Najbardziej niedoceniane zabytki świata. Niektóre są starsze niż piramidy
Koloseum, piramidy w Gizie i Machu Picchu od lat przyciągają tłumy. Tymczasem w ich cieniu kryją się zapomniane zabytki świata, które zachwycają rozmachem, historią i atmosferą. Niektóre leżą tuż obok turystycznych hitów, inne wymagają wielodniowej wyprawy. Oto dziesięć miejsc, które zdaniem redaktorów National Geographic zasługują na znacznie większą uwagę.
W naszym zestawieniu prezentujemy 10 niezwykłych zabytków – od miejsca dziesiątego aż po zwycięzcę rankingu. To subiektywny wybór dziennikarzy i redaktorów National Geographic Polska, oparty na historycznym znaczeniu, wyjątkowości, atmosferze i potencjale podróżniczym tych miejsc. Nie jest to więc naukowy ani bezwzględny ranking, lecz redakcyjna lista obiektów, które naszym zdaniem zasługują na znacznie większą uwagę. 10. Circus Maximus we Włoszech. Tu emocje sięgały zenitu Większość osób przybywających do Rzymu kieruje się najpierw do Koloseum – amfiteatru z I wieku n.e., który mógł pomieścić około 50 tys. widzów. Zaledwie kilkaset metrów dalej rozciąga się jednak zielona dolina będąca pozostałością po obiekcie jeszcze potężniejszym. To Circus Maximus, najstarszy i największy tor wyścigowy antycznego Rzymu. Jego historia sięga czasów monarchii rzymskiej, a w okresie cesarstwa trybuny mogły według różnych szacunków pomieścić od około 150 do ponad 200 tys. osób. To tutaj odbywały się wyścigi rydwanów, uroczyste procesje i widowiska publiczne, które należały do najważniejszych wydarzeń w życiu mieszkańców imperium. Dzisiaj po monumentalnej konstrukcji pozostały przede wszystkim zarys areny i fragmenty zabudowań, dlatego trudno od razu wyobrazić sobie jej dawny rozmach. 9. Herkulanum we Włoszech. Miasto zachowane pod warstwą materiału wulkanicznego Erupcja Wezuwiusza w 79 roku n.e. kojarzy się przede wszystkim z zagładą Pompejów. Ten sam kataklizm zniszczył jednak także położone nieopodal Herkulanum. Los obu miast nie był identyczny. Pompeje zostały w dużej mierze przysypane popiołem i pumeksem, natomiast Herkulanum przykryły gorące spływy piroklastyczne oraz materiał wulkaniczny, który z czasem stwardniał. Dzięki temu zachowały się tam piętra budynków, drewniane elementy konstrukcyjne, meble, żywność, a nawet zwęglone zwoje. Stanowisko jest mniejsze od Pompejów, dlatego łatwiej objąć je wzrokiem i wyobrazić sobie układ starożytnego miasta. Wizyta w Herkulanum pozwala zobaczyć szczegóły rzymskiej codzienności, które w wielu innych miejscach bezpowrotnie zniknęły. 8. Wielkie Zimbabwe. Kamienne miasto, od którego nazwę wzięło państwo W południowej Afryce, z dala od najbardziej uczęszczanych szlaków, znajdują się ruiny jednego z najważniejszych miast w historii kontynentu. Wielkie Zimbabwe było od XI do XV wieku ośrodkiem rozległego państwa utrzymującego kontakty handlowe między innymi z wybrzeżem Oceanu Indyjskiego. Najbardziej charakterystyczną częścią kompleksu jest Wielki Mur otaczający tak zwane Wielkie Ogrodzenie. Konstrukcję wzniesiono z dopasowanych do siebie granitowych bloków, bez użycia zaprawy. W najwyższych miejscach mur osiąga około 11 metrów wysokości. Nazwa ruin pochodzi prawdopodobnie od określenia oznaczającego „domy z kamienia”. To właśnie od Wielkiego Zimbabwe nazwę przyjęło współczesne państwo. Przez lata europejscy kolonizatorzy nie chcieli przyjąć do wiadomości, że monumentalny kompleks został zbudowany przez miejscową ludność afrykańską. 