Mohendżo Daro – starożytne miasto z kanalizacją, które wyprzedziło swoje czasy
Mohendżo Daro w dolinie Indusu było architektonicznym fenomen starożytności. Standaryzowane cegły, piętrowe domy i system kanalizacji świadczą o niespotykanym poziomie organizacji. Mimo to około 1800 roku p.n.e. życie w mieście zamarło. Naukowcy spierają się do dziś, jak zniknęła ta jedna z najbardziej zagadkowych cywilizacji.
Spis treści: Harappa i Mohendżo Daro stworzyły centrum cywilizacji doliny Indusu O Mohendżo Daro świat dowiedział się niedawno Jak wyglądało Mohendżo Daro? Innowacje w Mohendżo Daro Jak toczyło się życie w Mohendżo Daro? Dlaczego Mohendżo Daro upadło? Dzięki życiodajnym rzekom, Sumerowie i Egipcjanie stworzyli niezwykle rozwinięte cywilizacje. To jednak nic w porównaniu z dokonaniami mieszkańców Mohendżo Daro. Pod niektórymi względami, starożytna metropolia była bardziej rozwinięta niż XIX-wieczna Warszawa. Tym bardziej zaskakujące wydaje się, że tak rozwinięta cywilizacja nagle po prostu przestała istnieć. Harappa i Mohendżo Daro stworzyły centrum cywilizacji doliny Indusu Mohendżo Daro, starożytne miasto w pobliżu brzegu Indusu, rozciągało się na terenie dzisiejszego Pakistanu i zajmowało obszar o powierzchni ok. 250 ha. W praktyce jego zasięg był znacznie większy. Należy bowiem podkreślić, że wraz z sąsiednią Harappą stanowiło centrum, wokół którego wyrosła potężna cywilizacja doliny Indusu. Poza wymienionymi, w żyznej wówczas dolinie powstało jeszcze kilka dużych i kilkadziesiąt średnich miast, otoczonych przez setki wsi i osad. Każdy z większych ośrodków najprawdopodobniej zachowywał autonomię, jednak istnieje wystarczająco dużo dowodów, by stwierdzić, że łączył je wspólny etos. Zdaniem archeologów, wpływ kultury Mohendżo Daro obejmował obszar o powierzchni 1,5 mln km. O Mohendżo Daro świat dowiedział się niedawno Mohendżo Daro, co można przetłumaczyć jako „kopiec umarłych”, powstało około 5 tysięcy lat temu, podobnie jak pozostałe protomiejskie osady w dolinie Indusu. Mówimy tu zatem o jednej z najstarszych cywilizacji. Mimo to o istnieniu starożytnego miasta świat dowiedział się niedawno, bo dopiero w XX wieku. Należy wspomnieć, że już w XIX stuleciu było pewne, że teren dzisiejszego Pakistanu zasiedlał rozwinięty lud. Charles Masson (a właściwie James Lewis), dezerter armii Kompanii Wschodnioindyjskiej, podczas trwającej kilka lat wędrówki natknął się na ślady starożytnych zabudowań. Uznał wówczas, że ma do czynienia z ruinami zamku. Gdy kilka lat później jego odkryciu przyjrzał się brytyjski archeolog Alexander Cunningham, stało się jasne, że Masson natknął się na znacznie cenniejsze znalezisko. Mimo to, pierwsza poważna ekspedycja naukowa wyruszyła tam dopiero w XX wieku. W 1922 roku zespół archeologów pod przewodnictwem Johna Marshalla odkrył ruiny starożytnego miasta, któremu nadano nazwę Mohendżo Daro. Wówczas stało się jasne, że natrafiono na wyrazisty ślad jednej z najstarszych cywilizacji, być może nawet najstarszej. Jak wyglądało Mohendżo Daro? Miasto otaczał masywny mur, jednak najprawdopodobniej umocnienia nie miały charakteru obronnego. Zdaniem badaczy, wzniesiono je w celu ochrony miasta przed wylewami Indusu. Rzeka była niczym arteria utrzymująca przy życiu ten skomplikowany organizm, ale niszczycielski żywioł w jednej chwili mógł położyć kres jego istnieniu. Podobnie jak sąsiednie osady protomiejskie, Mohendżo Daro było podzielone na dwie części, tzw. górną i dolną. Każda z nich miała realizować zupełnie inne zadania. Górne miasto Górne miasto, wybudowane na sztucznym wzniesieniu, składało się z obiektów użyteczności publicznej i zabudowań strategicznych, warunkujących sprawne funkcjonowanie niemałej osady. Odkryto tam ruiny tzw. Wielkiej Łaźni, czyli kompleksu łazienek okalających basen o wymiarach 12x7x2,5 m. Kolejnym ważnym miejscem był Dom Zgromadzeń. Pod tą nazwą kryje się budynek składający się z mierzącej 900 metrów kwadratowych sali i reprezentacyjnej izby. Kolejną ważną budowlą był Wielki Spichlerz, czyli kompleks magazynów do przechowywania zboża. Dolne miasto W górnym mieście toczyło się życie publiczne i polityczne. Dolne stanowiło coś w rodzaju dzisiejszych przedmieść i „sypialni” – było kompleksem osiedli mieszkalnych. Obszar ten był podzielony na prostokąty o bokach 360 na 250 metrów, przedzielanych drogami i deptakami. Wzdłuż nich usytuowane były domy mieszkańców. Innowacje w Mohendżo Daro Większość domostw była wyposażona we własne ujęcie wody i system kanalizacji. Mieszkańcy zawsze mieli do dyspozycji świeżą wodę i mogli korzystać z prywatnych łazienek i toalet. Przypominamy, mówimy tu o osadzie, która powstała kilka tysięcy lat temu, a przecież takie udogodnienia nie były niczym oczywistym nawet w XIX-wiecznej Warszawie. Wody Indusu były dostarczane nie tylko do miejskich wodociągów. Nawadniały także pola i ogrody, zapewniając mieszkańcom dostatek pożywienia. O cywilizacyjnym zaawansowaniu miasta nie świadczy tylko mistrzowskie wykorzystanie naturalnego bogactwa, płynącego korytem rzeki. Także tamtejsza architektura prezentowała wysoki poziom. Domy były wznoszone z wypalanej cegły o ustandaryzowanych wymiarach, co świadczy o produkcji na dużą skalę. Podłoga w łazienkach była wykładana ceglaną posadzką. Wielki Spichlerz wybudowano na platformie składającej się z 27 bloków, pomiędzy którymi znajdowały się kanały wentylacyjne, zapewniające pożądaną wymianę powietrza. Jak toczyło się życie w Mohendżo Daro? Badania na tym obszarze wciąż są kontynuowane. Mimo że naukowcy wiedzą coraz więcej o życiu w starożytnej metropolii, to ten temat wciąż jeszcze skrywa więcej pytań niż odpowiedzi. W szczytowym okresie w mieście mogło mieszkać nawet 40 tysięcy osób. Najprawdopodobniej obowiązywał tam podział na klasy społeczne. Wskazuje na to choćby różna liczba pomieszczeń w poszczególnych domach. Na czele miasta stał władca, jednak inaczej niż w starożytnym Egipcie, najprawdopodobniej nie obowiązywał tam kult panującego. Archeolodzy nie natrafili tam na monumentalne pałace, świątynie czy grobowce, które mogłyby na to wskazywać. Ten fakt stał się podstawą twierdzenia, że panował tam ustrój podobny do republikańskiego. Pokojowe współistnienie? Co ciekawe, wśród archeologicznych odkryć brakuje broni i innych atrybutów armii. Wygląda więc na to, że w dolinie Indusu panował pokój, a cywilizacji Mohendżo Daro nie zagrażał zewnętrzny wróg. To w połączeniu z korzystnym położeniem mogło zadecydować o dynamicznym rozwoju starożytnej cywilizacji, ale czy wyjaśnia także jej kres? Dlaczego Mohendżo Daro upadło? To jedno z tych pytań, na które naukowcy wciąż jeszcze nie poznali odpowiedzi. Należy bowiem podkreślić, że do dziś nie udało się rozszyfrować pisma cywilizacji znad Indusu. Takie odkrycie z całą pewnością rzuciłoby więcej światła na tajemnice życia w Mohendżo Daro. Być może uchyliłoby nawet rąbka tajemnicy w kwestii końca istnienia starożytnej metropolii, ale póki co nie udało się to nikomu. Czy ogłoszona przez władze Tamilnadu nagroda w wysokości miliona dolarów, którą otrzyma osoba, która odczyta starożytne inskrypcje, przyspieszy ten proces? Czas pokaże. Na razie cała wiedza na temat upadku miasta opiera się na hipotezach. Najazd Ariów Zdaniem badaczy, Mohendżo Daro przestało istnieć w okolicach 1800–1700 roku p.n.e. Przez długi czas sądzono, że do końca miasta i sąsiednich osad przyczyniły się najazdy Ariów, którzy przybyli tam z terenu dzisiejszego Iranu. Żadne z archeologicznych odkryć nie ujawniło jednak śladów walki czy nawet wymiany ludności. W związku z tym, należy domniemywać, że ten pogląd jest błędny. Upadek obyczajów Inna teza zakłada, że ze względu na przeludnienie w mieście nastąpił cywilizacyjny regres. Nastąpił upadek obyczajów i autorytetów, a ludzie zastąpili zaawansowane formy pracy znacznie prostszymi, aż w końcu porzucili wspaniałe niegdyś miasta. Wielka susza Skoro nie wojna i cywilizacyjny regres, to może przyczyną była katastrofa naturalna? Tak, to prawdopodobne. Nie chodzi jednak o wielki pożar czy powódź, bo badacze nie natrafili na ślady działalności niszczycielskich żywiołów. Obecnie dominuje pogląd, że kres istnieniu miasta położyła susza. W 2023 roku, badając stalagmity w jednej z himalajskich jaskiń, naukowcy z Uniwersytetu w Cambridge natrafili na ślady długoletniej suszy, która najprawdopodobniej wystąpiła w czasie, kiedy upadło Mohendżo Daro. Tę tezę znacząco uprawdopodobnia fakt, że miasto upadło mniej więcej w tym samym czasie, co inne osady w dolinie Indusu. Więcej na temat Mohendżo Daro można przeczytać w majowym wydaniu National Geographic Polska (maj 2026). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ślady geniuszu dawnych ludów andyjskich – poznaj tajemnice monumentalnych ruin w Boliwii
Puma Punku to jedno z najbardziej intrygujących miejsc archeologicznych na świecie, którego tajemnice wciąż fascynują naukowców i turystów. Położony w Boliwii kompleks kamiennych bloków i ruin przyciąga uwagę zarówno historyków, jak i entuzjastów teorii alternatywnych. To nie tylko fragment przeszłości prekolumbijskiej cywilizacji, lecz także świadectwo niezwykłej wiedzy inżynierskiej i geometrii stosowanej setki lat temu.
Spis treści: Architektura i imponujące wymiary budowli Czy warto odwiedzić Puma Punku? Pseudonaukowe teorie o Puma Punku Znaczenie historyczne i kulturowe Puma Punku Puma Punku to starożytny kompleks archeologiczny na terenie Tiwanaku w Boliwii. Znajduje się na wysokości około 3 800 m n.p.m., nieopodal jeziora Titicaca. Nazwa „Puma Punku” w języku keczua oznacza „Brama Pumy”, co może nawiązywać do symboliki zwierzęcej w kulturze Tiwanaku lub do kształtu ruin, przypominających sylwetkę tego drapieżnika. Badania archeologiczne wskazują, że kompleks powstał w przedziale lat 536–600 n.e., prawdopodobnie jako część większego centrum ceremonialnego i administracyjnego. Puma Punku wyróżnia się niezwykłą precyzją wykonania kamiennych bloków oraz zaawansowaną wiedzą techniczną, której stopień trudno porównać do innych współczesnych konstrukcji w regionie. Niektóre fragmenty kamieni są opatrzone precyzyjnymi otworami i obróbką wgłębną. To sprawia, że Puma Punku od wieków jest obiektem badań i źródłem licznych spekulacji. Architektura i imponujące wymiary budowli Architektura Puma Punku jest zarówno funkcjonalna, jak i monumentalna. Kompleks ma kształt prostokąta o wymiarach około 167 × 117 metrów i składa się z tarasowych platform, murów, ogromnych bloków kamiennych oraz fragmentów bram i schodów. Poszczególne elementy budowli zostały wykonane z andezytu i czerwonego piaskowca. Największe z bloków mają wymiary 7,81 × 5,17 × 1,07 metra i ważą około 131 ton, co samo w sobie stanowi zagadkę transportu i montażu w epoce prekolumbijskiej. Niektóre kamienie posiadają charakterystyczne otwory w kształcie litery T, które umożliwiały stabilne łączenie bloków i utrzymywanie całej struktury bez zaprawy. Naukowcy twierdzą, że takie rozwiązania wymagają nie tylko zaawansowanej wiedzy inżynierskiej, ale też dokładnego planowania i precyzyjnego pomiaru każdej bryły. W niektórych miejscach odnaleziono bloki o geometrycznych kształtach przypominających trapezy i litery, co sugeruje, że precyzyjne cięcia mogły mieć również znaczenie symboliczne lub astronomiczne. Różne rekonstrukcje archeologiczne pokazują, że pierwotny kompleks był znacznie większy niż dzisiejsze ruiny i zawierał liczne bramy, dziedzińce i platformy ceremonialne. Choć nie wszystkie elementy zachowały się do dziś, już sam układ i wymiary świadczą o wyjątkowej skali przedsięwzięcia. Czy warto odwiedzić Puma Punku? Dla turystów przebywających w Boliwii i badaczy historii tego regionu Puma Punku jest miejscem obowiązkowym. Ruiny są dostępne dla zwiedzających, a ich położenie oferuje panoramiczne widoki na otaczające Andy i oddalone o około 15 km jezioro Titicaca. Podczas wizyty można zobaczyć zarówno imponujące monolity, jak i mniejsze fragmenty bram, które w przeszłości łączyły się w pełną strukturę. Odwiedzając Puma Punku, warto zwrócić uwagę na szczegóły wykonania kamieni, które pozostają zagadką dla współczesnych inżynierów. Dodatkowo lokalni przewodnicy często wskazują miejsca, z których najlepiej widać linię murów i tarasów, co pozwala zrozumieć pierwotny układ kompleksu. Choć teren położony jest na dużej wysokości, warto poświęcić czas na spacer, aby w pełni docenić skalę i precyzję konstrukcji. Kompleks pozostaje miejscem edukacyjnym, inspirującym zarówno do badań naukowych, jak i do refleksji nad możliwościami dawnych cywilizacji. Pseudonaukowe teorie o Puma Punku Wokół Puma Punku narosło wiele teorii pseudonaukowych, które próbują wyjaśnić niezwykłą precyzję, z jaką wykonano poszczególne kamienne bloki. Niektórzy entuzjaści sugerują, że nie dałoby się ich obrobić przy użyciu dostępnych wówczas narzędzi kamiennych i metalowych, a zatem mogły być one wynikiem wiedzy lub technologii pozaziemskiej. Inne hipotezy wskazują, że konstrukcja mogła być oparta na materiałach syntetycznych, np. geopolimerach, a nie naturalnym kamieniu, co miałoby tłumaczyć idealną dokładność bloków i ich połączeń. Choć teorie te są kontrowersyjne i nie mają potwierdzenia w badaniach archeologicznych, pokazują one, jak bardzo Puma Punku fascynuje wyobraźnię i staje się inspiracją dla alternatywnych interpretacji historii. W rzeczywistości naukowcy wykazali, że precyzyjna obróbka i transport bloków były możliwe przy użyciu znanych technik kamieniarskich i współpracy dużych grup ludzi, choć wymagały wyjątkowej zręczności i doskonałego planowania. Niemniej pozostaje faktem, że wiele aspektów kompleksu, takich jak precyzja wykonania otworów, geometria cięć czy rozmieszczenie monolitów, wciąż nie zostało w pełni wyjaśnione. Znaczenie historyczne i kulturowe Puma Punku Znaczenie ruin wykracza daleko poza aspekt techniczny. Kompleks odzwierciedla społeczny i rytualny charakter Tiwanaku. Jego układ przestrzenny i orientacja kamieni mogą również wskazywać na związki astronomiczne i symboliczne, co dodatkowo podkreśla intelektualny wymiar kultury andyjskiej i nadaje budowli sporo tajemniczości. Dziś kompleks jest nie tylko celem archeologicznych badań, ale również magnesem turystycznym i kulturowym symbolem Boliwii. Zarówno naukowe analizy, jak i popularne spekulacje na temat „nieznanej technologii” podtrzymują fascynację tym miejscem. Dzięki staraniom archeologów oraz ochronie dziedzictwa kulturowego, Puma Punku pozostaje żywym świadectwem inżynieryjnego geniuszu prekolumbijskich społeczeństw i inspiracją do zgłębiania historii Andów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nowe badanie sugeruje, że w naszej galaktyce istnieją cztery wrogie cywilizacje, które mogłyby zaatakować Ziemię
Szansa na atak ze strony kosmitów jest sto razy mniejsza niż ryzyko zagłady ludzkości przez gigantyczną asteroidę. Mimo to statystyki sugerują, że w naszej galaktyce mogą istnieć co najmniej cztery wrogie cywilizacje.
W tym artykule: Jak często ludzie wywołują wojny na Ziemi? Jak często ludzie mogliby wywoływać wojny w kosmosie? Jak często wrogie cywilizacje mogą wywoływać wojny? Alberto Caballero nie jest astrofizykiem. Jako doktorant zajmuje się międzynarodowymi konfliktami na hiszpańskim Uniwersytecie Vigo. Ten kierunek badawczy zainspirował go do przeprowadzenia pewnego myślowego eksperymentu. Caballero postawił następujące pytanie. Jeśli w kosmosie istnieją inne cywilizacje i jeśli ich skłonność do najeżdżania sąsiadów odpowiada skłonności Ziemian do wywoływania wojen, to ile może być agresywnych kosmitów tylko w Drodze Mlecznej? Rozumowanie, w którym zawarł odpowiedź, opisał w artykule umieszczonym w archiwum preprintów naukowych arXiv. Artykuł nie został jeszcze zrecenzowany. Mimo to zyskał rozgłos, ponieważ analiza Caballero prowadzi do klarownego wniosku. Statystyka wskazuje, że w naszej galaktyce istnieją cztery wrogie cywilizacje, które – gdyby miały takie możliwości techniczne – najechałyby Ziemię. Jak często ludzie wywołują wojny na Ziemi? Caballero zaczął od zebrania danych o liczbie konfliktów zbrojnych na Ziemi w latach 1950–2022. W tym czasie wojnę, najazd lub inwazję na różną skalę wywołało 51 państw ze 195 istniejących. Na szczycie listy znalazły się Stany Zjednoczone z 14 konfliktami zbrojnymi. Następnie Hiszpan oszacował prawdopodobieństwo, że dany kraj wywoła wojnę, uzależnione od udziału jego wydatków na wojsko w ogólnych, globalnych wydatkach zbrojeniowych. Znów przodowały tu Stany Zjednoczone. Amerykańskie wydatki na wojsko stanowiły 38 proc. wszystkich pieniędzy lokowanych w sektorze zbrojeniowym w badanych okresie. „Mój tata jako pierwszy rozpoczął poszukiwanie obcej inteligencji”. Opowieść córki Franka Drake'a Czy kosmici istnieją? Na wiosnę 1960 roku, 29-letni astronom z pasmami przedwczesnej siwizny i beztroskim nastawieniem, postanowił stawić czoła jednemu z najbardziej egzystencjalnych pytań lu... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/frank-drake-jako-pierwszy-rozpoczal-naukowe-poszukiwania-pozaziemskich-cywilizacji-fot-nrao-aui-nsf-9aaa6f2.jpeg" width="938" height="623" alt="Frank Drake jako pierwszy rozpoczął naukowe poszukiwania pozaziemskich cywilizacji (fot. NRAO/AUI/NSF)" title="Frank Drake jako pierwszy rozpoczął naukowe poszukiwania pozaziemskich cywilizacji (fot. NRAO/AUI/NSF)" /> W kolejnym kroku Cabarello zsumował skłonności poszczególnych krajów do wywołania wojny i podzielił wynik przez liczbę krajów na Ziemi. Odsetek, jaki otrzymał – 0,028 proc. – uznał za wskaźnik pokazujący, jakie jest „aktualne prawdopodobieństwo, że ludzkość dokona inwazji na obcą cywilizację”. Jak często ludzie mogliby wywoływać wojny w kosmosie? Była to dopiero pierwsza część eksperymentu myślowego. W następnej Cabarello wykorzystał skalę Kardaszowa, by oszacować, kiedy Ziemianie byliby w stanie opanować podróże międzygwiezdne. Uzależniając zaawansowanie technologiczne od ilości gromadzonej energii policzył, że od tego etapu dzieli nas jeszcze 259 lat. Po przyjęciu założenia, że ludzka skłonność do inwazji maleje z czasem, policzył, że za dwa i pół wieku ryzyko, iż nasi następcy wybiorą się na gwiezdną wojnę, wynosi 0,0014 proc. Jak często wrogie cywilizacje mogą wywoływać wojny? A gdyby przypisaną Homo sapiens skłonność do zachowań agresywnych przełożyć na inne potencjalne cywilizacje z Drogi Mlecznej? Cabarello wykorzystał szacunki SETI z 2012 r. oceniające, na ilu planetach w galaktyce może istnieć życie. Mówią one, że tylko w Drodze Mlecznej może istnieć 15 tys. innych cywilizacji. Ile z nich byłoby wrogich? Jeśli miałyby podobną jak ludzka skłonność do agresji, byłoby ich około 4 (dokładnie 4,42). Jednak – na szczęście – jeśli miałaby być to dodatkowo cywilizacja typu 1 na skali Kardaszowa – czyli taka, która opanowała podróże międzygwiezdne – wówczas wynik obliczeń Cabarello spada poniżej jednego. Odtajnione dokumenty i sygnały z innych galaktyk. Nauka kontra UFO w 2020 Pandemia koronawirusa i przymus tkwienia w czterech ścianach nie osłabił zapału poszukiwaczy pozaziemskich cywilizacji. Ich wyobraźnię dodatkowo pobudzały najnowsze astronomiczne odkrycia. O... – Prawdopodobieństwo, że obca cywilizacja, z którą nawiążemy kontakt nas zaatakuje jest dwa rzędy wielkości mniejsze niż prawdopodobieństwo, że w Ziemię uderzy mordercza asteroida – przyznał Cabarello w swoim artykule. Eksperyment myślowy Hiszpana jest ciekawy. Jednak rozumowanie, jakie zaproponował, budzi wiele zastrzeżeń. Po pierwsze, jego podstawą są dane o konfliktach na Ziemi z krótkiego okresu: tylko siedemdziesięciu lat. Po drugie, opiera się na wielu ryzykowanych założeniach. Np. takim, że skłonność do agresji potencjalnych kosmitów będzie odpowiadała ludzkiej. Jeśli dołożymy do tego ogromne odległości w kosmosie, ryzyko wojny z obcą cywilizacją spada praktycznie do zera. Źródło: arXiv. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Polowanie na sfery Dysona. Czy najchłodniejsze gwiazdy we Wszechświecie są otoczone megastrukturami obcych cywilizacji?
