnie skopiowana przez bezpiekę i trafiła do Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Peerelowskie służby dzieliły się bowiem informacjami, które mogłyby „dyscyplinować” Kościół, z zaprzyjaźnionymi państwami. Zbieranie „haków” na Kościół tak w przypadku III Rzeszy, jak i w przypadku krajów bloku sowieckiego było – jak w każdym ustroju totalitarnym – czymś zupełnie normalnym. Wiemy, że do tajnej enerdowskiej policji STASI trafił też fragment archiwaliów dotyczący masonerii. Natomiast do dziś nie wiadomo, co stało się z częścią dokumentów, które przejęli funkcjonariusze polskiego Urzędu Bezpieczeństwa. Mówi się też o rozszabrowanych nieskatalogowanych dokumentach. Nie wiadomo, co mogły kryć.
O miasteczku Salem słyszał chyba każdy miłośnik strasznych opowieści. Co stało się wiedźmami oskarżonymi o czary?
W tym artykule: Czarownice z Salem. Co się z nimi stało? Historia żywa do dziś Długie wieczory i jesienna aura za oknem sprawiają, że czytanie o tajemniczych, niewyjaśnionych historiach z przeszłości smakuje jeszcze lepiej. Na przestrzeni lat część wydarzeń historycznych obrosła legendami. Dopowiedziane wątki zazwyczaj mają mało niewiele wspólnego z prawdą, ale to dzięki nim straszne historie opowiada się do dziś. Relacje o spotkaniach z duchami mają swoje naukowe wytłumaczenie Zaskakująco wielu ludzi wierzy w duchy. Badanie przeprowadzone w 2017 roku przez Chapman University wykazało, że aż 52% Amerykanów wierzy, że duchy mogą nawiedzać ludzi! Mało tego, liczb w... Czarownice z Salem. Co się z nimi stało? W latach 1692-1693 w miasteczku Salem i okolicach (stan Massachusetts) władze aresztowały około 150 osób pod zarzutem uprawiania czarów. Dziś takie oskarżenia wzbudziłyby raczej uśmiech i politowanie, jednak pod koniec XVII w. potraktowano je poważne. 19 osób – wspominanych jako czarownice z Salem – skazano na śmierć. Na popularności zyskała wersja wydarzeń, według której wiedźmy spalono na stosie zgodnie z europejskimi zwyczajami. To miałoby sens, biorąc pod uwagę, że miasteczko Salem należało wówczas do angielskiej kolonii. Profesor Elizabeth Reis, autorka książki Damned Women: Sinners and Witches In Puritan New England tłumaczy jednak, że w ramach egzekucji na czary nikt nie został spalony na stosie. Rzekome wiedźmy powieszono. To samo mówi Emerson Baker, profesor historii z Salem State University. – W Anglii i angielskich koloniach sprawy czarów trafiały do sądów karnych. Tak jak w przypadku innych poważnych przestępstw, oskarżonym groziła kara śmierci przez powieszenie – wyjaśnia w rozmowie z serwisem „Live Science”. Jak dodaje, w Europie sprawy związane z magią rozstrzygały sądy zarządzane przez Kościół. Osoby oskarżane o uprawianie czarów były traktowano na równi z heretykami – winni byli paleni na stosie. Opuszczony psychiatryk, ruiny zamku, a nawet komisariat. 10 "nawiedzonych" miejsc w Polsce Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce, czyli jakie? Nad Wisłą znajdziemy wiele ruin zamków, opustoszałych szpitali, a nawet komisariatów, które od lat skrywają mroczne tajemnice i cieszą ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/2b00f67f5259863da9e8d44f606ffdc05fd47080-93081c8.jpeg" width="938" height="528" alt="Nawiedzone miejsca w Polsce. Na zdjęciu opuszczony szpital psychiatryczny w Owińskach, stan na rok 2008 (fot. Wikimedia/Rzuwig/CC BY 3.0)" title="Nawiedzone miejsca w Polsce. Na zdjęciu opuszczony szpital psychiatryczny w Owińskach, stan na rok 2008 (fot. Wikimedia/Rzuwig/CC BY 3.0)" /> Historia żywa do dziś Choć od krwawych egzekucji minęło już ponad 300 lat, pamięć o śmierci niewinnych osób (zakładając, że oskarżono je tylko o czary) pozostaje żywa. W 2017 r. w miejscu, w którym stracono skazanych, wybudowano pamiątkowy pomnik na ich cześć. Benjamin Ray, emerytowany profesor z Uniwersytetu w Wirginii, potwierdza, że do tej pory historykom nie udało się znaleźć ciał rzekomych czarownic. Według relacji świadków powieszeni mieli być chowani w szczelinach półek skalnych. Część została zabrana przez bliskich i pogrzebana w innych miejscach. Miasteczko Salem wykorzystuje mroczną sławę do promocji turystyki. Wspomniane miejsce pamięci ofiar przyciąga grupy przyjezdnych nie tylko z USA. Na miejscu można też odwiedzić wioskę czarownic, muzeum poświęcone procesom z lat 1692-1693 czy znany z literatury Dom o Siedmiu Szczytach. Źródło: „Live Science”
To jedno z najbardziej bezpruderyjnych miejsc na Ziemi. Nie bez przyczyny nazywa się je Wyspami Miłości
Kobiety na Wyspach Trobrianda noszą najkrótsze w rejonie, ledwie zakrywające pośladki spódniczki, seks przedmałżeński jest nieskrępowany, a nocą latają... czarownice.