7. Dżarasz w Jordanii. Rzymska metropolia w cieniu Petry Większość podróżnych odwiedzających Jordanię myśli przede wszystkim o Petrze. Na północy kraju leży jednak Dżarasz, starożytna Geraza – jedno z najlepiej zachowanych miast rzymskich na Bliskim Wschodzie. Metropolia przeżywała okres największego rozkwitu w II wieku n.e. Do dziś można oglądać pozostałości monumentalnych bram, świątyń, teatrów, hipodromu oraz charakterystycznego Owalnego Forum otoczonego kolumnadą. W przeciwieństwie do wielu stanowisk archeologicznych Dżarasz pozwala przejść dawnymi ulicami i stosunkowo łatwo odtworzyć układ miasta. Przed podróżą należy jednak zawsze sprawdzić aktualne komunikaty dotyczące sytuacji bezpieczeństwa w Jordanii i całym regionie. 6. Anuradhapura na Sri Lance. Święte stupy i drzewo związane z Buddą Anuradhapura była przez wiele stuleci politycznym i religijnym centrum Sri Lanki. Na rozległym terenie dawnej stolicy znajdują się ruiny pałaców, klasztorów, zbiorników wodnych i gigantycznych stup buddyjskich. Jedną z najbardziej imponujących budowli jest Ruwanwelisaya, wielka biała stupa wzniesiona w II wieku p.n.e. Nieopodal stoi Jetavanaramaya, która pierwotnie osiągała około 122 metrów i należała do najwyższych budowli starożytnego świata. Szczególne znaczenie religijne ma Jaya Sri Maha Bodhi. Według tradycji wyrosło ono ze szczepu drzewa Bodhi, pod którym Budda osiągnął oświecenie. Jest uznawane za najstarsze nadal rosnące drzewo posadzone przez człowieka, którego historia została udokumentowana. 5. Mnajdra i Ħaġar Qim na Malcie. Świątynie starsze od Stonehenge Na Malcie i Gozo zachowały się jedne z najstarszych wolnostojących kamiennych budowli na świecie. Kompleksy Mnajdra i Ħaġar Qim powstały między IV a III tysiącleciem p.n.e., a więc wcześniej niż egipskie piramidy w Gizie i kamienny krąg w Stonehenge. Budowniczowie transportowali i ustawiali potężne bloki wapienia, tworząc pomieszczenia o zaokrąglonych ścianach, monumentalne wejścia i kamienne ołtarze. Układ świątyń wskazuje, że ich twórcy uważnie obserwowali ruch Słońca. W czasie równonocy i przesileń promienie wpadają do wybranych części kompleksu Mnajdra. Ze światem maltańskich budowniczych wiąże się także podziemne Hypogeum Ħal Saflieni. To właśnie tam znaleziono niewielką figurkę nazywaną Śpiącą Damą. 4. Dahszur w Egipcie. Tutaj narodziła się idealna piramida Piramidy w Gizie są symbolem starożytnego Egiptu, ale historia ich powstania zaczęła się wcześniej. Jednym z najważniejszych etapów rozwoju królewskich grobowców była nekropolia w Dahszur, położona na południe od Kairu. Faraon Snofru polecił wznieść tam dwie monumentalne konstrukcje. Pierwsza to Piramida Łamana, której ściany w górnej części mają mniejszy kąt nachylenia. Zmiana była prawdopodobnie odpowiedzią na problemy konstrukcyjne i pęknięcia pojawiające się podczas budowy. Druga, Piramida Czerwona, uchodzi za pierwszą w pełni udaną wielką piramidę gładkościenną. Zdobyte podczas jej budowy doświadczenia pozwoliły później stworzyć monumentalne grobowce w Gizie. 