Odkąd w 1959 roku fizyk i futurolog Freeman Dyson przedstawił koncepcję megastruktury okalającej gwiazdę i pobierającej niemal całą jej energię, naukowcy regularnie wracają do tego tematu. Właśnie ukazał się artykuł, który pokazuje wokół jakich gwiazd należy szukać tego typu sfer.
Naukowcy skupieni na poszukiwaniu inteligencji pozaziemskiej skupiają się na tzw. technosygnaturach. Są to oznaki działalności inżynieryjnej lub przemysłowej, które nie mogły powstać wskutek naturalnych procesów geologicznych czy biologicznych. Najbardziej oczywistą tego typu technosygnaturą byłyby sfery Dysona – hipotetyczne megastruktury kosmiczne zbudowane z roju mniejszych statków kosmicznych. Pierwotnie Freeman Dyson zaproponował, by tego typu konstrukcja była pełna, otaczała gwiazdę całkowicie. Bardziej współczesne wyliczenia wskazują jednak, że sfera Dysona powinna być konstrukcją ruchomą, stworzoną z mniejszych obiektów. Sfera Dysona i skala Kardaszowa Tego typu konstrukcja łączy się zaproponowanym przez radzieckiego astrofizyka Mikołaja Kardaszowa sposobem klasyfikowania hipotetycznych cywilizacji pozaziemskich według ilości energii, jaką potrafią wykorzystać. Pomysł jest prosty: im więcej energii cywilizacja potrafi pozyskać i kontrolować, tym jest bardziej zaawansowana technologicznie. Kardaszow podzielił zaawansowanie cywilizacji na trzy typy: typ I – cywilizacja wykorzystująca energię swojej planety, typ II – wykorzystuje energię gwiazdy, typ III – wykorzystuje energię całej galaktyki. Sfera Dysona jest wyraźną oznaką cywilizacji typu drugiego. Tylko jak właściwie wyglądałaby tego typu sfera, gdybyśmy byli w stanie ją zaobserwować? Na to pytanie próbuje odpowiedzieć praca Amirnezama Amiriego z University of Arkansas, opublikowana właśnie w serwisie preprintów arXiv. Czerwone i białe karły Naukowiec wytypował dwa rodzaje gwiazd, wokół których mogłyby powstać sfery Dysona. Pierwszym z nich są czerwone karły, czyli najliczniejszy typ gwiazd w Drodze Mlecznej. Powoli spalają paliwo jądrowe, dzięki czemu żyją bardzo długo. Szacuje się, że ich życie może trwać biliony lat – znacznie dłużej niż obecny wiek Wszechświata. Są także stosunkowo małe w porównaniu z naszym Słońcem. Rój Dysona mógłby zostać zbudowany w odległości 0,05–0,3 AU (AU to jednostka astronomiczna, która jest równa średniej odległości między Ziemią a Słońcem) od powierzchni takiej gwiazdy, przy stosunkowo niskim koszcie materiałowym. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czy-gdzies-w-kosmosie-znajduja-sie-sfery-dysona-naukowcy-twierdza-ze-znalezli-siedmiu-kandydatow-6769b91.jpg" width="1000" height="563" alt="Czy gdzieś w kosmosie znajdują się sfery Dysona? Naukowcy twierdzą, że znaleźli siedmiu kandydatów" title="Czy gdzieś w kosmosie znajdują się sfery Dysona? Naukowcy twierdzą, że znaleźli siedmiu kandydatów" /> Jeszcze ciekawsze wydają się białe karły, które pod względem kosztów materiałowych są nawet lepszym celem i stanowią drugi typ gwiazd wart obserwacji. Białe karły to zwarte, martwe pozostałości gwiazd podobnych do naszego Słońca, które skurczyły się do promienia wynoszącego zaledwie około jednego procenta pierwotnego promienia gwiazdy. W takim przypadku rój Dysona można by zbudować zaledwie kilka milionów kilometrów od powierzchni, co znacznie zmniejsza wyzwania inżynieryjne związane z budową supermasywnej struktury wokół większej gwiazdy. Białe karły emitują energię stabilnie przez miliardy lat, tworząc w praktyce długotrwałe źródło zasilania. Megastruktura blokuje światło gwiazdy Ale jak sprawdzić, czy wokół wytypowanej gwiazdy istnieje megastruktura? Astronomowie zwykle używają narzędzia zwanego diagramem Hertzsprunga–Russella (H-R), który klasyfikuje gwiazdy według ich temperatury i jasności. Ponieważ jednak sfera Dysona blokowałaby całe naturalne światło gwiazdy, całkowicie zmieniłoby to jej pozycję na diagramie. Energia nie może być ani tworzona, ani niszczona, więc sama sfera musiałaby emitować prawie tyle samo promieniowania, ile gwiazda do niej dostarcza. Robiłaby to jednak w postaci ciepła, czyli promieniowania podczerwonego. Można więc myśleć o sferze Dysona jako o powłoce, która pochłania światło gwiazdy, wykorzystuje część tej energii, a pozostałą część oddaje w formie ciepła. W efekcie przesuwałoby to pozycję gwiazdy na diagramie daleko w prawo, gdzie znajdują się obiekty o niższych temperaturach. Sama jasność się nie zmienia – jest tylko przesunięta do podczerwieni. Ponieważ diagramy H-R używają jasności bolometrycznej (czyli całkowitej jasności we wszystkich długościach fal), obiekt pojawiałby się na tej samej wysokości diagramu, co jego gwiazda macierzysta – niezależnie od tego, czy byłby to czerwony, czy biały karzeł. Czy JWST znajdzie sferę Dysona? Kluczowe jest jednak to, jak bardzo w prawo przesunąłby się taki obiekt. Typowy czerwony karzeł w prawym dolnym rogu diagramu H-R ma temperaturę powierzchni około 3000 K. Sfera Dysona otaczająca gwiazdę miałaby temperaturę nawet około 50 K – czyli dwa rzędy wielkości mniej. W tym obszarze diagramu nie występują naturalne gwiazdy, dlatego każdy taki obiekt byłby niezwykle interesującym kandydatem na rój Dysona. Ponieważ obserwacje w podczerwieni są specjalnością Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba, jest on dobrze przystosowany do poszukiwania takich struktur. Jednak nawet starsze teleskopy, takie jak WISE, są aktywnie wykorzystywane w tych poszukiwaniach. W maju 2024 roku praca prezentująca wyniki projektu Hephaistos wskazała siedmiu silnych kandydatów na sfery Dysona. Wszystkie przypadki dotyczyły czerwonych karłów. Czy astronomowie odkryją pochodzące z tych miejsc technosygnatury? Źródło: ArXiv Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Wszechświat jest pełen myśliwych". Teoria ciemnego lasu wyjaśnia, dlaczego nie powinniśmy szukać kosmitów
Paradoks Fermiego od dekad spędza sen z powiek naukowcom. Skoro wszechświat ma blisko 14 miliardów lat, dlaczego wciąż nie trafiliśmy na ślad Obcych? Teoria ciemnego lasu rzuca na ten problem wyjątkowo mroczne światło.
W tym artykule: Teoria ciemnego lasu Czy kosmici się nas boją? Argumenty przeciwko teorii ciemnego lasu Najbardziej koszmarny scenariusz Paradoks Fermiego został sformułowany przez fizyka Enrico Fermiego podczas popołudniowej pogawędki już w 1950 roku. Ma wiele niuansów, ale jego sercem jest następujące główne założenie. Nasz Układ Słoneczny ma zaledwie 4,6 miliarda lat, podczas gdy Wszechświat – 13,8 miliarda lat. To mnóstwo czasu, aby życie na innych planetach przekształciło się w społeczeństwa zaawansowane technologicznie. Czyli takie, które mogłyby wyruszyć w podróż przez morze gwiazd i nawiązać z nami kontakt. Jednak nie znaleźliśmy jeszcze żadnych śladów istnienia tych społeczeństw. Więc gdzie są ci wszyscy kosmici? – Istnieje wiele możliwych, nakładających się rozwiązań paradoksu Fermiego – mówi astrofizyczka Moiya McTier. Czy kosmos jest po prostu zbyt rozległy, aby Obcy mogli dotrzeć na Ziemię? A może nie mogą wyrwać się z własnych planet? Albo mogą, ale nie odpowiada im nasze Słońce? Albo nie uważają nas za wystarczająco inteligentnych? Czy wszyscy sami się niszczą, zanim staną się zdolni do podróży międzygwiezdnych? Może jesteśmy jedynym zaawansowanym technologicznie społeczeństwem w naszym zakątku kosmosu? Może ewolucja życia jest bardzo rzadka? Teoria ciemnego lasu Alternatywne wyjaśnienie to tzw. teoria ciemnego lasu. Powodem, dla którego nie możemy zobaczyć tych obcych cywilizacji jest to, że wszystkie się ukrywają. W przeciwieństwie do ludzkości Obcy doszli do wniosku, że udostępnianie ich lokalizacji potencjalnie wrogim sąsiadom jest po prostu zbyt niebezpieczne. Ta koncepcja zyskała na popularności, gdy została przedstawiona w „Problemie trzech ciał” (3 Body Problem). Czyli serialowej adaptacji literackiej trylogii autora Cixina Liu na platformie Netflix. Ale czy jest to wiarygodne rozwiązanie paradoksu Fermiego? Pomysł nie jest nowy. Pojawiał się w opowiadaniach science fiction od wielu dziesięcioleci. Liu w swojej książce z 2008 roku nadał tej hipotezie chwytliwą nazwę. Opisuje Wszechświat jako ciemny las, w którym każda cywilizacja przypomina uzbrojonego myśliwego, ostrożnie poruszającego się naprzód. Jeśli ten myśliwy znajdzie inne życie, może zrobić tylko jedną rzecz: zaatakować i wyeliminować je. W tym lesie „piekło to inni ludzie.” Czy kosmici się nas boją? – Paradoks Fermiego mówi tylko tyle, że cywilizacje są rzadkie. Nie mówi nam jednak, dlaczego tak jest. Jedno z rozwiązań jest następujące: tak, wszyscy tam są, ale się ukrywają. Jeśli się zdradzą, ktoś się pojawi i ich zniszczy – mówi Ian Crawford, planetolog i astrobiolog z Uniwersytetu Londyńskiego. Strach ma swoje ewolucyjne korzyści. Możemy wzdrygnąć się w nocy na dźwięk dziwnego hałasu. Chociaż w większości przypadków jest on nieszkodliwy, nasza ostrożność może uratować nam życie, gdy pojawi się prawdziwe zagrożenie. – Bycie agresywnym ma pewną wartość, jeśli chodzi o przetrwanie – uważa Seth Shostak, główny astronom Instytutu Poszukiwań Inteligencji Pozaziemskiej (SETI). Zapobiegawczo wyeliminuj konkurencję, a będziesz mógł spać bezpieczniej, zdobywając dodatkowe zasoby. Historia ludzkości – i jej teraźniejszość – jest pełna ponurych tego przykładów. Argumenty przeciwko teorii ciemnego lasu Teoria ciemnego lasu jest jednak szeroko krytykowana. Najbardziej oczywistym problemem jest to, że niezwykle trudno jest ukryć zaawansowany technologicznie świat. Sygnały radiowe rozprzestrzeniają się w kosmosie i można je wykryć. Analogia z lasem zawodzi, gdy weźmie się pod uwagę naturę kosmosu. – Mogą w nim istnieć wrodzy kosmici. Jednak odległości między nimi będą prawdopodobnie niewyobrażalnie ogromne – mówi Seth Shostak. Pomysł ataku wyprzedzającego traci więc sens. Wielkie odległości między cywilizacjami oznaczają, że prawdopodobnie nigdy nie musiałyby konkurować o zasoby. Każda miałaby niemal nieograniczone planety, asteroidy, a nawet gwiazdy do dyspozycji. – Skoro jest tak wiele cywilizacji, a niektóre z nich mogłyby chcieć nas zniszczyć, to musimy wyjaśnić, dlaczego to się jeszcze nie stało. Może istnieje jakieś Imperium Galaktyczne, które powstrzymuje działania wojenne? – zastanawia się Karim Jebari, badacz w szwedzkim Instytucie Studiów nad Przyszłością. Uważa on, że inne cywilizacje doszły do tego samego logicznego wniosku. Nadal istnieją, ponieważ inne zaawansowane społeczeństwa Obcych zostawiły je w spokoju. Może z nadzieją na pokojową współpracę? – Dla mnie teoria ciemnego lasu jest jednym z mniej przekonujących wyjaśnień paradoksu Fermiego. Opiera się na kilku antropocentrycznych założeniach, które nie są uzasadnione – komentuje Moiya McTier. Strach to potężna rzecz. Ale taka też jest ciekawość. Najbardziej koszmarny scenariusz Nie musi to koniecznie oznaczać, że teoria ciemnego lasu nadaje się tylko do kosza. Poza strachem musimy bowiem wziąć pod uwagę skłonności do agresji. – Załóżmy, że kiedyś w historii Galaktyki pojawiła się agresywna cywilizacja technologiczna. I postanowiła zniszczyć każdą planetę, na której istnieje życie lub technologia – mówi Ian Crawford. Jeśli celem byłaby eksterminacja dla samej eksterminacji, teoria ciemnego lasu wydaje się bardziej prawdopodobna. – Nie widzimy Obcych, bo ich tam już nie ma – wyjaśnia Ian Crawford. Cywilizacja dokonująca rzezi przemieszcza się od gwiazdy do gwiazdy, metodycznie gasząc wszelkie oznaki życia. To naprawdę przerażająca wizja kosmosu. Źródło: National Geographic.
Dlaczego upadła cywilizacja Doliny Indusu? To nie była równa walka
Upadek cywilizacji Doliny Indusu od lat fascynuje badaczy. W ruinach nie znaleziono śladów bitwy, ognia ani masowej śmierci. A mimo to – miasta się wyludniły. Co zatem doprowadziło do końca jednego z najstarszych miejskich społeczeństw świata?
Cywilizacja doliny Indusu, określana też kulturą harappańską lub kulturą Mohendżo-Daro, była jedną z najwcześniejszych kultur miejskich, istniejącą między 5000 a 3500 lat temu wzdłuż rzeki Indus i jej dopływów. Jest to obszar współczesnego Pakistanu i północno-zachodnich Indii. W szczytowym okresie, między 4500 a 3900 lat temu, cywilizacja ta charakteryzowała się rozwiniętymi miastami i zaawansowanymi systemami gospodarki wodnej. Przyczyny jej upadku nie są jednak w pełni poznane. Zespół badaczy z Indii i z USA postanowił ponownie przeanalizować to zagadnienie. Tym razem nie były to jednak badania terenowe czy wykopaliska. Efekty prac opublikowano na łamach „Communications Earth & Environment”. Jak zbadać koniec cywilizacji? Naukowcy postanowili przyjrzeć się bliżej zmianom klimatu w czasach upadku cywilizacji Doliny Indusu. Ale jak to zrobić? Zastosowano kilka metod, wśród nich: symulacje komputerowe klimatu – naukowcy wykorzystali trzy zaawansowane modele komputerowe do odtworzenia warunków pogodowych, jakie panowały w rejonie Indusu 5000 do 3000 lat temu; zebranie danych o pogodzie z przeszłości – wyniki symulacji porównano z rzeczywistymi danymi paleoklimatycznymi, które pochodziły z osadów jeziornych oraz minerałów (stalaktytów i stalagmitów) znalezionych w jaskiniach indyjskich; modelowanie przepływu rzek – meteorologiczne dane z symulacji (takie jak opady i temperatura) wprowadzono do specjalistycznego modelu hydrologicznego, aby obliczyć, jak zmieniał się przepływ rzek w pobliżu 17 najważniejszych miast cywilizacji harappańskiej. Naukowcy porównali tak uzyskane dane z danymi archeologicznymi, aby zobaczyć, kiedy i jak ludzie zmieniali miejsca swojego zamieszkania. Jak upadło Mohendżo Daro? Autorzy zidentyfikowali cztery długotrwałe susze w okresie między 4450 a 3400 lat temu, z których każda trwała ponad 85 lat i dotknęła od 65% do 91% obszaru regionu. Jednocześnie doszło do wzrostu średniej temperatury o pół stopnia Celsjusza i spadku średnich rocznych opadów w regionie o 10–20%. Wydaje się, że te ustalenia pomagają wyjaśnić, dlaczego ta ważna starożytna cywilizacja – współczesna starożytnemu Egiptowi, położona w pobliżu współczesnej granicy indyjsko-pakistańskiej – powoli podupadała. Wygląda na to, że czynniki środowiskowe odegrały tutaj ważną rolę. Migracje ku wodzie? Autorzy artykułu sugerują, że susze wpłynęły na wybór lokalizacji osad. Między 5000 a 4500 lat temu koncentrowały się one na obszarach o większych opadach deszczu. Jednak od 4500 lat temu osady przesunęły się bliżej rzeki Indus, prawdopodobnie w związku z tym, że susze zaczęły wpływać na dostępność wody. Ostatnia, ponad 100-letnia susza między ok. 3500 a 3400 lat temu, zbiegła się z archeologicznymi dowodami na poważną dezurbanizację. Upadek cywilizacji postępował zatem stopniowo, a przedłużające się susze były głównym czynnikiem przyczyniającym się do tego zjawiska. O tym, jak wielkie były miasta wznoszenie przez tę cywilizację, można się przekonać wizytując kluczowe miejsce – Mohendżo Daro na terenie Pakistanu. Znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Źródło: Nature Communications Earth & Environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy w pobliżu czarnej dziury w centrum naszej Galaktyki może rozwijać się zaawansowana cywilizacja?
W granicach znanej fizyki możliwe jest, że zaawansowana cywilizacja osiedli się w pobliżu supermasywnej czarnej dziury, by wykorzystać spowolnienie czasu. Potrzebuje do tego energii całej gwiazdy. Przy tym spowolnieniu dla obserwatorów zewnętrznych cywilizacja byłaby niedostrzegalna, a wysyłane przez nią sygnały mogłyby przypominać szybkie rozbłyski radiowe.