Sto lat temu na Wyspach Trobrianda (Papua - Nowa Gwinea) badania prowadził nasz rodak, ojciec współczesnych nauk społecznych Bronisław Malinowski. Dziś dociera tam Aleksandra Gumowska. „Kiedy przyjechałam tam pierwszy raz w 2009 r., poczułam się jak w środku jego czarno-białego zdjęcia, tyle że pokolorowanego”. Czarownice Wysp Miłości Czarownica jednoznacznie wskazała winnego: – Ten, który wkrótce nie wróci z wyprawy morskiej, będzie tym, który mnie okradł. Nie wyróżniała się szczególnie – ot, kobiecina sprzedająca orzechy betelowe – miejscową używkę. Niestara, ale też niemłoda, z ujarzmioną na krótko fryzurą afro. Kiriwińczycy, mieszkańcy niewielkiej Kiriwiny na Papui-Nowej Gwinei, wzięli jednak jej słowa na poważnie. Wiedzieli, że kobieta pochodzi z Kitavy, jeszcze mniejszej sąsiedniej wyspy w Archipelagu Trobrianda, ze znaczącą populacją wiedźm. Tydzień później z morza nie wróciło czterech młodych mężczyzn. Widziano ich, jak wiosłują w drodze powrotnej, a potem – jak płyną wpław. Nie dało się im pomóc, bo morze było zbyt wzburzone, wiatr zbyt silny. Turkusowe Morze Salomona na południowym Pacyfiku potrafi się gwałtownie zmienić w granatową otchłań. Miejscowe czółna wbrew pozorom radzą sobie lepiej niż kutry czy jachty: są lżejsze, łatwiej ślizgają się po falach i nie ma dramatu, jak trafią w rafę. Ale czarownica może wytworzyć wiatr, swoje fale, sprowadzić ciemne chmury, deszcz, żeby żeglujący nie znaleźli drogi. Potrafi usunąć wyspę, przenieść ją gdzie indziej. Jednego z tych czterech pożarł rekin, trzej pozostali chcieli dopłynąć do wyspy, ale utonęli i wtedy pożarł ich rekin. – Ale nie prawdziwy żarłacz – szczupły, wyprostowany niemal 60-letni wuj Mulamada, emerytowany nauczyciel, robi pauzę, żeby spojrzeć mi prosto w oczy. Chodzi w koszuli, ale przewiązuje się w biodrach tradycyjną chustą – laplapem. Jest pewien, kto jest odpowiedzialny za śmierć tych czterech. – Czarownica ich pożarła. To pewne. Czarownice żyją w świecie duchowym, mogą się zmieniać, w co chcą. Czy miała wystarczająco dużo mocy? Jest jeszcze młoda, są silniejsze od niej – wuj nie daje odpowiedzi. Od człowieka, u którego czarownica mieszkała, wie, że ukradziono jej 100 kin (ok. 135 zł), trochę tytoniu i ryżu. Pieniądze niby niewielkie, ale na wyspach, gdzie 95 proc. ludzi nie zarabia pieniędzy, a żyje z tego, co wyhoduje w ogrodzie, znaczne. Wśród 38 tys. Kiriwińczyków gotówkę regularnie mają nauczyciele, pastorzy, nieliczni urzędnicy, sprzedawczynie trzech sklepów, pracownicy dwóch pensjonatów i szczęściarze, których odwiedzili krewni z miasta albo nieliczni turyści. – Miał być jeden złodziej, a na morzu zaginęło czterech – zwracam mu uwagę. – Trzej pozostali nie chcieli z nim płynąć, ale ich zmusił – wuj nie wnika jak. – Skąd wiadomo, że nie chcieli? – Ich duchy wróciły i powiedziały. To jasne, jakżeby inaczej? Chłopcy wypływali w tajemnicy i swoje telefony komórkowe zostawili w domach. Malinowski płoszy Sto lat temu badania na Wyspach Trobrianda prowadził nasz rodak, ojciec współczesnych nauk społecznych Bronisław Malinowski. Autor słynnego Życia seksualnego dzikich i Argonautów zachodniego Pacyfiku archipelagiem nie był zachwycony: monotonne przestrzenie porośnięte niskimi krzewami to bardzo trafne określenie. W porównaniu z okolicznymi wyspami wulkanicznymi, z gorącymi źródłami i bujną dżunglą wapienna, koralowa Kiriwina jest przyrodniczo uboga i jednorodna. Jej mieszkańcy nie byli ludożercami ani łowcami głów, jak ludy z wyspy Ferguson, na którą płynęli zaginieni czterej chłopcy. Ale już sto lat temu przyciągnęły badacza – tym, że kobiety nosiły najkrótsze w rejonie, ledwie zakrywające pośladki spódniczki, i tym, że seks przedmałżeński był nieskrępowany i wolny zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn. To przez Malinowskiego do Trobriandów przylgnęła nazwa Wysp Miłości. Kiedy przyjechałam tam pierwszy raz w 2009 r., poczułam się jak w środku jego czarno-białego zdjęcia, tyle że pokolorowanego. Ściany domów były, jak wówczas, z liści bananowca, dachy – z długich liści pandanu. Żadnych toalet, studni, kanalizacji, prądu. Za to ciotki, jak sto lat temu, zachęcały swoje bratanice do seksu z jak największą liczbą chłopców, pojęcie dziewicy było zupełnie obce, a nocą latały czarownice. I nadal tak jest. Pomimo tego, że liczba chrześcijan na wyspie przekroczyła 50 proc., że stanął maszt telefonii komórkowej, że bywa telewizja satelitarna, jeżdżą samochody, nieliczni mają prąd z generatorów. Za drugim razem przydzielono mi domek z liści z żelaznym dachem, który stał, jak pamiętają najstarsi mieszkańcy, dokładnie w miejscu namiotu Malinowskiego. Antropolog wypracował swój sposób na dodanie sobie otuchy w ciemne noce. Słyszał przecież te wszystkie historie o czarownicach, a w bezksiężycową noc na Kiriwinie jest naprawdę czarno. Nawet dziś niewielu stać na naftę do lampy, nie mówiąc o lampie na baterie. Z wierzchołków palm albo mangowców dochodzą tylko odgłosy trzepania skrzydłami. Nietoperzy. Albo czarownic. Więc Malinowski, idąc nocą, śpiewał na melodię Cwału Walkirii Wagnera, jak się domyślam po układzie powtarzanych słów: „Całujże mnie w du-pę”. Czterej chłopcy, których dosięgnęła zemsta czarownicy, płynęli po betel. Pierwszy raz usłyszałam o nich, gdy jak co dzień przyszłam na śniadanie do naczelnego wodza Wysp Trobrianda, Pulayasiego Daniela. Tam, zamiast rodziny i mnóstwa dzieci – bracia wodza i nieznajomy 25-latek, zamiast yamu i innych ugotowanych bulw na śniadanie – betel przechodzący z rąk do rąk. Taki pomarańczowy, przejrzały, twardy w środku, ale jeszcze ze skórą, która nie wygląda na zupełnie przegniłą. Wódz już miał usta czerwone od betelu zmieszanego z wapnem i strąkami gorczycy. Ostry, cierpki smak wykręcający gębę. Generalnie stymulujący, ale mnie akurat niemal zwalił z nóg. Na betonowym tarasie „nowoczesnego”, jak mówią, domu krytego blachą falistą dyskusja ożywia się proporcjonalnie do ilości zjedzonej używki. – Stracić życie dla betelu – kiwa głową chudy Urubabeba, najmłodszy brat wodza. Chcieli zarobić – na wyspie Ferguson roślina jest znacznie tańsza, ale czółnem to trzy dni drogi. Ile mieli lat? Na Trobriandach większość ludzi nie zaprząta sobie głowy datą czy rokiem urodzenia. Wystarczy powiedzieć, że dwóch z nich było żonatych, a dwóch jeszcze nie, więc pewnie mieli po 20 kilka lat. Nie byli dobrymi żeglarzami, a pogodę wybrali najgorszą z możliwych. Chłopak, który okradł czarownicę, był, jak się dowiaduję, z mojego klanu – Lukwasisiga. Mojego, bo przyjęła mnie do niego żona naczelnego wodza, nadając mi imię Kadamwasila, po swojej córce, ale też ulubionej żonie wodza z czasów Malinowskiego. – Widzisz, jesteśmy dzicy, tak jak napisał Malinowski – chichotał dyrektor wiejskiej szkoły. – Lubimy siedzieć, rzuć betel, palić, gadać. Nic nam więcej nie potrzeba. Zamiast czytać gazety, wypalamy je. Jak tylko przyleciałam, wypytywano mnie, czy nie przywiozłam gazet. Na wyspie prasy nie można kupić, a do skrętów jest niezbędna. Palenie tytoniu to drugi po betelu poważny nałóg Trobriandczyków. W zwarciu z Jezusem Wielokrotnie zwracano mi uwagę, że uszłam z życiem. Klan dyrektora szkoły, u którego gościłam i którego czółnem podróżowałam, od zarania dziejów przekazuje z pokolenia na pokolenie tradycję czarownictwa – więc trzeba z nimi grzecznie. Na innym czółnie śpieszyliśmy się, żeby czarownice nie dopadły nas w czasie nadciągającej burzy. Przy źródle oddalonym od wszelkich siedlisk ludzkich, gdzie odpoczywałam, lubią też odsapnąć podróżujące dusze wiedźm. Znów żadnej nie było. Być może, jak twierdził pastor, z którym wtedy szłam, jego się wystraszyły, bo jak twierdzą niektórzy, moc Jezusa może być silniejsza. Czarownice wojują z Jezusem okazjonalnie (dużo częściej ze sobą nawzajem). Ale zdarza się. Moi współpasażerowie ze starej łodzi, którą płynęłam na główną wyspę Papui-Nowej Gwinei, widzieli znaki: wiatr silniejszy, niż być powinien, wzbierająca woda w komorze silnika, niedziałająca pompa, brak prądu. Wreszcie wyrżnęliśmy z impetem w rafę, a łódka omal się nie przewróciła do góry dnem. – Przy pięknej pogodzie! – wykrzykiwali. – Jak to inaczej wytłumaczysz? WARTO WIEDZIEĆ ■ Dojazd Samolotem do Port Moresby i stąd awionetką na Kiriwinę (ok. 6 tys. zł). ■ Nocleg Dwa pensjonaty: Butia Lodge i Kiriwina Lodge. Miejscowi chętnie przyjmują do swoich skromnych domów. ■ Jedzenie Podstawa pożywienia (i kultury) to yamy (pochrzyny) – włókniste wielkie bulwy raczej nijakie w smaku. Do tego ugotowane (zwykle bez soli lub na wodzie morskiej) ziemniaki, bataty, gumowate taro. We wsiach na wybrzeżu: ryby i owoce morza (langusty!).