3. Nan Madol w Mikronezji. Kamienna Wenecja Pacyfiku U wybrzeży wyspy Pohnpei znajduje się jedno z najbardziej niezwykłych stanowisk archeologicznych Oceanii. Nan Madol tworzy około stu sztucznych wysepek i platform, rozdzielonych siecią kanałów. Z tego powodu ruiny bywają nazywane Wenecją Pacyfiku. Mury, grobowce i budynki wzniesiono z bazaltowych słupów oraz koralowca. Łącznie budowniczowie musieli przemieścić setki tysięcy ton materiału. Najważniejsze części miasta powstawały od około XII wieku i były związane z dynastią Saudeleurów. Gdy Europejczycy zaczęli dokładniej opisywać Pohnpei, Nan Madol było już opuszczone. Ruiny otaczały lokalne opowieści o duchach, czarownikach i nadnaturalnych budowniczych. 2. El Mirador w Gwatemali. Potężne miasto Majów ukryte w lesie Chichén Itzá i Tikal należą do najbardziej rozpoznawalnych miast Majów. Znacznie trudniej dotrzeć do El Mirador, położonego w gwatemalskim departamencie Petén, niedaleko granicy z Meksykiem. Miasto rozwijało się już w okresie preklasycznym, wiele stuleci przed największym rozkwitem licznych ośrodków Majów. Jego mieszkańcy budowali monumentalne piramidy, place i drogi przecinające podmokły teren. Nad koronami drzew wznosi się kompleks La Danta. Ze względu na olbrzymią podstawę bywa on wymieniany wśród największych piramid świata pod względem objętości całej konstrukcji. Do El Mirador nie prowadzi zwykła droga dla turystów. Dotarcie do ruin najczęściej wymaga kilkudniowego trekkingu lub lotu śmigłowcem. To właśnie trudna dostępność sprawia, że miejsce zachowało atmosferę prawdziwego miasta ukrytego w dżungli. 1. Choquequirao w Peru. Mniej znana siostra Machu Picchu Machu Picchu stało się jednym z najczęściej odwiedzanych zabytków Ameryki Południowej. Znacznie mniej osób dociera do położonego w Andach Choquequirao, nazywanego niekiedy jego siostrą. Kompleks leży na wysokości ponad 3000 metrów n.p.m. i obejmuje tarasy, place, świątynie, budynki mieszkalne oraz systemy gospodarki wodnej. Choquequirao było ważnym ośrodkiem Inków i prawdopodobnie odgrywało rolę także po rozpoczęciu hiszpańskiego podboju. Do ruin nie prowadzi linia kolejowa ani droga dostępna dla autobusów turystycznych. Klasyczna wyprawa wymaga co najmniej kilku dni marszu, podczas którego trzeba pokonać głęboką dolinę rzeki Apurímac. Duża część kompleksu pozostaje nieodsłonięta, a liczba odwiedzających jest nieporównywalnie mniejsza niż w Machu Picchu. Choquequirao daje więc szansę zobaczenia monumentalnego inkaskiego miasta bez tłumu ustawiającego się do każdego punktu widokowego. Źródła: UNESCO World Heritage Centre Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Koniec z anonimowością nauki Majów. Po raz pierwszy poznaliśmy imię astronoma tej cywilizacji
Przez wieki dokonania naukowe Majów pozostawały anonimowe. Nowe badania inskrypcji z Xultun w Gwatemali po raz pierwszy w historii ujawniły imię konkretnego uczonego. Poznajcie Sak Tahn Waaxa, „Lisa o Białym Torsie”, którego matematyczna precyzja do dziś budzi podziw badaczy na całym świecie.