Spis treści: Poszukiwanie pozaziemskiej inteligencji Imperia galaktyczne i paradoks Fermiego Życie na sferze Dysona Przyspieszenie i spowolnienie czasu Szybkie rozbłyski radiowe „Gdzie oni są?”. Takie pytanie postawił w 1950 roku genialny Enrico Fermi, fizyk, noblista i członek Projektu Manhattan. Odnosił się tym samym do obcych cywilizacji, które, patrząc na wielkość Wszechświata, powinny pojawiać się regularnie. Mimo to nie znaleźliśmy wciąż ich śladów. Poszukiwanie pozaziemskiej inteligencji Poszukiwanie pozaziemskich cywilizacji jest tematem wielu rozważań, również czysto matematycznych. W latach 60. ubiegłego wieku astronom i astrofizyk, założyciel programu poszukiwania inteligencji pozaziemskiej SETI Frank Drake zaproponował równanie, którego celem jest dokładniejsze zrozumienie mechanizmów wpływająch na szanse powstania takich cywilizacji. Według jego szacunków w najbardziej pesymistycznej wersji Wszechświat powinno zamieszkiwać pięć miliardów rozwiniętych cywilizacji. Ale zarówno Fermi, jak i Drake – obaj żyjący w erze atomu – podkreślali, że rozwinięta cywilizacja nie będzie trwała w nieskończoność, ponieważ może się unicestwić przy użyciu zaawansowanej broni. „Krótki” czas istnienia cywilizacji przy odległościach w kosmosie uniemożliwiłoby realne skomunikowanie się z przedstawicielami innych cywilizacji. Czy w takim razie może istnieć cywilizacja zdolna pokonać ograniczenia prędkości światła i ludzkiego życia, nie łamiąc praw znanej fizyki? Zdaniem fizyków Chris Reissa i Justin C. Feng byłoby to możliwe, gdyby cywilizacja osiedliła się w pobliżu czarnej dziury, gdzie z powodu grawitacyjnej dylatacji czasu sekunda lokalna może odpowiadać tysiącom sekund dla obserwatora daleko w galaktyce. Najlepszym miejscem do tego są stabilne orbity wokół supermasywnej czarnej dziury, np. Sgr A* w centrum Drogi Mlecznej. Imperia galaktyczne i paradoks Fermiego W opublikowanym kilka dni temu w serwisie preprintów Arxiv.com artykule „Cywilizacje spowolnione w czasie, imperia galaktyczne i paradoks Fermiego” (Redshifted civilizations, galactic empires, and the Fermi paradox) badacze rozważają kilka scenariuszy, w których cywilizacja może migrować do tzw. ramki czasowo rozciągniętej (time-dilated frame) w ramach klasycznej teorii względności i bez naruszania tolerowalnego poziomu przyspieszenia dla biologicznej materii. Cywilizacja, która mogłaby to osiągnąć, musiałaby należeć do tzw. drugiego typu na skali Kardaszewa. W 1964 roku rosyjski astrofizyk Nikołaj Kardaszew zaproponował klasyfikację cywilizacji opartą na ilości energii, jaką może ona pozyskać. Typ pierwszy wykorzystuje całą energię dostępną na swojej planecie, typ drugi – całą energię swojej gwiazdy, a typ trzeci – całą energię galaktyki. Jeśli zastanawiacie się, do jakiego typu należymy my, Ziemianie, to nie dotarliśmy jeszcze w swoim rozwoju do typu pierwszego. Wspominany typ drugi pozwala na budowę sfery Dysona, czyli hipotetycznej megastruktury zdolnej wykorzystywać całą energię gwiazdy. Życie na sferze Dysona Również Chris Reissa i Justin C. Feng w swoich rozważaniach przyjmują, że cywilizacja potrafiąca wykorzystać spowolnienie czasu funkcjonowałaby na statkach kosmicznych. Zadaliśmy Justinowi C. Fengowi pytanie o to, co widziałby osobnik cywilizacji krążącej wokół czarnej dziury patrząc na resztę Galaktyki. I jak bardzo inaczej płynąłby dla niego czas niż dla nas na Ziemi? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czy-gdzies-w-kosmosie-znajduja-sie-sfery-dysona-naukowcy-twierdza-ze-znalezli-siedmiu-kandydatow-6769b91.jpg" width="1000" height="563" alt="Czy gdzieś w kosmosie znajdują się sfery Dysona? Naukowcy twierdzą, że znaleźli siedmiu kandydatów" title="Czy gdzieś w kosmosie znajdują się sfery Dysona? Naukowcy twierdzą, że znaleźli siedmiu kandydatów" /> – Wewnątrz statku czas byłby postrzegany jako płynący normalnie. Jedynym zauważalnym efektem mogłyby być łagodne siły pływowe – w jednym kierunku rozciągające, a w kierunku prostopadłym ściskające. To, że mieszkaniec odczuwa jedynie łagodne siły pływowe, jest zamierzone. Wybieramy takie orbity, które maksymalizują dylatację czasu, jednocześnie utrzymując siły pływowe w granicach tolerancji biologicznej – powiedział uczony. Dalej wyjaśnia, że orbity w pobliżu sfery fotonowej czarnej dziury mogą osiągać dowolnie duże współczynniki dylatacji czasu, ale kosztem rosnących do ekstremum sił pływowych. – Dla czarnej dziury w centrum naszej galaktyki Sgr A* stwierdziliśmy, że maksymalny współczynnik dylatacji czasu wynosi około 100, zanim siły pływowe staną się niekomfortowe dla człowieka. Większe wartości wymagałyby czarnych dziur o znacznie większej masie. Przyspieszenie i spowolnienie czasu Czyli patrząc przez „okno”, mieszkaniec zobaczyłby bardzo dziwny obraz Ziemi podczas obiegu statku wokół czarnej dziury. – Załóżmy, że Ziemia znajduje się w płaszczyźnie tej orbity. Przez większość orbity zegary na Ziemi wydawałyby się biec szybciej, a w części orbity, gdy statek porusza się niemal dokładnie w kierunku przeciwnym do Ziemi, zegary wydawałyby się zwalniać. Efektem netto byłoby ogólne przyspieszenie zegarów ziemskich – wynikające z tego samego mechanizmu, który rozwiązuje tzw. paradoks bliźniąt w szczególnej teorii względności – twierdzi naukowiec. Takie „przesunięte ku czerwieni” cywilizacje mogłyby istnieć w pobliżu horyzontu zdarzeń czarnej dziury. Wówczas uległyby spowolnieniu czasu, a jeden rok tam byłby jak 100 lat na Ziemi. Natomiast obserwując Wszechświat widzieliby go w przyspieszeniu. W związku z tym z ich punktu widzenia podróże międzygwiezdne stałyby się krótsze. Zakładając, że czas cywilizacji płynie 100 razy wolniej, to przelot przez galaktykę trwałby dla nich zaledwie 1000 lat ich czasu własnego. Szybkie rozbłyski radiowe – Jeśli takie cywilizacje istnieją, po czym moglibyśmy je dziś rozpoznać? Jaki byłby najbardziej wiarygodny ślad w danych radiowych lub optycznych i czym różniłby się od naturalnych zjawisk, które teleskopy obserwują rutynowo? – zapytaliśmy Justina C. Fenga. – Cywilizacje znajdujące się na odpowiednio bliskich orbitach wokół czarnej dziury, jak Sgr A*, prawdopodobnie wytwarzałyby sygnały towarzyszące oczyszczaniu orbitalnych pasów z plazmy lub gazu. Spodziewalibyśmy się, że takie sygnały charakteryzowałyby się malejącą częstotliwością w czasie, powtarzającą się po każdym obiegu – twierdzi naukowiec. Takim sygnałem mogłyby być rejestrowane już tzw. szybkie rozbłyski radiowe. Jednak dr Feng zastrzega, że konieczne byłyby znacznie dokładniejsze badania, by wysunąć taką hipotezę. – Ponieważ orbity bliskie sferze fotonowej są niestabilne, naturalna akumulacja materii w takim rejonie jest bardzo mało prawdopodobna. Dlatego trwały, powtarzalny sygnał pochodzący z takiej orbity mógłby wskazywać na sztuczne źródło. Jednak jasność takich emisji, według naszych obliczeń, wynosiłaby około 10¹⁹ watów, czyli wiele rzędów wielkości mniej niż blask brązowego karła. To oznacza, że takie sygnały byłyby ekstremalnie trudne do wykrycia – mówi naukowiec. Dodaje, że istnieje też jeszcze inna możliwość. – Jeśli wokół supermasywnej czarnej dziury zgromadziłoby się wiele cywilizacji, orbitalne „pasy ruchu” stałyby się ograniczonym zasobem. W takiej sytuacji wzrosłoby prawdopodobieństwo konfliktu. Taki konflikt mógłby być bardzo jasnym wydarzeniem astronomicznym – choć o dość makabrycznych konsekwencjach. Źródło: ArXiv Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Te choroby odpowiadają za większość przedwczesnych zgonów. Statystyki są zatrważające
Choroby cywilizacyjne nie są zakaźne, a jednak rozprzestrzeniają się błyskawicznie i odpowiadają za większość przedwczesnych zgonów. Nazywane epidemią XXI wieku, dotykają ludzi na całym świecie, nie tylko w krajach rozwiniętych. Czym są choroby cywilizacyjne? Jak im zapobiegać? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Większość narzuca sobie szalone tempo Co wywołuje choroby cywilizacyjne? O jakich chorobach mowa? Choroby cywilizacyjne dotyczą nie tylko krajów wysoko rozwiniętych Czy chorobom cywilizacyjnym można zapobiec? Rozwój cywilizacyjny nieustannie pcha społeczeństwo do przodu, ale pociąga za sobą także wiele negatywnych skutków. Zdaniem ekspertów, choroby będące następstwem szybkiego rozwoju cywilizacji każdego roku doprowadzają do śmierci około 40 milionów osób na świecie, co przekłada się na ok. 70% wszystkich zgonów. Brzmi nierealnie? A jednak to prawda. Większość narzuca sobie szalone tempo 5.30, w sypialni słychać dźwięk budzika. Z trudem otwierasz oczy, bo pięć godzin snu to za mało, by organizm mógł w pełni zregenerować się po trudnym dniu, ale nie ma wyjścia. Musisz wstać. Po szybkiej toalecie w pośpiechu zakładasz ubrania, nalewasz kawę do termicznego kubka i pędzisz do samochodu. Śniadanie? A kto ma na to czas? Może później zamówisz coś do biura. Może. O ile wystarczy czasu. W drodze do pracy znów utkwiłeś w korku. Nerwowo zerkasz na zegarek. Jeżeli się spóźnisz, pewnie pożegnasz się z kwartalną premią. Całe szczęście, dotarłeś na czas. Na biurku piętrzy się stos papierów. Wszystko trzeba zrobić na ASAP-ie, a pewnie i tak nie obejdzie się bez zabierania pracy do domu. Zanim położysz się spać, obejrzysz kilka odcinków serialu w serwisie streamingowym, bo przecież trzeba znaleźć czas na relaks. Dobrze, że to piątek. Jutro będzie można odstresować się na mieście. Kilka drinków i głośna muzyka pozwoli zapomnieć o trudnym tygodniu, a w niedzielę wreszcie będziesz mógł odespać. Znajomy schemat? Coraz więcej osób narzuca sobie tempo, za którym trudno nadążyć, nie znajdując przy tym ani chwili na self-care. To po prostu nie może nie odbić się na zdrowiu, zarówno fizycznym, jak i psychicznym. Żyjemy w środowisku, które nie jest dobrym miejscem do życia Nasze niewłaściwe nawyki nie są jedynym problemem. Wystarczy rozejrzeć się, by stwierdzić, że środowisko miejskie (a większość Polaków mieszka właśnie w miastach) nijak sprzyja zdrowemu stylowi życia. Wszechobecny hałas, zanieczyszczone powietrze, deficyt obszarów naturalnych – niestety, to wszystko przyczynia się do pogorszenia zdrowia i dodatkowo potęguje odczuwany na co dzień stres. Jak to się ma do chorób cywilizacyjnych? Każdy z tych czynników jest ceną, którą my, jako społeczeństwo, płacimy za galopujący postęp cywilizacyjny. Należy jednak dodać, że nie jest to koszt ostateczny, bo nasze nawyki i środowisko, w którym żyjemy, mają bezpośrednie przełożenie na nasz stan zdrowia. Mówiąc o chorobach cywilizacyjnych, nazywanych też chorobami społecznymi, na myśli trzeba mieć szerzące się globalnie, niezakaźne jednostki chorobowe, które są następstwem szeroko rozumianego postępu cywilizacyjnego. Jednostki chorobowe, o których mowa, prowadzą do niepełnosprawności i mogą być przyczyną przedwczesnej śmierci. Co wywołuje choroby cywilizacyjne? Wcześniej wspomnieliśmy, że nasz styl życia i środowisko, w którym żyjemy, to czynniki mające bezpośrednie przełożenie na nasz stan zdrowia. Rozbijmy to na czynniki pierwsze. Przyczyny chorób cywilizacyjnych należy dzielić na: bezpośrednie – do których można zaliczyć siedzący tryb życia i wynikający z takowego brak aktywności fizycznej, niewłaściwą dietę (monotonną i źle zbilansowaną, obfitującą w żywność przetworzoną, cukry proste, tłuszcze zwierzęce i sól), nadużywanie tytoniu, alkoholu i kofeiny, deficyt snu i funkcjonowanie w warunkach przewlekłego stresu; pośrednie – jak postępujące uprzemysłowienie i będące tego następstwem zanieczyszczenie środowiska, promieniowanie jonizujące i hałas. Przyczyny bezpośrednie to czynniki, za które sami jesteśmy odpowiedzialni. Żeby oszczędzić czas, wybieramy samochód lub środki komunikacji zbiorowej. Doba nierzadko okazuje się za krótka, by porządnie się wyspać. Przyzwyczailiśmy się do permanentnego stresu do tego stopnia, że takie warunki wydają się nam zupełnie normalne. Jakby tego było mało, nie dość, że jemy nieregularnie, to w dodatku często sięgamy po wysokoenergetyczne produkty, obfitujące w cukry, tłuszcze i chemiczne „polepszacze”. Na czynniki pośrednie nie mamy wpływu. Przyszło nam żyć w środowisku uprzemysłowionym i skutki tego odczuwamy na każdym kroku. O jakich chorobach mowa? Jakie są choroby cywilizacyjne? Wymienione wyżej czynniki mogą wywołać cały szereg schorzeń. Większość jednostek chorobowych, wywołanych postępem cywilizacyjnym, koncentruje się w obszarze: sercowo-naczyniowym, przewodu pokarmowego, układu oddechowego, psychiki. Lista chorób cywilizacyjnych jest długa i nie sposób opisać wszystkich w jednej publikacji. Poniżej wymieniamy schorzenia występujące najczęściej. Nadciśnienie i miażdżyca Nadciśnienie należy do najczęstszych czynników ryzyka wystąpienia chorób serca. Z kolei miażdżyca należy do najczęściej występujących schorzeń układu krążenia. Oba schorzenia często są następstwem niewłaściwego stylu życia. Wymieniając możliwe przyczyny, należy wskazać na czynniki takie jak: niewłaściwa dieta (nadmierne spożywanie tłuszczów nasyconych i soli, niedobór magnezu, potasu i wapnia), brak aktywności fizycznej, otyłość, palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu, przewlekły stres. Choroby metaboliczne Schorzenia metaboliczne stają się coraz powszechniejsze na całym świecie. Do największych problemów należą cukrzyca i otyłość. Cukrzyca typu 2 jest spowodowana odpornością na insulinę lub upośledzeniem produkcji insuliny. Najczęściej dotyczy dorosłych. Dzieci dotyka głównie cukrzyca typu 1, spowodowana niedostateczną produkcją insuliny przez trzustkę. Poza predyspozycjami genetycznymi, do głównych czynników rozwoju tej choroby należą: nadciśnienie, brak aktywności fizycznej, wysoki poziom cholesterolu, nałóg tytoniowy, otyłość. Mówiąc o otyłości, na myśli należy mieć stan, w którym doszło do nagromadzenia tkanki tłuszczowej w stopniu stanowiącym zagrożenie dla zdrowia. Przyczyny otyłości są złożone i mają charakter indywidualny, społeczno-ekonomiczny i środowiskowy. Poza predyspozycjami genetycznymi, brakiem aktywności fizycznej i błędami dietetycznymi, do głównych przyczyn należą czynniki takie jak: urbanizacja, automatyzacja, przyjmowanie niektórych leków, zaburzenia endokrynologiczne, zaburzenia psychiczne, polityka ekonomiczna. Choroby nowotworowe Wszystkie choroby nowotworowe łączy wspólny mianownik – niekontrolowany wzrost komórek tworzących guzy lub nacieki. Z danych WHO wynika, że nowotwory są drugą najczęstszą przyczyną zgonów na świecie, zaraz po chorobach układu krążenia. Wysoką częstość występowania tych chorób należy przypisać przede wszystkim czynnikom związanym ze stylem życia, do których należą: nałóg tytoniowy, nadużywanie alkoholu, błędy dietetyczne, brak aktywności fizycznej, otyłość. Choroby psychiczne Wymieniając choroby cywilizacyjne, nie można pominąć chorób psychicznych. Jak wynika z szacunków WHO, na świecie aż 970 milionów osób doświadcza zaburzeń psychicznych. To jednak z najwyższych cen, jakie płacimy za postęp. Żyjemy w biegu i w przewlekłym stresie. Kontakty międzyludzkie coraz częściej ograniczamy do elektronicznych środków komunikacji i mediów społecznościowych. Choroby psychiczne stanowią też poważny problem wśród osób ubogich. W ich przypadku do pogorszenia stanu psychicznego przyczyniają się przede wszystkim niebezpieczne warunki życia, zły stan zdrowia fizycznego i stresujące sytuacje, z którymi mają do czynienia na co dzień. Choroby cywilizacyjne dotyczą nie tylko krajów wysoko rozwiniętych Może się wydawać, że wymienione schorzenia w największym stopniu dotyczą mieszkańców krajów, w których przemysł działa „pełną parą”, a konsumpcyjne społeczeństwo goni za pieniądzem. Nic bardziej mylnego. Z danych WHO wynika, że przedwczesna śmierć w następstwie chorób cywilizacyjnych stanowi największy problem w państwach o niskich i średnich dochodach i wśród ludzi ubogich we wszystkich krajach. Osoby ubogie są w największym stopniu narażone na bezpośrednie czynniki ryzyka. To właśnie w tej grupie społecznej najpoważniejszym problemem są nałogi związane z nadużywaniem tytoniu i alkoholu. Ubóstwo uniemożliwia zakup wysokiej jakości produktów żywnościowych, co w konsekwencji przekłada się na permanentne błędy żywieniowe. Czy chorobom cywilizacyjnym można zapobiec? Trudno jest mówić o zapobieganiu chorobom cywilizacyjnym, skoro nie mamy wpływu na wszystkie czynniki, które je wywołują. Można jednak znacząco ograniczyć ryzyko ich wystąpienia i częściowo skompensować skutki życia w środowisku uprzemysłowionym. Jak? Przede wszystkim modyfikując swój styl życia. Podstawowe działania profilaktyczne to: stosowanie zdrowej, prawidłowo zbilansowanej diety, podejmowanie aktywności fizycznej dostosowanej do wieku i stanu zdrowia, zdrowy, regularny sen, redukcja ilości przyjmowanych używek lub całkowita rezygnacja z ich stosowania, unikanie przewlekłego stresu, regularne wykonywanie profilaktycznych badań lekarskich, poszerzanie świadomości na temat chorób cywilizacyjnych. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Badania genetyczne obalają koncepcję migracji Fenicjan. To spore zaskoczenie
Słynący z żeglarskich umiejętności Fenicjanie wcale nie migrowali na masową skalę do zachodniej części Śródziemnomorza. Wędrowała raczej, drogą transmisji do innych ludów, sama ich kultura i sposób życia. Tak wynika z najnowszych badań genetycznych.
Spis treści: Dominacja Fenicjan. Jak wpływali na inne ludy? Masowa migracja Fenicjan? Nie do końca Fenicjanie byli starożytnym ludem semickim, który zamieszkiwał wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Są to tereny dzisiejszego Libanu, zachodniej Syrii i północnego Izraela. Słynęli z umiejętności zaawansowanej żeglugi. Zakładali liczne kolonie na wybrzeżach Morza Śródziemnego. Mieli własną formę pisma i alfabet składający się z 22 liter. Dominacja Fenicjan. Jak wpływali na inne ludy? Naukowcy zdawali sobie sprawę, że Fenicjanie znacząco wpływali na inne ludy mieszkające nad Morzem Śródziemnym, a nawet dalej. Ich szlaki handlowe sięgały aż do Hiszpanii i Wysp Brytyjskich. Od początku pierwszego tysiąclecia p.n.e. Fenicjanie utworzyli rozległą morską sieć kolonii. Jedną z najbardziej znanych była Kartagina w Afryce Północnej na wybrzeżu dzisiejszej Tunezji. Ostatecznie Kartagina usamodzielniła się. Fenicja nie była zwartym tworem politycznym. Wiele starożytnych imperiów kontrolowało jakąś jej część lub z nią graniczyło. Ostatecznie Aleksander Wielki położył jej kres w 332 roku p.n.e. W roku 64 p.n.e. stała się częścią Cesarstwa Rzymskiego. Masowa migracja Fenicjan? Nie do końca Naukowcy długo sądzili, że Fenicjanie na dużą skalę migrowali drogą morską z terenów Lewantu na zachód. Międzynarodowy zespół badawczy postanowił to ostatecznie sprawdzić. Zespół przebadał materiał genetyczny pochodzący z czternastu stanowisk archeologicznych związanych z Fenicjanami rozsianych po całej strefie śródziemnomorskiej. Analizą objęto szczątki blisko 200 zmarłych. Wyniki zdziwiły badaczy. – Znaleźliśmy zaskakująco niewielki bezpośredni wkład genetyczny Fenicjan z Lewantu do zachodnich i środkowo-śródziemnomorskich populacji punickich – mówi główny autor badania, dr Harald Ringbauer z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka w Lipsku w Niemczech. Ludami punickimi określano Kartagińczyków i inne ludy fenickie w zachodniej części Morza Śródziemnego. Zdaniem dr. Ringbauera to ustalenie zmienia obraz rozprzestrzeniania się kultury fenickiej. Ten proces nie nastąpił poprzez masową migrację na dużą skalę, ale – jak podkreśla badacz – poprzez dynamiczny proces transmisji kulturowej i asymilacji. Analizy wykazały, że populacje punickie miały bardzo zmienny i heterogeniczny profil genetyczny, ze znaczącym pochodzeniem północnoafrykańskim i sycylijsko-egejskim. Oznacza to, że świat punicki był bardzo kosmopolityczny. Osoby o północnoafrykańskim pochodzeniu żyły i mieszały się z ludźmi o głównie sycylijsko-egejskim pochodzeniu. Działo się to również w słynnej Kartaginie. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Polscy archeolodzy na tropie starożytnego cmentarzyska. Oto dlaczego jest wyjątkowe
W starożytnym mieście Argisztihinili polsko-armeński zespół archeologów zlokalizował ruiny po rezydencjach miejskiej elity sprzed ponad 2500 lat oraz nietypowe cmentarzysko. Był to kluczowy ośrodek królestwa Urartu, które istniało w granicach dzisiejszej Turcji, Armenii i Iranu.
Spis treści: Monumentalne budowle starożytnego miasta Cmentarzysko. Archeolodzy nie byli tutaj pierwsi Królestwo Urartu w Armenii Argisztihinili – miasto badane przez archeologów w Armenii – powstało w VIII wieku p.n.e. Jego założycielem był zapewne król Urartu – Argiszti I. Królestwo Urartu, między IX a VII wiekiem p.n.e., było jedną z największych potęg wschodniej Anatolii i Kaukazu Południowego. Monumentalne budowle starożytnego miasta W Argisztihinili wspólne badania rozpoczęli dr Mateusz Iskra z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW i Hasmik Simonyan – archeolog z Instytutu Archeologii i Etnografii Narodowej Akademii Nauk Republiki Armenii. Jednym z ciekawszych odkryć było zlokalizowanie dwóch obszernych konstrukcji. – Na podstawie pozostałości murów widocznych na powierzchni oraz rezultatów pilotażowych badań geofizycznych możemy wstępnie zakładać, że były to dwie budowle o dużej powierzchni sięgającej nawet 400 m kwadratowych – przekazał National Geographic Polska szef badań, dr Mateusz Iskra. Zapewne są to ruiny rezydencji, gdyż ich rozplanowanie jest podobne do rezydencji należących do miejskiej elity, odkrytych w zachodniej części stanowiska w latach 60-tych XX wieku. – Możemy więc przypuszczać, że również te domy zamieszkiwali ludzie stojący wysoko w hierarchii społeczeństwa urartyjskiego. Na tę chwilę nie jesteśmy w stanie określić, czym mogli zajmować się mieszkańcy domów – dodał dr Iskra. Archeolog wyraził nadzieję, że odpowiedzi na te pytania przyniosą wykopaliska zaplanowane na kolejne lata. Domostwa pochodzą z VI wieku p.n.e. – wynika ze wstępnych analiz. Cmentarzysko. Archeolodzy nie byli tutaj pierwsi Nieoczekiwanym znaleziskiem dla naukowców było cmentarzysko, znajdujące się w pobliżu dzielnicy mieszkalnej. – Cmentarzysko jedynie zidentyfikowaliśmy, a nie odkryliśmy. Wcześniej zrobili to za nas detektoryści – zastrzega dr Iskra, wskazując na nielegalne działania „odkrywców skarbów” w obrębie tego stanowiska archeologicznego. Poza tym miejsce to służyło za śmietnisko. Dlatego tak ważne było podjęcie badań przez naukowców, bo zabytkom ciągle grozi zniszczenie. – Fakt istnienia dużego cmentarzyska na wzgórzu jest bardzo zaskakujący. Mówimy bowiem o miejscu znajdującym się właściwie w centrum starożytnego miasta, oddalonym ledwie dwieście metrów od odkrywanych przez nas rezydencji. Jest to raczej niespotykana sytuacja, która każe nam zrewidować nasze wcześniejsze poglądy na temat rozplanowania starożytnego Argisztihinili – przekazał dr Iskra NG.pl. Na cmentarzysku zmarłych chowano w dwóch obrządkach: kremacyjnym i szkieletowym. Jak opisuje naukowiec, obrządek ciałopalny w popielnicach jest charakterystyczną cechą kultury urartyjskiej, która pojawiła się w regionie w VIII wieku p.n.e. Jednakże na cmentarzysku wśród wkopów wykonanych przez nielegalnych poszukiwaczy naukowcy dostrzegli fragmenty ludzkich kości, które świadczą o praktykowaniu w tym miejscu również obrządków szkieletowego, czyli inhumacji. To ważne spostrzeżenie, bo w ten sposób chowała swoich zmarłych lokalna ludność – podbita przez Urartyjczyków. – Co więcej, znaleźliśmy także typowe dla miejscowych naczynia, które mogą wskazywać, że cmentarzysko było miejscem pochówku dwóch społeczności. Jest to bardzo ciekawa sytuacja, ponieważ zazwyczaj autochtoni grzebali swoich zmarłych w innych miejscach niż Urartyjczycy – zaznacza dr Iskra. Podczas pierwszego sezonu nowego projektu archeologicznego zastosowano różnorodne metody: badania geofizyczne i geologiczne, uzupełnione wykopami sondażowymi, czyli niewielkimi wykopaliskami. Królestwo Urartu w Armenii Argisztikhinili było ważnym miastem na mapie Urartu. Znajdowały się tam dwie cytadele otoczone dzielnicami mieszkalnymi oraz kanały irygacyjne doprowadzające wodę z rzeki Araks. Najlepiej zachowane części miasta znajdują się we wschodniej części wzgórza Davti Blur, gdzie koncentrują się prace badawcze armeńsko-polskiej ekspedycji. W czasie wykopalisk prowadzonych dekady temu archeologom udało się odsłonić kompleks administracyjno-religijny, w którym znaleziono wiele zabytków. Jednakże dzielnice mieszkalne są nadal bardzo słabo rozpoznane archeologicznie. Osadę badaną obecnie przez polsko-armeński zespół założył najprawdopodobniej około 774 r. p.n.e. król Urartu Argiszti I. Centrum jego państwa znajdowało się nad jeziorem Wan w południowo-zachodniej Azji. Położone było w górzystym regionie na południowy wschód od Morza Czarnego i południowy zachód od Morza Kaspijskiego. Cywilizacja ta wznosiła potężne twierdze wykonane z kamienia. Jej stolicą była Tuszpa, w dzisiejszej wschodniej Turcji. Władcy Urartu toczyli wojny z Imperium Asyryjskim. Potęgi zmagały się o kontrolę nad Syrią i południową Anatolią. Co ciekawe, nazwa Urartu została nadana przez Asyryjczyków, sami Urartyjczycy określali swój państwo jako Biainili. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zaginione piramidy i miasto Majów. Nowe odkrycia archeologów w Meksyku
Nowe znaleziska archeologów sugerują, że nadal nie udało się odkryć wszystkich osad Majów. Tym razem badacze namierzyli duże miasto z piramidami sprzed setek lat. Otaczały je wsie.