Czarownice naprawdę latały. Zawartość magicznego kotła sprawiała, że każdy by odleciał
W całej historii wiedźmy często były zielarkami i uzdrowicielkami. Lecz na skutek tajemnych praktyk nierzadko utożsamiano je ze złem.
Czary – wiara w moc magii – są być może najstarszą religią ludzkości. Praktykowane na całym świecie od wieków często opierały się na kulcie natury i życia. W średniowiecznej Europie wiele osób uważało, że swoje magiczne moce czarownice otrzymują od diabła. To przekonanie często prowadziło do ogromnych prześladowań. W szczytowym okresie polowań na czarownice, w latach 1550–1650, ponad 100 tys. osób było sądzonych za czary. Najczęściej oskarżyciele nie mieli żadnych dowodów, ale i tak, jak się szacuje, ogółem stracono 60 tys. „czarownic”. Jedna z największych i najbardziej haniebnych egzekucji w historii walki z czarownicami miała miejsce w Würzburgu w Niemczech na początku XVII w. Tamtejszy biskup, za rzekome stosunki seksualne z diabłem, kazał spalić na stosie 900 osób. To była masowo, monstrualna rzeź, która objęła nawet czteroletnie dzieci i księży. Słynniejsze, przynajmniej obecnie, są procesy czarownic z Salem w stanie Massachusetts z 1692 r. Oskarżono w nich setki kobiet, z których 20 skazano na śmierć. Te osławione wydarzenia stały się inspiracją wielu opowiadań, książek i filmów. Czarna magia Ogromną większość wśród oskarżonych o czary stanowiły stare kobiety. Dlaczego tak się działo? – W mizoginicznym społeczeństwie europejskim ludzie zakładali, iż starsze panie, zwłaszcza wdowy, jako osoby biedne, samotne, słabe i nieszczęśliwe łatwiej dają się skusić diabłu, godząc się zawrzeć z nim pakt, w zamian za obietnice bogactwa, seksu i władzy – stwierdził Jason Coy, znawca europejskich czarów i przesądów z College’u Charlestońskiego w Karolinie Południowej. Najprawdopodobniej właśnie te prastare przekonania stały się inspiracją dla współczesnych wyobrażeń wiedźm i czarownic, które często pojawiają się na ekranach jako powykrzywiane stare kobiety z haczykowatymi nosami i brodawkami. Wiele historycznych źródeł wspomina też, że czarownice zjadały dzieci. Miały to robić z wielu powodów, między innymi po to, żeby zachować wieczną młodość i moc. Coy twierdzi, że te wierzenia mogły być źródłem bajki o Jasiu i Małgosi. Większość kobiet oskarżanych o czary nie próbowała rzucać żadnych uroków. Średniowiecznymi czarownicami często były wioskowe uzdrowicielki używające naturalnych, roślinnych substancji do leczenia sąsiadów. Korzystając z ziół, przyrządzały silnie działające – często halucynogenne – napary, maści i balsamy. Prawdę mówiąc, słynny eliksir sporządzany przez trzy wścibskie wiedźmy w szekspirowskim Makbecie, którego składnikami były między innymi Mumia bluźnierczego Żyda / Łuska smoka, żaby połeć, miał pewne czarnoksięskie właściwości. Skóra płazów zawiera bowiem naturalne toksyny, których czarownicy i uzdrowiciele mogą użyć do sporządzania balsamów łagodzących cierpienia i działających podobnie do opium. Nauka latania Ale w jaki właściwie sposób czarownice unosiły się w powietrzu na swoich miotłach? Jak już wspomniano, kocioł wiedźmy często zawierał halucynogenne związki pochodzące z takich roślin jak pokrzyk wilcza jagoda, lulek czarny, mandragora czy bieluń dziędzierzawa. Takie składniki musiały sprawiać, że po ich zażyciu człowiek popadał w stan bliski śpiączki, w którym często doznawał żywych snów, czując, że sam lata, albo też widząc, jak latają inni. Żeby nie być gołosłownym, podeprzyjmy się doświadczeniem Gustava Schenka, autora Księgi trucizn. W 1966 r. nawdychał się on dymu z płonących ziaren lulka czarnego. A oto jak relacjonuje swoje doznania: Doświadczyłem upajającego wrażenia latania. Unosiłem się, a moje halucynacje – chmury, groźne niebo, stada bestii, opadające liście (…) szybowały wraz ze mną. Tego typu psychotropowe upojenia zrodziły zapewne popularny obraz wiedźm latających po nocnym niebie na miotłach. Latająca czarownica może być sztuczką magiczną, ale bardzo łatwo ją sobie wyobrazić i wtedy staje się aż nazbyt prawdziwa.
Polskie polowanie na czarownice. Jak do tego doszło?
W całej Europie 60 tysięcy kobiet i mężczyzn padło ofiarą polowań na czarownice. W Polsce – która w świadomości wielu uchodzi za państwo bez stosów – płonęły one także.