Cywilizacja Majów z okresu klasycznego (250–900 n.e.) była nierozerwalnie związana z astronomią i matematyką. Ich skomplikowane kalendarze i precyzyjne obserwacje nieba nie służyły jedynie czystej nauce. Dyktowały one rytm życia politycznego, religijnego i społecznego. Władcy Majów korelowali ważne wydarzenia, takie jak koronacje czy budowę monumentów, z ruchami planet i gwiazd. Jednak do tej pory osoby, które stały za obliczeniami astronomicznymi były dla nas anonimowe. Odkrycie w Xultun. Izba pełna zagadek Szczęśliwie w 2010 roku podczas wykopalisk w Xultun w Gwatemali archeolodzy odkryli w jednym z badanych budynków niezwykłe murale, przedstawiające siedzące postacie oraz dziesiątki inskrypcji. W przeciwieństwie do oficjalnych steli, te zapiski przypominały brudnopisy. Ale nie byle jakie, bo pozostawili je naukowcy odnotowujący ruchy Księżyca i planet. Wygląda na to, że było to miejsce pracy specjalistów, prawdopodobnie warsztat, w którym powstawały kodeksy – księgi Majów. Do takich wniosków doszli badacze na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Podpis majańskiego astronoma Wśród 52 zidentyfikowanych w pokoju tekstów, jeden okazał się wyjątkowy. Po latach żmudnych analiz, przy użyciu nowoczesnych technik obrazowania wielospektralnego, badaczom udało się odczytać 11 hieroglifów tworzących unikatową formułę. Tekst kończy się frazą cheheen, co oznacza „tak mówi...”, po której następuje imię: Sak Tahn Waax, co można tłumaczyć jako „Lis o Białym Torsie”. Zatem pod naukowym wywodem podpisał się sam jego autor! To pierwszy znany przypadek w historii cywilizacji Majów, gdy matematyk-astronom został zidentyfikowany z imienia i przypisano mu bezpośrednie autorstwo pracy intelektualnej. – Ludzie żyjący w starożytności na terenie dzisiejszych Indii, Iraku, Chin czy Grecji również badali cykle słońca i planet, przepowiadali zaćmienia oraz kreślili mapy nieba. Zasługi za te odkrycia przypisywano zazwyczaj konkretnym postaciom – mówi dr Franco D. Rossi z Massachusetts Institute of Technology, jeden z autorów publikacji naukowej. – Dziś do grona tych wielkich umysłów możemy dołączyć Saka Tahna Waaxa, co pozwala w pełni docenić niezwykłe dziedzictwo astronomiczne i kalendarzowe rdzennych kultur obu Ameryk – dodaje. Skąd jednak takie egzotyczne dla nas imię? Imiona Majów często odwoływały się do postaci historycznych lub boskich, więc być może nawiązywało one w jakiś sposób do przodków lub religii. Naukowe rozważania majańskiego naukowca Współcześni badacze przyjrzeli się zapiskom Lisa o Białym Torsie. Odnotował on sekwencję pięciu dat rozdzielonych precyzyjnymi interwałami, obejmującą łącznie 2920 dni. Liczba ta jest kluczowa – stanowi najmniejszą wspólną wielokrotność cyklu synodycznego Wenus (584 dni) i roku słonecznego Haab (365 dni). Sak Tahn Waax wykazał się jednak kreatywnością, bo podzielił ten okres na mniejsze jednostki związane z cyklami Marsa i tradycyjnymi kalendarzami Tzolkin oraz Haab. Jego formuła odzwierciedla głęboką wiedzę o wzorcach matematycznych występujących w naturze. Takie ambitne rozważania wskazują, że był wybitnym naukowcem swoich czasów. Pracowania mistrza i jego uczniowie Znalezisko w Xultun sugeruje, że odkryte pomieszczenie było miejscem tworzenia nauki i przekazywania wiedzy. Tytuły postaci na muralach wskazują na hierarchię wśród skrybów, co może świadczyć o relacjach mistrz-uczeń. Z kolei obecność narzędzi do produkcji papieru oraz liczne notatki na ścianach potwierdzają, że właśnie tutaj, około roku 781 n.e., Sak Tahn Waax i inni uczeni pracowicie obliczali ruchy ciał niebieskich, by móc ją później przelać swoje obserwacje na karty kodeksów. Warto wspomnieć, że National Geographic Society odegrało fundamentalną rolę w finansowaniu prac archeologicznych w Xultun. Granty przyznawane przez komitet ds. badań i eksploracji oraz radę ekspedycji bezpośrednio wsparły wykopaliska, konserwację oraz dokumentację pomieszczenia, w którym odnaleziono inskrypcje Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Majowie sprzed 2000 lat mieli świetnych dentystów. Naukowcy zbadali ząb wypełniony jadeitem
Starożytni Majowie mogli cieszyć się dostępem do niezwykle zaawansowanych praktyk stomatologicznych. Choć od dekad uważano, że ozdabianie zębów jadeitem oraz innymi cennymi minerałami służyło wyłącznie estetyce, najnowsze dowody naukowe sugerują, że zabiegi te miały również wymiar zdrowotny.