Spis treści: Biała plama na mapie cywilizacji Majów. W jaki sposób ją rozpoznać? Laser nie tylko dla wojska, ale też dla archeologów Piramidy, zaginione miasto i majańskie osiedla – odkryć jest sporo Cywilizacja Majów nie przestaje zaskakiwać naukowców. Lud ten osiągnął w czasie kilku tysięcy lat istnienia mistrzostwo w zakresie architektury i sztuki kamiennej. Ta rdzenna ludność zamieszkująca niegdyś obecne tereny Meksyku, Gwatemali, Belize, Salwadoru i Hondurasu ciągle jest badana przez archeologów i nie tylko. Najnowsze analizy, wykonane z pomocą lotniczego skanowania laserowego (LiDAR), przyniosły intrygujące wyniki. Opublikowano je na łamach czasopisma „Antiquity”. Biała plama na mapie cywilizacji Majów. W jaki sposób ją rozpoznać? Celem badań naukowców z USA i Meksyku był stan Campeche w południowo-wschodnim Meksyku. Do tej pory archeolodzy niewiele wiedzieli na temat aktywności Majów w tym rejonie. Rozpoznanie starożytnych konstrukcji na porośniętym dżunglą terenie jest bardzo trudne. Klasyczne rozpoznanie okolicy polega na marszu wśród roślinności i torowaniu sobie drogi maczetą. W ten sposób można jednak przeoczyć cenne zabytki. Dlatego właśnie coraz częściej badacze przeszłości sięgają po LiDAR. Ta laserowa technologia umożliwia „zdjęcie” powierzchni roślinności z badanego terenu i wykrycie reliktów zabudowań, nawet tych, które są zniwelowane i niewidoczne gołym okiem. Niestety, LiDAR jest kosztownym narzędziem. Organizacje przyznające granty nie chcą wydawać pieniędzy na badanie obszarów, które są całkowicie nieznane i potencjalnie pozbawione historii Majów. Właśnie dlatego jedna z części stanu Campeche wciąż pozostawała białą plamą na mapach archeologów. Laser nie tylko dla wojska, ale też dla archeologów Technologia LiDAR jest jednak stosowana w innych celach, początkowo tylko przez wojskowych, a teraz również przez leśników, ekologów czy inżynierów lądowych. I tu szczęście uśmiechnęło się do archeologów. Okazało się, że w 2013 roku konsorcjum zajmujące się pomiarem i monitorowaniem emisji dwutlenku węgla w lasach Meksyku wykonało już bardzo dokładne badanie lidarowe. Dane te trafiły do badaczy z Uniwersytetu Tulane, Meksykańskiego Instytutu Antropologii i Historii oraz Narodowego Centrum Lotniczego Mapowania Laserowego Uniwersytetu w Houston w USA. Naukowcy przeanalizowali 122 km kw. powierzchni stanu Campeche w Meksyku, które nigdy wcześniej nie były badane przez archeologów. Na zobrazowaniach dostrzegli ponad 6,6 tysiąca struktur, zapewne konstrukcji wzniesionych przez Majów. Piramidy, zaginione miasto i majańskie osiedla – odkryć jest sporo W ocenie badaczy udało się zidentyfikować gęstą i zróżnicowaną siatkę niezbadanych dotąd osad Majów rozsianych po całym regionie. – Znaleźliśmy nie tylko obszary wiejskie i mniejsze osady. Znaleźliśmy również duże miasto z piramidami tuż obok jedynej autostrady w okolicy, w pobliżu miasta, w którym ludzie od lat aktywnie uprawiają ziemię wśród tych [niewidocznych – przyp. red.] ruin – mówi główny autor publikacji, archeolog Luke Auld-Thomas. Zidentyfikowane piramidy porównują do tych znanych z Chichén Itzá lub Tikal. Skoro odkryć dokonano w tak eksponowanym terenie, oznaczać to może, że archeolodzy dokonają w tym rejonie kolejnych odkryć również w bardziej niegościnnych dziś lokalizacjach. – Jest jeszcze wiele do odkrycia – dodaje badacz. Archeolodzy chcą udać się teraz w teren i zweryfikować swoje wstępne ustalenia. Analiza osadnictwa sprzed setek lat – w ich ocenie – może odegrać kluczową rolę w rozwiązywaniu współczesnych problemów związanych z rozwojem miast. – Starożytny świat jest pełen przykładów miast, które są zupełnie inne niż te, które mamy dzisiaj. […] Biorąc pod uwagę wyzwania środowiskowe i społeczne, przed którymi stoimy związanymi z szybkim wzrostem populacji, badanie starożytnych miast może pomóc i poszerzyć naszą wiedzę, jak może wyglądać życie w mieście – mówi badacz. Liczy, że wzorując się na dawnych osiedlach, będziemy mogli wypracować bardziej zrównoważone miasta przyszłości. Źródło: Antiquity. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Arthur Posnansky odkrył w Ameryce miasto starsze od Inków. Zainteresowali się tym naziści
Arthur Posnansky służył w austro-węgierskiej flocie, ale został bohaterem w Boliwii. Jego odkrycia w Tiahuanaco zainspirowały naukowców i przyciągnęły uwagę hitlerowców.
Spis treści: Bohater wojenny, biznesmen i mecenas sztuki Archeolog-amator na 4 tysiącach metrów Opustoszałe sanktuarium Tiahuanaco Hitlerowcy na tropie Atlantydów Arthur Posnansky urodził się w 1873 roku w Wiedniu, w rodzinie o korzeniach polsko-żydowsko-austriackich. Wykształcił się na inżyniera w morskiej Akademii Cesarsko-Królewskiej w Puli nad Adriatykiem. Już wtedy fascynowały go dalekie, egzotyczne kultury. Ponoć to na studiach napisał pracę o podobieństwach budowli z Wyspy Wielkanocnej i prekolumbijskich z Boliwii. Wprawdzie po studiach służył w austro-węgierskiej marynarce wojennej. Jednak w 1896 roku, jako 23-latek, wyemigrował do Ameryki Południowej. Osiadł właśnie w Boliwii. Stała się jego nową ojczyzną. Bohater wojenny, biznesmen i mecenas sztuki „Początkowo brał udział w różnych ekspedycjach, które badały górny bieg dorzecza Amazonki. Podczas tych wypraw, stał się doświadczonym żeglarzem i znawcą tej części Amazonii. Korzystając z trwającego boomu kauczukowego, założył firmę zajmującą się transportem rzecznym głównie w regionie Acre” – pisali twórcy wystawy „Arthur Posnansky – życie i praca na altiplano boliwijskim”, którą zorganizowano w 2013 roku w Starej Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Z własnym statkiem Posnansky brał udział w brazylijsko-boliwijskim konflikcie granicznym w Amazonii właśnie w rejonie Acre. Wzięty do niewoli, zbiegł i wrócił do walki. Te doświadczenia dały mu sławę bohatera wojennego. Był człowiekiem dynamicznym, otwartym i przedsiębiorczym. To on w 1906 roku sprowadził do Boliwii pierwszy samochód – mercedesa. W roku 1923 założył zaś pierwszą boliwijską wytwórnię filmową. Przede wszystkim jednak został mecenasem sztuki. Jego największą pasją była archeologia Andów i Amazonii. Poświęcił się badaniu prekolumbijskich kultur. I to starszych niż Inkowie. Archeolog-amator na 4 tysiącach metrów „Przełomowym momentem (…) była jego wizyta w 1903 roku w Tiahuanaco, w trakcie której zapoznał się z wykopaliskami prowadzonym przez francuską ekspedycję kierowaną przez geologa Georges’a Courty. Tiahuanaco stało się od tego momentu pasją, a nawet pewnego rodzaju obsesją Posnansky’ego, który starał się dociec początków oraz wyjaśnić przyczyny upadku tej fascynującej kultury. To dzięki jego staraniom zaprzestano używać ruin jako kamieniołomu, sprowadził też tam uczestników Kongresu Amerykanistycznego (ICA) w roku 1910, a następnie przez wiele lat zabiegał o powołanie parku archeologicznego Tiahuanaco i objęcie go opieką rządową. Posnansky dokumentował także współcześnie żyjącą ludność indiańską, szukając w jej kulturze pozostałości po czasach prekolumbijskiej świetności” – pisali twórcy wystawy. Posnansky prowadził badania na miejscu. Dokształcał się też w Europie, o swoich odkryciach i hipotezach pisał książki. Eksplorowane przez niego Tiahuanaco (Tiwanaku) uważane było przez autochtonów za miejsce święte. To tam, nieopodal jeziora Titicaca, na wysokości prawie 4 tys. metrów n.p.m., miał narodzić się świat. Do świątyń Tiahuanaco przez stulecia pielgrzymowały całe pokolenia mieszkańcy Andów. Na miejscu, na obszarze kilku kilometrów kwadratowych mieszkało kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Ten okres świetności trwał od VI do XII wieku. Potem, za czasów imperium Inków, miasto opustoszało. Opustoszałe sanktuarium Tiahuanaco Hiszpańscy konkwistadorzy w XVI wieku zastali już tylko ruiny, które sami jeszcze zniszczyli, uznając za miejsce pogańskiego kultu. Do dziś przetrwały jeszcze monumentalne budowle, takie jak: Akapana – kilkunastometrowej wysokości platforma ziemna będąca pozostałością po piramidzie, Kalasasaya – otoczone kamiennym murem dawne sanktuarium, Półpodziemna Świątynia – z dziedzińcem ozdobionym kamiennymi twarzami, monumentalne Brama Słońca i Brama Księżyca. Nieopodal znajdują się też ruiny Puma Punku – kompleksu o niejasnym przeznaczeniu, po którym zostało rumowisko precyzyjnie przyciętych kamieni. Dziś naukowcy uważają, że historia Tiahuanaco zaczęła się najdalej w II wieku n.e. Posnansky jednak był pod takim wrażeniem tego miejsca, że popadł w zgoła fantastyczne dywagacje. Uznał, że monumentalne budowle Tiahuanaco postawiono w taki sposób, by odpowiadały temu, co budowniczowie obserwowali na niebie. Położenie gwiazdozbiorów jednak się zmienia, ze względu na prawo planetarnej precesji. Posnansky wziął to pod uwagę. Uznał, że Tiahuanaco powstało zatem... kilkanaście tysięcy lat temu. W czasach, gdy nie istniała jeszcze nawet najstarsza znana świątynia na świecie, odkryta w Göbekli Tepe na terenie Turcji. Hitlerowcy na tropie Atlantydów Posnansky dał więc paliwo wszystkim zwolennikom pseudonaukowych teorii o zaginionych cywilizacjach. Co gorsza, jego badaniami zainteresowali się hitlerowcy. Badacze z Ahnenerbe – paranaukowej instytucji badającej domniemane prastare korzenie Germanów oraz ich związki z Aryjczykami i Atlantydami – planowali wielką wyprawę do Tiwanaku. Z Posnanskym kontaktował się w sprawie wykopalisk w Boliwii niemiecki archeolog Edmund Kiss, cieszący się wsparciem Heinricha Himmlera, szefa SS. We fryzie na Bramie Słońca w Tiahuanaco dopatrzył się Kiss prastarego nordyckiego kalendarza. Rysy Nordyków spostrzegł też w wyrzeźbionych kamiennych głowach: „Od razu widać, że ten mężczyzna nie jest pochodzenia indiańskiego ani nie ma cech mongolskich, lecz wykazuje czyste cechy aryjskie. (…) Dzieła sztuki i styl architektoniczny tego prehistorycznego miejsca z pewnością nie są pochodzenia indiańskiego. Są to prawdopodobnie dzieła przedstawicieli kultury nordyckiej, którzy przybyli na wyżyny andyjskie jako wysłannicy wyjątkowej cywilizacji”. Hitlerowska wyprawa w poszukiwaniu owej pradawnej cywilizacji, kojarzącej się z Atlantydą, miała trwać rok. Planowano, że weźmie w niej udział grupa archeologów, astronomów, geologów, zoologów, botaników, meteorologów, a nawet nurków i pilotów z aparatami do zdjęć podwodnych i lotniczych. Nie wiemy, jak Posnansky – ze swoimi skomplikowanymi korzeniami – odnosił się do pomysłu hitlerowców. Z powodu wybuchu II wojny światowej, kosztowną ekspedycję Ahnenerbe odwołano. Zaś Posnansky zmarł w La Paz w roku 1946. Źródła: Austen Atkinson, „Zaginione cywilizacje”, Świat Książki, Warszawa 2007 Brian M. Fagan, „70 wielkich tajemnic świata starożytnego”, Debit, Bielsko-Biała 2003 Heather Pringle, „Plan rasy panów”, Zysk i S-ka, Poznań 2009 Rosa Sala Rose, „Krytyczny słownik mitów i symbolów nazizmu”, Sic!, Warszawa 2006 uw.edu.pl Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Najstarsza budowla na świecie ma ponad 11 tys. lat. Kiedyś było to miejsce kultu i produkcji alkoholu
Göbekli Tepe to najstarsza budowla na świecie. To stanowisko archeologiczne w Turcji od 2018 roku jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO.
Spis treści: Najstarsza budowla na świecie Alkohol w Göbekli Tepe Kolebka cywilizacji Rytuały w Göbekli Tepe Göbekli Tepe – dojazd Świątynia w Göbekli Tepe znajdująca się na terenie Turcji to najstarsza budowla na świecie wzniesiona przez człowieka. Była używana przez ok. 1600 lat, pomiędzy ok. 9600 a 8000 r. p.n.e. Göbekli Tepe to prawdopodobnie centrum, w którym przy różnych okazjach spotykały się grupy łowców-zbieraczy, aby odprawiać skomplikowane rytuały. Odkrywcy świątyni są zdania, że jej budowa mogła być czynnikiem, który zainicjował udomowienie zbóż w tym rejonie, ponieważ potrzebne było pożywienie dla robotników wznoszących konstrukcje. Najstarsza budowla na świecie Z rozkopanego przez archeologów niewysokiego wzgórza osłoniętego nowoczesną wiatą wyłaniają się kamienne kręgi o średnicy od 10 do 30 m. Ułożone są z różnej wysokości kolumn przypominających kostki domina. Część kolumn została ozdobiona reliefami przedstawiającymi zwierzęta; jaguary, węże, pająki i ptaki. Najbardziej w oczy rzucają się te w kształcie litery T, które zdaniem archeologów symbolizują człowieka. Mają wyrzeźbione ramiona i dłonie, ok. 6 m wysokości i mogą ważyć kilkanaście ton. Były one prawdopodobnie elementami konstrukcji świątyń. Göbekli Tepe liczy sobie 11,6 tys. lat. Uznawane jest za najstarszą budowlę na świecie, starszą niż megality z Malty i zbliżoną wiekiem do miasta Qaramel w Syrii. Te struktury są starsze niż Stonehenge i egipskie piramidy o jakieś 7 tys. lat. Odkryte w 1964 roku stanowisko archeologiczne wprawiło naukowców w osłupienie. Kilka kamiennych struktur odmieniło obraz naszej historii. Jedna z podstawowych teorii – że ludzie przeszli w tryb osiadły, porzucając myśliwsko-nomadyczny charakter, i zajęli się rolnictwem, zanim zaczęli praktykować religię – okazała się wątpliwa. Tajemnicze kamienne filary w kształcie litery T oraz owalne i prostokątne budynki to pradawne miejsce ceremonii religijnych. Niemal 12 tys. lat temu ludzkość nie prowadziła jeszcze osiadłego życia. A to oznacza, że plemiona zbieracko-łowieckie traktowały Göbekli Tepe jako miejsce, do którego co jakiś czas się pielgrzymuje. Dopiero z czasem osiedliły się w okolicach, by móc łatwo odprawiać nabożeństwa. Najpierw była religia, dopiero później rolnictwo. Alkohol w Göbekli Tepe – Myślę o tym za każdym razem, gdy piję piwo. Czy rzeczywiście wszystko zaczęło się właśnie tutaj... – mówi Klaus Schmidt, niemiecki archeolog pracujący na stanowisku w Göbekli Tepe. Czemu, będąc w najstarszym miejscu kultu na świecie, myślimy o alkoholu? Göbekli Tepe, leżące nieopodal dzisiejszej tureckiej Urfy, blisko granicy z Syrią, jest pełne zagadek. A procentowe napoje odgrywają w jego historii niemałą rolę. Na terenie pradawnej świątyni archeolodzy natknęli się na sześć kamiennych koryt. Największe ma pojemność 160 litrów. Badacze sugerują, że były one używane do warzenia prostego piwa, przygotowanego na bazie dzikich traw. Być może alkohol wypijany przez uczestników spotkań pełnił funkcję ceremonialną, pomagając osiągnąć stan odmiennej świadomości. – A to oznacza, że najpierw zaczęliśmy przyrządzać piwo, a dopiero później staliśmy się rolnikami – mówi Schmidt. – Można więc założyć, że udomowienie zbóż wynikało z potrzeby przyrządzania większych ilości alkoholu, a nie z chęci zapewnienia sobie stałego dostępu do pożywienia. Ta koncepcja odwraca przyjęty porządek. Nie wszyscy naukowcy się więc z nią zgadzają. Znaleziska w Göbekli Tepe budzą pytania, ale nie dają jednoznacznych odpowiedzi. Wielu specjalistów uważa więc, że prawda leży gdzieś pośrodku. Zostaliśmy rolnikami, pragnąc i alkoholu, i jedzenia równocześnie. Kolebka cywilizacji Ogromne, ważące ponad 16 ton kamienne filary, zostały ustawione tysiące lat temu ogromnym wysiłkiem. Göbekli Tepe pozostaje w dużej mierze nieodkryte, przebadano zaledwie 5 proc. terenu, a prace zajmą jeszcze – jak się szacuje – minimum 50 lat. Nawet to, co można dziś zobaczyć, robi jednak kolosalne wrażenie. Tutaj narodziła się nasza cywilizacja – to w okolicach Göbekli Tepe zaczęto uprawiać pierwsze zboże. To tu ludzkość siłowała się ze swoim sercem wagabundy, z odwieczną tęsknotą do bycia w ruchu, by w końcu osiąść na stałe i zmienić historię naszego gatunku. Ludzie przez 2 tys. lat pielgrzymowali tutaj z obszaru o promieniu nawet 150 km. Modlili się, wymieniali informacjami i budowali kolejne świątynie, które wciąż tkwią gdzieś pod tą ziemią. Rytuały w Göbekli Tepe W Göbekli Tepe naukowcy odkryli fragmenty trzech czaszek ze śladami głębokich pionowych nacięć i nawiertów. To najstarszy znany przykład takiego „dekorowania” ludzkich czaszek. Znalezisko potwierdza to, co naukowcy podejrzewali od jakiegoś czasu: w najstarszej budowli na świecie odprawiano rytuały z użyciem ludzkich głów. Wszystkie czaszki należały do dorosłych osób, ich wiek określono jedynie nieprecyzyjnie na 20–50 lat. Dotychczas taki rodzaj kultu sugerowały jedynie płaskorzeźby na kamiennych filarach ze świątyni. Na jednym z nich widnieje bezgłowa postać z wzwiedzionym penisem. Na innych wyryto drapieżniki trzymające w pyskach ludzkie głowy. W Göbekli Tepe znaleziono też rzeźbione kamienne głowy oderwane od posągów, a także wapienną rzeźbę klęczącej postaci, trzymającej ludzką głowę. Czaszki z Göbekli Tepe są „ozdobione” pionowymi nacięciami i otworami. Mogły być wieszane w świątyni tak, aby ich części twarzowe znajdowały się w pozycji pionowej. Niewykluczone też, że otwór i głębokie nacięcia mogły służyć do mocowania na czaszkach ozdób, a być może też masek imitujących twarz zmarłego. Naukowcy nie potrafią jednak ustalić, dlaczego umieszczono je w świątyni. Mogły być to szczątki przodków otaczanych szczególną czcią. Ale niewykluczone też, że należały do pokonanych nieprzyjaciół i składano je w ważnym dla społeczności miejscu jako dowód zwycięstwa. Göbekli Tepe – dojazd Najtańsza opcja to wykupienie w biurze podróży wycieczki z przelotem i noclegiem do Antalyi. Dalej na własną rękę do miejscowości Şanlıurfa. Autobus jedzie ok. 14 godz. Źródło: archiwum NG.
Czy gdzieś w kosmosie są sfery Dysona stworzone przez Obcych? Naukowcy twierdzą, że znaleźli ich 7
Spośród 5 milionów potencjalnych obiektów naukowcy wybrali siedmiu kandydatów na sfery Dysona. To potencjalne megakonstrukcje budowane wokół macierzystej gwiazdy przez zaawansowaną technologicznie cywilizację.
