National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2025-11-26T11:58:07.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Co się stanie, gdy przez twoje ciało przeleci mikroskopijna czarna dziura? Fizycy już wiedzą
items: Czy w pobliżu czarnej dziury w centrum naszej Galaktyki może rozwijać się zaawansowana cywilizacja?
items: Kosmiczne tango. Mamy pierwszy radiowy obraz dwóch czarnych dziur w śmiertelnym uścisku
items: Gorący wiatr z czarnej dziury uchwycony po 50 latach obserwacji. Co naukowcy o nim wiedzą?
items: Zaskakująca obserwacja gwiazdy neutronowej. Naukowcy zachwyceni
items: Czy żyjemy w czarnej dziurze? Oto co mówią fizycy
items: Najpotężniejsze zderzenie czarnych dziur w historii. Naukowcy zaskoczeni skalą zjawiska
items: Detektory fal grawitacyjnych zarejestrowały zdarzenie, które potwierdziło teorie Einsteina i Hawkinga
items: Czy zarejestrowane przez teleskop Webba tzw. Małe Czerwone Kropki są najwcześniejszymi czarnymi dziurami?
items: „Oko Saurona” w kosmosie – tolkienowskie odkrycie astronomów
items: Teleskop Webba zarejestrował narodziny supermasywnej czarnej dziury. To tajemniczy obiekt
items: Detektory fal grawitacyjnych wykryły połączenie najmasywniejszych czarnych dziur, jakie zaobserwowano tą techniką
items: Wszechświat zaczął się w czarnej dziurze, a Wielkiego Wybuchu nie było? Nowa teoria na temat początku wszystkiego
items: Wszechświat wyparuje znacznie wcześniej niż sądzono. Nas to jednak nie dotyczy
items: Udało się zbudować model bomby z czarną dziurą w środku. Jak to działa?
items: Supermasywna czarna dziura przebudziła się z długiego snu. Wysyła tajemniczy sygnał
items: Czarne dziury jako kosmiczne baterie. Czy przyszłość energetyki kryje się w głębinach Wszechświata?
items: W czarnej dziurze może istnieć cały wszechświat. I to nasz własny. Wskazuje na to asymetria wirujących galaktyk
items: Czy to neutrino pochodzi z pierwotnej czarnej dziury? Hipoteza ma związek z teorią Hawkinga
items: Czarna dziura w centrum Drogi Mlecznej emituje ciągły strumień rozbłysków. Jest niczym kula dyskotekowa
items: Pędzi na nas supermasywna czarna dziura. W przyszłości zderzy się z jądrem Drogi Mlecznej
items: Polscy naukowcy obalili sensacyjną hipotezę. Pomogły obserwacje 80 mln gwiazd
items: Astronomowie znaleźli setki ukrytych czarnych dziur. Mogą być ich nawet biliony
items: W Gwiazdozbiorze Smoka znaleziono czarną dziurę, która strzela promieniowaniem rentgenowskim
items: Gaia zamyka kosmiczne oczy. Kończy się aktywna faza przełomowej misji astronomicznej ESA

Co się stanie, gdy przez twoje ciało przeleci mikroskopijna czarna dziura? Fizycy już wiedzą
type: item
date: 2025-11-26T11:57:33.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: czarna dziura
subject: eksperyment
subject: fizyka
description: Mikroskopijna czarna dziura przelatująca przez ciało człowieka brzmi jak motyw z horroru science fiction. Okazuje się jednak, że nawet taki obiekt nie musi być groźniejszy niż pocisk. Fizycy obliczyli, co dokładnie stałoby się w takim scenariuszu – i czy mamy się czego obawiać.
encoded: Przywykliśmy myśleć o czarnych dziurach jako o największych i najpotężniejszych obiektach we Wszechświecie. Jednak zgodnie z ogólną teorią względności Alberta Einsteina, do ich powstania niezbędne jest nagromadzenie dostatecznie dużej masy w odpowiednio małej objętości. Może to być objętość wyrażana nawet w pikometrach (jedna bilionowa metra). Temu, co by się stało, gdyby taka mikro-czarna dziura przeleciała przez ludzkie ciało, przyjrzał się Robert Scherrer, fizyk z Uniwersytetu Vanderbilta. Science fiction a rzeczywistość W 1974 roku w magazynie „Analog Science Fiction/Science Fact” ukazało się opowiadanie Larry’ego Nivena zatytułowane „The Hole Man”. Opowiada o zespole odkrywców i naukowców pracujących na Marsie. Bohaterowie odnajdują bazę Obcych, w której znajduje się wciąż działające urządzenie, prawdopodobnie służące do komunikacji poprzez oscylację fal grawitacyjnych. Jeden z naukowców sądzi, że wewnątrz urządzenia znajduje się mikroskopijna czarna dziura, lecz jego przełożony mu nie wierzy i szydzi z niego przy każdej okazji. Dochodzi do gwałtownej sprzeczki, w trakcie której przełożony wyłącza pole utrzymujące czarną dziurę, tym samym uwalniając ją. Ta spada prosto przez ciało przełożonego, raniąc go śmiertelnie wskutek sił pływowych i niezwykle małego „tunelu”, jaki czarna dziura tworzy w ciele, spadając w kierunku środka planety. Czarna dziura łagodniejsza niż pocisk z karabinu? Czy naprawdę mikroskopijna czarna dziura może zabić człowieka? Według nowych obliczeń Roberta Scherrera, fizyka z Uniwersytetu Vanderbilta, nawet czarna dziura o masie 100 miliardów ton wyrządziłaby mniej szkód niż pocisk kalibru 22. Najgorszy efekt wynikałby nie z samego obiektu, lecz z fali uderzeniowej, jaką wywoła przelot przez tkanki – podobnie jak ma to miejsce w przypadku strzału z broni palnej. Tylko skąd wziąć mikroskopijną czarną dziurę i jak mają się do tego tzw. pierwotne czarne dziury? Te mogły powstać jedynie z bardzo dużych zagęszczeń materii w pierwszych chwilach p…

czarna-dziura-5dcd760.jpeg
width: 6000
height: 3375

Czy w pobliżu czarnej dziury w centrum naszej Galaktyki może rozwijać się zaawansowana cywilizacja?
type: item
date: 2025-11-03T09:01:57.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: cywilizacja
subject: czarna dziura
subject: czarna dziura sagittarius a
subject: fizyka
subject: galaktyki
subject: kosmici
description: W granicach znanej fizyki możliwe jest, że zaawansowana cywilizacja osiedli się w pobliżu supermasywnej czarnej dziury, by wykorzystać spowolnienie czasu. Potrzebuje do tego energii całej gwiazdy. Przy tym spowolnieniu dla obserwatorów zewnętrznych cywilizacja byłaby niedostrzegalna, a wysyłane przez nią sygnały mogłyby przypominać szybkie rozbłyski radiowe.
encoded: Spis treści: Poszukiwanie pozaziemskiej inteligencji Imperia galaktyczne i paradoks Fermiego Życie na sferze Dysona Przyspieszenie i spowolnienie czasu Szybkie rozbłyski radiowe „Gdzie oni są?”. Takie pytanie postawił w 1950 roku genialny Enrico Fermi, fizyk, noblista i członek Projektu Manhattan. Odnosił się tym samym do obcych cywilizacji, które, patrząc na wielkość Wszechświata, powinny pojawiać się regularnie. Mimo to nie znaleźliśmy wciąż ich śladów. Poszukiwanie pozaziemskiej inteligencji Poszukiwanie pozaziemskich cywilizacji jest tematem wielu rozważań, również czysto matematycznych. W latach 60. ubiegłego wieku astronom i astrofizyk, założyciel programu poszukiwania inteligencji pozaziemskiej SETI Frank Drake zaproponował równanie, którego celem jest dokładniejsze zrozumienie mechanizmów wpływająch na szanse powstania takich cywilizacji. Według jego szacunków w najbardziej pesymistycznej wersji Wszechświat powinno zamieszkiwać pięć miliardów rozwiniętych cywilizacji. Ale zarówno Fermi, jak i Drake – obaj żyjący w erze atomu – podkreślali, że rozwinięta cywilizacja nie będzie trwała w nieskończoność, ponieważ może się unicestwić przy użyciu zaawansowanej broni. „Krótki” czas istnienia cywilizacji przy odległościach w kosmosie uniemożliwiłoby realne skomunikowanie się z przedstawicielami innych cywilizacji. Czy w takim razie może istnieć cywilizacja zdolna pokonać ograniczenia prędkości światła i ludzkiego życia, nie łamiąc praw znanej fizyki? Zdaniem fizyków Chris Reissa i Justin C. Feng byłoby to możliwe, gdyby cywilizacja osiedliła się w pobliżu czarnej dziury, gdzie z powodu grawitacyjnej dylatacji czasu sekunda lokalna może odpowiadać tysiącom sekund dla obserwatora daleko w galaktyce. Najlepszym miejscem do tego są stabilne orbity wokół supermasywnej czarnej dziury, np. Sgr A* w centrum Drogi Mlecznej. Imperia galaktyczne i paradoks Fermiego W opublikowanym kilka dni temu w serwisie preprintów Arxiv.com artykule „Cywilizacje spowolnione w czasie, imperi…