O czym myślała Jadwiga Macowa, patrząc, jak kat ścina głowę jej córki? Co czuła potem, widząc jak płomienie stosu trawią zwłoki dziewczyny? Może nie czuła już nic – skatowana, udręczona torturami, nieświadoma, co się wokół niej dzieje? A może z przerażeniem zastanawiała się, jak zniesie ból, gdy ogień dosięgnie najpierw jej nóg, a potem zacznie ogarniać resztę ciała? I czy wybaczyła swojemu dziecku, że z taką łatwością oskarżyło ją o namawianie do zbrodni? 13 sierpnia 1688 r. do sądu wójtowskiego w Wiśniczu przybyli Wojciech Mach i Zofia Skrzynecka, mieszkańcy Łapczycy, złożyć doniesienie na Jadwigę Macową i jej córkę. Oskarżali je o czary i rzucanie uroków. Mach był świadkiem, jak Macowa wlazła na chałupę i na niej siedziała. Podsądna nie potrafiła przekonująco wyjaśnić, dlaczego to robiła. Choć zapewniała o swojej niewinności, nikt nie wierzył, że z chorobą bydła nie miała nic wspólnego. Naznaczona na męki mistrzowi w końcu przyznała, że siedziała na dachu dlatego, żeby powódź beła. Kat widać znał się na swoim fachu, skoro Macowa opisała nawet, jak wzięła wody konewkę i kropieła po kalenicy i po ziemi, mówiąc diable, czarcie biorę cię na pomoc. Dopomóż że mi, żeby beła powódź, a na naszy sucha. To wystarczyło, by kobietom udowodniono winę. Dziewczyna, która dobrowolnie przyznała, że ją matka zepsowała i wodzieła po granicach z drugiemi…, została ścięta, a potem spalona. Macowa musiała przyglądać się jej egzekucji, a potem sama żywcem spłonęła na stosie. Procesy o czary rozpowszechniły się w Polsce w XVI w. Od tamtego czasu przez kraj przetoczyło się kilka fal nagonek na czarownice i czarowników: W XVII stuleciu związane były z kontrreformacją. Doktor Małgorzata Pilaszek w swej pracy Procesy czarownic w Polsce w XVI––XVIII w. Nowe aspekty wskazuje, że kluczem do poznania mechanizmów polowania na czarownice jest zrozumienie mentalności dawnego społeczeństwa. Otóż z jednej strony potęgi piekielne były w mniemaniu ówczesnych nader realnym niebezpieczeństwem, a z drugiej niemal każdy parał się małą magią, aby zabezpieczyć się przed różnymi nieszczęściami. Na początku z reguły była plotka. Czarownicą lub czarownikiem mógł zostać każdy. Osoba posądzana o szkodzenie za pomocą czarów mogła być młoda lub stara, biedna albo bogata, mogła zachowywać się w sposób społecznie akceptowany lub wyróżniać się na tle lokalnej obyczajowości. W 80–90 proc. przypadków posądzenia o czary dotyczyło kobiet, które uważano za „naczynia pełne demonów”. Znachorki, zielarki, mądre i doświadczone wiejskie baby, do których przez wieki chodzono po poradę w chwilach rozterki, bardzo łatwo było obwinić o wszelkie nieszczęścia i klęski, które dotykały ludzi. Diabeł zwykle był „mężczyzną”, a czarownice oddawały mu się seksualnie. Wierzono, że uwiedzione przez czarta kobiety zdolne były do największych zbrodni. W Nowem na Warmii zachowała się, znajdująca się dziś w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy, księga zawierająca XVII-wieczne protokoły spraw sądu ławniczego przeciwko osobom szkodzącym czarami. Opisano w nich m.in. proces Elzy Kucharczykowej alias Zarębiny. Stanęła ona przed sądem oskarżona przez mieszczanina Jana Kolberka, który twierdził, że doświadczył szkód w następstwie czarów rzuconych przez tę kobietę i jej pomocnika diabła. Ponieważ oskarżona nie przyznała się do winy, została poddana próbie wody – związano ją i wrzucono do Wisły. Kilka warstw spódnic utrzymywało Kucharczykową na powierzchni. Nie poszła na dno, więc uznano, że pomagał jej diabeł. Wzięto wtedy nieszczęsną na tortury. Najpierw jednak trzeba ją było przygotować. Kiedy miano czarownice i czarowników próbować torturami, kaci, zabobonnicy i guślarze wielcy, golili im najprzód włosy wszędzie, gdziekolwiek te ozdoby i zasłony ludziom natura dała, powiadając, iż w włosy diabeł się kryje i nie dopuszcza czarownicy lub czarownikowi wyznania i że ukryty w włosach za niego lub za nią cierpi, biorąc za przyczynę takowego mniemania owo ciche i spokojne tortur wytrzymowanie, wyżej wyrażone, z mdłości i upadku z gruntu na siłach pochodzące, nie z łaski diabła, któremu się jako zdrajcy i nieprzyjacielowi ani śniło cierpieć za człowieka. (Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III). Kucharczykowa szybko przyznała się do zażyłości z diabłem o imieniu Kasper, do bywania na Łysej Górze, a także czynów, których nawet jej nie zarzucano. Wskazała też inne kobiety parające się czarami. Na stosie odwołała zeznania. Jej ostatnie słowa brzmiały: Widzę, że na tamten świat idę, nikogo na sumienie ani duszę biorę. Był to prawdziwie szlachetny i wiele znaczący gest, bo Kucharczykowa uratowała w ten sposób przed stosem kolejne osoby. Bliskość płomieni nie zawsze skłaniała jednak do odwoływania oszczerczych oskarżeń, zwłaszcza że skazani na tak potworną śmierć czasem mieli prawo żywić do sąsiadów urazę. Stojąc na podpalonym stosie w Szczercowie, na pytanie księdza, czy przez wzgląd na Pana Boga Ukrzyżowanego odpuszcza ludziom grzechy, skazana Jagnieszka odparła: Jebał ich pies. Słowa hexerey, uprawianie czarów, pobrzmiewające jak uwertura do podpalania stosów, po raz pierwszy użyto w sądowym dokumencie przy okazji procesu w Lucernie w 1419 r., grubo ponad pół wieku przed wydaniem przez papieża Innocentego VIII „bulli przeciwko czarownicom”: Summi desiderantes affectibus (1484). Trzy lata później dominikanin Heinrich Kramer opublikował wspartą autorytetem inkwizytora Nadrenii Jacoba Sprengera książkę Młot na czarownice (Malleus Maleficarum), potępioną zresztą przez papieża Aleksandra VI. Dzieło przekonywało o realności zagrożenia wyczynami osób pozostających w zmowie z szatanem i pomagało je rozpoznać. Jeśli np. ktoś kręci przy drodze postronki z piasku, należy się spodziewać, że nie robi tego ku chwale Bożej, a wręcz przeciwnie. Młot na czarownice, napisany z maniackim zacięciem, do 1520 r. doczekał się aż 14 europejskich wydań, a sam Kramer jako inkwizytor przyczynił się do skazania na śmierć ok. 200 kobiet posądzonych o czary. Natrafiał przy tym niekiedy na opór władz świeckich i kościelnych, choćby biskupa Innsbrucku, który odmówił mu poparcia. Młot… został przetłumaczony na język polski późno – przez Stanisława Ząbkowica – i wydany w 1614 r. Nie od razu też spotkał się z zainteresowaniem, jakiego spodziewał się tłumacz, który w przedmowie pisał: Rozumiałem być za rzecz potrzebną i pożyteczną opisać zwierzchowny postępek i sposoby, których zażywają czarownice w odprawowaniu swej bezbożności... mając nadzieję, że za tą pracą moją ludziom się oczy na te zbrodnie otworzą i urzędy do odprawowania powinności swojej się pobudzą. Procesy o czary rozpowszechniły się w Polsce dopiero w XVI w., ale ich geneza sięga 1424 r., to jest momentu wydania edyktu wieluńskiego przeciw husytom. Herezję utożsamiono wówczas z czarostwem, które w związku z tym stało się ciężkim przestępstwem. Na fali toczącego się w Polsce sporu o jurysdykcję kościelną między szlachtą a Kościołem procesy te w 1552 r. przeszły pod jurysdykcję świecką i były rozpatrywane głównie przez sądy miejskie. Orzekały one w ponad 80 proc. spraw o czary. W trakcie procesu i przy orzekaniu w sprawach o czarostwo kierowano się przede wszystkim prawem zwyczajowym, a ono opierało się na wzorach zachodnich. Tortury stosowano wobec osób oskarżonych o wszystkie przestępstwa ciężkie, z wyjątkiem dzieci, osób powyżej 60 lat, ciężarnych i upośledzonych umysłowo. Sytuację zmieniło wydanie w 1532 r. tzw. Caroliny (Constitutio Criminalis Carolina): kodeksu karnego Rzeszy Niemieckiej ustanowionego przez cesarza Karola V. Zgodnie z nim proces inkwizycyjny, w myśl znaczenia słowa inquisitio, oparto na „badaniu i dochodzeniu”. Był to proces tajny i pisemny, w którym sędzia pełnił jednocześnie rolę oskarżyciela, obrońcy i wydającego wyrok. Pozycja oskarżonego sprowadzała się do bycia przedmiotem badań. Sędziowie mieli obowiązek „baczyć na złą sławę”. Ciągnąca się za oskarżonymi opinia parających się czarami znacznie zmniejszała ich szanse na uniewinnienie. W celu uzyskania królowej dowodów, czyli przyznania się do winy, prawo dopuszczało stosowanie