W tym artykule: Kto szuka sfer Dysona? Jak duże mogłyby być sfery Dysona? Jakie ślady sfer Dysona dałoby się wykryć? Potencjalni obcy – czyli inne formy inteligentnego życia w kosmosie – mogliby przybierać różne formy. Całkiem prawdopodobne jest, że na innych planetach albo księżycach rozwinęły się nieznane mikroorganizmy. Bardzo proste jednokomórkowce zdolne do przetrwania ekstremalnych z naszego punktu widzenia warunków. Jednak naukowcy spekulują również o istnieniu w kosmosie rozwiniętych cywilizacji. Nie tylko dorównujących nam pod względem rozwoju technologicznego, ale również znacznie nas przewyższających. Jednym z takich badaczy był Freeman Dyson, astrofizyk i matematyk, profesor Instytutu Studiów Zaawansowanych w Princeton. Poza środowiskiem naukowym naukowiec najbardziej znany jest z koncepcji tzw. sfer Dysona. To megastruktury otaczające gwiazdę i zbierające całą jej energię. Mogłyby je budować tylko naprawdę zaawansowane cywilizacje. Kto szuka sfer Dysona? Pomysł Dysona okazał się na tyle interesujący, że inspiruje naukowców do dzisiaj. A nawet więcej niż inspiruje. W Szwecji badacze zainicjowali tzw. Project Hephaistos. Jak napisano na jego stronie, „to nowy rodzaj przedsięwzięć typu SETI (ang. Search for Extraterrestrial Intelligence). Skupia się on na poszukiwaniu sygnatur pozaziemskiej technologii, nie zaś sygnałów bezpośrednio wysyłanych w naszym kierunku”. Innymi słowy, naukowcy z tego projektu są przekonani, że prędzej niż komunikaty wysyłane przez kosmitów wychwycimy ślady ich wielkich przedsięwzięć naukowych, energetycznych czy technologicznych. Jak duże mogłyby być sfery Dysona? Sfery Dysona mieściłyby się w drugiej wymienionej wyżej kategorii. Ich celem byłoby pozyskiwanie energii. W latach 60. XX wieku rosyjski astronom Nikołaj Kardaszow zaproponował podzielenie cywilizacji na typy różniące się tym, jak zdobywają energię. Skala Kardaszowa wygląda następująco: cywilizacja typu I wykorzystuje wszystkie źródła energii, jakie są dostępne na jej planecie; cywilizacja typu II używa całej energii gwiazdy – lub gwiazd – w macierzystym układzie; cywilizacja typu III – trudna choćby do wyobrażenia sobie z naszej perspektywy – potrafi zebrać i używać energię z całej galaktyki. Na jakim etapie znajdują się ludzie? Jesteśmy cywilizacją typu 0, nieujmowaną na oryginalnej skali Kardaszowa. Natomiast potencjalni budowniczy sfer Dysona to cywilizacja typu II. NASA ogłosiła raport o UFO. Mianowała szefa zespołu mającego badać takie fenomeny, lecz ukryła jego nazwisko Zespół NASA zajmujący się niezidentyfikowanymi zjawiskami obserwowanymi na niebie opublikował swój końcowy raport. Eksperci nie znaleźli żadnych dowodów na istnienie UFO. Agencja zamierza... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nasa-oglosila-raport-o-ufo-mianowala-szefa-zespolu-majacego-badac-takie-fenomeny-lecz-ukryla-jego-nazwisko-fot-daniel-cardenas-anadolu-agency-via-getty-images-0994507.jpg" width="938" height="626" alt="NASA ogłosiła raport o UFO. Mianowała szefa zespołu mającego badać takie fenomeny, lecz ukryła jego nazwisko (fot. Daniel Cardenas/Anadolu Agency via Getty Images)" title="NASA ogłosiła raport o UFO. Mianowała szefa zespołu mającego badać takie fenomeny, lecz ukryła jego nazwisko (fot. Daniel Cardenas/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Jakie ślady sfer Dysona dałoby się wykryć? Jak taka megastruktura mogłaby wyglądać? Dyson rozważał całą konstelację statków kosmicznych otaczających gwiazdę. Inną wersją jest faktyczna sfera gigantycznych rozmiarów – przekraczających orbitę Wenus – wzniesiona dookoła pozaziemskiego słońca. Naukowcy z Projektu Hefajstos przyjmują, że emitowałaby ona duże ilości promieniowania średniej podczerwieni. W czasopiśmie naukowym „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society” uczeni przedstawili opracowaną przez siebie metodę poszukiwania źródeł tego rodzaju promieniowania. Jest to specjalny sposób selekcji danych gromadzonych w wielkich przeglądach astronomicznych: Gaia DR3, 2MASS i WISE. Chodzi o to, by wśród potencjalnych źródeł promieniowania wyłapać te naturalne, jak mgławice czy dyski pyłowe otaczające niekiedy gwiazdy. A następnie je odrzucić i przyjrzeć się bliżej temu, co zostanie. Na razie naukowcy zastosowali swoją metodę na 5 mln obiektów wybranych z danych zgromadzonych w trzech wspomnianych wyżej przeglądach. Po przepuszczeniu ich przez opracowany system selekcji pozostało 368 kandydatów. Po dokładnej ich analizie badacze ostatecznie wychwycili siedem nietypowych źródeł promieniowania podczerwonego. Uważają je za najmocniejszych kandydatów na sfery Dysona z całego zbioru. Czy to faktycznie mogą być struktury budowane przez obce cywilizacje? „Aby odkryć prawdziwą naturę tych źródeł, zdecydowanie potrzebne są dodatkowe analizy” – przyznają w swojej pracy naukowcy. Na razie więc o odkryciu śladów obcej cywilizacji nie może być jeszcze mowy. Źródła: Science Alert, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
SETI opracowała nową technikę poszukiwania kosmitów. Dzieli Wszechświat na elipsoidalne „jajka”
SETI ogłosiła, że stworzyła nową metodę tropienia śladów pozaziemskich cywilizacji. Pozwala ona skupić się tylko na wybranych regionach kosmosu. A nie – jak dotychczas – przeczesywać całą przestrzeń kosmiczną w poszukiwaniu tzw. technosygnatur.
W tym artykule: Jak myślą kosmici Podejście geometryczne Czy znaleziono technosygnatury? W lutym 1987 roku do Ziemi dotarło światła i neutrina ze źródła odległego o 168 tys. lat świetlnych. Była nim supernowa – potężny wybuch ginącej gwiazdy – w Wielkim Obłoku Magellana. Została nazwana formalnie SN 1978A. Ta supernowa była pierwszą, którą astronomowie mogli badać za pomocą nowoczesnych instrumentów badawczych. Co ten kosmiczny wybuch ma wspólnego z poszukiwaniem pozaziemskich cywilizacji? Instytut SETI, zajmujący się poszukiwaniem sygnałów pochodzących od potencjalnych obcych form życia, uważa, że zdarzenia takie jak SN 1978A mogą być niezwykle przydatne w przeczesywaniu danych napływających z kosmosu. I że dzięki nim mamy większą szansę wpaść na ślad innej cywilizacji technicznej. Jak myślą kosmici Supernowa to zdarzenie o zasięgu galaktycznym. Jeśli zobaczyliśmy ją z Ziemi, mogły ją dostrzec również inne cywilizacje z naszej Galaktyki albo z galaktyk sąsiadujących. SETI przyjęło założenie, że w takim wypadku kosmici zdecydowaliby się zgrać wysyłane przez siebie sygnały z supernową. Oczywiście pod warunkiem, że mieliby ochotę się ujawnić. Innymi słowy: zdaniem SETI bardziej prawdopodobne jest, że tzw. technosygnatur należy poszukiwać w szeroko rozumianych okolicach supernowych niż w innych miejscach kosmosu. Technosygnatury są śladami działania obcej cywilizacji technologicznej. View oEmbed on the source website Podejście to zostało nazwane Elipsoida SETI (ang. SETI Elipsoid). Na czym w uproszczeniu polega ta metoda, pokazano na animacji udostępnionej przez instytut. Widać na niej, że w momencie, gdy światło supernowej dociera do Ziemi – i tym samym dowiadujemy się o niej – warty przeszukania staje się obszar o kształcie elipsoidy, czyli nieco rozciągniętego jajka, między Ziemią a supernową. Z tego obszaru mogą napływać technosygnatury od cywilizacji, które dostrzegły supernową jeszcze przed nami. Podejście geometryczne Dlaczego zdaniem SETI taka technika może być skuteczną metodą szukania technosygnatur? Ponieważ pozwala skupić się na mniejszych obszarach, zamiast przez cały czas obserwować całe niebo. To drugie podejście jest czasochłonne i wymaga wielkich mocy obliczeniowych. Trudno też weryfikować wszystkich potencjalnych kandydatów na technosygnatury. Elipsoida SETI pomaga też redukować niepewności związane z czasem napłynięcia sygnałów, umożliwiając obserwacje trwające nawet dwanaście miesięcy. – Dodatkowo ważne jest, aby przeprowadzić jak najwięcej obserwacji dla każdego interesującego celu. Dzięki temu da się określić, co wygląda na normalne zachowanie, a co może być potencjalną technosygnaturą – mówi Bárbara Cabrales, współautorka pracy opublikowanej w czasopiśmie naukowym „The Astronomical Journal”. Czy znaleziono technosygnatury? W pracy tej opisane jest zastosowanie nowej techniki do przyjrzenia się bliżej elipsoidzie zakreślonej dla supernowej SN 1978A. Naukowcy pozyskali dane z satelity NASA TESS. Szukali potencjalnych celów obserwacyjnych w danych zebranych podczas trzech pierwszych lat pracy urządzenia. Następnie wykorzystali jeszcze dane z sondy Gaia. W końcu zidentyfikowali 32 systemy gwiezdne, mogące być potencjalnymi źródłami technosygnatur. Ostatecznie okazało się, że nie wykryto żadnych anomalii. Jednak dopracowano metodę badawczą, która może przydać się w przyszłości. – Jak często zauważa dr Jill Tarter [astronomka i była szefowa Centrum Badań SETI – przyp. red.], poszukiwania SETI są jak szukanie igły w dziewięciowymiarowym stogu siana – mówi dr Sofia Sheikh, współautorka pracy. – Każda technika, która pozwala nam wybrać priorytetowe obszary do przeszukiwania, taka jak Elipsoida SETI, oznacza skrót do najbardziej obiecujących części stogu – dodaje badaczka. Kluczem jest rozstrzygnięcie, które z zarejestrowanych sygnałów są naturalne, a które mogą być technosygnaturami. Źródła: SETI, Astronomical Journal, Science Alert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
W Gwatemali odkryto tajemniczą maskę. Znajdowała się w grobowcu króla Majów
Badacz National Geographic Francisco Estrada-Belli dokonał niezwykłego odkrycia. W grobowcu majańskiego króla w Gwatemali odnalazł tajemniczą maskę wykonaną z jadeitu. Według naukowców artefakt rzuca nowe światło na najmniej znany okres cywilizacji Majów.
W tym artykule: Odkrycie w nieznanym stanowisku Majów Podążać za śladem rabusiów Maska godna króla Badanie rzuca światło na relacje pomiędzy różnymi władcami Majów Chochkitam to mało znane miejsce w Gwatemali. Stanowisko w samym środku lasu deszczowego, ukryte pod opadłymi liśćmi i przykryte kamieniami. Chyba nikt nie spodziewał się, że to właśnie tutaj badacze dokonają jednego z największych znalezisk od kilku lat z czasów cywilizacji Majów. Zapierające dech w piersiach odkrycie archeologiczne rzuca nowe światło na mało znany okres, które od dawna intryguje naukowców. Odkrycie w nieznanym stanowisku Majów Autorem odkrycia jest badacz National Geographic Francisco Estrada-Belli. To właśnie on w niepozornym Chochkitam znalazł tajemniczą maskę z jadeitu, która prawdopodobnie należała do nieznanego wcześniej króla Majów. Odkrycie ujawnia fascynującą historię kultu religijnego i sukcesji królewskiej we wczesnym okresie klasycznym Majów, prawie 1700 lat temu. To również kolejny dowód, które może potwierdzać teorię, że majańscy władcy z tamtej epoki mogli być niewolnikami jeszcze potężniejszych dynastii mezoamerykańskich. – To bardzo kontrowersyjny temat – mówi Francisco Estrada Belli w rozmowie z National Geographic. Jest profesorem w Instytucie Badań Środkowoamerykańskich na Uniwersytecie Tulane i ekspertem w dziedzinie historii Majów. – Maska to kolejny „gwóźdź do trumny” starych interpretacji historii Majów – dodaje badacz. Podążać za śladem rabusiów Chochkitam wiele lat temu zostało naznaczone przez czas i spustoszone w wyniku zniszczeń lasów deszczowych Petén. To północno-wschodni nizinny region Gwatemali, który graniczy z Meksykiem i Belize. Chociaż stanowisko archeologiczne jest znane od początku XX wieku, współcześni badacze nie wiązali go z cywilizacją Majów. Dlaczego? Jednym z powodów jest okres, w którym miejsce powstało. Klasyczny okres Majów przypada na czas od 250 do 900 r. n.e. i reprezentuje lata największego rozkwitu tej cywilizacji. Niewiele jednak zachowało się z tego okresu. Znaczna część majańskiego dziedzictwa przepadła, a stanowiska archeologiczne padły ofiarą grabieży. Co ciekawe, to właśnie złodzieje grobowców doprowadzili Estradę-Belli i jego zespół do Chochkitam. W 2021 roku, korzystając z technologii LiDAR, naukowcy znaleźli dowody na to, że rabusie przekopali tunel wewnątrz królewskiej piramidy w miejscu, które niegdyś miało być centrum miasta. Jednak Estrada-Belli i jego współpracownik Bhanny Giron, zauważyli miejsce, które najwidoczniej przeoczyli włamywacze. – To jednak nie było takie proste – zaznacza Estrada-Belli. Mężczyźni zaczęli kopać, aby dostać się do piramidy. Ich praca przypominała przekopywanie studni, ponieważ zabytek ukryty był na głębokości ponad siedmiu metrów. Nagle Giron znalazł czaszkę, kilka zębów i kamienne pudło w kształcie trumny. Chociaż jej górna część się zawaliła, Estrada-Belli zauważył ofiary, które towarzyszyły pochówkowi: garnek, zbiór ogromnych muszli ostryg, kilka kawałków kości zwierzęcych i grupę starannie ułożonych kawałków błyszczącego jadeitu. Maska godna króla W czerwcu 2022 roku zespół wrócił z Gwatemali i rozpoczął badania w laboratorium. Estradzie-Belli udało się zidentyfikować fragmenty jadeitu. Badacz odkrył, że winnych miastach Majów z podobnych części tworzono mozaikowe maski do pochówków królewskich. Artefakty te często przedstawiały majańskie bóstwa lub ważnych przodków. Powszechnie kojarzone były z bogactwem i władzą. Estrada-Belli szybko ułożył z jadeitowych płytek twarz o spiralnych oczach i ostrych zębach. Co ciekawe, okazało się również, że niektóre kości, które prawdopodobnie nie należały do człowieka pochowanego w krypcie, były pokryte drobnymi rycinami (były to prawdopodobnie trofea wojenne). Archeolodzy ustalili, że wyryte obrazki ujawniają tożsamość majańskiego króla. Co niezwykłe, jeden z nich przedstawiał tajemniczego władcę, który w ręce trzymał głowę boga Majów. Dokładnie taką, którą przedstawia maska. Piramidy schodkowe, okrutne rytuały i krwawe wojny. Z czym jeszcze kojarzy nam się cywilizacja Majów? Cywilizacja Majów jest obecnie zaliczana do grona najbardziej rozwiniętych kultur prekolumbijskich. Ludy majańskie pozostawiły po sobie niezwykle bogatą spuściznę w postaci imponujących obi... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cywilizacja-majow-osiagniecia-rytualy-i-budowle-majow-co-wiemy-o-tej-cywilizacji-fot-getty-images-7056056.jpg" width="938" height="625" alt="Cywilizacja Majów – osiągnięcia, rytuały i budowle Majów. Co wiemy o tej cywilizacji? (fot. Getty Images)" title="Cywilizacja Majów – osiągnięcia, rytuały i budowle Majów. Co wiemy o tej cywilizacji? (fot. Getty Images)" /> Archeolog z Uniwersytetu w Alabamie, Alexandre Tokovinine, specjalizujący się w epigrafice Majów, pomógł Estradzie-Belli rozszyfrować glify, odkrywając tym samym tajemnice tożsamości zarówno władcy, jak i boga. Bóstwo znane jest archeologom jako Yax Wayaab Chahk G1. Reprezentuje m.in. burzę i można go przetłumaczyć jako „czarnoksiężnik, pierwszy bóg deszczu”. – To naprawdę bardzo niezwykłe odkrycie – mówi Estrada-Belli. Badanie rzuca światło na relacje pomiędzy różnymi władcami Majów Badania metodą datowania radiowęglowego wykazały, że pogrzebany władca, którego nazwano Itzam Kokaj Bahlam, prawdopodobnie rządził miastem ok. roku 350 n.e. Miejsce jego pochówku wyraźnie sugeruje, że był to władca Majów o elitarnym statusie i władzy królewskiej. Jednak znaleziska odkryte w tym miejscu stanowią dowód, który uwiarygadnia teorię, że wielu lokalnych przywódców z tamtych czasów było podwładnymi, a nawet marionetkami lub niewolnikami innych, znacznie potężniejszych królów. Niektóre z odkrytych przedmiotów w Chochkitam przypominają artefakty znalezione w innych potężnych miastach Mezoameryki, w tym przedstawienie Itzama Kokaja Bahlama w pozycji całkowicie frontalnej. – Wszystko wskazuje mi na to, że był to król Majów będący w strefie wpływów Tikal i Teotihuacán – mówi Estrada-Belli. – Starożytne mezoamerykańskie miasto Teotihuacán, położone we współczesnym Meksyku, i miasto Majów Tikal, również położone w Petén, były większe i bardziej wpływowe niż względny zaścianek Chochkitam – wyjaśnia. – Na miejscu nie znajdziemy żadnego „oświadczenia o wasalstwie” – mówi badacz National Geographic. – Ale jeśli czyta się między wierszami, to dowiemy się, że właśnie pochowany król był takim wasalem – dodaje. Naukowcy przyznali, że Chochkitam może być cennym źródłem wiedzy o relacjach politycznych pomiędzy poszczególnymi władcami i regionami cywilizacji Majów. Estrada-Belli i jego współpracownicy zamierzają teraz skupić się na bardziej zaawansowanych badaniach. W planach są m.in. badania DNA kości, które odkryto w krypcie, a także nowe wykopaliska, które mogą ujawnić nowe zabytki będące kolejnymi wskazówkami. Wszystko wskazuje bowiem na to, że królewska piramida może skrywać więcej tajemnic. Źródło: National Geographic
W Amazonii znaleziono całą dolinę zaginionych miast sprzed 2 tys. lat. Zbudowała je nieznana cywilizacja
W tym samym czasie, gdy w Europie istniało Cesarstwo Rzymskie, w Amazonii kwitła nieznana cywilizacja. Zbudowała całą sieć miast i dróg, a później zniknęła.
W tym artykule: Dziewicza Puszcza Amazońska? Zaginiona cywilizacja Amazonii Domy na platformach Upadek doliny To były miasta-ogrody. Składały się z drewnianych domów postawionych na ziemnych platformach. Wokół rozciągały się pola uprawne. Nieznana cywilizacja zbudowała je w Puszczy Amazońskiej, w dolinie rzeki Upano u podnóża Andów. Dzisiaj tereny te należą do Ekwadoru. Miasta te istniały 3000–1500 lat temu. Mogły mieć nawet kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców. Nie pozostało po nich niemal nic. Odkryto je dzięki badaniom prowadzonym z powietrza. Zaginione miasta w dolinie Upano to największe starożytne ośrodki w Amazonii, jakie dotychczas znaleziono. Praca na ten temat ukazała się właśnie w najbardziej prestiżowym czasopiśmie naukowym świata, czyli w „Science”. Dziewicza Puszcza Amazońska? W czasach prekolumbijskich Amazonia była dziewiczym lasem, w którym mieszkało niewielu ludzi? Kiedyś tak uważano. Jednak przeczyły temu już spostrzeżenia pierwszych Europejczyków, którzy dotarli nad Amazonkę. Donosili oni o znalezionych tam osadach i miasteczkach. Ich relacje odrzucono i na długo popadły w zapomnienie. Nawet ponad 10 tys. nieznanych stanowisk archeologicznych czeka na odkrycie w Amazonii Geoglify, czyli olbrzymie znaki widoczne tylko z lotu ptaka, świątynie, stawy i inne wodne instalacje. Z najnowszych badań naukowców wynika, że ponad 10 tys. stanowisk archeologicznych czeka n... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nawet-ponad-10-tys-nieznanych-stanowisk-archeologicznych-czeka-na-odkrycie-w-amazonii-fot-hans-ter-steege-diego-lourenco-gurgel-3845ddc.png" width="938" height="492" alt="Nawet ponad 10 tys. nieznanych stanowisk archeologicznych czeka na odkrycie w Amazonii / Fot. Hans ter Steege/Diego Lourenço Gurgel" title="Nawet ponad 10 tys. nieznanych stanowisk archeologicznych czeka na odkrycie w Amazonii / Fot. Hans ter Steege/Diego Lourenço Gurgel" /> W ostatnich dekadach zaczęliśmy się jednak dowiadywać coraz więcej o dawnych mieszkańcach Amazonii. To dzięki nim w dorzeczu Amazonki istnieje terra preta: superżyzna ziemia o niemal czarnym kolorze. Gdzieniegdzie ma ona grubość nawet dwóch metrów, co oznacza, że była użyźniana przez pokolenia. Amazonia musiała mieć więc wielu mieszkańców. Jak podaje „New Scientist”, według niektórych szacunków w czasach prekolumbijskich mogło zamieszkiwać ją nawet 8 mln ludzi. Zaginiona cywilizacja Amazonii Ludzie ci nie ograniczyli się do prowadzenia życia rolników. Budowali również miasta i to ogromne. Dowodzą tego badania zespołu archeologa Stéphena Rostaina z Francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych w Paryżu. Rostain ze współpracownikami pracował na stanowiskach archeologicznych w dolinie rzeki Upano od lat 90. poprzedniego wieku. W 2015 roku naukowcy zmapowali okolicę z pomocą lidaru. Lidar to połączenie lasera z teleskopem. Pozwala przeskanować ziemię z wysokości i zbadać, co znajduje się pod gęstą warstwą roślinności. Jest bardzo użyteczny dla archeologów, którym pozwala tworzyć trójwymiarowe mapy okolicy. Szczególnie sprawdza się w bujnych lasach deszczowych. Pozwala zajrzeć pod zieloną kopułę i zobaczyć, jak ukształtowany jest teren pod nią. Domy na platformach Wyniki badań Rostaina zostały przedstawiono dopiero teraz. Okazało się, że rozmiar osadnictwa w dolinie Upano przekracza wszystko, co można sobie wyobrazić. – To niesamowite – mówi Rostain. – Odkryliśmy zaginioną dolinę miast. Są większe niż wszystkie inne znajdowane w Amazonii – dodaje. Jego zdaniem można je porównać tylko z miastami Majów. Na terenie 300 km kw. badacze doliczyli się 6 tys. ziemnych platform. Większość ma dwa metry wysokości i 10–20 m szerokości i długości. Naukowcy uważają, że stały na nich domy. Odkryli jednak również większe platformy, o boku między 40 a 140 m i wysokości 5 m. Zdaniem badaczy na nich wnoszono budynki ceremonialne i religijne. Wokół domów leżały pola uprawne poprzecinane kanałami nawadniającymi. Między miastami – naliczono pięć głównych – ciągnęły się drogi. Najdłuższa miała przynajmniej 25 km długości i 10 metrów szerokości. – Cała dolina została prawie całkowicie przekształcona przez ludzi – mówi Rostein na łamach „New Scientista”. Upadek doliny Amazońskie miasta-ogrody istniały około 1000 lat. Cywilizacja, która je zbudowała – i która istniała tak długo – musiała być bardzo zaawansowana. − Inkowie i Majowie budowali z kamienia. Jednak ludność Amazonii nie miała go wiele do dyspozycji, więc budowała z ziemi i błota – komentuje José Iriarte, archeolog z Uniwersytetu Exeter. By wznieść tyle platform i utrzymać drogi, trzeba było umieć zorganizować pracę mieszkańców doliny. Tego samego wymagało rolnictwo. Pod Andami uprawiano kukurydzę, maniok i bataty (słodkie ziemniaki). Dlaczego ta nieznana cywilizacja zniknęła? Nie wiadomo. Stało się to między 300 a 600 rokiem naszej ery. A więc na pewno nie miało to żadnego związku z Europejczykami, którzy pojawili się na tamtych terenach dużo później. Dolina Upano była już wówczas pusta. Naukowcy znaleźli w niej jednak warstwy popiołu wulkanicznego. Możliwe jest więc, że budowniczych miast ogrodów wygnał z ich domów wybuch wulkanu. Źródła: Science, Phys.org, New Scientist. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Tysiące lat temu Hetyci stworzyli potężną cywilizację. Kim byli i dlaczego zaginął po niej słuch?