Na wiele stuleci przed pojawieniem się nowokainy, elektrycznych wierteł i zdjęć rentgenowskich, starożytni Majowie mogli wypełniać ubytki w zębach za pomocą jadeitowych inkrustacji. Jadeitowe zęby Majów Zęby zdobione jadeitem, „złotem głupców” (pirytem) oraz innymi materiałami od dziesięcioleci odnajdywano na stanowiskach archeologicznych Majów. Majowie wycinali w zębach niewielkie otwory i osadzali w nich kamienie, a ozdoby te pełniły funkcję estetyczną. Nowa analiza trzonowca z jadeitową inkrustacją dostarcza jednych z najmocniejszych jak dotąd dowodów na to, że Majowie nie tylko zdobili zęby dekoracyjnymi „grillzami” ze względów modowych czy rytualnych – mogli również robić to, by łagodzić ból i dolegliwości. – Ten ubytek jest po prostu idealny – mówi dr Elma Vega-Lizama, antropolożka stomatologiczna z Autonomicznego Uniwersytetu Jukatanu w Meksyku i współautorka nowych badań. – To naprawdę dobrze przeprowadzony zabieg – staranny i czysty. To precyzyjne umiejscowienie stanowi część argumentacji zespołu, opublikowanej w czasopiśmie „Journal of Archaeological Science: Reports”, według której Majowie byli znacznie bardziej biegli w stomatologii, niż wcześniej przypuszczano. Skąd pochodzi ząb z jadeitową inkrustacją? Ząb pochodzi z jednej z największych na świecie kolekcji zębów Majów, przechowywanej w Muzeum Popol Vuh na Uniwersytecie Francisca Marroquína w Gwatemali. Trzonowiec został podarowany pierwszemu autorowi badania, Estuardowi Mata-Castillo, dentyście z Uniwersytetu Francisca Marroquína w Gwatemali. Jego wcześniejsze pochodzenie nie jest jasne. Autorzy przypuszczają, że pochodzi z okolic dzisiejszego miasta Gwatemala – najprawdopodobniej z ruin Kaminaljuyu, miasta Majów zamieszkiwanego od około 1500 r. p.n.e. do 900 r. n.e., którego większość znajduje się dziś pod współczesną metropolią. Pobranie próbki zęba do testów molekularnych doprowadziłoby do jego uszkodzenia, jednak autorzy uważają, że pochodzi on z okresu klasycznego, czyli z lat 250–900 n.e., kiedy Kaminaljuyu znajdowało się u szczytu swojej regionalnej potęgi. Większość zębów z tego typu dekoracjami pochodzi właśnie z owego „złotego wieku”. W każdym przypadku trudno jednoznacznie stwierdzić, dlaczego Majowie modyfikowali swoje uzębienie. Jednak fakt, że większość inkrustacji pojawia się na lepiej widocznych zębach przednich, skłonił wielu badaczy do łączenia tych zmian z rytuałami, modą lub połączeniem obu tych czynników. Pewną rolę mógł również odgrywać status społeczny. – Badacze znajdowali inkrustacje w zębach Majów z okresu klasycznego zarówno u osób bogatych, jak i ubogich, ale z pewnością są one częstsze u przedstawicieli wyższych warstw społecznych – zauważa dr Marco Ramírez-Salomón, ortodonta z Autonomicznego Uniwersytetu Jukatanu. Niektóre osoby o wysokim statusie miały w ustach nawet osiem inkrustacji o różnych kształtach i kolorach. – Były one bardziej okazałe – mówi. Starożytne wypełnienia mogły działać jak plomby Większość inkrustacji wykonano z jadeitu, lecz niektóre zrobiono z pirytu – minerału powszechnie nazywanego „złotem głupców”. W innych zębach brakuje kamieni. Zamiast nich znajduje się czarny cement, zwykle używany do mocowania ozdób. Składniki tego spoiwa sugerują, że w praktykach stomatologicznych Majów mogło chodzić o coś więcej niż tylko estetykę i przepych. We wcześniejszej analizie dr Marco Ramírez-Salomón i dr Elma Vega-Lizama wraz z zespołem odkryli w tych uszczelniaczach ślady fosforanów, wapnia, olejów roślinnych pochodzących m.in. z kwiatów, a niekiedy także bitumu. – Niektóre z tych uszczelniaczy są lepsze od materiałów stosowanych we współczesnych plombach dentystycznych – twierdzi dr Marco Ramírez-Salomón. Wskazuje, że współczesne wypełnienia potrafią wypaść jeszcze za życia pacjenta, podczas gdy opisywane inkrustacje