tortur, zwanych też „mękami”. A śmierć po takowym procesie równie była przerażająca: W roku 1526 straszne męki zadawano dwiema białogłowom (piekarce z Krakowa i Kliszewskiej ziemiance), jakoby ony Janusza Xiąże Mazowieckie zgładziły ze świata: wkopali słup pod Warszawą y dwa łańcuchy przy nim, którymi je opak za ręce nago przywiązali, y drew koło nich stosami nakładłszy zapalili: piekły się przez cztery godziny, biegając około słupa, a gdy się z sobą zeszły, kąsały ciało na sobie wzajemnie, aż upieczone pomarły”. (Marian Wawrzeniecki, Krwawe widma. Ciekawe procesy, tortury i osobliwe egzekucje, Warszawa 1909). O faktycznej wierze sędziów w praktyki diabelskie świadczy sposób, w jaki przesłuchiwali oskarżonych. Osobę posądzaną o czary sadzano tyłem do składu sędziowskiego, z zawiązanymi oczami, by nie mogła rzucić uroku spojrzeniem. Jak widać, u podstaw prześladowań leżał strach wynikający z ciemnoty denuncjatorów z jednej strony, a rozsądzających o ich racjach z drugiej. Postępowanie sądowe o maleficium (czary) dotyczyło odbierania mleka, uśmiercania zwierząt urokiem, sprowadzania chorób i kalectwa, niszczenia plonów za pomocą deszczu lub gradobicia, zabijania dzieci, bezczeszczenia zwłok. W czarach upatrywano przyczyny większości niedomagań i nieszczęć, na co wskazuje XVII--wieczny zapisek polskiego pamiętnikarza: Ledwom nie umarł, czy z przepicia, czy z uroków. Historycy próbują dziś oszacować liczbę osób osądzonych i straconych w trakcie „polowań na czarownice”, które dla poszczególnych obszarów Europy znacznie różnią się co do czasu występowania. W przypadku Starej Rzeszy przyjmuje się, że na skutek wyroków skazujących w procesach o czary zginęło 25 tys. osób, to jest niemal połowa czarownic straconych w Europie, których liczbę szacuje się na 60 tys. W XVII-wiecznym meklemburskim Glasewitz Annę Polchow od dawna obwiniano o wszelkie nieszczęścia, jakie dotknęły wieś. Wszyscy wiedzieli, że jest winna śmierci co najmniej dwóch osób, a na inne dwie sprowadziła choroby. Do tego ma na sumieniu 42 konie, dwa źrebaki, wołu, siedem świniaków, krowę i cztery cielaki. Mimo to prawnicy z Rostocku nie dawali wiary oskarżeniom, bo nie było świadków jej magicznych praktyk. Jednak pewnego lutowego poranka 1623 r. Chim Stolte, stojąc na miedzy dzielącej go od sąsiedniego gospodarstwa, zauważył we mgle jakąś postać, która wylewała zawartość garnka na jego ziemię. Z pewnością z jakimś diabelskim zamiarem. Stolte rzucił się w pogoń za kobietą, ale ta zniknęła równie szybko, jak się pojawiła. Mieszkańcy wsi po śladach stóp od razu dotarli do domu Anny Polchow. Wreszcie mieli dowód! Wiedźmę należało spalić. Procesy o czary stały się środkiem załatwiania sporów i czerpania zysków. Zdawał sobie z tego sprawę jezuita Friedrich Spee von Langenfeld, przeciwnik prześladowania czarownic, który w 1631 r. napisał Cautio criminalis (Ostrożność w procesach karnych, rozprawę formułującą zasadę in dubio pro reo – wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego). Zaangażowany osobiście w walkę z absurdem więzienia, torturowania i skazywania na śmierć z powodu plotek, pomówień i wymysłów, jezuita prawdopodobnie nigdy nie dowiedział się, że ofiarą nagonki na czarownice padła jego ciotka Anna Spee, mieszkanka Bruchhausen w Nadrenii. W 1631 r. została stracona za udział w sabacie czarownic, do którego przyznała się po torturach – nakłuwaniu „diabelskich” znamion. Jak wytłumaczyć masowe uczestnictwo gapiów w publicznych egzekucjach? Zachowane opisy drastycznych sytuacji wskazują na obojętność tłumu. Dr Małgorzata Pilaszak w pracy o procesach czarownic w Polsce przytacza przypadek egzekucji przez ćwiartowanie na rynku w Krakowie w 1564 r., podczas której kat i gapie pozwalali sobie na żarty dotyczące anatomii straceńca. Z płonącymi stosami można się oswoić, a w pewnych okolicznościach nawet traktować je jako rozrywkę niewywołującą współczucia. – Uczestnictwo w egzekucjach stało się społeczną normą. Obserwowanie unicestwienia zła, dla ówczesnych ludzi realnego, mogło przynosić ulgę przez zmniejszanie poziomu lęku – mówi psychiatra Monika Gajdzik. Jak to możliwe, że w Europie tak wielu chrześcijan, wierzących przecież we wszechmoc Boga, uległo lękowi przed czarami, co doprowadziło przed sąd około 110 tys. ludzi? Wiara w czary zakorzeniła się w znacznej części chrześcijańskiej Europy m.in. na skutek nieodrzucenia do końca mentalności politeistycznej, co dobrze ilustruje powiedzenie „Panu Bogu świeczkę, a diabłu ogarek”. Zabobony, w tym zajmowanie się czarami, wzmogły się w XIV w., pod wpływem nawracających epidemii dżumy, która uśmierciła czwartą część ówczesnej populacji Europy. Uaktywniły się wówczas praktyki czarowskie i ożyły pogańskie lęki. Jacek Salij, kierownik Katedry Teologii Dogmatycznej na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, zwraca uwagę, że w Kościele zdawano sobie sprawę z pogańskich pozostałości na schrystianizowanych terenach. Świadczą o tym wskazówki dla duszpasterzy zawarte w spisanym ok. 1140 r. Dekrecie Gracjana, pierwszym zaakceptowanym przez Kościół zbiorze prawa kanonicznego autorstwa bolońskiego mnicha z zakonu kamedułów. W trosce o wielkie mnóstwo ludzi oszukanych (...), wierzących, że jest to prawda i w ten sposób odchodzących od prawdziwej wiary, dekret wzywa kapłanów, by z całą mocą głosili po kościołach ludowi Bożemu, że jest to fałsz. Niestety, w praktyce tłumieniu lęku przed czarami towarzyszyło jego podsycanie i ono właśnie zyskało z czasem przewagę i zebrało żniwo. W Polsce stosunek do posądzeń o czary nie zmieniał się na bardziej krytyczny w szybkim tempie. Dopiero około 1725 r. liczba procesów czarownic spadła o połowę w porównaniu z początkiem XVIII w. Ustalenie rzeczywistej skali polowań na czarownice na terenie dzisiejszego państwa polskiego jest trudne ze względu na zniszczenie większości materiałów źródłowych, jednak należy ją poważnie oddemonizować. Z całą pewnością w dawnej Rzeczypospolitej nie spłonęło 20 tys. czarownic, jak podają szeroko cytowane Procesy czarownic w Polsce w XVII i XVIII w. Bohdana Baranowskiego z 1952 r. Oszałamiające liczby podane przez Baranowskiego – 10 tys. skazanych i od 5 do 10 tys. ofiar samosądów– zostały oszacowane na podstawie liczby miast i miasteczek dawnej Rzeczypospolitej. Wybitny historyk, prof. Janusz Tazbir w artykule Liczenie wiedźm (Polityka, nr. 37/2001) stwierdza, że Bohdan Baranowski po wycofaniu się ze swoich wcześniejszych szacunków pisał już jedynie o kilku tysiącach wiedźm spalonych w Rzeczypospolitej. Wyniki nowych badań wskazują, że Polska nie była państwem przodującym w nagonce na czarownice. Odnotowano ok. 770 świeckich procesów o czary w Koronie z okresu od XVI do XVIII w. Oskarżono w nich 1 121 osób, z których blisko połowę skazano na śmierć. Fala polowań na czarownice opadała w miarę modernizacji ustroju państwowego, w tym zwiększania uprawnień władz centralnych. Jednak nawet idee oświeceniowe nie zmieniły mentalności ludzi doszukujących się przyczyny zła w aktywności wiedźm. W Niemczech dochodziło do egzekucji rzekomych czarownic jeszcze po 1770 r. Natomiast już w 1782 r., gdy w Szwajcarii, w protestanckim kantonie Glarus ścięto mieczem Annę Goldi, dziewkę służebną posądzoną o wprowadzenie czarami szpilek do żołądka córki swojego pana, niemiecka opinia publiczna potępiła proces i skazanie dziewczyny. W Getyndze miejscowa prasa wypadki w Glarus nazwała mordem sądowym. Ostatnim skazującym wyrokiem za czary, jaki wykonano na dzisiejszych ziemiach polskich, była egzekucja matki czworga dzieci, Barbary Zdunk, na podstawie wyroku sądu pruskiego w Reszlu na Warmii z 1811 r. Mimo że akta tej sprawy trafiły z Reszla do ministra sprawiedliwości w Berlinie, wyrok utrzymano w mocy. Barbara Zdunk spłonęła na stosie. Współczesnemu człowiekowi wiara w czary może się wydawać niepojęta. Ale ślad takiego widzenia świata istnieje w każdym z nas. Bo czyż na pewno obojętnie przejdziemy obok czarnego kota? Ewa Jabłońska
Na pograniczu religii i magii. Tajemne moce wodun
Przywoływanie ducha wymaga cierpliwości i pokory. Nigdy nie wiadomo, czy przyjdzie, a tym bardziej – co powie.