Hetyci z powodzeniem konkurowali ze starożytnymi Egipcjanami, jak i z mezopotamską Babilonią. Jednak po kilkuset latach istnienia to królestwo się rozpadło. Słuch po nim zaginął aż do przełomu XIX i XX wieku. Dlaczego? W kolejnym podcaście wyjaśniamy tą zagadkę.
W tym artykule: Hetyci przepadli bez śladu Hattusa – stolica wielkiego królestwa Cywilizacja hetycka od około 1650 do 1200 r. p.n.e. rozkwitała na obszarze Azji Mniejszej, w przybliżeniu na większej części obecnej Turcji. Mimo że była to potężna cywilizacja, to niewiele osób o niej słyszało. Hetyci ciągle nie są tak znani, jak Majowie czy Inkowie. O Hetytach, historii tego ludu i odkrycia tajemniczego królestwa przez badaczy na przełomie XIX i XX wieku opowiada w kolejnym podcaście Dominika Lewandowska, która jest historykiem i hetytologiem w Zakładzie Wschodu Starożytnego Wydziału Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Hetyci przepadli bez śladu – Rzadko dochodzi do takiej sytuacji, że jakieś państwo przepada bez wieści. Chociaż powinniśmy mieć jakieś ruiny widoczne, które byśmy kojarzyli z konkretną cywilizacją, jakąś pamięć sąsiadów – opowiada Dominika Lewandowska. Zwraca uwagę na to, że nawet starożytni Grecy nie odnotowali ich obecności. Nawet słynny historyk Herodot uznał relief, czyli kamienną płytę pokrytą pismem, stosowanym przez Hetytów, za wytwór Egipcjan. To dopiero rozwój egiptologii i asyriologii doprowadził naukowców na trop Hetytów. Na starożytnych inskrypcjach z Mezopotamii i z doliny Nilu zaczęły się pojawiać informacje o potężnym państwie Hattii, czyli hetyckim. Hattusa – stolica wielkiego królestwa Dziś, po ponad 100 latach wykopalisk w Turcji, udało się odsłonić na przykład fundamenty stolicy państwa hetyckiego, Hattusa. Usytuowane jest w północnej części centralnej Turcji. O tym, że warto je odwiedzić w czasie urlopu w Turcji mówi Dominika Lewandowska. – To jest duże stanowisko udostępnione turystom. Znajduje się na Liście światowego dziedzictwa UNESCO, dlatego to jest rzecz warta zobaczenia. Jest to największe miasto Anatolii tego okresu – podkreśla badaczka. Miasto jest pięknie położone na wzgórzu, które widoczne jest z oddali. Oplatał je wysoki, długi na kilka kilometrów mur. Dziś w jednym miejscu wykonano jego rekonstrukcję, która cieszy oko turystów. Są też pozostałości świątyń i pałacu. Hetyci byli mistrzami obróbki kamienia, z którego budowano fundamenty Wrażenie na turystach może jednak zrobić znajdująca się w sąsiedztwie Hattusy skalna świątynia Yazılıkaya z wizerunkami licznych bóstw. Więcej o Hetytach i o tajemnicach z nimi związanymi przeczytacie w najnowszym, styczniowym numerze National Geographic Polska. Magazyn dostępny jest w salonach prasowych lub za pośrednictwem strony kultowy.pl. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Skala Kardaszowa pokazuje stopień zaawansowania cywilizacji. Wciąż jesteśmy na niej bardzo nisko
Istnienie obcych cywilizacji wciąż pozostaje tylko hipotezą, jednak nauka dopuszcza myśl, że być może nie jesteśmy sami we Wszechświecie. Mało tego, naukowcy biorą pod uwagę, że w niezliczonych galaktykach mogą występować istoty, które reprezentują poziom zaawansowania, jaki my hipotetycznie będziemy w stanie osiągnąć dopiero za wiele wieków. Na przestrzeni lat opracowano kilka metod hierarchizowania możliwych pozaziemskich cywilizacji, ale największe uznanie wśród astrofizyków i astronomów zdobyła skala Kardaszowa.
W tym artykule: Typy cywilizacji, czyli skala Kardaszowa Cywilizacja typu 0 Cywilizacja typu 1 Cywilizacja typu 2 Cywilizacja typu 3 Typy cywilizacji spoza skali Kardaszowa Jaki stopień rozwoju cywilizacji reprezentuje ludzkość? Wizja rozwoju ludzkości Nikołaja Kardaszowa bez wątpienia należy zaliczyć do grona najwybitniejszych astrofizyków. To absolwent Uniwersytetu Moskiewskiego i jeden z prekursorów prowadzonych w ZSRR badań nad życiem pozaziemskim. Był zwolennikiem tezy, według której we Wszechświecie ma istnieć nieskończona liczba cywilizacji. W 1964 roku, niedługo po pierwszej konferencji naukowej poświęconej problematyce SETI, zaproponował hipotetyczny podział wysoko rozwiniętych form życia pozaziemskiego. Autorska klasyfikacja Nikołaja Kardaszowa była wyjątkowo prosta (dokument liczył zaledwie pięć stron), ale przy tym także niezwykle praktyczna. Dzięki temu szybko została uznana na całym świecie. Typy cywilizacji, czyli skala Kardaszowa Jako kryterium klasyfikacyjne, Nikołaj Kardaszow w swojej pracy przyjął ilości generowanej energii. Radziecki naukowiec wyszedł z założenia, że o ile w różnych warunkach rozwoju cywilizacyjnego może pojawić się wiele zmiennych, to wartością stałą, pozwalającą odróżnić cywilizację prymitywną od rozwiniętej, jest zapotrzebowanie na energię. Świat nauki musiał się zgodzić z tym twierdzeniem, bo sama ludzkość stanowi dobitny przykład jego słuszności. Wraz z galopującym postępem cywilizacyjnym, w ciągu ostatnich 50 lat nasze stale rosnące potrzeby energetyczne wymusiły na nas trzykrotne zwiększenie podaży energii i sięganie do nowych jej źródeł. Im większy jest stan wiedzy, tym bardziej zwiększają się potrzeby energetyczne. Im więcej dostępnej energii, tym bardziej zwiększa się dostępność nowych metod badawczych, a rozwój postępuje szybciej. To oczywista zależność, której nie można zaprzeczyć. NASA bierze się na poważnie za poszukiwanie pozaziemskich cywilizacji! Wokół gwiazdy Boyajian dzieje się coś dziwnego. Astronomowie postanowili sprawdzić, co tam się dokładnie dzieje. Przyjmując to założenie, Nikołaj Kardaszow wskazał na trzy stopnie rozwoju cywilizacji. Należy przy tym podkreślić, że pomiędzy poszczególnymi fazami występuje ogromny skok technologiczny, możliwy do osiągnięcia drogą trwającej tysiące lat (a być może nawet dłużej) ewolucji. Cywilizacja typu 0 Pierwszy stopień – zerowy – nie występuje w oryginalnej skali Kardaszowa. Dodanie tej fazy rozwoju było jednak konieczne, ale o tym piszemy w dalszej części artykułu. W ramach typu 0 klasyfikowane są istoty inteligentne, które dysponują podstawowymi umiejętnościami cywilizacyjnymi i społecznymi. Prowadzą życie stadne, potrafią komunikować się za pomocą symboli, znają i praktycznie wykorzystują podstawowe systemy gospodarcze, a na zajmowany terytorium wprowadzają pewien rodzaj organizacji. Mogą wznosić budowle i potrafią wykorzystywać energię ze swojego najbliższego otoczenia. W warunkach ziemskich byłaby to np. energia pochodząca ze spalania paliw stałych, jak choćby drewna. Cywilizacja typu 1 Oryginalna skala Kardaszowa zakłada, że inteligentne istoty najniższego stopnia, czyli typu 1, potrafią wykorzystać całą energię, jaka jest dostępna na zamieszkiwanej przez nie planecie. Ta umiejętność ma im dawać możliwość sprawowania znacznej kontroli nad planetą. Co to oznacza w praktyce? Tłumacząc to na przykładzie Ziemi, gdyby ludzkość osiągnęła ten poziom rozwoju, potrafiłaby powstrzymywać naturalne kataklizmy lub unikać ich skutków. Szacowany potencjał cywilizacji tego stopnia obejmuje także kontrolę i wykorzystanie reakcji termojądrowych. Cywilizacja typu 2 Zdaniem Nikołaja Kardaszowa, cywilizacja typu 2 potrafi wykorzystać całą energię emitowaną przez gwiazdę macierzystą (w przypadku Ziemi oznaczałoby to pełne wykorzystanie energii słonecznej). Zgodnie z założeniami skali, tak zaawansowane istoty mogłyby skolonizować swój układ planetarny. Wykorzystanie całości energii generowanej przez gwiazdę macierzystą byłoby możliwe dzięki otaczającym ją zespołom urządzeń. Warto wspomnieć, że taki koncept przed Kardaszowem przedstawił Freeman Dyson, amerykański fizyk. System ogniw słonecznych otaczających gwiazdę nazwano sferą Dysona. Cywilizacja typu 3 Najwyższy stopień rozwoju cywilizacyjnego w skali Kardaszowa zakłada zdolność do wykorzystania energii porównywalnej z energią światła emitowanego przez całą galaktykę. Należy tu wskazać nie tylko na energię milionów gwiazd, ale także generowaną przez czarne dziury. To miałoby pozwolić na odbywanie podróży międzygwiezdnych. Kardaszow wysunął tezę, że tak rozwinięte istoty najprawdopodobniej władałyby galaktyką. Typy cywilizacji spoza skali Kardaszowa Opracowaną przez Kardaszowa metodę hierarchizowania hipotetycznych cywilizacji pozaziemskich rozwinął Isaac Asimov. Amerykański profesor biochemii i pisarz fantastyki naukowej dodał do skali kolejne poziomy rozwoju. Jego zdaniem, cywilizacja typu 4 byłaby zdolna do wykorzystania całej energii dostępnej w swojej supergromadzie. Z kolei cywilizacja typu 5 byłaby zdolna do wykorzystania energii całego Wszechświata. W Drodze Mlecznej istnieją cztery wrogie cywilizacje, które są gotowe najechać Ziemię, sugeruje nowe badanie Jaka jest szansa, że zostaniemy zaatakowani przez kosmitów? Sto razy mniejsza niż to, że ludzkość zniknie z powierzchni Ziemi na skutek uderzenia gigantycznej asteroidy. Ale takie niebezpiecz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-drodze-mlecznej-istnieja-cztery-wrogie-cywilizacje-ktore-sa-gotowe-najechac-ziemie-sugeruje-nowe-badanie-fot-getty-images-4fce87f.jpeg" width="938" height="606" alt="W Drodze Mlecznej istnieją cztery wrogie cywilizacje, które są gotowe najechać Ziemię, sugeruje nowe badanie (fot. Getty Images)" title="W Drodze Mlecznej istnieją cztery wrogie cywilizacje, które są gotowe najechać Ziemię, sugeruje nowe badanie (fot. Getty Images)" /> Kolejne dwa stopnie rozwoju zakładają istnienie wieloświatów (światów równoległych). W tym kontekście, cywilizacja typu 6 byłaby zdolna do wykorzystania energii z wielu wszechświatów. Przedstawiciele cywilizacji typu 7 mieliby natomiast być istotami „boskimi”, dysponujący zdolnością tworzenia i unicestwiania wszechświatów. Jaki stopień rozwoju cywilizacji reprezentuje ludzkość? Gdyby opierać się o oryginalną skalę Kardaszowa, ludzkość należałoby przypisać do typu pierwszego. Byłoby to jednak błędne założenie, bo wciąż jeszcze nie potrafimy wykorzystać pełnych zasobów energii, dostępnych na naszej planecie. Tutaj zaczyna się rola wspomnianego wcześniej poziomu zerowego. Dokładnie tak, w skali Kardaszowa ludzie są zerem. Może nie całkowitym zerem, bo coraz bliżej nam do poziomu pierwszego. Najniżej w hierarchii typu 0 znajdują się pierwsze ziemskie cywilizacje. Często można spotkać się z twierdzeniem, że starożytni Egipcjanie byli najwcześniejszymi przedstawicielami tego stopnia. Warto jednak podkreślić, że założenia początku skali wyczerpuje także starsza od egipskiej cywilizacja sumeryjska. Przedstawiciele pierwszej mezopotamskiej cywilizacji znali pismo klinowe, wznosili megalityczne budowle, organizowali swoje życie w miastach. Prowadzili wymianę handlową, a ich społeczeństwo opierało się na istnieniu hierarchii. Należy zatem uznać, że Sumerowie spełniali wszelkie przesłanki, pozwalające zaklasyfikować ich jako pierwszą cywilizację typu 0. Gdzie na skali Kardaszowa znajduje się współczesna cywilizacja? Zdaniem naukowców, reprezentujemy stopień rozwoju równy 0,72. Badacze wysnuli taki wniosek na podstawie autorskiego wzoru Carla Sagana, amerykańskiego fizyka, w którym kluczową rolę odgrywa ilość energii rocznie produkowanej na świecie. Na przełomie XIX i XX wieku, ludzkość miała reprezentować stopień zaawansowania równy 0,58. Pod koniec XX stulecia byliśmy zaawansowaniu w stopniu 0,7. Wyraźnie więc widać, że jesteśmy coraz bliżej awansu do typu 1. Kiedy to nastąpi? Wizja rozwoju ludzkości Istnieje kilka założeń co do tempa rozwoju naszej cywilizacji. Michio Kaku, amerykański fizyk, zakłada, że nastąpi to w 2100 roku. Najnowsze symulacje komputerowe, przeprowadzone przez badaczy z Cornell University z wykorzystaniem wzoru Sagana, wskazują jednak, że do przeskoku na wyższy poziom dojdzie dopiero za około 350 lat. Swoje wnioski wysnuli na podstawie analizy podaży i zużycia energii z trzech głównych źródeł. Mowa o paliwach kopalnych (takich jak ropa naftowa, gaz ziemny i węgiel), energii jądrowej i energii odnawialnej. W wyliczeniach uwzględnili ograniczenia środowiskowe wynikające z postępujących zmian klimatycznych. Zmiany klimatu doprowadzają do zmiany koloru Ziemi. Widać to na mapie Zmiany klimatu na całym świecie są odczuwalne inaczej. Wyraźnie pokazują je zdjęcia satelitarne. Jak ma wyglądać rozwój ludzkości? Zdaniem futurologów, w pierwszej kolejności należy spodziewać się rozwoju nanotechnologii. To napędzi postęp w medycynie. Dostępne będą nowatorskie techniki chirurgii nieinwazyjnej. Nastąpi też rozwój robotyki. Roboty mają być obecne na polach bitew, armie będą uzbrojone w egzoszkielety i w zaawansowaną broń kinetyczną. Siły zbrojne będą miały na wyposażeniu samoloty suborbitalne i pociski hipersoniczne. Cele energetyczne będą realizowane dzięki małym ogniwom jądrowym. Upowszechnią się międzykontynentalne podróże ponaddźwiękowe. Wraz z wkroczeniem na poziom 1, rozpocznie się osadnictwo na innych planetach. Powstaną cyborgi, czyli nastąpi integracja mózgu z maszyną. Broń będzie wykorzystywała energię plazmową. Nanotechnologia wykona skok do femtotechnologii. To wszystko brzmi dziś jak fantastyka naukowa. Warto jednak spojrzeć na ten temat pod innym kątem i zastanowić się, na jakim etapie rozwoju była cywilizacja u progu XX wieku, a na jakim jest teraz. W wizji futurologów niepokoi jednak jedna rzecz – wskazują na znaczny rozwój technologii wojennych. W tym kontekście zasadne więc wydaje się pytanie: czy nasza cywilizacja zdoła przetrwać kolejne 350 lat, czyli czas, który zdaniem naukowców jest nam potrzebny do wkroczenia na kolejny poziom rozwoju? Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Srebrny Pałac Kyunglung. Oto serce starożytnego królestwa Szangszung w Tybecie
Przed pojawieniem się Imperium Tybetańskiego w VII w. istniało państwo Szangszung, które posiadało własną religię i kulturę. Srebrny Pałac Kyunglung był legendarną siedzibą jego władców.
W tym artykule: Starożytne państwo Szangszung Kim byli mieszkańcy Szangszung? Srebrny Pałac Kyunglung – siedziba królów Starożytne plemiona tybetańskie były w dawnych czasach kontrolowane przez enigmatycznych władców państwa Szangszung. Bardzo mało wiemy na ich temat. Były to czasy poprzedzające buddyzm na tych ziemiach. Kyunglung był legendarnym pałacem władców. Według przekazów miał być ze złota, tylne mury ze srebra, a narożniki z agatu, a dachy z miedzi. Ile w tym jest prawdy? Starożytne państwo Szangszung Według spisanych źródeł pierwsi władcy Tybetu mieli spaść z nieba i zjednoczyć wszystkie plemiona. Pokonali oni zwierzchnią władzę kraju o nazwie Szangszung (Shang Shung). Choć mało wiemy na temat tego kraju, to od początku XXI w. badania archeologiczne skupiają się na wyjaśnieniu istnienia tego zagadkowego królestwa. W poszukiwaniu Shangri-La. Gdzie Tybetańczycy znajdą swoją krainę szczęśliwości? Czy kraina Shangri-La istnieje naprawdę? To pytanie z pewnością zadaje sobie każdy, kto choć raz sięgnął po książkę „Zaginiony horyzont” autorstwa Jamesa Hiltona. Odpowiedzi udzielaj... Szangszung było państwem położonym na pustynnych terenach zachodniego Tybetu. Nieznany jest jego zasięg, a nawet nie wiemy, jak wyglądała jego struktura. Czy to było wodzostwo, sojusz plemion czy królestwo? Twór ten kontrolował jednak ważne szlaki handlowe łączące świat wschodu i zachodu. Legendy mówią, że Szangszung założyli ludzie przybyli z Zachodu w I tysiącleciu p.n.e. Do dzisiaj materiał archeologiczny jest skromny, ale powoli się zwiększa. Pewnie kiedyś pozwoli na szersze poznanie tej historii. Kultura tego kraju rzeczywiście musiała się ukształtować kilka wieków przed naszą erą. Istnieją tego dowody archeologiczne. Odkryte malowidła w jaskiniach i zrujnowanych świątyniach sugerują intensywne kontakty i wpływy perskiego pochodzenia. Kim byli mieszkańcy Szangszung? Nazwa kraju ma źródła w prastarym języku tybetańskim. Miał on być zachodnim dialektem, który z czasem stał się najbardziej wpływowy z całym Tybecie. „Szung” w późniejszym języku tybetańskim oznacza Garuda, czyli przedstawienie orła. Najbardziej widocznym kulturalnym dziedzictwem Szangszung jest religia bön. Trudno powiedzieć, na czym polegała natura tej wiary. Wiadomo, że duże znaczenie miały obrzędy pogrzebowe i przechodzenie do zaświatów. Uważano, że troska o zmarłych przynosi szczęście i powodzenie żyjącym. Prawdopodobnie religia ta miała bardziej wymiar dworski i służyła do utrzymania świętości władcy. Religia bön wywarła duży wpływ na później dominujący w Tybecie buddyzm. Po wielu latach stare wierzenia zostały nawet specjalnie zaadaptowane do tybetańskiego buddyzmu. Widać to w ikonografii, kulturze materialnej, a nawet w dogmatach religijnych. Badania pokazują, że mieszkańcy Szangszung posługiwali się językiem z rodziny języków indoeuropejskich. W 1999 r. dokonano przypadkowego odkrycia wioski z okresu Szangszung. Dzięki temu wiemy, że zwykli mieszkańcy uprawiali jęczmień, hodowali owce, kozy i jaki. Mieszkali oni w parterowych, półpodziemnych budynkach i wykazywali się zróżnicowaną zamożnością. Ważnym elementem kulturowym były megalityczne menhiry, które znane są z całego obszaru Tybetu. Stawianie tych kamieni ma długą tradycję sięgającą od epoki brązu po czasy historyczne. Srebrny Pałac Kyunglung – siedziba królów Stolica kraju miała się mieścić pod górą Kajlas, którą uważano (i uważa się aż do dzisiaj) za świętą. Na tym płaskowyżu wyróżnić można pewne miejsca, gdzie mieściły się bardziej ufortyfikowane grody czy pałace. Jednoznaczna lokalizacja stolicy jest jednak wciąż tematem dyskusyjnym. Największy z pałaców miał się jednak mieścić przy współczesnej wiosce Kyunglung. Nazwa ta oznacza „Dolinę Orła”. Wzmianki o tym pałacu pochodzą z pewnych tekstów i legend. Jak miał wyglądać Srebrny Pałac Kyunglung według przekazów? Fundamenty postawiono ze złota. Tylne mury były ze srebra. Dachy miały być z miedzi. Narożniki pałacu pokryte miały być agatem. Drzwi wykonano z białej muszli. Jest to oczywiście fantazyjna wizja tego kompleksu. Materiał mógł co najwyżej przypominać złoto czy srebro. Drzwi pewnie były malowane na biało, złote fundamenty to żółte cegły, a srebro to wybielona elewacja muru. W każdym razie pierwsze badania archeologiczne w miejscu potencjalnej lokalizacji pałacu przeprowadzono dopiero w XXI w. Kyunglung nie był raczej miastem, ale pałacem lub zamkiem. Było to stanowisko z pewnością ufortyfikowane, o dużym potencjale strategicznym. Znaleziono jeden kompleks buddyjski, ale też inny, o wiele starszy, który związany jest z Szangszung. Stanowisko jest położone w miejscu uskoku, gdzie zrujnowana struktura ma charakter tarasowy. Całość założenia można podzielić na 3 tarasy: Na najniższym piętrze było najwięcej struktur, które służyły celom gospodarczym, hodowali zwierząt i spełniały funkcję mieszkalną. Był też tam duży, prostokątny kopiec związany z rytuałami. Środkowy taras został mocno zniekształcony przez budowę późniejszej kaplicy. Stała tam budowla o funkcji zapewne publicznej, ale, niestety, nic więcej nie wiadomo. Górny taras wydaje się być najbardziej elitarny. Nie ma tu żadnej typowej budowli mieszkalnej, podobnej do tych z najniższego tarasu. W najwyższym punkcie działki znajduje się prosty, duży prostokątny budynek z wieloma niszami. Do tej konstrukcji prowadzi wiele platform i schodów. Prawdopodobnie mogło to być miejsce urzędowania władcy. Dalsze badania i nowsze publikacje dadzą nam szansę na ustalenie, jak naprawdę wyglądał Kyunglung i czym było państwo Szangszung. Źródła: Mark Aldenderfer; Holley Moyes 2005, In the valley of the eagle Zhang-zhung, kyunglung, and the pre-buddhist sites of far western Tibet. Paolo Robrti di Sarsina 2012, Chögyal Namkhai Norbu Rinpoche: Dzogchen and Tibetan Tradition. From Shang Shung to the West, Religions, nr 3/2, str. 163–182.