zycie-przy-czarnej-dziurze-71f82e7.jpg
width: 2666
height: 1500

Kosmiczne tango. Mamy pierwszy radiowy obraz dwóch czarnych dziur w śmiertelnym uścisku
type: item
date: 2025-10-15T10:08:33.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: czarna dziura
subject: kosmos
description: Radioastronomom udało się zarejestrować taniec dwóch krążących wokół siebie czarnych dziur. Choć same czarne dziury są niewidoczne, można je wykryć poprzez potężne dżety lub świecący gaz wokół nich. A te, jak na śmiertelny taniec potężnych kosmicznych obiektów przystało, są imponujące.
encoded: Pierwsze informacje o tym, że w aktywnym jądrze odległej o 3,5 miliarda lat świetlnych galaktyki OJ 287 musi istnieć nie jedna, lecz para czarnych dziur, zostały rozgłoszone przez astronomów związanych z Uniwersytetem w Turku w Finlandii jeszcze w 1982 roku. Jednak dopiero dwa lata temu międzynarodowa grupa badawcza, w skład której wchodzili naukowcy z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, wykonała pierwsze dokładne obserwacje tego obszaru. Potwierdziły one istnienie w galaktyce OJ 287 pary czarnych dziur oraz pozwoliły lepiej poznać układ i jego okolice. Ekstremalne środowisko czarnych dziur Wszystko wskazuje na to, że główna czarna dziura OJ 287, o masie około 18 miliardów Słońc, jest otoczona galaktycznym dyskiem akrecyjnym, z którego powoli „zasysa” materię. Wzdłuż biegunów magnetycznych wyrzucane są tzw. dżety plazmy, czyli wysokoenergetyczne wypływy materii, którym towarzyszy promieniowanie elektromagnetyczne. Druga, mniejsza czarna dziura, o masie „zaledwie” 150 milionów mas Słońca, okrąża swoją towarzyszkę i co pewien czas przebija jej dysk, powodując nagły, krótki rozbłysk jasności całej galaktyki. Jak przekonują badacze, czasowa zmienność jasności całego obiektu jest obserwowana już od 120 lat, a jego najwcześniejsze zdjęcia rejestrowano jeszcze na szklanych płytkach fotograficznych. – Po raz pierwszy udało nam się uzyskać obraz dwóch czarnych dziur krążących wokół siebie. Widać je dzięki intensywnym dżetom cząstek, które emitują. Same czarne dziury są całkowicie czarne, ale można je wykryć poprzez te dżety lub świecący gaz wokół nich — powiedział astronom Mauri Valtonen z Uniwersytetu w Turku. To właśnie Mauri Valtonen jest astronomem, który w 1982 roku jako pierwszy uznał, że w OJ 287 muszą znajdować się dwie czarne dziury. Nowe dane nie tylko potwierdzają jego przypuszczenia, ale też dają nam możliwość zajrzenia do tego skomplikowanego układu. Obiekt gwiazdopodobny Zacznijmy od tego, że galaktyka OJ 287 jest kwazarem, cz…

black-hole-binary-ae24673.jpg
width: 1200
height: 675

Gorący wiatr z czarnej dziury uchwycony po 50 latach obserwacji. Co naukowcy o nim wiedzą?
type: item
date: 2025-10-01T05:55:23.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: czarna dziura
subject: wiatr
description: Sagittarius A* to znajdująca się w centrum Drogi Mlecznej czarna dziura o masie około 4 mln mas Słońca. Okazuje się, że posiada dysk akrecyjny emitujący gorący wiatr. Według naukowców energia potrzebna do wytworzenia takiego strumienia odpowiada energii około 25 000 Słońc. O czym nam to mówi?
encoded: Od 100 lat, czyli odkąd Harlow Shapley i inni astronomowie zaczęli badać rozmieszczenie gwiazd w Drodze Mlecznej, które wskazało na istnienie masywnego centrum galaktyki, nieustannie próbujemy poznać jak najwięcej parametrów tego miejsca. W 1974 roku Bruce Balick i Robert Brown zidentyfikowali bardzo zwarte źródło fal radiowych w samym środku Drogi Mlecznej i nazwali je Sagittarius A*. Sagittarius, ponieważ jest to łacińska nazwa konstelacji Strzelca, w której kierunku znajduje się centrum Drogi Mlecznej. Nobel i supermasywna czarna dziura Niemal pół wieku później, konkretnie w latach 1990–2000 Andrea Ghez (UCLA) i Reinhard Genzel (Max Planck Institute) wykazali, że w centrum Drogi Mlecznej znajduje się obiekt o masie około 4 mln mas Słońca w objętości mniejszej niż Układ Słoneczny, co stanowi najsilniejszy dowód na supermasywną czarną dziurę. Ich praca została w 2020 roku uhonorowana Nagrodą Nobla. Już od lat 70. ubiegłego wieku astronomowie przewidywali, że Sagittarius A* powinien wysyłać gorący wiatr – strumień rozgrzanego gazu i plazmy wydostający się z obszaru wokół czarnej dziury. Sama czarna dziura nie może go generować, ponieważ tzw. horyzont zdarzeń nie wypuszcza niczego, co już wpadło w pułapkę tego grawitacyjnego potwora. Ale wokół supermasywnej czarnej dziury znajduje się tak zwany dysk akrecyjny – gorący wirujący gaz, który po pewnym czasie opada na czarną dziurę, zasilając ją. Zbliżając się do horyzontu zdarzeń gaz rozgrzewa się do temperatury milionów stopni Celsjusza, po czym jonizuje się i emituje promieniowanie rentgenowskie. Część materii zamiast zostać pochłonięta zostaje wyrzucona na zewnątrz właśnie w postaci „wiatru”. Wiatr ten, wyrywając się z dysku akrecyjnego, przyjmuje kształt stożka. Dane z obserwatorium ALMA Właśnie po raz pierwszy udało się coś takiego zaobserwować. Wszystko dzięki pięcioletnim obserwacjom prowadzonym na ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array), największym na świecie zespole radioteleskopów pracujących w zak…

ehtblackhole-1186178.jpg
width: 985
height: 574

Zaskakująca obserwacja gwiazdy neutronowej. Naukowcy zachwyceni
type: item
date: 2025-09-17T15:00:51.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: gwiazda neutronowa
subject: obserwacje
description: Kosmiczny teleskop rentgenowski XRISM przyjrzał się gwieździe neutronowej GX13+1, będącej wypalonym jądrem dawnej, ogromnej gwiazdy. Głównym tematem badania był generowany przez ten obiekt wiatr, który – według naukowców – miał być podobny do tego generowanego przez supermasywne czarne dziury. Jednak obserwacje wykazały coś zgoła odmiennego.
encoded: Spis treści: Miękkie promieniowanie rentgenowskie Dwa wiatry Granica Eddingtona Powolny i gęsty wiatr Wystrzelony dwa lata temu kosmiczny teleskop XRISM prowadzi obserwacje obiektów emitujących promieniowanie rentgenowskie. Ma to pozwolić lepiej zrozumieć cały wachlarz kosmicznych zagwozdek: od ruchów materii, przez skład chemiczny gazu międzygwiazdowego i międzygalaktycznego, aż po wpływ czarnych dziur na powstawanie galaktyk i ewolucję Wszechświata. Za tym potężnym narzędziem astronomicznym stoją trzy agencje kosmiczne: japońska JAXA, NASA i Europejska Agencja Kosmiczna (ESA). Miękkie promieniowanie rentgenowskie Dzisiaj na łamach prestiżowego magazynu „Nature” pojawił się artykuł opisujący zaskakujące dane z obserwacji prowadzonych przez jeden z instrumentów teleskopu na gwieździe neutronowej GX13+1. Mowa o Resolve, spektrometrze mikro-kalorymetrycznyM (micro-calorimeter) do obserwacji miękkiego promieniowania rentgenowskiego w zakresie ~0,3-12 keV. Gwiazda neutronowa GX13+1 stanowi jasne źródło promieniowania rentgenowskiego, które pochodzi z tzw. dysku akrecyjnego. Gorąca materia dysku stopniowo opada spiralnie w dół, uderzając w powierzchnię gwiazdy neutronowej. Ten sposób zasilenia gwiazdy neutronowej wpływa również na generowane przez nią emisje. A te bezpośrednio wpływają na środowisko kosmiczne, przekształcając je. Ale instrument Resolve, obserwujący te zdarzenia, wyjawił naukowcom znacznie więcej szczegółów niż oczekiwali. – Gdy tylko zobaczyliśmy bogactwo szczegółów w zebranych przez Resolve danych, poczuliśmy, że jesteśmy świadkami czegoś absolutnie przełomowego. Dla wielu z nas było to spełnienie marzenia, za którym goniliśmy przez dekady – powiedział Matteo Guainazzi, naukowiec projektu XRISM w ESA. Dwa wiatry Mowa o kosmicznych wiatrach generowanych przez tę gwiazdę neutronową. Wiatrach, które pojawiają się również w układach supermasywnych czarnych dziur znajdujących się w centrach galaktyk. Wiatry te mogą wywoływać zapadanie się gigantycznych obłok…

XRISM-1-4685010.jpg
width: 9933
height: 5587

Czy żyjemy w czarnej dziurze? Oto co mówią fizycy
type: item
date: 2025-09-17T08:30:47.000Z
creator: Adam Mann
subject: Kosmos
subject: czarna dziura
subject: kosmos
description: Niecodzienne właściwości matematyczne naszego wszechświata sprawiają, że niektórzy naukowcy zastanawiają się, czy kosmos mógł aby powstać wewnątrz czarnej dziury.
encoded: Spis treści: Czy wszechświat ma granice? Zaskakujące podobieństwa do czarnej dziury Czy czarne dziury rodzą nowe wszechświaty? Niezwykła teoria z poparciem matematyki Czy wszechświat działa jak czarna dziura? Zaskakujące punkty wspólne Czy da się udowodnić, że żyjemy w czarnej dziurze? Fizycy szukają odpowiedzi Wszechświat narodził się w czarnej dziurze – to nie początek żartu, ale jedna z poważnie rozważanych hipotez wśród kosmologów. Naukowcy sugerują, że nasz wszechświat mógł powstać wewnątrz gigantycznej czarnej dziury, będącej częścią innego kosmosu. Czy wszechświat ma granice? Zaskakujące podobieństwa do czarnej dziury Patrząc nocą w gwiazdy, łatwo ulec złudzeniu, że przestrzeń kosmiczna ciągnie się w nieskończoność. Tymczasem kosmolodzy dobrze wiedzą, że wszechświat ma swoje granice. Po pierwsze, według najlepszych dostępnych modeli, czasoprzestrzeń miała swój początek – w subatomowym punkcie zwanym osobliwością. Ten punkt o ogromnej temperaturze i gęstości gwałtownie się rozszerzył podczas wielkiego wybuchu. Tak powstał wszechświat. Po drugie, obserwowalny wszechświat jest ograniczony tak zwaną horyzontem zdarzeń – granicą, poza którą nie jesteśmy w stanie niczego zaobserwować, ponieważ kosmos rozszerzył się szybciej niż prędkość światła, pozostawiając część przestrzeni poza zasięgiem nawet naszych najlepszych teleskopów. Te dwa elementy – osobliwość i horyzont zdarzeń – to także kluczowe cechy czarnych dziur. Te grawitacyjne potwory czają się w różnych zakątkach kosmosu, pochłaniając gaz, pył i światło. Podobnie jak wszechświat, czarne dziury są ograniczone własnym horyzontem zdarzeń – granicą, poza którą nic nie może zostać zaobserwowane, i w której przypuszczalnie znajduje się osobliwość. Być może właśnie dlatego niektóre nowe publikacje naukowe sugerują, że nasz cały wszechświat może znajdować się wewnątrz czarnej dziury. Choć taka hipoteza wykracza poza ramy klasycznej kosmologii, myśl, że możemy żyć wewnątrz czarnej dziury, nie jest już zarezerwowana w…