przetrwały próbę czasu, utrzymując się przez stulecia, a nawet ponad tysiąclecie po śmierci danej osoby. – Uszczelniacze te prawdopodobnie miały również właściwości antyseptyczne – dodaje dr Marco Ramírez-Salomón. Zespół odkrył mniej śladów wtórnych uszkodzeń próchnicowych wokół tych inkrustacji oraz ogólnie mniejszą częstotliwość występowania próchnicy w zębach osób z inkrustacjami w porównaniu z uzębieniem Majów z okresu klasycznego, którzy ich nie mieli. Dlaczego Majowie modyfikowali ząb, którego nie było widać? Wszystkie odkryte do tej pory zęby Majów inkrustowane klejnotami były zębami przednimi. Ten nowy przypadek jest jednak wyjątkowy, ponieważ stanowi jedyny znany dotychczas badaczom przykład zmodyfikowanego zęba trzonowego. – Położenie tego tylnego zęba przemawia za tym, że zabieg nie służył wyłącznie modzie czy podkreśleniu statusu, zwłaszcza ze względu na brak jego widoczności – zauważa dr Roger Foreshaw, badacz starożytnej stomatologii egipskiej z Uniwersytetu w Manchesterze w Wielkiej Brytanii. – Niemniej brak widoczności niekoniecznie wyklucza znaczenie symboliczne lub rytualne – dodaje. – Przedmioty, które nie są łatwo widoczne dla innych, wciąż mogą mieć osobiste, społeczne lub religijne znaczenie dla danej osoby. Dr Roger Foreshaw twierdzi, że teoria, według której inkrustacja w zębie trzonowym miała służyć zdrowiu lub uśmierzeniu bólu, jest „prawdopodobna”, ale nie została jednoznacznie udowodniona. – Ten nietypowy okaz otwiera możliwość, że niektóre interwencje stomatologiczne Majów mogły wykraczać poza dekoracyjne modyfikacje, z których są oni najbardziej znani – podsumowuje. Precyzja zabiegu zaskoczyła badaczy – Starożytny specjalista, który umieścił jadeit w zębie trzonowym, przeprowadził ten zabieg za życia pacjenta – mówi dr Elma Vega-Lizama. Wykorzystując trójwymiarowe obrazowanie tomograficzne, zespół badawczy zajrzał do wnętrza zęba, a inkrustacja wykazała ślady kalcyfikacji, czyli wapnienia, powstałe już po jej osadzeniu. Autorzy przekonująco dowodzą, że inkrustacja została wprowadzona za życia, opierając się na dowodach w postaci zwapnienia miazgi. Biorąc pod uwagę stopień rozwoju zęba, dr Elma Vega-Lizama wraz z zespołem przypuszczają, że osoba ta była prawdopodobnie starszym nastolatkiem i żyła jeszcze od 5 do 10 lat po wykonaniu zabiegu. Dalsza analiza przy użyciu mikroskopu elektronowego ujawniła stopień precyzji, jakim wykazał się dentysta Majów. Na trzonowcu widoczne są zaokrąglone ślady świadczące o użyciu pewnego rodzaju prymitywnego wiertła. Dr Marco Ramírez-Salomón wciąż nie jest pewien, jak Majowie przeprowadzali takie zabiegi – archeolodzy nigdy nie znaleźli podobnego narzędzia podczas wykopalisk, choć biorąc pod uwagę, jak delikatne musiało ono być, nie jest to zaskakujące. Dokładność wykonania wielu inkrustacji sugeruje również kunszt porównywalny ze skomplikowaną pracą jubilerską. – Niektóre z tych wkładów są tak precyzyjne, że podczas umieszczania ich w zębie można usłyszeć charakterystyczne kliknięcie – mówi. Ostatecznie, jak zauważają zarówno autorzy badania, jak i Foreshaw, ząb ten jest jedyny w swoim rodzaju, a jego pochodzenie pozostaje niepewne. – Jako taki okaz ten stawia interesujące pytania, ale sam w sobie nie uzasadnia wyciągania daleko idących wniosków na temat praktyk stomatologicznych Majów – ocenia Foreshaw. Niemniej odkrycie to sugeruje, że starożytni Majowie mogli mieć do kogo zwrócić się po pomoc, by ratować swoje zęby. Źródło: National Geographic
Laser wskazał im drogę przez meksykańską dżunglę. Na miejscu czekało zaginione miasto Majów
Zlokalizowane zaginione miasto Majów ma ponad tysiąc lat. W jego odkryciu pomogło lotnicze skanowanie laserowe. Teraz archeolodzy dotarli na miejsce – ich oczom ukazały się kamienne budowle pokryte majańskim hieroglifami.