Wieczne miasto Babilon. Siedlisko grzechu, które nie wpisywało się w biblijny trend
Biblia przedstawia Babilon jako miasto grzechu i świątynię zepsucia. Tymczasem mógłby aspirować do roli... świętego miasta – pierwszego Rzymu!
W tym artykule: Babilon był kulturową stolicą świata Wieża Babel i wiszące ogrody Religia babilońska Języki Babilonu W lipcu 587 roku p.n.e. armia wielkiego króla Babilonu Nabuchodonozora II stanęła pod murami Jerozolimy, wówczas stolicy Judei. Po krótkim oblężeniu miasto zostało zdobyte i doszczętnie zburzone. Słynna świątynia Salomona legła w gruzach, a znaczna część ludności kraju została uprowadzona do Babilonii. Wydarzenia te, szczegółowo opisane w Starym Testamencie, przeszły do historii jako niewola babilońska. Nieadekwatność tego terminu ukazują źródła klinowe, według których deportowani nie byli traktowani jak niewolnicy. Co więcej, wielu z nich ułożyło sobie życie na obczyźnie i nie skorzystało z szansy powrotu do Judei. Mimo to autorzy Biblii upatrzyli sobie Babilon jako źródło wszelkiego zła i nieprawości. „Upadł, upadł wielki Babilon, co winem zapalczywości swego nierządu napoił wszystkie narody!” – pisał św. Jan w Apokalipsie. Imię króla Nabuchodonozora stało się dla Hebrajczyków synonimem bezwzględnego tyrana, który „zabijał, kogo chciał, i pozostawiał przy życiu, kogo chciał; kogo chciał wywyższał, a kogo chciał, poniżał”. Jak to podsumował Al Biruni, arabski autor z X w. n.e.: „wydaje się, że mieszkańcy Jerozolimy nazywają Nabuchodonozorem każdego, kto zniszczy ich miasto”. Babilon był kulturową stolicą świata Obraz Babilonu, jaki wyłania się z tekstów na glinianych tabliczkach, zupełnie nie pasuje do przekazu biblijnego. Już od czasów Hammurabiego (XVIII w. p.n.e.) mieszkańcy starożytnego Wschodu uznawali miasto za kulturową stolicę świata. Niedościgniony wzorzec dla innych ludów. Bóstwa babilońskie zajmowały ważne miejsca w oficjalnych panteonach innych krajów. Dialekt babiloński stanowił lingua franca całego ówczesnego świata. Zarówno utwory literackie, jak i rytuały magiczne spisane po babilońsku można było znaleźć w archiwach od Morza Śródziemnego po góry Zagros, od Azji Mniejszej po kraj nad Nilem. Wyjątkowe odkrycie w Jerozolimie. Archeolodzy odnaleźli potwierdzenie biblijnej historii Izraelscy archeolodzy odnaleźli dowód, który potwierdza zburzenie starożytnej Jerozolimy przez armię Babilonu. Chodzi o analizę chemiczną budynku, który spłonął 2600 lat temu. Mimo to – a może właśnie dlatego – miasto wzbudzało niekiedy uczucia inne niż uwielbienie i podziw. „Byłem jak powiew zapowiadający nadejście huraganu, mgłą spowiłem miasto. Otoczyłem je zewsząd i podbiłem, obalając i niszcząc mury. Miasto zrównałem z ziemią tak, jak nie uczyniłby tego żaden potop, by na zawsze zapomniano o nim i o jego świątyniach” – tak król Asyrii Sancheryb opisywał zniszczenie Babilonu w 689 r. p.n.e. Władca zemścił się za śmierć syna, który zginął z ręki buntowników. Miasto wkrótce powstało z ruin. Babilon z czasów panowania Nabuchodonozora II w VI w. p.n.e., który znamy dzięki prowadzonym od 1899 r. wykopaliskom, można było uznać za siedzibę godną nie tylko królów, ale i bogów. Nierówny prostokąt miasta, przecięty Eufratem, okalały podwójne mury miejskie, które Grecy zaliczyli do cudów świata. Do wnętrza prowadziło osiem bram, z których najsłynniejsza nosiła imię Isztar, bogini miłości i wojny. Wznosząca się na 15 metrów konstrukcja pokryta była niebieską glazurowaną cegłą, na której widniały przedstawienia świętych lwów, byków i smoków. Wieża Babel i wiszące ogrody Prawdziwe cuda mieściły się jednak w obrębie murów. „Wszystkie liczne ludy, które powierzył mi Marduk do budowy Etemenanki, zaprzągłem do pracy i dałem im do rąk kosz z gliną”. Tak sam Nabuchodonozor opisywał powstanie biblijnej wieży Babel, czyli zigguratu Etemenanki. Siedmiostopniowa wieża miała 91 m wysokości, a jej najwyższe piętro w kolorze nieba było jednocześnie ziemską siedzibą Marduka. Tam, w świętym świętych stał jego boski tron, a w sypialni znajdowało się boskie łoże. Jak relacjonuje Herodot, „żaden też człowiek tam nie nocuje prócz jednej niewiasty spośród krajanek, którą bóg ze wszystkich sobie wybierze”. Opis „ojca historii” odwołuje się do znanego w Mezopotamii rytuału świętych zaślubin, jednak historycy nie znaleźli dotąd dowodu na jego odprawianie w Etemenanki. Historia kalendarza to zapis zmagań ludzkości ze zrozumieniem kosmosu. Dlatego miesiące mają różną liczbę dni Potrzeba odmierzania upływającego czasu prawdopodobnie narodziła się tak dawno, jak sama ludzkość. Już przodkowie człowieka współczesnego dostrzegali, że życie toczy się w cyklach. Wra... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/historia-kalendarza-kto-go-wymyslil-i-jakie-rodzaje-kalendarzy-byly-w-historii-fot-getty-images-f9fb7ab.jpg" width="938" height="677" alt="Historia kalendarza – kto go wymyślił i jakie rodzaje kalendarzy były w historii? (fot. Getty Images)" title="Historia kalendarza – kto go wymyślił i jakie rodzaje kalendarzy były w historii? (fot. Getty Images)" /> Na północ od miasta wznosił się wielki pałac Nabuchodonozora, „cud ludzkości, centrum kraju”. „W tym pałacu (król) zbudował i urządził tak zwane wiszące ogrody, wznosząc wysokie kamienne tarasy imitujące góry porośnięte wszelkimi rodzajami drzew. Uczynił tak, bowiem jego małżonka, wychowana w Medii, tęskniła za górzystą okolicą” – twierdził w III w. p.n.e. kapłan babiloński Berossos w swej spisanej po grecku historii Babilonii. Niestety, ani teksty klinowe, ani archeologia nie potwierdzają istnienia ogrodów Semiramidy. Religia babilońska Rytm życia w Babilonie wyznaczała religia. Rok przeplatany był licznymi uroczystościami ku czci różnych bóstw, z czego największym i najważniejszym świętem było noworoczne akitu. Święto rozpoczynało się wraz z początkiem babilońskiego roku, czyli w równonoc wiosenną, i trwało dwanaście dni. W świątyniach Babilonu odprawiano wówczas rytuały ku czci bóstw, a z pozostałych miast zjeżdżali bogowie (w postaci posągów), by oddać cześć Mardukowi, założycielowi miasta. Był wśród nich jego boski syn Nabu, patron skrybów i literatury. Najwyższy kapłan recytował przed posągiem najważniejszego boga poemat „Enuma Elisz”, opisujący zwycięstwo Marduka nad chaosem i stworzenie świata i człowieka. Piątego dnia święta odbywał się rytuał, który sprowadzał władcę „na ziemię”. Najwyższy kapłan Marduka pozbawiał go insygniów królewskich, zrywał z niego szaty, wymierzał policzek i kazał klękać przed posągiem boga. Przypominał mu tym samym, że jego rolą jest służenie bogom i ludowi Babilonu, a nie działanie w swoim interesie. Jeśli z oczu króla popłynęły łzy, uznawano to za dobry omen. Siódmego bądź ósmego dnia kapłani przepowiadali los króla i kraju, po czym rozpoczynała się uroczysta procesja wszystkich bóstw, której przewodził Marduk w towarzystwie króla. Babilon rozbrzmiewał wówczas muzyką, a gwarny tłum wypełniał ulice 200-tysięcznego miasta. Oprócz głównych bogów, których pokaźne świątynie zdobiły metropolię, w panteonie babilońskim było również miejsce dla bóstw pomniejszych. Każda osoba posiadała boskiego opiekuna, do którego zwracała się w potrzebie. Widać to najlepiej w imionach, które często były de facto krótkimi modlitwami. Samo imię króla Nabuchodonozora oznacza po akadyjsku „Nabu, chroń moje potomstwo!”. Mezopotamscy bogowie manifestowali swą wolę poprzez siły natury i pozornie nieistotne wydarzenia. Aby zrozumieć te znaki, Babilończycy uciekali się m.in. do astrologii. Raporty z obserwacji nieba, astrologiczne kompendia opisują takie zdarzenia jak zaćmienia słońca i księżyca, zachowanie gwiazd i planet. „Jeśli Adad (bóg burzy) zakrzyknie w bezchmurny dzień, nadejdzie ciemność, a kraj nawiedzi głód” – twierdził autor jednego z wieszczych tekstów. Astrolodzy znali się nie tylko na gwiazdach: „Niech król, mój pan, nie martwi się chorobą. To okresowa przypadłość. Wszyscy, którzy na nią zachorowali, wyzdrowieli. Czy naprawdę coś może się przytrafić królowi, memu panu i jego potomstwu?” – twierdził inny uczony. Języki Babilonu W jednym autorzy Biblii nie przesadzali. Babilon rozbrzmiewał wieloma językami. W mieście bowiem można było spotkać przybyszów z całego znanego świata. Na królewskim dworze gościli posłowie z Egiptu, Persji i Jonii, zaś targi wypełniali kupcy z miast Syrii, znad Nilu czy z Zatoki Perskiej. Językiem ulicy był aramejski, ale w administracji wciąż używano babilońskiego. I to właśnie babilońskim katowano w szkole uczniów pochodzących z zamożnych rodzin. W „domu tabliczek” lekcje wyglądały zaskakująco podobnie do dzisiejszych. Starożytna Mezopotamia – jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? Starożytna Mezopotamia to kraina na Bliskim Wschodzie, położona w dorzeczu dwóch rzek - Eufratu i Tygrysu. Jakie są najważniejsze dokonania ludów Mezopotamii? Na te i inne pytania odpowiada... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/starozytna-mezopotamia-jak-wygladalo-zycie-w-najstarszej-znanej-cywilizacji-fot-houssam-shbaro-anadolu-agency-via-getty-images-bdc8536.jpeg" width="938" height="623" alt="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Podobne było też nastawienie uczniów: „Idź do szkoły, stań przed obliczem »ojca szkoły«, wyrecytuj to, co miałeś zadane, otwórz swoją torbę szkolną, przepisz tabliczkę”. Starożytne rady brzmią niemal jak słynna studencka zasada „trzech Z”: zakuj, zdaj, zapomnij. Babilończycy mieszkali zazwyczaj w niskich domach z centralnym dziedzińcem stanowiącym centrum rodzinnego życia. Ciemne pokoje urządzone były raczej skąpo, spano na cienkich matach, a na łóżka pozwolić mogli sobie tylko bogaci. Często w okresach upałów (tak jak i dziś np. w Egipcie) Babilończycy wybierali nocleg na dachu. Mieszkańcy mieli również zbliżone do dzisiejszych gusta kulinarne. Dania zapijali trunkiem z jęczmienia. „Ten, kto nie zna piwa, nie wie, co dobre” – głosiło sumeryjskie przysłowie. Brzmi znajomo? W końcu „dawniej i przedwczoraj żyło się tak samo” – głosiła inna ludowa mądrość.
Archeolodzy odkryli niezwykłą innowację Sumerów. To wynalazek „ratujący cywilizację”
Najnowsze wykopaliska w Girsu, starożytnym mieście Sumerów, odsłoniły pozostałości wyjątkowo innowacyjnej technologii. Miała dostarczać wodę do jałowych ziem i usprawniać rolnictwo.
W tym artykule: Innowacja technologiczna Sumerów Most czy system nawadniania? Ostatnia deska ratunku dla starożytnego Girsu Uważa się, że to właśnie Sumerowie stworzyli pierwszą rozwiniętą cywilizację. Lud ten zamieszkiwał obszary między rzekami Tygrys i Eufrat, czyli tereny dzisiejszego Iraku i Syrii. Ich ojczyzna w krainie Mezopotamii, nazywana również Sumerem, powstała niemal 6000 lat temu. Innowacja technologiczna Sumerów Późniejszy rozwój Eurazji zawdzięczamy w dużym stopniu sumeryjskim wynalazkom. Ich innowacje technologiczne w zakresie rolnictwa i ujarzmienia gleby i wody do dziś budzą podziw naukowców. To właśnie Sumerowie wynaleźli m.in. pług. Podczas najnowszych wykopalisk w starożytnym mieście Girsu, na południu Iraku ,archeolodzy odkryli dowód na inne osiągnięcie Sumerów. Badacze z British Museum, którzy prowadzili badania, nazwali je „ratującym cywilizację”. To urządzenie umieszczone na sztucznie utworzonym kanale sprzed 4000 lat temu. Jego celem było dostarczanie wody, aby użyźnić gleby i usprawnić rolnictwo. Most czy system nawadniania? Enigmatyczną strukturę odkryto w 1929 roku. Opisywana wówczas była jako nietypowa świątynia, tama lub regulator wody. 5 lat temu stwierdzono, że w rzeczywistości konstrukcja może być najstarszym mostem na świecie. – Badania wykorzystujące zdjęcia z lat 30. XX wieku, a także niedawno odtajnione zdjęcia satelitarne z lat 60., wraz z nowymi badaniami na miejscu, potwierdziły, że był to most nad starożytną drogą wodną. Tym samym to najstarszy znany most na świecie – pisali w 2018 roku uczeni z British Museum. Jednak ostatnie badania rzucają nowe światło na prawdziwą funkcję tej konstrukcji. Badacze stwierdzili, że budowla mogła być „maszyną” przeciwko suszy. – To jest absolutnie jedyne w swoim rodzaju. Tak naprawdę nie było innego przykładu w historii aż do dziś – mówi Ebru Torun, współautor odkrycia i konserwator zabytków z British Museum. – Najbardziej intrygujące w znalezisku jest to, że do tej pory archeolodzy uważali, iż takie technologie pojawiły się dopiero w XVIII wieku naszej ery – wyjaśnia Torun. Zaginione cywilizacje. Po tych wielkich imperiach zostało niewiele śladów i mnóstwo tajemnic Wiemy, że w przeszłości istniały wielkie cywilizacje, które stworzyły ogromne państwa i często rozwijały niezwykle zaawansowaną technologię. Ślad po niektórych dawno zaginął, dlatego... Dr Sébastien Rey, archeolog i kierownik projektu w Girsu podkreślił z kolei, że tysiące lat temu Sumerowie zdawali sobie sprawę z ogromnego problemu suszy dla ówczesnego rolnictwa. – Obserwowali i byli świadomi, że ich rzeki i kanały wysychały. To nie jest tylko most, to urządzenie zapobiegające suszy. Co więcej, wszystkie kamienne tablice z inskrypcjami, które odkryto w Girsu, zawierają wzmianki o kryzysie hydrologicznym i „ostatniej desperackiej próbie ratunku” – powiedział dr Rey w rozmowie z brytyjskim The Telegraph. Ostatnia deska ratunku dla starożytnego Girsu Autorzy podkreślili, że cywilizacja sumeryjską opierała się na zarządzaniu wodą i zaawansowanym nawadnianiu. Kierowali wodę z rzek Tygrys i Eufrat do kanałów nawadniających pola. Takie rozwiązania zapewniały, że Sumerowie nie musieli się martwić o mało obfite plony. W rezultacie mieli dostęp do żywności, która pozwalała utrzymać całą tkankę miejską. – Konstrukcja została zbudowana przez ostatnie pokolenia mieszkające w Girsu, w ramach ostatniej próby uratowania ich miasta przed niezdatnością do zamieszkania – wyjaśniają uczeni. Sumeryjska innowacja składała się z dwóch symetrycznych konstrukcji wykonanych z cegły mułowej (charakterystycznej dla budowli wykonanych przez Sumerów), o długości ok. 50 metrów i szerokości ok. 10 metrów. Struktura posiadała również ponad 3-metrowe ściany, które były ułożone w dwóch przeciwległych łukach. Urządzenie nawadniające znajdowało się na kanale o długości 19 kilometrów. – Ponieważ urządzenie znajduje się bezpośrednio na zbiorniku wodnym, nazwano je „najstarszym znanym mostem na świecie” – wyjaśniają badacze z British Museum. Drugim najstarszym mostem świata jest most łukowy Arkadiko, zwany również Kazarma. Wybudowano go w XII wieku p.n.e. na drodze z Tiryns do Epidauros na Peloponezie w Grecji. Uważa się, że został zbudowany specjalnie dla rydwanów. Źródło: British Museum. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Powstanie świata to jeden z kluczowych elementów mitologii. Wersja Słowian jest zaskakująca
Motyw stworzenia świata pojawia się w każdej kulturze i właściwej dla niej mitologii. Różne cywilizacje pojmowały początek istnienia na swój własny sposób, dostosowując kosmogoniczną opowieść do rodzimej kultury i systemu wierzeń. Jak starożytni rozumieli powstanie świata? Mitologia daje nam odpowiedź na to pytanie.