czarna-dziura-Black-hole-1320x880-8d13d44.jpg
width: 1320
height: 880

Najpotężniejsze zderzenie czarnych dziur w historii. Naukowcy zaskoczeni skalą zjawiska
type: item
date: 2025-09-15T07:54:38.000Z
creator: Adam Mann
subject: Kosmos
subject: Nauka
subject: astronomia
subject: czarna dziura
description: Jak duże mogą być czarne dziury – to pytanie od lat intryguje naukowców. Najnowsze odkrycia sugerują, że ich rozmiary mogą przekraczać dotychczasowe wyobrażenia. Astrofizycy badają granice masy tych enigmatycznych obiektów, które potrafią rosnąć szybciej niż galaktyki, w których się znajdują.
encoded: Spis treści: Nowe odkrycie z LIGO burzy wiedzę o masie czarnych dziur Czarne dziury z „zakazanego” przedziału masy coraz częstsze Nowy typ czarnych dziur burzy ustalony porządek Brakujące ogniwo – czarne dziury średniej masy Skąd się biorą czarne dziury pośredniej wielkości? Zawrotne tempo obrotu może być kluczem Nowe detektory pomogą odkrywać jeszcze większe czarne dziury Nowe teleskopy i podróż w czasie do narodzin galaktyk Czarne dziury od lat fascynują naukowców i miłośników kosmosu. Choć ich istnienie potwierdzono już dekady temu, wciąż pozostają jednymi z najbardziej zagadkowych obiektów we Wszechświecie. Pytanie, jak duże mogą być czarne dziury, to nie tylko kwestia naukowej ciekawości – to również próba zrozumienia fundamentalnych praw rządzących czasoprzestrzenią. Dzięki nowoczesnym technologiom i obserwacjom z wykorzystaniem detektorów fal grawitacyjnych, badacze odkrywają czarne dziury o masie tak ogromnej, że zdają się przeczyć dotychczasowym teoriom. Granice ich wzrostu okazują się znacznie bardziej elastyczne, niż wcześniej sądzono. Nowe odkrycie z LIGO burzy wiedzę o masie czarnych dziur Para nowo odkrytych, rekordowo masywnych czarnych dziur jednocześnie wprawiła naukowców w euforię i konsternację. Ten niezwykły duet to największe obiekty tego typu, jakie kiedykolwiek zarejestrowano przy użyciu detektora LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) – urządzenia stworzonego do wykrywania fal grawitacyjnych, czyli zmarszczek w czasoprzestrzeni powstających w wyniku zderzeń masywnych ciał niebieskich. Rozmiary tych kolosalnych czarnych dziur wykraczają poza dotychczasowe modele teoretyczne, zmuszając astrofizyków do przemyślenia, jak mogło dojść do ich aż tak intensywnego wzrostu. – Nie sądzimy, by czarne dziury powstawały w zakresie od około 60 do 130 mas Słońca, a te dwie znajdują się dokładnie w środku tego przedziału – wyjaśnia Mark Hannam, fizyk z Uniwersytetu w Cardiff w Wielkiej Brytanii i członek zespołu LIGO. Zwyczajna czarna dziu…

zderzenie-czarnych-dziur-f9d251e.jpg
width: 1320
height: 742

Detektory fal grawitacyjnych zarejestrowały zdarzenie, które potwierdziło teorie Einsteina i Hawkinga
type: item
date: 2025-09-12T08:31:38.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: obserwacje
description: Niemal równo dekadę po pierwszej, wyróżnionej Nagrodą Nobla detekcji fal grawitacyjnych, detektor LIGO zarejestrował „najgłośniejsze” fale grawitacyjne w swojej historii. Zdaniem ekspertów badających zdarzenia kosmiczne poprzez analizę zmarszczek na czasoprzestrzeni, było to jak „szept, który stał się krzykiem”.
encoded: Spis treści: Najwyraźniejszy sygnał w historii 100 lat po Einsteinie Twierdzenie Hawkinga Rozkwit astronomii fal grawitacyjnych Znajdujące się w Stanach Zjednoczonych obserwatorium fal grawitacyjnych LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) zarejestrowało sygnał potwierdzający przewidywania Alberta Einsteina, Stephena Hawkinga i Roya Kerra. Na kilka dni przed rocznicą pierwszej historycznej detekcji fal grawitacyjnych, do której doszło 14 września 2015 r., naukowcy poinformowali, że zarejestrowali zderzenie dwóch czarnych dziur, z których każda miała masę około 32 mas Słońca. Nowy sygnał, który otrzymał sygnaturę GW250114, należy do najczystszych w historii. – To najgłośniejszy ślad fal grawitacyjnych, jaki zarejestrowaliśmy. Przypomina szept, który nagle stał się krzykiem – mówi dr Geraint Pratten z Uniwersytetu w Birmingham. Najwyraźniejszy sygnał w historii Tylko co to oznacza? Jak to możliwe, że „zmarszczka na czasoprzestrzeni” jest głośna? – Chodzi o tzw. stosunek „sygnał u do szumu” (Signal-to-Noise Ratio, SNR). W detektorze fal grawitacyjnych odbieramy sygnał, ale odbieramy też szum samego detektora oraz jego otoczenia. To, na ile sygnał odebrany przez detektor wystaje ponad tło pozostałych „ziemskich” szumów określa, na ile jest on wyraźny. W przypadku pierwszej, historycznej detekcji – GW150914 – SNR określono na 24. Do tej pory za najgłośniejszy sygnał uznawano GW230814 z SNR na poziomie 42. W przypadku najnowszej detekcji GW250114 – SNR wynosi aż 80 – wyjaśnia dr Adam Zadrożny, który brał udział w projekcie LIGO-Virgo w latach 2009–2024 jako pracownik Narodowego Centrum Badań Jądrowych. LIGO jest jednym z trzech współczesnych detektorów fal grawitacyjnych. Pozostałe to działający we Włoszech nieopodal Pizy detektor Virgo oraz japońska KAGRA. Wszystkie zostały zbudowane by rejestrować sygnały pochodzące z kolizji czarnych dziur, zderzeń gwiazd neutronowych, a nawet rzadkich układów mieszanych (czarna dziura i gwiazda neutronowa). Zderzeni…

czarne-dziury-46a4472.jpg
width: 1180
height: 660

Czy zarejestrowane przez teleskop Webba tzw. Małe Czerwone Kropki są najwcześniejszymi czarnymi dziurami?
type: item
date: 2025-09-08T06:51:25.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: galaktyki
subject: obserwacje
subject: teleskop
description: Kosmiczne oko ludzkości, czyli badający wszechświat w podczerwieni Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, zajrzał w przeszłość, do tzw. epoki rejonizacji. Zaobserwował tam „Małe Czerwone Kropki”, powstałe około 600 milionów lat po Wielkim Wybuchu. Czy obiekty te mogą być pierwotnymi czarnymi dziurami, zalążkami współczesnych galaktyk?
encoded: Spis treści: Małe czerwone kropki Czy LRD to pierwotne czarne dziury? Masa galaktyki i czarnej dziury Czym mogą być Little Red Dots (Małe Czerwone Kropki, LRD), których ślady odkryło potężne oko wyniesionego 25 grudnia 2021 roku Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba? Jak dowiedzieć się, w jaki sposób wiązały się z rozwojem Wszechświata aż do momentu, w którym jesteśmy? Astronomowie z Uniwersytetu w Cambridge opublikowali właśnie artykuł, w którym przedstawiają analizy jednej z takim Małych Czerwonych Kropek. Konkretnie QSO1. Małe czerwone kropki Zacznijmy od tego, że LRD są niewielkimi punkcikami o skrajnie przesuniętym ku czerwieni widmie. Pochodzą z tzw. epoki rejonizacji, czyli trwającego miliard lat procesu, w którym światło z pierwszych gwiazd i galaktyk rozwiewało gazy wypełniające wczesny Wszechświat, tym samym umożliwiając światłu swobodny przepływ. Ten wczesny okres jest wyjątkowo tajemniczy. A chociaż naukowcy mają kilka hipotez wyjaśniających, w jaki sposób pierwsze gwiazdy, galaktyki i czarne dziury wyłoniły się z pierwotnej ciemności, sprawdzenie tego poprzez obserwacje nie jest proste. Przede wszystkim dlatego, że światło pochodzące z tych najwcześniejszych obiektów zostało rozciągnięte w kierunku czerwonego krańca widma elektromagnetycznego, czyli przesunięte ku czerwieni, dzięki nieustannie trwającej ekspansji Wszechświata. Na szczęście JWST został zaprojektowany do obserwacji światła w tych długościach fal, co czyni go najlepszym narzędziem, jakim dysponujemy, próbując zrozumieć, jak wszystko się zaczęło. Czy LRD to pierwotne czarne dziury? W opisywanym artykule opublikowanym na łamach serwisu preprintów Arxiv, Ignas Juodžbalis z Uniwersytetu Cambridge w Wielkiej Brytanii oraz jego grupa badawcza rozważa, czy LRD mogą być tzw. pierwotnymi czarnymi dziurami, zalążkami galaktyk. Co ciekawe, w przypadku obserwacji LRD QSO1 siła JWST została wzmocniona przez sam Wszechświat. Wszystko dlatego, że pomiędzy LRD a nami znajduje się masywna gromada galaktyk, kt…