Słońce dopiero co zawisło nad linią horyzontu, a upał już daje się we znaki. Wszędobylskie kury, kozy i psy chowają się w cieniu. Tymczasem mieszkańcy wioski zbierają się wokół świątyni. Wszyscy są boso, nieliczni mają na sobie odświętne ubrania. Pełnym szacunku wzrokiem śledzą każdy ruch przygotowujących się do ceremonii kapłanów, którzy wkładają rytualne szaty. W powietrzu wisi coś szczególnego. Jak zawsze, gdy ktoś szykuje się, aby zadać duchom pytanie. Aklampa to benińska osada odcięta od świata wysuszoną ziemią. Dwadzieścia tysięcy osób żyje tu bez prądu, urządzeń sanitarnych i dostatku jedzenia. Targane rankami do domów wiadra z wodą są tu jedyną nadzieją na przeżycie. Ogólnodostępną studnię podarowała mieszkańcom wioski pewna rodzina z Polski. Ale Aklampa ma też oblicze niedostępne dla obcych. Przypomina o nim dziwnie powiązana sterta patyków, pokryty plamami kamień albo tajemnicza figura, do której dostawiono grube drągi. Przybierające różne formy fetysze są według mieszkańców ucieleśnieniem wodun. A wodun jest wszędzie. W każdym liściu, w ziemi, w kropli wody. Ludzie mówią, że to część ich krwiobiegu, że człowiek się z tym rodzi, tak samo jak z liniami na dłoniach. W języku rozsianego po Afryce Zachodniej plemienia Fon wodun znaczy tyle co „duch” lub „bóstwo”. W rdzennej religii Beninu bóstwom, czyli właśnie wodunom, przypisane są konkretne domeny rzeczywistości. Ich kult uznaje się za jedną z najstarszych na świecie religii, a okolice Aklampy wchodzą w skład terenów będących jej kolebką. Zanim kult ten przyjął współczesną, złożoną formę, swoim zasięgiem ograniczał się bowiem do nieistniejącego już Królestwa Dahomej. Zajmowało ono niegdyś tereny dzisiejszego południowego Beninu, Togo i Nigerii. Jego rozwój i ekspansja przyszły wraz z nadejściem epoki kolonialnej, kiedy na wybrzeżach tych państw rozkwitł transatlantycki handel niewolnikami. To stamtąd tysiące nieszczęśników wyruszało w trzymiesięczną podróż za ocean. Nie mieli nic oprócz przekazywanych z pokolenia na pokolenie rytuałów. Kiedy w 1885 r. ostatni wyładowany niewolnikami statek opuszczał Zatokę Gwinejską, na kontynencie amerykańskim już od dziesiątek lat mieszały się kultury i religie plemienne z Czarnego Lądu. Mimo że za posiadanie fetyszów groził stryczek, a plemiona były ze sobą mieszane w celu uniemożliwienia komunikacji, zmuszani do pracy na plantacjach w Brazylii, na Kubie i Haiti afrykańscy niewolnicy zdołali wypracować wspólne idee i obrzędy. Tak powstał system religijny obecny w zachodnioafrykańskim wodun i haitańskim wudu, ale też w kultach im pokrewnych – kubańskiej santerii czy brazylijskim candomblé. Krwawe obrzędy, oczy wysuszonych zwierząt spozierające na turystów odwiedzających targ fetyszów czy poprzebijane gwoździami laleczki – obrazy utrwalone w świadomości człowieka Zachodu – mocno istotę tego systemu przerysowują. Jak twierdzą antropolodzy, czarna magia (czary) jest zwykle tym, o czym się mówi, a biała magia (zaklęcia pozytywne) tym, co się robi. – W zachodniej Afryce istnieje co prawda tradycja czarownictwa destrukcyjnego, ale stanowi ona margines – komentuje profesor Andrzej Szyjewski, religioznawca i etnolog religii. Żyjąc w przekonaniu, że czarna magia może być niebezpieczna dla tych, którzy ją stosują, mieszkańcy Aklampy boją się jej jak ognia. Jednocześnie wierzą, że powodzenie ludzkich działań zależy od aprobaty wodunów i duchów zmarłych przodków. Dlatego w centrum swojego rytualnego życia stawiają prowadzoną z nimi za pośrednictwem kapłana rozmowę. Kontakt z mocami nadprzyrodzonymi jest w Aklampie na porządku dziennym i to dzięki niemu o osadzie, do której nie prowadzi żaden kierunkowskaz, mówi się nie tylko w Beninie, ale również w krajach ościennych. Nawet na słynnym targu fetyszy w stolicy Togo Lomé można usłyszeć, że to właśnie w Aklampie żyją „ci prawdziwi” kapłani. W świątyni, która jest faktycznie obudowanym i zadaszonym klepiskiem, rozmowy toczą się ściszonym głosem. W świetle jedynej w wiosce podłączonej do generatora jarzeniówki widać tu tylko twarz albo pojedyncze części ciała jakiejś osoby. Kiedy kapłan kieruje światło w stronę przypominającego kapliczkę murku, z ciemności wyłania się otoczony nim, wielki i jakby wyrastający z ziemi głaz. To w tym miejscu bóstwa kontaktują się z ludźmi. – Co mam zrobić, żeby zarabiać więcej pieniędzy? – zadając to pytanie, mieszkaniec Aklampy daje sygnał do rozpoczęcia rytuału. Rozlegają się metaliczne dźwięki. Kapłan przywołuje woduna, uderzając kamieniem w znajdujący się w centralnym punkcie świątyni głaz. Słowa, które przy tym wypowiada, układają się w śpiewną recytację, a mocno akcentowana głoska „r” wibruje w powietrzu. Powstaje rytmiczna muzyka, która niczym mantra wprowadza w przejmujący metafizyczny nastrój. Tymczasem we wsi toczy się codzienne życie, więc do świątyni wpadają