W tym artykule: Powstanie świata w mitologii greckiej Powstanie świata w mitologii rzymskiej Jak powstał świat według mitologii słowiańskiej? Jak powstał człowiek według mitologii chińskiej? Stworzenie świata w mitologii egipskiej Opowieści o bogach i herosach współcześnie postrzegamy jako zbiór fantastycznych baśni. Trzeba jednak podkreślić, że w życiu dawnych cywilizacji mity odgrywały szczególnie istotną rolę. Ich treść, dosłowna i symboliczna, stanowiła próbę wyjaśnienia sensu istnienia człowieka, życia i śmierci i wszystkich zjawisk, których ludzie nie byli w stanie pojąć. Jednym z tematów znajdujących się poza zrozumieniem było powstanie świata. Mity kosmogoniczne pojawiają się w każdej kulturze. Przykładowo, mitologia nordycka wskazuje, że świat powstał z połączenia dwóch prastarych krain: Niflheimu i Muspelheimu. Jak początek wszystkiego postrzegali Grecy, Rzymianie, Słowianie, Chińczycy i Egipcjanie? Poniżej omawiamy właściwe tym kulturom mity o stworzeniu świata. Powstanie świata w mitologii greckiej Mitologia grecka opisuje powstanie świata w niezwykle barwny sposób. Zdaniem Hellenów, na początku był tylko Chaos. A czym lub kim był ów Chaos? Tego nie wie nikt. Być może tylko rozległą otchłanią, a być może najstarszym bóstwem, bezkształtną mieszaniną ziemi, wody, ognia i powietrza. Nie sposób stwierdzić, co było wcześniej, bo czas powstał równolegle z chaosem. Jak kochali Grecy? Homoseksualizm w starożytnej Grecji Materiały źródłowe jednoznacznie dowodzą, że homoerotyzm i homoseksualizm w starożytnej Grecji były obecne we wszystkich zakątkach greckiego obszaru kulturowego. Choć nie zawsze w taki sa... Z chaosu jako pierwsza wyłoniła się Gaja, czyli matka ziemia. Po niej powstał Uranos, czyli niebo. To właśnie ta boska para stała się praprzodkami wszystkich kolejnych bóstw. Tuż po nich powstał Tartar, czyli bezgraniczna czeluść, Dzień i Noc. Niektóre mity wskazują, że wraz z Uranosem i Gają narodził się też Eros, który dał dwójce bogów dar miłości. Boska para dała początek pokoleniu tytanów (olbrzymów), cyklopów (olbrzymów z jednym okiem pośrodku czoła) i hekatonchejrów (olbrzymów o stu rękach i pięćdziesięciu głowach). Cyklopi i sturęcy byli istotami szkaradnymi i okrutnymi. U swojego ojca wzbudzali strach i wstręt, więc ten postanowił strącić ich w otchłań Tartaru. Oburzona Gaja zaczęła knuć spisek przeciwko swojemu mężowi. Namówiła tytanów, by zgładzili okrutnego ojca. Wyzwanie podjął najmłodszy z nich – Kronos. Podstępem okaleczył Uranosa, ucinając mu ostrym sierpem genitalia. Z krwi wypływającej z boskich ran Erynie – boginie zemsty. Gdy okrutny władca został obalony, na jego tronie zasiadł Kronos, a obok niego – jego małżonka Reja. Władca świata nie mógł jednak zapomnieć o słowach ojca, który przepowiedział mu, że tak jak on doczeka się obalenia z ręki swojego potomka. Każde kolejne dziecko rodzone przez Reję kończyło w paszczy Kronosa. Jego ofiarą najpierw padła Hestia, później Demeter, Hera, Hades i Posejdon. Reja zdołała ocalić jedynie Zeusa, którego ukryła na Krecie, gdzie zajęły się nim nimfy. Kiedy dorósł, postanowił obalić okrutnego ojca. Namówił matkę, by ta podała Kronosowi napój wymiotny. W ten sposób na świat powróciły wszystkie połknięte przez Kronosa dzieci. Zwycięstwo w trwającej 10 lat wojnie doprowadziło do powstania boskiej władzy na Olimpie. Powstanie świata w mitologii rzymskiej Mitologia rzymska, którą znamy, jest niemal wiernym przekładem mitologii greckiej. Zanim Rzymianie wchłonęli wierzenia Hellenów, znajdowali się pod wpływem religii Latynów, Sabinów i Etrusków. Czcili bóstwa przyrody i opiekuńczych bogów domu i rodziny. Nie tworzyli boskich rodowodów, nie snuli opowieści o nadistotach. Wiedzieli jedynie, że bogów trzeba nieustannie czcić. Jak powstał Rzym? Historia założenia starożytnego imperium do dziś jest niejasna Jeszcze nie tak dawno temu geneza powstania Wiecznego Miasta była przedmiotem licznych dyskusji, toczonych między przedstawicielami różnych dziedzin nauki. Dzięki ich pracy, dziś wiemy całki... W rzymskim pojmowaniu, bóstwa nie schodziły do krainy śmiertelników i nie objawiały się ludziom. Nie miały ludzkich cech, ani w kontekście wyglądu, ani osobowości. Można więc powiedzieć, że wtedy jeszcze mitologia rzymska właściwie nie istniała. Dopiero w toku nawiązywania stosunków z innymi cywilizacjami i podbojów zbrojnych, zaczęli włączać do swojego kanonu obce bóstwa. Mitologię grecką przejęli niemal w oryginale, zmieniając jedynie imiona bogów i dodając kilka własnych opowieści. Historię powstania świata przyjęli jednak bez większych zmian. Jak powstał świat według mitologii słowiańskiej? Także Słowianie mają swój mit kosmogoniczny. Problem w tym, że nie przetrwały żadne źródła opisujące tę historię. To, co na temat słowiańskiej wizji stworzenia wszystkiego wiemy dziś, jest zasługą pracy badaczy. Na podstawie analizy podań ludowych i zawartych w nich niechrześcijańskich elementów otarli oni do istoty mitu o początku świata. Na początku nie było niczego poza wodą. Nie istniał nawet skrawek suchego lądu ani żadna żywa istota. Nagle na horyzoncie pojawił się bóg, który zszedł z niebios i położył się na wodzie, by zaznać odpoczynku. Niebawem pojawiła się kolejna postać, tak samo potężna, ale będąca przeciwieństwem boskości. Bóg i diabeł wkrótce znudzili się otaczającą ich pustką. Postanowili stworzyć świat, ale do tego potrzebny był choćby mały fragment ziemi. Wystarczyła garść mułu wydobyta z dna praoceanu. Jako że ocean był niczym innym, jak tylko bezkształtnym chaosem, bóg nie mógł tego dokonać. Poprosił więc diabła, by ten zrobił to w jego imieniu. Ten postanowił to jednak zrobić wyłącznie dla siebie. Dwie próby zakończyły się niepowodzeniem. Za trzecim razem zanurzył się w oceanicznej toni w imieniu swoim i boga. Udało się. Nieświadomy podstępu bóg wziął w swoje dłonie garść mułu i stworzył pierwszy stały ląd. Był to wyczerpujący akt, więc obie istoty postanowiły odpocząć chwilę na wyspie, która powstała z boskiej woli. Bóg zasnął. Wówczas diabeł postanowił go zepchnąć w otchłań i zostać jedynym stwórcą. Gdy jednak przesuwał niebiańską istotę, przybywało pod nią lądu. Próbował ją zepchnąć w każdą ze stron. Tak powstał pierwszy kontynent. Świadomy nikczemnych zamiarów swojego towarzysza, bóg postanowił wrócić do niebios. Diabeł wyruszył za nim, by zadać mu ostateczną klęskę. Jego śmiałość została jednak ukarana. Rażony piorunem, spadł w głąb ziemi. Tak powstał podziemny świat, w którym diabeł zadomowił się na dobre. Pusty świat trzeba było zapełnić, ale żadna z nadistot nie chciała pozwolić, by odbyło się to bez jej udziału. Diabeł stworzył ostrze, a bóg dodał do niego trzonek. Potem diabeł stworzył koło, a bóg wykonał w nim otwór i nadał mu praktyczne zastosowanie. Tak oto z rywalizacji dwóch sił wyłonił się świat. Należy podkreślić, że przedstawiona powyżej jest tylko jedną z kilku znanych wersji słowiańskiego mitu kosmogonicznego. Według innej, stwórczymi bóstwami były dwa gołębie, zasiadające na gałęziach wielkiego dębu – osi świata. Jeszcze inna głosi, że niebo i ziemia powstały z przepołowionego kosmicznego jaja. Jak powstał człowiek według mitologii chińskiej? W chińskim micie kosmogonicznym pojawiają się elementy zbieżne z opowieściami Greków i Słowian. Należy jednak podkreślić, że sama opowieść ma odmienny charakter od jej europejskich odpowiedników. Na początku nie było ziemi ani nieba. Był tylko chaos zamknięty w gigantycznym jajku. Drobiny energii krążyły w bezładzie wewnątrz skorupy. Wśród nich, przez 18 tysięcy lat dojrzewał w nim Pangu – istota podobna do człowieka. Gdy osiągnął wiek męski, za pomocą dłuta i topora otworzył skorupę. Jajko rozsypało się, a materia, która dotąd była szczelnie zamknięta, wydostała się na zewnątrz. Lżejsze i czystsze cząsteczki uniosły się, tworząc niebo. Ciężka i brudna materia opadła i stworzyła ziemię. Historia Słowian do dziś jest pełna zagadek. Skąd się wzięli i jakie były plemiona słowiańskie? Choć opanowali rozległe przestrzenie wschodniej Europy, ich ekspansja pełna jest zagadek. Historia Słowian wypełniona jest pytaniami bez odpowiedzi. Czy Słowianie w Polsce pojawili się tak s... Pangu stopy opierał o ziemię, a głowę miał w chmurach. Nieustannie rósł, dzięki czemu zwiększał się dystans dzielący dwa światy. Po wielu latach zmogło go zmęczenie. Upadł na ziemię i wydając ostatnie tchnienie, wypuścił z ust jasne smugi, a zaraz po nich – ciemne. Te pierwsze zmieniły się w obłoki, drugie – w chmury deszczowe. Z jęków towarzyszących agonii zrodziły się pioruny i błyskawice. Jego oczy przemieniły się w słońce i księżyc. Z włosów powstały gwiazdy i planety. Cztery kończyny Pangu stały się czterema krańcami świata. Serce, płuca, wątroba, nerki i żołądek przeistoczyły się w pięć świętych gór. Krew zasiliła strumienie i rzeki, żyły zmieniły się w drogi, a ciało – w żyzną glebę. Zarost usiał ziemię trawą, krzewami i drzewami. Z kości i zębów powstało złoto i nefryt, a z nasienia i mózgu – perły i diamenty. Pot Pangu stworzył poranną rosę. Stworzenie świata w mitologii egipskiej Także w mitologii starożytnych Egipcjan pojawia się motyw wody jako źródła wszelkiego życia, i chaosu, który symbolizuje odwieczną energię. Z praoceanu (Nun) zrodził się stwórca, który zaczął wydobywać ład z chaosu. Pierwszą nadistotą był bóg Ra (w innej wersji mitu pierwszym bogiem był Atum, który wyłonił się na pagórku). Ten następnie stworzył pierwszą boską parę: Szu (boga powietrza) i Tefnut (boginię wilgoci). Ich związek zaowocował narodzinami nieba, które uosabiała bogini Nut, i ziemi, czyli boga Geb. Z ich związku zrodzili się: Ozyrys, Set, Izyda i Neftyda. Nowopowstałym światem zaczęła rządzić Maat – bogini porządku, harmonii i sprawiedliwości. Chaos nie zginął jednak i wciąż dążył do pochłonięcia jej królestwa. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Życie w ciasnej, zadymionej, zimnej i zawilgotniałej chacie było wyzwaniem. Jak mieszkali dawni Słowianie?
Dożywali średnio 30–40 lat. Mieszkali w ciasnych i zadymionych chatach. Życie dawnych Słowian musiało być wyzwaniem. Wbrew obiegowym opiniom wcale nie prowadzili jednak osiadłego życia. Słowianie lubili się przemieszczać.
W tym artykule: Przeprowadzka i drugie życie chaty Krótkie życie w zadymionej chacie Kości pierwszych Słowian zdradzają tajemnice ich życia Średni wiek dawnych Słowian O pierwszych Słowianach pisze się często, że byli ludem osiadłym. Przeciwstawia się ich na przykład Węgrom, którzy we wczesnym okresie swej historii prowadzili koczowniczy tryb życia, przenosili się z miejsca na miejsce ze swoimi stadami owiec oraz bydła. Znów jednak rzeczywistość nie jest aż tak prosta. Mieszkańcy Słowiańszczyzny byli dużo bardziej mobilni, niż można by sobie wyobrażać, natomiast ich osady okazywały się dalece nietrwałe. Prostych ziemianek przykrytych szałasowym dachem nie budowano ani na pokolenia, ani nawet na dekady. W nauce można spotkać się z opiniami, że ich prowizoryczna konstrukcja była w stanie się utrzymać najwyżej przez kilkanaście lat. Po tym czasie nie tylko zaczynały już butwieć wyplatane lub drewniane ściany nadziemne, ale też zawodziła więźba dachu. Strzecha, dochodząca do ziemi i zwłaszcza w niskich partiach narażona na wilgoć, wymagała nie łatania, lecz niekiedy i pełnej wymiany. Także ta część domu, która znajdowała się poniżej linii gruntu, nie była zbyt trwała. Z czasem utwardzone gliną linie ścian zaczynały się obsypywać do środka i tracić stabilność, o ile nie obłożono ich drewnem. Wszystkie te wady dałoby się oczywiście usunąć. Jak jednak podkreśla Zbigniew Kobyliński, można przytoczyć wiele dowodów na to, że ziemianki były z reguły używane krótko. O ich tymczasowości świadczy mało udeptana warstwa przy dnie wykopu, ale też chociażby stan kamieni, z których budowano piece. Przeprowadzka i drugie życie chaty Typowa rodzina słowiańska co 10 lub kilkanaście lat porzucała swoje domostwo i wznosiła nowe. Biorąc pod uwagę, w jakim wieku umierali ludzie, w ciągu całego życia można się było spodziewać trzech czy czterech przeprowadzek. Stare chaty były rozbierane, a dziury zasypywano, choć niekoniecznie od razu. Są znane przypadki, gdy otwór po ziemiance był przeznaczany chociażby na… wysypisko śmieci. Nawet osada zamieszkana przez zaledwie kilkadziesiąt osób produkowała dużą ilość codziennych odpadów, których nikt przecież nie odbierał i nie wywoził. Radzono sobie z nimi też na inne sposoby. W wiosce pod Międzyrzeczem, o której była już wcześniej mowa, za wielki kosz na śmieci służył Słowianom pobliski staw. Nowej ziemianki nie można było budować na miejscu tej wcześniejszej. Kopanie w tym samym punkcie, w którym stał już dom, albo zaraz obok groziło zawaleniem ścian. Teoretycznie można by poszerzyć wykop i ponownie go przykryć. To jednak z kolei wymagałoby demontażu pieca i skrupulatnego wyczyszczenia wszystkich resztek wyposażenia. Prościej było zacząć kopać na przykład 100 metrów dalej, a wyciągniętą ziemię wrzucić do starego otworu. Jak przekonuje Sebastian Brather, zasadniczo każda wioska słowiańska stale była przebudowywana. Niezależnie kiedy by się ją odwiedziło, zawsze któryś dom chylił się ku upadkowi albo był rozbierany, a inny akurat stawiano. Czasem przenoszono się tylko o rzut kamieniem od starego miejsca. Ale często wyruszano jednak nieco dalej, na przykład na dystans 500 metrów albo kilometra. Wciąż była to odległość na tyle niewielka, że niezmiennie korzystano z tego samego lasu. Wiedziano, gdzie szukać zwierzyny, jagód albo miodu i gdzie najlepiej łowić ryby. Jednocześnie jednak przenosiny dawały też dostęp do nowych partii gęstwiny. Można było je wypalić po raz pierwszy i w ten sposób uzyskać najbardziej żyzny grunt pod uprawę. Ciągłe przebudowy i przeprowadzki zmuszają oczywiście do zapytania, czy nie prościej byłoby stawiać domy raz a dobrze, a potem ewentualnie wyruszać na żniwa i orkę nieco dalej, na dystans. Krótkie życie w zadymionej chacie Życie w ciasnej, zadymionej, zimnej i zawilgotniałej ziemiance nie mogło być zdrowe ani długie. Oczywiście pierwsi Słowianie byli bardziej zahartowani i odporni na kaprysy przyrody niż ludzie współcześni. Ale byli tacy tylko pod warunkiem, że ich organizmy okazały się na tyle silne, by przetrwać dzieciństwo. Szacuje się, że w czasach przednowoczesnych, a więc nawet do XVIII stulecia, jedna czwarta dzieci w Europie umierała w niemowlęctwie, jeszcze przed osiągnięciem pierwszego roku życia. Łącznie połowa ludzi nie dożywała z kolei dorosłości. Na wczesnej Słowiańszczyźnie, w warunkach szczególnie siermiężnych, a pod wieloma względami wprost pierwotnych, te procenty były zapewne nawet wyższe. W chwili narodzin nowego syna lub córki rodzice mieli więc ponurą świadomość, że potomek raczej nigdy nie wyprowadzi się z domu i nie założy własnej rodziny. Fakt, że Słowianie palili zwłoki swoich zmarłych, utrudnia wyciągnięcie dokładniejszych wniosków. Nie jest jednak tak, że zupełnie nic nie można powiedzieć. Kości pierwszych Słowian zdradzają tajemnice ich życia Wspominałem już o badaniach kości z pierwszych cmentarzysk słowiańskich z obszaru Polski, na których grzebano ciała, a nie urny. Nad Wisłą najstarszego dobrze zachowanego materiału do analiz można szukać głównie w mogiłach z przełomu X i XI stulecia. Zresztą pewną wiedzę dają także resztki kości poddanych kremacji, o ile tylko nie zostały one skutecznie spopielone. W północnej części Słowiańszczyzny istnieją też jednak cmentarze szkieletowe z wcześniejszego okresu. Zwłaszcza na Morawach i Słowacji nowy obrządek pogrzebowy zaczął się rozprzestrzeniać nawet przed dotarciem na te tereny misjonarzy chrześcijańskich. Milan Hanuliak, archeolog ze Słowackiej Akademii Nauk, podaje, że pierwsze groby szkieletowe Słowian w regionie można datować już na schyłek VIII stulecia. Z kolei z wieków IX i X pochodzi już aż 13 tysięcy znanych mogił. Kości z tych grobów w większości nie były rzecz jasna badane. Nawet wstępne i ograniczone dociekania, których się podjęto, przynoszą jednak cenne rezultaty. Rozmiar kości pozwala odróżnić szczątki osób dorosłych od tych dziecięcych. Istnieją też dużo dokładniejsze metody. Między innymi na podstawie poziomu starcia powierzchni koron zębów albo zużycia kręgów kręgosłupa antropolodzy są w stanie określić przybliżony wiek człowieka w chwili śmierci. Niekiedy do tego celu wystarcza zaledwie kilka kości. Podobnie istnieją sposoby określania płci zmarłego, także wtedy gdy brakuje najbardziej charakterystycznych części szkieletu, jak kości miednicy. Światowid ze Zbrucza. Słynny posąg zmienił kolor na biały, choć kiedyś był czerwony Najbardziej intrygujący i tajemniczy zabytek w kolekcji Muzeum Archeologicznego w Krakowie zmienił kolor. 2,5-metrowy Światowid ze Zbrucza jest teraz biały. Przez dziesiątki lat był szary, a ... Pewną zagadką jest to, co działo się z ciałami zmarłych niemowląt i małych dzieci. Na znanych cmentarzach z wczesnego średniowiecza znajduje się niewiele ich grobów. Należałoby się domyślać, że zwykle potomków, którzy odeszli przedwcześnie, nie grzebano w taki sam sposób jak dorosłych. W efekcie archeologia i antropologia nie pozwalają uściślić, jaki odsetek Słowian umierał w dzieciństwie. Więcej da się natomiast powiedzieć o tym, czego wolno było oczekiwać osobom, które doczekały wieku dojrzałego. Średni wiek dawnych Słowian Analiza kości z ponad 1650 najstarszych słowiańskich grobów z obszaru Słowacji wykazała, że ludzie, którzy zdołali osiągnąć dorosłość, żyli następnie jeszcze około dwóch dekad. Średni wiek dorosłych mężczyzn w chwili zgonu oszacowano na 41 lat. Dorosłe kobiety umierały nieznacznie wcześniej – średnia wynosiła 39 lat. Źródłem różnicy były przede wszystkim niebezpieczeństwa związane z ciążą i porodem. Podobne dane przynoszą badania kości z innych części Słowiańszczyzny, pochodzących głównie z czasów po chrystianizacji. Janusz Piontek zebrał ostatnio wyniki analiz około 10 tysięcy szkieletów z obszarów od Bułgarii i Macedonii po Ruś, Polskę i Połabie. Na podstawie ustaleń kilkudziesięciu naukowców pracujących w minionym półwieczu oszacował, że we wczesnym średniowieczu najdłużej żyli Słowianie południowi. Średnia wieku w chwili śmierci osoby dorosłej wynosiła od 42 do 45 lat. Słowianie wschodni umierali przeciętnie po osiągnięciu 36–40 lat. Najgorsze perspektywy rysowały się, jak można sądzić, przed Słowianami z zachodu. W tej części regionu dorośli mogli liczyć na to, że dożyją średnio do 32–41 lat. Z Wielkopolski, Małopolski i Połabia są nawet znane osady, gdzie ludzie dorośli dożywali przeciętnie tylko do około trzydziestki. Oczywiście trafiali się także szczęściarze o końskim zdrowiu, których nie zabrały epidemie, infekcje, mrozy, klęski głodu albo nieleczone nowotwory. Była ich jednak zaledwie garstka. Ostrożnie można szacować, że niespełna 4 procent słowiańskich mężczyzn osiągało 60. rok życia. Jest to fragment książki Kamila Janickiego pt. „Cywilizacja Słowian”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Poznańskiego. Więcej o Słowianach piszemy w najnowszym wydaniu magazynu National Geographic Polska.
W Meksyku odkryto monumentalny budynek Majów. Przypomina wielki pałac
Meksykańscy archeolodzy odnaleźli na Jukatanie kolejny zabytek należący do cywilizacji Majów. To ruiny budowli, która przypomina pokaźny pałac. Badacze uważają, że budynek pochodzi sprzed 1500 lat.
W tym artykule: Nowe odkrycie w południowym Meksyku Monumentalna budowla przypominająca pałac Tajemnice cywilizacji Majów Majowie nieustannie intryguje naukowców. Od czasu, gdy John Lloyd Stephens w pierwszej połowie XIX wieku ponownie odkrył ślady tej wielkiej i wydało się wtedy, że zaginionej cywilizacji, badacze próbują zrozumieć wierzenia, tradycje i życie przedstawicieli tej prekolumbijskiej kultury. W archeologii jest jednak tak samo, jak w każdej innej dziedzinie nauki. Nic nie jest pewne na 100%, a każde kolejne wykopaliska udowadniają, że wciąż nie wiemy wszystkiego o dawnych mieszkańcach Ameryki Środkowej. Nowe odkrycie w południowym Meksyku Naukowcy z meksykańskiego Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) są w trakcie nowego sezonu wykopaliskowego. Badacze pracowali na południu kraju, m.in. na półwyspie Jukatan, na stanowisku Kabáh. Archeolodzy przekazali lokalnym mediom informacje o swoim najnowszym odkryciu. Odnaleźli dwa kompleksy mieszkaniowe, a także ruiny monumentalnego budynku, który przypominał pałac. Konstrukcje te pochodziły sprzed ok. 1500 lat. Zespół przekazał, że odkrycie to jest wyjątkowe. To pierwsze budowle mieszkalne, które odkryto na terenie starożytnego miasta, będące jednocześnie dowodem potwierdzającym osadnictwo w mieście. Dotychczas wiadomo było, że Kabáh było zamieszkane od III wieku. Większość zachowanych do dziś budowli pochodzi z okresu pomiędzy VII i XI w. W przeszłości znaleziono tu Pałac Codz Poop, maski Chaca, a także łuk pozorny. Monumentalna budowla przypominająca pałac Konstrukcja, która przypomina pałac, ma 26 metrów długości. Badacze w kilku miejscach zidentyfikowali rzeźby ptaków, które zdobiły jej ściany. Fasada budynku ma portyk z ośmioma pilastrami. To elementy architektoniczne w formie płaskich filarów, nieznacznie występujących przed lico ściany. Co spowodowało upadek cywilizacji Majów? Tę przyczynę znamy dziś aż za dobrze… Naukowcy dokonali skrupulatnej analizy 800 lat istnienia cywilizacji Majów. Okazało się, że początek końca nastąpił wraz z olbrzymią suszą, która ogarnęła ich ziemie. – Pałac i drugi budynek to elitarne przestrzenie mieszkalne, w których ludzie spali, jedli i prowadzili codzienne życie – stwierdził w rozmowie z Live Science Toscano Hernández, archeolog z INAH, który brał udział w wykopaliskach. – W pałacowej budowli prawdopodobnie mieszkali ludzie, którzy władali tym miastem. Jednak nie jesteśmy w stanie stwierdzić, kim byli i jak się nazywali – przyznał badacz. I dodał, że zakładają również hipotezę, iż kompleksy te mogły być wykorzystywane w celach administracyjnych. – Wyrzeźbione wizerunki ptaków na budowli przypominającej pałac mogły symbolizować związek między członkami elity Majów a bogami. To coś, co reprezentowało ich status – twierdzi Hernández. W ruinach archeolodzy odkryli pozostałości majańskiej ceramiki. Tajemnice cywilizacji Majów To jednak niejedyne odkrycie INAH we wrześniu. Podczas budowy nowego hotelu w okolicy stanowiska archeologicznego w Palenque w stanie Chiapas, odnaleziono bogato zdobione ludzkie szczątki w grobie. Naukowcy uważają, że pochówek może mieć ponad 1000 lat. Szkielet znajdował się w kamiennym sarkofagu. Co ciekawe, człowiek ten został pogrzebany w odległości ok. 2 km od centrum dawnego miasta Majów, w którym znajdują się świątynie i zespół pałacowy. Zmarłego pochowano twarzą do góry, z głową zwróconą na północ. Nie wiadomo jednak, ile lat miała ta osoba w chwili śmierci ani kim dokładnie była. Archeolodzy planują przeprowadzić dokładniejsze badania, aby ustalić te szczegóły. W grobowcu złożono również naczynia ceramiczne, nauszniki oraz parę koralików z zielonego kamienia. Źródło: INAH. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".