pierwotna-czarna-dziura-36c0ae7.jpg
width: 1024
height: 415

„Oko Saurona” w kosmosie – tolkienowskie odkrycie astronomów
type: item
date: 2025-08-14T11:00:08.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Kosmos
subject: czarna dziura
subject: kosmos
subject: teleskop
description: Astronomowie przez 15 lat analizowali nietypowy obiekt z odległej galaktyki. Stworzony przez nich obraz blazara PKS 1424+240, przypominający „Oko Saurona”, okazał się kluczem do rozwiązania jednej z zagadek astrofizyki.
encoded: Astronomowie uchwycili w kosmosie spektakularny obraz dżetu blazara pochodzący z odległej galaktyki. Z wyglądu przypomina „Oko Saurona” z filmowej adaptacji "Władcy Pierścieni" J.R.R. Tolkiena. Jego obserwacja rozwiązała zagadkę niezwykle silnej emisji promieniowania. Czym jest blazar? Blazar to jedna z najbardziej ekstremalnych form galaktyki aktywnej. W jej centrum znajduje się supermasywna czarna dziura, która pochłania ogromne ilości materii. Blazary emitują silne promieniowanie elekromagnetyczne – od światła widzialnego, przez promieniowanie radiowe, po ultrafiolet, rentgen i fale gamma. Uchwycony na obrazie blazar PKS 1424+240 od dawna wprawiał naukowców w zakłopotanie. Jest najjaśniejszym znanym obiektem emitującym neutrina (co potwierdziło Obserwatorium IceCube). Problem w tym, że jego ruch pozornie wydawał się zbyt wolny jak na źródło tak potężnej energii. Wyjątkowe „Oko Saurona” Odpowiedź przyniosły żmudne, piętnastoletnie obserwacje wykorzystujące system radioteleskopów Very Long Baseline Array (VLBA). To sieć urządzeń rozmieszczonych na całym świecie. Dzięki temu działają one jak ogromny, pojedynczy teleskop wielkości samej planety. Wykorzystując technikę VLBA udało się uzyskać rekordową rozdzielczość i zajrzeć w sam środek dżetu. Efekt jest oszałamiający. – Nigdy nie widzieliśmy czegoś podobnego: niemal idealne toroidalne pole magnetyczne ze złączonym dżetem skierowanym prosto w naszą stronę – mówi lider projektu Yuri Kovalev z Max Planck Institute for Radio Astronomy w Bonn w Niemczech. Obraz, który uzyskali naukowcy, okazał się zaskakująco podobny do oka Saurona z "Władcy Pierścieni". Plazmowy dżet przypomina koncentryczne pierścienie ze „spojrzeniem” skierowanym wprost na Ziemię. Efekt relatywistycznego powiększenia Okazało się, że za pozorne wolne poruszanie się dżetu odpowiada szczególna teoria względności. Przez tzw. efekt Dopplera promieniowanie emitowane przez obiekt poruszający się wprost w stronę obserwatora może zostać rozjaśnione nawet kilku…

astronomers-spot-the-e-3-min1-679e7f3.jpg
width: 1296
height: 1052

Teleskop Webba zarejestrował narodziny supermasywnej czarnej dziury. To tajemniczy obiekt
type: item
date: 2025-07-24T10:08:20.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: galaktyki
description: Supermasywne czarne dziury, czyli takie o masie ponad stu tysięcy mas Słońca i więcej, wciąż pozostają zagadką dla astronomów. Nieznane jest przede wszystkim ich pochodzenie. Część badaczy składa się ku hipotezie, iż powstały z masywnych i gęstych obłoków molekularnych, które zapadły się w czarną dziurę bez fazy gwiazdy. Prof. Pieter van Dokkum z Uniwersytetu Yale uważa, że właśnie trafił na taki obiekt.
encoded: Spis treści: Narodziny supermasywnej czarnej dziury Swobodne czarne dziury Teorie lekkich i ciężkich ziaren Badania Nieskończoności Niedawno astronomowie pracujący nad obrazami z badania COSMOS-Web prowadzonego przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST) odkryli coś zaskakującego – galaktykę z podwójnym jądrem, powstałą prawdopodobnie w wyniku zderzenia się dwóch galaktyk. W związku z tym, że na obrazach przypomina symbol nieskończoności (∞), nadali jej przydomek Infinity (Galaktyka Nieskończoności). A chociaż sama możliwość zbadania kolizji galaktyk i powstałego w jej wyniku nowego obiektu jest fascynująca, to uwagę astronomów przykuło coś innego – dostrzeżona między łączącymi się galaktykami supermasywna czarna dziura. Znajduje się ona w rozległym polu gazu, a naukowcy uważają, że może to być uznawana za do tej pory hipotetyczną czarną dziurę powstała w wyniku bezpośredniego zapadnięcia się obłoku gazowego. Narodziny supermasywnej czarnej dziury – Uważamy, że jesteśmy świadkami narodzin supermasywnej czarnej dziury (SMBH) – czegoś, czego nigdy wcześniej nie widziano – napisał prof. Pieter van Dokkum z Uniwersytetu Yale. Jest on głównym autorem artykułu przedstawiającego to odkrycie, opublikowanego w czasopiśmie „The Astrophysical Journal Letters”. Morfologia Infinity sugeruje, iż powstała ona w wyniku zderzenia lub nałożenia na siebie dwóch galaktyk o równoległych dyskach, co utworzyło pierścienie zderzeniowe wokół obu galaktyk. Dane z teleskopów Kecka, Chandra i Very Large Array wskazują, że galaktyka Infinity, poza SMBH w centrach stapiających się galaktyk, zawiera aktywnie akreującą supermasywną czarną dziurę znajdującą się pomiędzy nimi. – Co ciekawe, ta trzecia SMBH nie jest powiązana z żadnym z dwóch centrów. Znajduje się pomiędzy nimi zarówno pod względem położenia, jak i prędkości radialnej – stwierdzono w artykule. Dalej badacze sugerują, że SMBH narodziła się w chmurze gęstego gazu pochodzącego z pierścieni gazowych otaczających jądra zbliżających się g…

czarna-dziura-galaktyka-nieskonczonosc-774bda2.jpg
width: 1000
height: 667

Detektory fal grawitacyjnych wykryły połączenie najmasywniejszych czarnych dziur, jakie zaobserwowano tą techniką
type: item
date: 2025-07-16T08:53:10.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: fizyka
description: To odkrycie jest prawdziwym wyzwaniem dla obowiązujących astrofizycznych modeli ewolucji gwiazd. Trzy detektory fal grawitacyjnych, rozmieszczone w Europie, USA i w Japonii potwierdziły detekcję połączenia się czarnych dziur, które utworzyły obiekt o masie ponad 225 razy większej niż masa naszego Słońca.
encoded: Spis treści: Masywny i wirujący układ Zderzenia czarnych dziur Detektor w kształcie L Wirujące czarne dziury Trzy detektory fal grawitacyjnych – zbudowany w USA LIGO, znajdujący się nieopodal Pizy we Włoszech Virgo oraz japoński KAGRA – wykryły połączenie najmasywniejszych czarnych dziur, jakie kiedykolwiek zaobserwowano za pomocą fal grawitacyjnych. Sygnał tegoż połączenia, oznaczony jako GW231123, został zarejestrowany podczas czwartej serii obserwacji sieci LVK 23 listopada 2023 r. Jednak odkrycie to ogłoszono dopiero teraz ze względu na długotrwałe i precyzyjne analizy sygnału. Masywny i wirujący układ Czarne dziury, które zlały się ze sobą miały masę około 103 i 137 razy większą od masy Słońca. Oprócz dużej masy charakteryzują się one również szybką rotacją, co sprawia, że sygnał ten jest wyjątkowo trudny do interpretacji i sugeruje możliwość złożonej historii powstawania. – Odkrycie tak masywnego i szybko wirującego układu stanowi wyzwanie nie tylko dla naszych technik analizy danych, ale będzie miało również znaczący wpływ na badania teoretyczne dotyczące kanałów powstawania czarnych dziur i modelowania fal przez wiele kolejnych lat. W rzeczywistości obecne modele ewolucji gwiazd nie pozwalają na istnienie tak masywnych czarnych dziur, które mogły powstać w wyniku wcześniejszych połączeń mniejszych czarnych dziur – mówi Ed Porter, badacz z laboratorium Astroparticle and Cosmology (APC) CNRS w Paryżu. Zaobserwowano już około 100 połączeń czarnych dziur za pomocą fal grawitacyjnych, które zostały przeanalizowane i udostępnione szerszej społeczności naukowej. Do tej pory najbardziej masywną parą była para GW190521, której łączna masa była znacznie mniejsza i wynosiła „tylko” 140 razy więcej niż masa Słońca. Zderzenia czarnych dziur W jaki sposób detektory fal grawitacyjnych rejestrują takie zdarzenia? Zacznijmy od tego, czym są fale grawitacyjne. Ich istnienie wynika bezpośrednio z ogólnej teorii względności (OTW) Einsteina z 1915 roku. OTW opisuje grawitację ni…