czasem ciekawskie dzieci. A rytuał trwa – powoli, bez zbędnej teatralności. Co pewien czas kapłani zarządzają przerwy. Można wtedy wyjść na zewnątrz, rozprostować kości, a przy okazji znaleźć się w zupełnie innej rzeczywistości. Zadający duchom pytanie mieszkaniec Aklampy dostaje do picia wodę, a do jedzenia cierpkie łupiny kasztana. Wszystko pod czujnym okiem siedzącego w paradnym miejscu głównego kapłana. W świątyni obecnych jest jeszcze dwóch obwieszonych wisiorami mistrzów ceremonii, którzy wspólnymi siłami odczytują przychodzące od wodunów wiadomości. Pomagają im w tym dwa łańcuchy, na których przewleczone są łupiny orzecha. Ten, który trzyma je w ręku,siedzi na słomianej macie. Za każdym razem, kiedy pada pytanie, rzuca je energicznie przed siebie, po czym liczy, ile łupin spadło wklęsłą, a ile wypukłą stroną do góry. Każda z kombinacji interpretowana jest zaś przez ostatniego obecnego w świątyni kapłana, który posiłkuje się wskazówkami zapisanymi w wielkiej księdze. Nie ma pewności, jaki duch zostanie przywołany, dlatego jego pojawienie się wywołuje ogólne poruszenie. Kapłani ożywiają się, co chwila leją wodę i rzucają łupinami w stronę wielkiego kamienia. Zadając pytania i wyciągając wnioski ze słów i reakcji wiernego, pomagają mu dojść z duchem do porozumienia. Wydaje się, że to właśnie wzajemna akceptacja ducha i człowieka jest ostatecznym celem toczącego się w świątyni rytuału. Przechodzi on w ożywioną dyskusję, momentami nawet kłótnię. Gdy człowiek zrozumie i weźmie sobie do serca przekazywane mu przez ducha wskazówki, kapłan odkłada kamień, którym przez cały ten czas uderzał w głaz. Dopiero teraz zapada cisza. Wyznawcy wodun według statystyk stanowią około 18 proc. dziewięciomilionowej populacji Beninu, będąc, po katolikach i muzułmanach, trzecią co do wielkości grupą wyznaniową kraju. Eksperci są jednak zgodni, że dane te nie oddają stanu rzeczywistego. – Wyznawców tradycyjnej religii w dzisiejszym Beninie jest około 65–70 proc. – przekonuje Jakub Bohuszewicz z Instytutu Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. – To szeroko pojmowana grupa ludzi przekonanych o prawdziwości kosmoteologicznych twierdzeń formułowanych w ramach wodun. Zresztą kult ten praktykowany jest przez większość benińskich katolików. Nikogo tam nie dziwi, że w wioskach, w których stoi obok siebie kościół i świątynia, ludzie tego samego dnia idą na mszę i biorą udział w tradycyjnym rytuale. W 1996 r. kult wodun doczekał się statusu religii państwowej. I to mimo że najpierw próbował go wykorzenić europejski kolonializm, a potem, począwszy od 1972 r., prowadzone przez 17 lat antyreligijne kampanie marksistowskich władz. Sytuacja zmieniła się w 1991 r. – Demokratyczny rząd zaczął wówczas intensywnie wspierać tradycyjne wierzenia, by zyskać popularność wśród elektoratu – mówi Jakub Bohuszewicz. – Świetnym przykładem nowej strategii było ustanowienie przez prezydenta Nicéphore’a Soglo 10 stycznia dniem wodun. Wielki festiwal wodun, który odbył się w 1993 r. w mieście Ouidah i w którym udział wzięli także goście z terenów dawnych plantacji niewolniczych, dobitnie pokazuje, że pozycja kultu zdecydowanie się umocniła – dodaje Bohuszewicz. Czas na złożenie ofiary przychodzi po pełnych napięcia i męczących godzinach ceremonii. Jeden z kapłanów szybko zabija kilka kurczaków. Biorący udział w obrzędzie wyznawca musi teraz potrzymać martwe zwierzęta, jest nimi dotykany i głaskany po twarzy ich miękkimi piórami. Kilka kropel krwi ptaków rozlewa się w świątyni, kilka następnych wokół znajdującego się na zewnątrz bezkształtnego, noszącego już ślady krwi fetysza. Bywa, że złożone w ofierze owce, kury, kozy czy psy są przez uczestników rytuału zjadane. Tym razem jednak w suchej jak kamień ziemi wykopano prostym narzędziem półmetrowy dół, w którym je pochowano. Ofiara gwarantuje akceptację i wstawiennictwo wodunów. Obecność zaś tych ostatnich w życiu mieszkańców Aklampy daje im poczucie pewności. Mimo że brat jednego z kapłanów jest jedynym we wsi wykształconym człowiekiem, ludzie mają tu praktyczną, życiową mądrość. Chociaż na nogach noszą sandały z opon samochodowych, są uśmiechnięci i serdeczni. Miejscowa legenda głosi, że przed laty Duńczycy szukali w tych okolicach diamentów. Wyjechali jednak z pustymi rękami, uciekając przed lejącym się z nieba żarem. Niektórzy wierzą, że diamenty wciąż gdzieś tam są, ale nikt ich nie szuka. Być może dlatego, że siłę i poczucie bezpieczeństwa daje tu ludziom coś zupełnie innego. Zuzanna Kisielewska
Weekend na Dolnym Śląsku. Sprawdź, co warto zobaczyć w dawnym Księstwie Nyskim
Jest tu wszystko, co lubię. Mroczne historie o czarownicach. Skarby i dachy tak strome, że ześlizguje się z nich nawet diabeł. Tajemnice biskupów. Do tego plaże i łagodne wzgórza. To Księstwo Nyskie – historyczna kraina na Dolnym Śląsku.