czarne-dziury-39f29d7.jpg
width: 1000
height: 765

Wszechświat zaczął się w czarnej dziurze, a Wielkiego Wybuchu nie było? Nowa teoria na temat początku wszystkiego
type: item
date: 2025-06-05T13:00:12.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Kosmos
subject: badania naukowe
subject: czarna dziura
subject: fizyka
subject: fizyka kwantowa
subject: wszechświat
description: Nowa teoria fizyków podważa dominującą narrację o Wielkim Wybuchu. Według niej nasz Wszechświat mógł powstać wewnątrz czarnej dziury – bez potrzeby istnienia osobliwości czy ciemnej energii.
encoded: Spis treści: Teoria Wielkiego Wybuchu jest niewystarczająca Fizyka kwantowa kontra osobliwość: co tłumaczy teoria odbicia? Czy nowa teoria zostanie potwierdzona? Wielki Wybuch od dawna uchodzi za moment narodzin Wszechświata – chwilę, w której powstały czas, przestrzeń i materia. Jednak nowa teoria, opublikowana w czasopiśmie „Physical Review D”, podważa to założenie. Zespół fizyków sugeruje, że Wielki Wybuch wcale nie był początkiem. Teoria Wielkiego Wybuchu jest niewystarczająca? Według nowej propozycji fizyków Wielki Wybuch nie był początkiem, lecz efektem kolapsu grawitacyjnego bardzo masywnego obiektu – czarnej dziury – a następnie odbicia („bounce”) materii wewnątrz niej. Obowiązujący model kosmologiczny oparty na Wielkim Wybuchu dobrze opisuje ewolucję Wszechświata, ale wymaga wprowadzenia hipotetycznych składowych, takich jak np. ciemna energia czy osobliwość (singularity), w której załamują się prawa fizyki. Nowy model tego nie potrzebuje. Ta nowa „teoria odbicia” nie wymaga wprowadzania żadnych hipotetycznych założeń i według jej twórców jest to jej ogromną zaletą. Zamiast śledzić ekspansję Wszechświata wstecz, rozważa ona stan ultragęstej materii zapadającej się pod wpływem grawitacji. Kluczowy moment następuje, gdy zamiast osobliwości (punktu o nieskończonej gęstości), następuje „odbicie” materii i rozpoczęcie nowej fazy ekspansji – czyli narodziny Wszechświata. Fizyka kwantowa kontra osobliwość: co tłumaczy teoria odbicia? Jednak wcześniej naukowcy, w tym m.in. Stephen Hawking i Roger Penrose, udowadniali że istnienie osobliwości jest nieuchronne. Twórcy nowej teorii twierdzą, że to nieprawda. Argumentują, że poprzednie teorie nie brały pod uwagę fizyki w mikroskali i nie uwzględniały efektów kwantowych. Oni uwzględniają w obliczeniach tzw. zakaz Pauliego, mówiący, że fermiony (cząstki takie jak elektrony czy protony) nie mogą zajmować tego samego stanu kwantowego, co zapobiega nieskończonemu ściskaniu materii. W efekcie dochodzi do „odbicia” zamiast os…

AdobeStock1507131765-fe0a809.jpeg
width: 4096
height: 4096

Wszechświat wyparuje znacznie wcześniej niż sądzono. Nas to jednak nie dotyczy
type: item
date: 2025-05-16T13:23:45.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: fizyka
subject: wszechświat
description: Holenderscy naukowcy oszacowali czas życia naszego Wszechświata. Analiza tzw. promieniowania Hawkinga doprowadziła do zaskakującego wniosku. Ostatnie gwiazdy wyparują dużo wcześniej, niż do tej pory zakładano.
encoded: Spis treści 10 z 78 zerami – oto nowy wiek Wszechświata w latach Czym jest promieniowanie Hawkinga? Najnowsze badania trzech naukowców z Uniwersytetu Radboud w Nijmegen wskazują, że Wszechświat może zakończyć swoje istnienie znacznie wcześniej, niż dotychczas sądzono. A winne według nich jest powolne wyparowywanie nawet najbardziej trwałych obiektów, takich jak gwiazdy neutronowe. Odpowiada za nie tzw. promieniowanie Hawkinga, jednak dotychczas uważano, że to proces zachodzący tylko w czarnych dziurach. 10 z 78 zerami – oto nowy wiek Wszechświata w latach Według obliczeń astrofizyków z Holandii, ostatnie gwiezdne pozostałości znikną w wyniku procesu promieniowania Hawkinga w ciągu około 1078 lat. Jest to znacznie krótszym okresem w porównaniu do wcześniejszych szacunków wynoszących 101100 lat . Promieniowanie Hawkinga, zaproponowane przez Stephena Hawkinga w 1975 roku, opisuje proces tracenia masy przez czarne dziury. Nowe badania sugerują, że podobny mechanizm może dotyczyć również innych obiektów o silnym polu grawitacyjnym, takich jak białe karły i gwiazdy neutronowe. Obliczenia wykazały, że białe karły, uważane za jedne z najbardziej trwałych ciał niebieskich, mogą ulec „wyparowaniu” właśnie w ciągu 1078 lat. Co zaskakujące, naukowcy odkryli, że gwiazdy neutronowe i czarne dziury o masie gwiazdowej mają podobny czas rozpadu wynoszący około 1067 lat. Choć czarne dziury mają silniejsze pole grawitacyjne, ich budowa sprawia, że część promieniowania ponownie do nich wpada, co spowalnia proces parowania. Czy powinniśmy się martwić? Nie, bo śmierć Wszechświata jest wciąż niewyobrażalnie odległa. Liczba opisująca jego wiek jest większa od największych zdefiniowanych liczb świata i nie ma nawet nazwy. W tak dalekiej przyszłości gwiazd umożliwiających życie takie jakie znamy, już dawno nie będzie. Czym jest promieniowanie Hawkinga? Promieniowanie Hawkinga to teoretyczne zjawisko fizyczne, zaproponowane przez Stephena Hawkinga i polegające na emisji cząstek przez czarne d…

AdobeStock1429637344-f777934.jpeg
width: 6144
height: 3072

Udało się zbudować model bomby z czarną dziurą w środku. Jak to działa?
type: item
date: 2025-04-28T12:36:00.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Nauka
subject: czarna dziura
subject: eksperyment
subject: fizyka
description: W 1969 roku Sir Roger Penrose – fizyk i laureat Nagrody Nobla z 2020 roku – zauważył, że cząstka przelatująca bardzo blisko wirującej czarnej dziury zyskuje energię. Kolejny fizyk – Jakow Zeldowicz – stwierdził, że wykorzystując i wzmacniając ten efekt można by stworzyć „bombę czarnych dziur”, uwalniającą tyle energii, co supernowa. Właśnie powstał pierwszy, na szczęście „zabawkowy”, model tego typu bomby.
encoded: Spis treści: Teoretyczne rozwiązanie w praktyce Badania profesora Ulbrichta Bomba jak supernowa Generując sygnał z szumu W laboratorium Uniwersytetu Southampton w Wielkiej Brytanii zbudowana została uproszczona wersja bomby z czarną dziurą. Pomysł bazuje na połączeniu obracającego się cylindra i cewek magnetycznych. Jak przekonują naukowcy z Uniwersytetu Southampton – badanie bomby może pomóc nam lepiej zrozumieć prawdziwe czarne dziury. Teoretyczne rozwiązanie w praktyce Bomba z czarnych dziur była przez ponad pół wieku czysto teoretycznym rozwiązaniem, w którym energia jest zwiększana przez czarną dziurę i uwięziona przez otaczające ją lustra, aż do momentu eksplozji. Za pomysłem stał sir Roger Penrose, który wyliczył, że cząstka przelatująca bardzo blisko wirującej czarnej dziury zyskuje energię ze względu na efekt ogólnej teorii względności, który powoduje, że czarna dziura przeciąga i przyspiesza czasoprzestrzeń wokół siebie. Dwa lata później inny fizyk, Jakow Zeldowicz, zrozumiał, że podobny proces może zachodzić na przykład, gdy światło porusza się wokół szybko obracającego się metalowego cylindra. Obliczył, że ten efekt „superradiancji” powinien występować tak długo, jak długo cylinder obraca się z tą samą częstotliwością co światło – ale jest to niewiarygodnie szybkie zjawisko. – Niemożliwe jest obracanie z tak zawrotną prędkością czegokolwiek, co zostało wykonanego z materii – powiedział profesor Hendrik Ulbricht z Uniwersytetu Southampton w Wielkiej Brytanii. To uczony, który stał za budową modelu bomby z czarną dziurą. Badania profesora Ulbrichta Główne zainteresowania badawcze Hendrika Ulbrichta koncentrują się wokół eksperymentalnych testów fundamentalnych teorii za pomocą eksperymentów naziemnych i tych prowadzonych w przestrzeni kosmicznej. Niektóre testy dotyczą zasady superpozycji, która stanowi podstawę mechaniki kwantowej. Inne eksperymenty dotyczą testowania wzajemnego oddziaływania mechaniki kwantowej i grawitacji. Grupa Ulbrichta prowadzi też …

czarna-dziura-e2a2f1b.jpg
width: 1000
height: 750

Supermasywna czarna dziura przebudziła się z długiego snu. Wysyła tajemniczy sygnał
type: item
date: 2025-04-11T09:16:30.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: obserwacje
subject: teleskop
description: Około 300 milionów lat świetlnych od Ziemi, w centrum niepozornej galaktyki SDSS1335+0728 w gwiazdozbiorze Panny, nagle uaktywniła się supermasywna czarna dziura. Przez dekady pozostawała w stanie uśpienia, nie zdradzając żadnych oznak aktywności. Tymczasem od 2019 roku zaczęła emitować wyjątkowo silne błyski promieniowania rentgenowskiego, które zarejestrowały teleskopy kosmiczne.
encoded: Spis treści: Zaskakujące rozbłyski Czym są erupcje kwaziperiodyczne? Nowe wyzwania dla nauki Należący do Europejskiej Agencji Kosmicznej teleskop XMM-Newton odegrał kluczową rolę w obserwacjach tego zjawiska, pozwalając naukowcom badać jedne z najbardziej energetycznych i tajemniczych wybuchów w kosmosie. Chociaż wiemy, że niemal każda galaktyka skrywa w swoim centrum supermasywną czarną dziurę, to ich cicha i trudna do wykrycia natura sprawia, że są one rzadkimi obiektami badań – zwłaszcza, gdy przez długi czas pozostają nieaktywne. Tak było w przypadku czarnej dziury w SDSS1335+0728. Przez dziesięciolecia nie wykazywała ona żadnej aktywności, aż do momentu, gdy w 2019 roku po raz pierwszy zaobserwowano z niej emisję światła. Wówczas zespół badaczy pod kierunkiem Pauli Sánchez Sáez z Europejskiego Obserwatorium Południowego rozpoczął dodatkowe obserwacje za pomocą teleskopów Swift i eROSITA. Jednak nie zarejestrowano wtedy promieniowania rentgenowskiego. Zaskakujące rozbłyski Dopiero w lutym 2024 roku udało się potwierdzić emisję silnych rozbłysków rentgenowskich. Zespół kierowany przez Lorenę Hernández-Garcíę z Uniwersytetu Valparaíso w Chile odkrył, że wybuchy pojawiają się w niemal regularnych odstępach czasu. Zjawisko to nazwano erupcjami kwaziperiodycznymi (QPE). Są to krótkotrwałe, lecz intensywne rozbłyski, których przyczyny nadal nie są w pełni poznane. – Po raz pierwszy udało nam się zaobserwować takie erupcje w obiekcie, który właśnie się „budzi” – mówi Hernández-García. Jak dotąd zidentyfikowano zaledwie kilka przypadków QPE, a to, co dzieje się w galaktyce SDSS1335+0728, wydaje się wyjątkowe. Dzięki obserwacjom prowadzonym przez teleskopy XMM-Newton, NICER, Chandra i Swift, naukowcy mogli śledzić zmiany jasności czarnej dziury niemal w czasie rzeczywistym. Czym są erupcje kwaziperiodyczne? Czym dokładnie są QPE? W dużym uproszczeniu – to nagłe emisje promieniowania rentgenowskiego powstające w dysku materii otaczającym czarną dziurę. Ten dysk, zwany dys…

XMMNewtonczarna-dziura-f108953.jpg
width: 9933
height: 5587

Czarne dziury jako kosmiczne baterie. Czy przyszłość energetyki kryje się w głębinach Wszechświata?
type: item
date: 2025-04-10T08:23:44.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: energia
subject: fizyka
description: Czarne dziury to jedne z najbardziej fascynujących i enigmatycznych obiektów we Wszechświecie. Pochłaniają wszystko, co znajdzie się zbyt blisko – nawet światło – i są ucieleśnieniem granic ludzkiego poznania. Jednak poza swoją groźną reputacją, te kosmiczne giganty mogą skrywać potencjał, który w przyszłości pozwoli zasilić cywilizacje rozciągające się na wiele układów planetarnych. Czy to tylko fantazja rodem z science fiction, czy też realna wizja odległej przyszłości?
encoded: Spis treści: Naturalne elektrownie we Wszechświecie Penrose i energia z karuzeli Skala Kardaszewa i nasze miejsce w kosmosie Nauka i fantastyka idą ręka w rękę Czarne dziury to nie tylko kosmiczne pułapki. Gdy są otoczone materią – na przykład w centrach galaktyk – stają się źródłem zjawisk o niewiarygodnej sile. Kwazary, czyli aktywne jądra galaktyk zasilane przez supermasywne czarne dziury, emitują więcej energii niż miliardy gwiazd razem wzięte. Jak do tego dochodzi? Kluczem jest ruch obrotowy. Weźmy tzw. czarne dziury Kerra – czyli takie, które obracają się wokół własnej osi. Zostały nazwane na cześć Roya Kerra, nowozelandzkiego matematyka, który w 1963 roku jako pierwszy opisał ich matematyczny model w ramach ogólnej teorii względności Einsteina. Czarne dziury Kerra potrafią wirować niemal z prędkością światła. Ich rotacja zakrzywia przestrzeń wokół nich w zjawisku znanym jako „przeciąganie układu odniesienia”. W praktyce oznacza to, że wszystko, co znajduje się w pobliżu, zostaje porwane przez ten rotacyjny wir – od gazu, przez pył, aż po światło. Naturalne elektrownie we Wszechświecie Zjawiska takie jak kwazary czy mikrokwazary (czyli ich „miniaturowe” odpowiedniki z czarnymi dziurami o masie kilkudziesięciu Słońc) pokazują, że natura znalazła sposób na wydobycie energii z tych obiektów. Gaz i pył wirują wokół czarnej dziury w dysku akrecyjnym, nagrzewając się do milionów stopni i emitując olbrzymie ilości promieniowania. Część materii zostaje wciągnięta za horyzont zdarzeń, ale reszta – dzięki silnym polom magnetycznym – zostaje wyrzucona w przestrzeń kosmiczną w postaci tzw. relatywistycznych dżetów. To właśnie te gigantyczne emisje energii budzą zainteresowanie fizyków. Jeśli natura może to robić, to może człowiek będzie w stanie ją skopiować? Penrose i energia z karuzeli Już w 1969 roku fizyk i laureat Nagrody Nobla z fizyki Roger Penrose zaproponował sposób na wydobycie energii z rotacji czarnej dziury. Jego pomysł – dziś znany jako „proces Penrose’a” – …

GettyImages-1265279909-6d55692.jpg
width: 2190
height: 1369

W czarnej dziurze może istnieć cały wszechświat. I to nasz własny. Wskazuje na to asymetria wirujących galaktyk
type: item
date: 2025-03-24T10:21:40.000Z
creator: Magdalena Salik
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: droga mleczna
subject: obserwacje
subject: wszechświat
description: Przegląd nieba wykonany za pomocą Teleskopu Jamesa Webba przyniósł potężną niespodziankę. W kosmosie jest więcej galaktyk obracających się zgodnie z ruchem wskazówek zegara niż przeciwnie. Dlaczego? Jedno z wyjaśnień zakłada, że nasz Wszechświat znajduje się we wnętrzu czarnej dziury.
encoded: W tym artykule: Zagadka wirujących galaktyk Dlaczego więcej galaktyk kręci się w jedną stronę? Inne możliwe wyjaśnienie anomalii Kosmos jest pełen tajemnic, a naukowcy ciągle natykają się na nowe, coraz bardziej zaskakujące. Tym razem na trop naprowadził ich JADES, czyli James Webb Space Telescope Advanced Deep Extragalactic Survey. To przegląd głębokiego kosmosu, do wykonania którego posłużył niezawodny, działający już od trzech lat Teleskop Jamesa Webba. Zdjęciom, które zrobił teleskop, przyjrzał się uważnie Lior Shamir, badacz z Kansas State University. Zauważył coś nietypowego. W kosmosie wszystko się kręci – planety, systemy planetarne oraz całe galaktyki. Te ostatnie mogą obracać się z naszego punktu widzenia zgodnie z ruchem wskazówek zegara lub przeciwnie. A ponieważ zakłada się, że kosmos w dużych skalach jest jednorodny, ilość galaktyk obracających się w obu kierunkach powinna być z grubsza taka sama. Dane zebrane dzięki JADES pokazały jednak, że jest inaczej. Zagadka wirujących galaktyk Lior Shamir skupił się na 263 galaktykach z głębokiego kosmosu. Ich światło potrzebowało od 5 do 10 mld lat, by do nas dotrzeć. Naukowiec wybrał takie galaktyki, w przypadku których mógł bez wątpliwości określić kierunek rotacji. Wtedy na jaw wyszła niespodzianka. Zgodnie z założeniami kosmologicznymi, mniej więcej 130 galaktyk powinno wirować w jedną stronę, drugie zaś 130 w przeciwną. Shamir uzyskał jednak inny wynik. Przeciwnie do ruchu wskazówek zegara obracało się 105 galaktyk, zaś 158 galaktyk – zgodnie z nim. – Różnica jest tak oczywista, że każda osoba może ją dostrzec – uważa Shamir. – Nie potrzeba specjalnych umiejętności ani wiedzy, aby zobaczyć, że te liczby są różne. Dzięki mocy Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba każdy może to zobaczyć – dodaje. Dlaczego więcej galaktyk kręci się w jedną stronę? Naukowiec nie poprzestał na tej obserwacji, którą opisał w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. Pokusił się równie…

wirujacegalaktyki-13da60e.jpeg
width: 2615
height: 1258

Czy to neutrino pochodzi z pierwotnej czarnej dziury? Hipoteza ma związek z teorią Hawkinga
type: item
date: 2025-03-13T09:27:40.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: fizyka
description: Astrofizycy w lutym opisali wykrycie najbardziej energetycznego neutrina w historii, które zostało zarejestrowane przez detektor cząstek w Morzu Śródziemnym. Teraz naukowcy uważają, że ta cząstka elementarna może być dowodem, który potwierdza koncepcję zwaną „promieniowaniem Hawkinga”.
encoded: Spis treści: Potwierdzenie promieniowania Hawkinga Neutrino odkryte w Morzu Śródziemnym Czy pierwotne czarne dziury istnieją? Teoria promieniowania Hawkinga opisuje zjawisko fizyczne, w którym czarne dziury emitują promieniowanie. Powoduje to ich bardzo powolną utratę masy i ostatecznie prowadzi do „wyparowania” tych obiektów. Dlatego prof. Stephen Hawking w 1974 roku stwierdził, że czarne dziury w rzeczywistości nie są aż tak „czarne”. W jednej ze swoich książek napisał: „Czarne dziury nie są wiecznymi więzieniami. Można się z nich wydostać zarówno w tym Wszechświecie, jak i – być może – także w innym”. Potwierdzenie promieniowania Hawkinga Jeżeli przyjmiemy, że słynny brytyjski fizyk miał rację, neutrino, które odkryto w Morzu Śródziemnym, mogło pochodzić z parowania pierwotnej czarnej dziury powstałej krótko po Wielkim Wybuchu. Tak przynajmniej twierdzi para naukowców, Andrea Boccia i Fabio Iocco, którzy nie byli zaangażowani w odkrycie neutrina, ale postanowili zbadać jego genezę. Swoją pracę opublikowali w serwisie preprintów arXiv, co oznacza, że artykuł nie został jeszcze zrecenzowany. Słowem wyjaśnienia – neutrino to bardzo lekka cząstka elementarna, która należy do rodziny leptonów. Jest elektrycznie obojętne, czyli nie ma ładunku elektrycznego i ma niezwykle małą masę, choć przez długi czas uważano, że może w ogóle jej nie mieć. Neutrino ponadto bardzo słabo oddziałuje z innymi cząstkami. Te cząstki elementarne przenikają na Ziemię niemal niezauważone. Do wykrywania istnienia neutrin zaprojektowano ogromne detektory, które ukryto głęboko pod powierzchnią ziemi, m.in. w Morzu Śródziemnym. Neutrino odkryte w Morzu Śródziemnym Neutrino, o którym mowa zostało wykryte przez detektor KM3NeT w 2023 roku, ale dopiero niedawno na łamach „Nature” opublikowano szczegółowe prace na jego temat. Okazało się, że cząstka elementarna miała energię ok. 220 PeV (220 milionów miliardów elektronowoltów), czyli o 10–20 razy większą od jakiegokolwiek wcześniej wykrytego neutrina…