Nawet gdybym nie znała jej historii, nieprawdopodobna liczba kościołów podpowiedziałaby mi, gdzie jestem. Niegdyś te tereny należały do wrocławskich biskupów, ich główne siedziby mieściły się w Nysie i Otmuchowie. Nysę nazywano nawet Śląskim Rzymem. Jego dominantą jest Bazylika Mniejsza, której historia sięga XII w. To właśnie tę budowlę pokrywa najbardziej stromy dach w Europie. Obok bazyliki stoi dzwonnica, która wygląda tak, jakby nigdy nie została skończona. Przez chwilę mam wrażenie, że przyleciała tutaj z innego świata. Wrażenie potęguje się, gdy wchodzę do środka. To skarbiec św. Jakuba. Późnogotycki budynek jest ramą dla nowoczesnej galerii sztuki sakralnej gromadzonej tu od stuleci. Są tu kunsztowne monstrancje, kielichy, ornaty. Od złota aż kipi. Przepych biskupiego państwa czuć również w Otmuchowie oddalonym od Nysy o zaledwie 16 km. Dojeżdża się tu wzdłuż Jeziora Nyskiego, które ma własną plażę i kilka niezłych miejsc ze smażonymi rybami. Jezioro widać z najwyższych pięter otmuchowskiego zamku. To nawet nie zamek, lecz zamczysko, niegdyś letnia rezydencja biskupów. Najpierw uroczy dziedziniec, następnie szeroka klatka schodowa z bardzo dziwnymi, nieproporcjonalnie długimi stopniami. To słynne końskie schody zbudowane rzekomo po to, żeby panowie mogli sobie wjeżdżać na komnaty konno. Nie są zbyt wygodne, a powstały tak naprawdę dla kardynała Filipa von Sinzendorfa, którego z powodu jego podagry wnoszono w lektyce. Prowadzą do świata tajnych przejść i zapadni zainstalowanych tu przed wiekami. Nie potrafię się oprzeć i chowam się w kominku, z którego niegdyś podsłuchiwano rozmowy. Nawet wygodnie. Kochanki i czarownice Choć przez dawne księstwo wiedzie malowniczy szlak średniowiecznych miasteczek, cichych i spokojnych, te okolice mają też swoje mroczne strony. W XVII w. na obecnym pograniczu polsko-czeskim hurtem niemalże palono kobiety oskarżone o czary. Żeby zrozumieć tamte czasy, trzeba pojechać wzdłuż Szlaku Czarownic wyznaczonego pomiędzy Domem Kata w Paczkowie a czeskimi Mohelnicami. Paczków to polskie Carcassonne otoczone świetnie zachowanymi murami obronnymi wysokimi nawet na 7 m. Na nieco sennym rynku zawsze kupuję ciastka i jadę w odwiedziny do barokowego pałacu w niedalekim Ściborzu, dawnej rezydencji biskupa Heymanna. Mieszka tu Krzysztof Erm, szaleniec, który postanowił przywrócić biskupią siedzibę do świetności. Podobają mi się takie miejsca. Jeszcze surowa fasada, nie do końca wyremontowane wnętrza. Jedząc ciastka, słucham opowieści właściciela o zabytku. Nie sądził, że kupuje go razem z duchem. Podobno biskup ukrywał tutaj kochankę z synkiem, ta zaś lubi straszyć gości. Pałac stoi w przepięknym miejscu – w XX w. powstało tutaj Jezioro Otmuchowskie, które tylko podniosło walory tego miejsca – ale spać tu nie zamierzam. To, co najbardziej lubię w tej okolicy, to setki małych pałaców, których dyskretny urok zauważa się dopiero po jakimś czasie. W większości zaniedbane, często prywatne i przez to niedostępne kuszą atmo­sferą czegoś tajemniczego i niedopowiedzianego. Neorenesansowe Rysiowice wyglądają, jakby ktoś przeniósł je żywcem z Doliny Loary, porzucone Ulanowice pewnie nie pamiętają, że były kiedyś domem opatów, natomiast w Piotrowicach Nyskich osiadła rodzina Jima Partona. Londyński dziennikarz, który napisał książkę z piosenkarzem Robbiem Williamsem, zakochał się w Polce i w Polsce i razem z żoną prowadzą agroturystykę w tutejszym pałacu, żyjąc wśród kóz i indyków, a wieczorami studiując historyczne malowidła na stropach swojego domu. Księstwo Nyskie to także kraina wzgórz, świetnie wytyczonych ścieżek rowerowych i plaż, choćby tych nad Jeziorem Nyskim. Nad wszystkim czuwa duch przeszłości zamknięty w starych słupach granicznych, które wyznaczały tzw. Granicę św. Jana wokół terenu księstwa. Do dziś zostało ich tylko sześć, są najstarszymi znakami granicznymi na polskich ziemiach. Pasjonaci ciągle szukają pozostałych. Warto wiedzieć ■ Nocleg Niektóre obiekty zabytkowe: zamek w Otmuchowie, pałace w Ściborzu, Sulisławiu czy Piotrowicach Nyskich, oferują noclegi o różnym standardzie. ■ Jedzenie Najlepiej szukać go w okolicach jezior Nyskiego i Otmuchowskiego. Pałac Sulisław proponuje kuchnię hinduską (ceny wyższe niż w pozapałacowych restauracjach). Joanna Lamparska
Pod koniec października 2009 roku do stałych ekspozycji w Muzeum Historycznym w Nysie dołączyła wystawa poświęcona procesom czarownic, które w XVII wieku bardzo często odbywały się na obecnym polsko-czeskim pograniczu.
Sądzono i skazywano kobiety, które podejrzewano o stosowanie czarnej magii, rzucanie uroków i zaklęć, a także o … miłość do szatana. Kim była czarownica? Zdaniem Heinricha Kramera i Jakoba Sprengera, autorów spisanego w 1486 r. „podręcznika” dla łowców czarownic pt. „Młot na czarownice” (Malleus Maleficarum), była to niewiasta, często z nizin społecznych, zajmująca się na przykład zielarstwem lub, jak powiedzielibyśmy dziś, medycyną naturalną. Za takowe uważano również kobiety wykształcone lub zjawiskowo piękne, które posądzano o konszachty z diabłem. Fakt jest faktem, że na jednego mężczyznę oskarżonego o praktykowanie magii, przypadało około stu kobiet, posądzanych o ten sam czyn. Jak wykrywano i łapano czarownice? No cóż, metod było wiele. Do polowań na czarownice powoływano specjalny organ śledczo-lekarski, a koronnym dowodem było przyznanie się do winy. Uzyskanie tego nie było trudne, gdyż wobec pojmanych i oskarżonych o uprawianie czarów stosowano wymyślny system tortur. Sprawdzano na przykład czy na ich ciałach nie ma znaków diabelskich. W tym celu nakłuwano je i rozcinano. Bardzo popularną metodą sprawdzenia czy pojmana kobieta jest czarownicą było wrzucenie jej do wody. Jeśli szła na dno uznawano, że była niewinna, jeśli natomiast utrzymywała się na powierzchni, stawała się automatycznie nie tylko podejrzaną, ale wręcz już skazaną.. Ale jak tu pójść szybko na dno w długich sukniach i kilku warstwach halek? Oprócz próby wody stosowano również próbę wagi. Jeśli kobieta ważyła mniej niż 49,5 kg to oznaczało, że bez wątpienia jest czarownicą i może wznieść się w powietrze na miotle. Gdy wina została już udowodniona nieszczęsną oskarżoną skazywano na śmierć i albo palono na stosie, albo wieszano. Czasem stosowano lżejsze kary, takie jak chłosta, wygnanie z miejsca zamieszkania, czy nałożenie rekompensaty pieniężnej względem osoby pokrzywdzonej. W XVII wieku na obecnym pograniczu polsko-czeskim do procesów i egzekucji czarownic dochodziło bardzo często. Eskalacja polowań na czarownice miała tu miejsce w latach 1651-1652, gdy na stosach spłonęło około 250 kobiet i dziewczynek, podejrzanych o kontakty z diabłem. W Nysie, w pobliżu sądu, niedaleko wieży wrocławskiej, wybudowano nawet specjalny piec, który miał zmniejszyć koszty i uczynić egzekucje bezpieczniejsze dla gawiedzi i dobytku mieszczan. Do dziś nie wiadomo jednak, czy biedne ofiary nietolerancji i ciemnoty palono żywcem, czy litościwie wcześniej duszono. Faktem pozostaje jednak informacja, że przez 9 lat spłonęło w nim ponad tysiąc kobiet, młodych dziewcząt, a nawet dzieci. Do ostatniego procesu czarownic w Polsce doszło prawdopodobnie w 1775 r. w Doruchowie. O czary oskarżono wówczas 14 kobiet, spośród których trzy zmarły podczas tortur, reszta zaś spłonęła na stosie. Wystawa w Muzeum Historycznym w Nysie podzielona została na trzy części: izbę zielarki, sąd i loch. W sądzie zobaczyć można budzącą grozę "dziewicę norymberską", czyli skrzynię nabitą od wewnątrz kolcami, w której zamykano podejrzane kobiety. W lochu z kolei umieszczono wymyślne narzędzia tortur, takie jak: nabity kolcami "stołek czarownicy", "widełki heretyka", a także służący do pętania całego ciała metalowy "bocian". Odwiedzając Nysę warto pamiętać również o tym, że wytyczono tu już tzw. "szlak czarownic", biegnący od strony czeskiej z miejscowości Mohelnice przez Sumperk, Jesenik, Zlate Hory do polskich Głuchołaz, Nysy, Otmuchowa i Paczkowa, gdzie kończy się on przed Domem Kata. Tekst: Agnieszka Budo