Neutrino-i-Hawking-81e0efc.jpg
width: 1000
height: 668

Czarna dziura w centrum Drogi Mlecznej emituje ciągły strumień rozbłysków. Jest niczym kula dyskotekowa
type: item
date: 2025-02-18T16:00:42.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: czarna dziura sagittarius a
subject: fizyka
description: Zespół astrofizyków uzyskał jak dotąd najdłuższe i najbardziej szczegółowe spojrzenie na czarną dziurę czającą się w samym środku Drogi Mlecznej. Okazało się, że ciągle emituje ona rozbłyski.
encoded: Spis treści: Aktywne centrum Galaktyki Rozbłyski dysku akrecyjnego Ekstremalne środowisko czarnej dziury Opóźnienie czasowe Analizując dane zebrane przy pomocy Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST) naukowcy dostrzegli, że składający się z pyłu i gazu dysk orbitujący wokół supermasywnej czarnej dziury w centrum naszej Galaktyki emituje bez przerwy ciągły strumień rozbłysków. Niektóre z nich można określić jako słabe, trwające zaledwie kilka sekund migotania. Inne przypominają raczej oślepiająco jasne erupcje. Wszystko to dzieje się w niejednolitych odstępach czasu. Aktywne centrum Galaktyki – Sądzimy, że tego typu rozbłyski występują we wszystkich supermasywnych czarnych dziurach. Mimo to Sagittarius A*, czyli czarna dziura w centrum naszej Galaktyki, wydaje się być wyjątkowa – powiedział kierujący badaniami prof. Farhad Yusef-Zadeh z Northwestern University. Dodał, że Sagittarius A* jest zawsze bardzo aktywna i wydaje się nigdy osiągać „spokojnego” stanu. – Obserwowaliśmy tę czarną dziurę wielokrotnie w latach 2023 i 2024 i zauważyliśmy zmiany w każdej obserwacji. Za każdym razem widzieliśmy coś innego, co jest naprawdę niezwykłe. Nic nigdy nie było takie samo – twierdzi badacz. Do zebrania niezbędnych danych zespół wykorzystał kamerę bliskiej podczerwieni JWST (NIRCam). Może ona jednocześnie i przez długi czas obserwować dwa pasma podczerwieni. Za pomocą tego narzędzia do obrazowania naukowcy obserwowali Sagittarius A* łącznie przez 48 godzin w ciągu jednego roku. Umożliwiło to naukowcom śledzenie zmian czarnej dziury w czasie. Rozbłyski dysku akrecyjnego Obserwacje te ujawniły nieustanne fajerwerki o różnej jasności i czasie trwania. Dysk akrecyjny otaczający czarną dziurę generował od pięciu do sześciu dużych rozbłysków dziennie i kilka mniejszych rozbłysków pomiędzy nimi. – Dane pokazywały coś, co przypominało nieustannie zmieniającą się, bulgoczącą jasność. I nagle bum – jakby wybuch. Następnie znowu chwila względnego spokoju. Nie mogliśmy znaleźć wzorca w …

jadro-galaktyki-eso-c1e8de2.jpg
width: 1089
height: 779

Pędzi na nas supermasywna czarna dziura. W przyszłości zderzy się z jądrem Drogi Mlecznej
type: item
date: 2025-02-17T13:12:54.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: czarna dziura sagittarius a
subject: galaktyki
subject: obserwacje
subject: teleskop
description: Ma masę około 600 tys. razy większą od masy Słońca i jest ukryta głęboko w karłowatej galaktyce Wielkiego Obłoku Magellana. Ponieważ Wielki Obłok Magellana krąży wokół Drogi Mlecznej po stale zamykającej się pętli, w pewnej chwili dojdzie do zderzenia obu galaktyk. A co za tym idzie – uderzy w nas supermasywna czarna dziura.
encoded: Spis treści: Jak wykryć coś, czego nie widać? Problem trzech ciał Obiekt o masie 600 tys. mas Słońca Supermasywne czarne dziury (ang. SMBH) znajdują się w centrach większości galaktyk, w tym naszej Drogi Mlecznej. Ich masy wahają się od milionów do nawet miliardów mas Słońca. Hipoteza o istnieniu takich obiektów pojawiła się w latach 60. XX wieku, gdy astronomowie zaczęli badać kwazary – niezwykle jasne źródła energii w odległym Wszechświecie. Bezpośrednie dowody na SMBH w centrum Drogi Mlecznej, znanej jako Sagittarius A*, dostarczyły prowadzone w latach 90. XX wieku obserwacje ruchów gwiazd. Jak wykryć coś, czego nie widać? Tego typu obiekty nie są łatwe do wykrycia. O ile nie pochłaniają aktywnie materii, który to proces generuje światło, ponieważ materiał jest przegrzewany przez tarcie i grawitację, nie emitują one żadnego wykrywalnego promieniowania. Oznacza to, że naukowcy poszukujący czarnych dziur muszą posługiwać się różnorodnymi metodami pośrednimi. A podstawową z nich jest pomiar nietypowych orbit. To właśnie dzięki dokładnemu badaniu orbit w centrum Drogi Mlecznej astronomowie potwierdzili istnienie i masę Sagittariusa A*, supermasywnej czarnej dziury znajdującej się w centrum Drogi Mlecznej. Masa Sagittariusa A* wynosi około 4,3 milionów mas Słońca. Jednak astrofizyk Jiwon Jesse Hana z Harvard & Smithsonian Center for Astrophysics (CfA) i jego koledzy wybrali inną metodę. Zamiast na nietypowych orbitach, ich badania skupiły się na innym rodzaju ruchu gwiazd: gwiazdach nadszybkich. To rzadkie obiekty, które poruszają się znacznie szybciej niż średnia prędkość innych gwiazd w ich galaktyce. Tak szybko, że mogą nawet uciec w przestrzeń międzygalaktyczną. Problem trzech ciał Właśnie sposób, w jaki gwiazdy te są przyspieszane, doprowadził naukowców do wniosku, że mogą one wskazywać na istnienie w ich pobliżu ukrytych czarnych dziur. To przyspieszenie znane jest jako mechanizm Hillsa, czyli oddziaływanie trzech ciał pomiędzy czarną dziurą i dwiema gwiazdami. …

wielki-oblok-magellana-czarna-dziura-4f54f04.jpg
width: 1000
height: 687

Polscy naukowcy obalili sensacyjną hipotezę. Pomogły obserwacje 80 mln gwiazd
type: item
date: 2025-02-07T13:55:05.000Z
creator: Magdalena Salik
subject: Kosmos
subject: Podcasty
subject: astronomia
subject: ciemna materia
subject: czarna dziura
subject: droga mleczna
subject: kosmos
subject: obserwacje
description: W zeszłym roku w prestiżowym czasopiśmie „Nature” ukazała się przełomowa praca polskich astronomów. Dotyczyła teorii zakładającej, że ciemna materia – jedna z największych zagadek kosmosu – może składać się z pierwotnych czarnych dziur. O badaniach Polaków w naszym podkaście opowiada dr Przemysław Mróz z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, członek zespołu OGLE, pierwszy autor artykułu.
encoded: Spis treści: Skąd wiadomo, że istnieje ciemna materia? Co to są pierwotne czarne dziury? Czy ciemna materia może składać się z pierwotnych czarnych dziur? Co to jest mikrosoczewkowanie grawitacyjne? Badania, które obaliły ważną hipotezę Czym jest ciemna materia? Naukowcy zadają sobie to pytanie od prawie stu lat. Materia barionowa – czyli „zwykła” materia składająca się z atomów, którą widzimy wokół siebie i z której sami jesteśmy zbudowani – stanowi zaledwie 5% całkowitej masy i energii we Wszechświecie. Żeby wyjaśnić pozostałe 95%, posługujemy się takimi terminami jak ciemna materia i ciemna energia. Ciemna materia to jest materia, która oddziałuje tylko za pośrednictwem grawitacji. Nie emituje żadnego promieniowania, a więc również światła. Na jej istnienie wskazuje np. ruch gwiazd w galaktykach. Czym dalej od centrum, tym gwiazdy powinny poruszać się wolniej (tak jak planety w Drodze Mlecznej). Tam się jednak nie dzieje. Skąd wiadomo, że istnieje ciemna materia? – Merkury, który jest najbliższą Słońcu planetą, porusza się dosyć szybko, ze średnią prędkością około 50 km na sekundę wokół Słońca – opowiada dr Mróz. – Neptun, który jest najdalszą planetą, porusza się wolniej, bo działa na niego mniejsza siła grawitacji, z prędkością mniej więcej 5 km na sekundę. Czyli generalnie spodziewamy się, że im dalej jesteśmy od ciała, które nas przyciąga, tym powinniśmy się poruszać z mniejszą prędkością – wyjaśnia naukowiec. W galaktykach ta zasada jest złamana. Prędkości gwiazd w centrum są takie same jak tych bardziej oddalonych od środka. To jeden z dowodów wskazujących na istnienie jakieś istnienie dodatkowego, nieznanego źródła siły grawitacji. – Tak naprawdę zauważyliśmy, że nasze równania grawitacji nie są prawidłowe. Żeby uzyskać zgodność pomiędzy obserwacjami a teorią, postulujemy istnienie ciemnej materii jako niewidzialnego składnika naszego Wszechświata – mówi naukowiec. Co to są pierwotne czarne dziury? W latach 70. Steven Hawking, znany brytyjski fizyk teorety…

NG-Podcast-Fizycy-1200x800-2-f36151e.jpg
width: 1200
height: 800

Astronomowie znaleźli setki ukrytych czarnych dziur. Mogą być ich nawet biliony
type: item
date: 2025-01-31T11:58:23.000Z
creator: Magdalena Salik
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: czarna dziura sagittarius a
subject: kosmos
subject: wszechświat
description: Dzięki danym zebranym 40 lat temu naukowcy wytropili setki supermasywnych czarnych dziur kryjących się w chmurach gazów i pyłów. Badacze podejrzewają, że nawet połowa czarnych dziur może być przysłonięta przez takie chmury. I przez to trudna do wykrycia dla ziemskich instrumentów badawczych.
encoded: Spis treści: Polowanie na czarne dziury Satelita z lat 80. poprzedniego wieku Droga Mleczna wyglądałaby inaczej Supermasywne czarne dziury mają masę co najmniej 100 000 razy większą od masy Słońca. Ile takich behemotów znajduje się we Wszechświecie? Astronomowie szacują, że miliardy, a być może nawet biliony. Uważają za prawdopodobne, że supermasywna czarna dziura kryje się w centrum każdej galaktyki. Precyzyjne ich policzenie jest jednak trudnym zadaniem. Szkopuł polega na tym, że z samej swojej istoty czarne dziury są niewidoczne. Te obiekty stanowią ekstremalnie silne zakrzywienie czasoprzestrzeni, która pochłania całą materię oraz fotony znajdujące się w pobliżu. Czarne dziury nie świecą więc – świecić może tylko wirujący obłok materii gromadzącej się wokół. Jeśli tak się dzieje, czarną dziurę da się obserwować. Jeśli nie, umyka ona ziemskim instrumentom naukowym. Naukowcy szukają jednak nowych sposobów, które pozwoliłyby im wypatrzeć nawet czarne dziury ukryte za najgęstszymi obłokami materii. Właśnie pochwalili się sukcesem – odkryli setki supermasywnych czarnych dziur dzięki danym zebranym jeszcze w latach 80. poprzedniego wieku. Polowanie na czarne dziury Z czarnymi dziurami wiąże się pewien paradoks. Chociaż są z natury ciemne, mogą być również jednymi z najjaśniejszych obiektów we Wszechświecie. Przypomnijmy sobie wodę w zlewie kręcącą się wokół odpływu. Tak samo na orbitę czarnej dziury wciągana jest otaczająca ją materia. Ekstremalna grawitacja czarnej dziury sprawia, że prędkość wirowania tej materii rośnie. Tarcie powoduje, że obłok silnie się nagrzewa. Po jakimś czasie osiąga temperaturę setek tysięcy stopni i wtedy promieniuje tak jasno, że może przyćmić wszystkie gwiazdy w otaczającej galaktyce. Wcześniej jednak – zanim się nagrzeje – może go w ogóle nie być widać. Drugi problem to położenie czarnej dziury wraz z obłokiem względem Ziemi. „Obłoki gazu i pyłu, które otaczają jasny centralny dysk, mogą z grubsza przybierać kształt torusa, czyli pączka.…

e1-fourblackholeobscuration-ebe0329.png
width: 2537
height: 1417

W Gwiazdozbiorze Smoka znaleziono czarną dziurę, która strzela promieniowaniem rentgenowskim
type: item
date: 2025-01-16T09:32:10.000Z
creator: Magdalena Salik
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: biały karzeł
subject: czarna dziura
subject: gwiazda
subject: kosmos
description: Przez kilka lat naukowcy monitorowali nietypową czarną dziurę znajdującą się w jądrze odległej galaktyki. Obserwacje prowadzone z pomocą różnych instrumentów i w ramach różnych misji wykazały, że z czarną dziurą związane są nagłe i silne emisje promieniowania rentgenowskiego. Źródłem wszystkich anomalii w tamtym rejonie kosmosu może być gwiazda typu biały karzeł.
encoded: Spis treści: Jak zmieniało się zachowanie czarnej dziury? Co się dzieje w okolicach czarnej dziury? Nietypowy kompan supermasywnej czarnej dziury W Gwiazdozbiorze Smoka znajduje się galaktyka odległa od Ziemi o 270 milionów lat świetlnych. Jej środek zajmuje supermasywna czarna dziura. Siedem lat temu z obiektem tym zaczęło dziać się coś nietypowego. – W 2018 roku ta czarna dziura zaczęła zmieniać swoje właściwości dosłownie na naszych oczach – opowiada astronomka Eileen Meyer z University of Maryland Baltimore County (UMBC). – Pojawiły się potężne rozbłyski optyczne, ultrafioletowe i rentgenowskie. Od tej pory wiele zespołów naukowych zaczęło obserwować ten rejon nieba. Jak zmieniało się zachowanie czarnej dziury? Po okresie aktywności korona czarnej dziury – czyli otaczająca ją chmura zjonizowanych cząstek, źródło różnego typu promieniowania – na pewien czas pociemniała. W 2022 roku z galaktyki zaczęło napływać promieniowanie rentgenowskie. Naukowcy zarejestrowali je m.in. w ramach misji Europejskiej Agencji Kosmicznej XMM-Newton. Astronomowie z UMBC przeprowadzili wówczas również obserwacje radiowe. Ujawniły one istnienie silnego rozbłysku radiowego. Kolejna sesja obserwacji pozwoliła zarejestrować dżety składające się plazmy, wydobywające się z biegunów czarnej dziury. Ich długość oszacowano na pół roku świetlnego. Co się dzieje w okolicach czarnej dziury? – Wystrzelenie dżetu z czarnej dziury nigdy wcześniej nie zostało zaobserwowane w czasie rzeczywistym – mówi Meyer. – Uważamy, że wypływ [materii – przyp. red.] rozpoczął się wcześniej, gdy promieniowanie rentgenowskie wzrosło przed rozbłyskiem radiowym. Jednak strumień był zasłonięty przez gorący gaz aż do początku zeszłego roku – dodaje astronomka. Naukowcy (m.in. Megan Masterson z MIT) skupili się na promieniowaniu rentgenowskim. Miało ono nietypowe cechy. Napływało falami, a jego jasność w czasie obserwacji prowadzonych między 2022 a 2024 rokiem zmieniała się dosłownie co kilka minut. Z czasem zaobserwowan…

MIT-EdgeFlares-01-press-1c1fd3b.jpg
width: 1674
height: 1116

Gaia zamyka kosmiczne oczy. Kończy się aktywna faza przełomowej misji astronomicznej ESA
type: item
date: 2025-01-15T09:00:17.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: czarna dziura
subject: galaktyki
subject: gwiazda
subject: obserwacje
description: Przez 11 lat nieprzerwanej pracy na orbicie zebrała ponad trzy biliony obserwacji dla około dwóch miliardów gwiazd i innych obiektów. Obserwacje te zrewolucjonizowały nasze zrozumienie Drogi Mlecznej i kosmicznego otoczenia. W misji Europejskiej Agencji Kosmicznej Gaia aktywny udział biorą polscy uczeni z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego. Astronomie przekonują, że choć satelita kończy obserwacje, to prace badawcze na zebranym materiale potrwają jeszcze wiele kolejnych lat.
encoded: Spis treści: Więcej niż Hubble i Webb razem wzięte Najdokładniejsza mapa Drogi Mlecznej Łowca czarnych dziur Infrastruktura kosmiczno-naziemna Wyniesionemu w grudniu 2013 roku obserwatorium kosmicznemu Gaia kończy się paliwo. Oznacza to, że teleskop nie może już aktywnie śledzić nieba. Ta wyjątkowa misja, która poskutkowała aż trzema bilionami (3 000 000 000 000 lub 3×1012) obserwacji Drogi Mlecznej i przestrzeni poza naszą Galaktyką, pozwoliła wykonać pierwszą tak dokładną mapę naszego galaktycznego podwórka. A także przybliżyć nas do rozwiązania największych zagadek współczesnej kosmologii. Więcej niż Hubble i Webb razem wzięte Znajdujący się w tzw. punkcie libracyjnym L2, ponad 1,5 miliona kilometrów od Ziemi satelita w najbliższych tygodniach przejdzie testy technologiczne. Po ich zakończeniu Gaia zostanie skierowana na tzw. „orbitę emerytalną”. A chociaż oznacza to bezpowrotne zakończenie misji, to zdaniem prof. Carole Mundell, dyrektorki ESA ds. naukowych, mamy co świętować. – Sukces misji przekroczył nasze najśmielsze oczekiwania. Satelita działał niemal dwukrotnie dłużej niż pierwotnie planowano. Dostarczył więcej odkryć naukowych niż teleskopy kosmiczne Hubble’a i Webba razem wzięte! – napisała w oświadczeniu prof. Mundell. Najdokładniejsza mapa Drogi Mlecznej Chyba najgłośniejszym sukcesem odniesionym dzięki obserwacjom Gai, jest stworzenie największej i najdokładniejszej mapy Drogi Mlecznej. Ukazuje naszą Galaktykę w sposób, w jaki nie zrobiła tego żadna wcześniejsza misja. Opublikowana w połowie 2022 roku mapa była dziełem grupy ponad 400 naukowców z 24 krajów świata. Stworzony przez nich zbiór zawiera informacje o prawie dwóch miliardach obiektów, głównie o gwiazdach, ale także o innych obiektach Układu Słonecznego i tych pozagalaktycznych. Informacje te pozwolą astronomom zrekonstruować przeszłą i przyszłą ewolucję Galaktyki na przestrzeni miliardów lat. Wykonane przez Gaię pomiary odległości gwiazd, ich ruchów oraz innych właściwości pozwalają odkrywa…

Gaiaesa-95f07c8.jpeg
width: 3508
height: 2480