Kiedyś archeolodzy szukali zaginionych miast trochę na oślep – rozpytywali lokalnie mieszkające społeczności, wczytywali się w tradycyjne podania. Teraz pomagają im coraz lepsze i bardziej precyzyjne technologie. Tak też było w tym przypadku. Badacze przeszłości poinformowali właśnie o zlokalizowaniu zaginionego miasta skrywającego się w gąszczu dżungli Rezerwatu Biosfery Calakmul w stanie Campeche w Meksyku. Ekstremalne wyzwanie Po wytypowaniu podejrzanego miejsca, archeolodzy oraz pracownicy z lokalnej społeczności Constitución, którzy brali udział w ekspedycji, musieli torować sobie w dżungli drogę maczetami na odcinku pięciu kilometrów. Za nimi jechały quady z wyposażeniem. – W porównaniu z innymi miejscami, w których prowadziliśmy badania powierzchniowe, tutaj dostęp okazał się znacznie trudniejszy. Jest to jednak pierwsze stanowisko [archeologiczne – przyp. red.] od trzech lat, które znaleźliśmy w stanie nienaruszonym, bez żadnych śladów grabieży. To było prawdziwe odkrycie i ogromne zaskoczenie – relacjonuje szef badań dr Ivan Šprajec z Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauk i Sztuk. Badania odbywają się we współpracy z Radą Archeologii Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) – organu Ministerstwa Kultury Rządu Meksyku. To odkrycie jest zwieńczeniem trwającego trzy dekady projektu tego naukowca, poświęconego badaniom Środkowych Nizin Majów. W późnym okresie klasycznym (między 600 a 900 rokiem n.e.) w tym rejonie mieszkało od 9 do 11 milionów ludzi. Centrum religijne Po dotarciu na miejsce oczom archeologów ukazały się kamienne ruiny zatopione w dżungli. Jedną z najwyższych budowli okazała się świątynia w formie piramidy o wysokości ponad 13 metrów. Z kolei obecność 14 steli i ołtarzy sugeruje, że w późnym okresie klasycznym (600–900 n.e.) miejsce to zajmowało ważną pozycję w regionie. Na jednej ze stel archeolodzy wypatrzyli scenę dekapitacji, a zatem ukazującą złożenie ofiary. Część z tych monumentów jest pokryta majańskimi hieroglifami. Znajdują się one na końcu drogi procesyjnej łączącej centralną i północno-wschodnią część kompleksu. Jak się nazywało starożytne miasto? Tego jeszcze nie wiadomo. Na razie naukowcy nazwali stanowisko archeologiczne mianem „Bezdroża”. – Wybraliśmy nazwę Minanbé, która wywodzi się z języka maya jukatek (mina’an – „nie ma” i be – „droga”). W ten sposób kontynuujemy tradycję w archeologii Majów, polegającą na nazywaniu niektórych stanowisk na podstawie charakterystycznych cech danego miejsca lub w nawiązaniu do okoliczności jego odkrycia – wyjaśnia dr Ivan Šprajec. Miasto zajmuje powierzchnię około 15 hektarów. Na zobrazowaniach LIDAR-owych widać place otoczone pałacami i budowlami sakralnymi, tarasy oraz sieć dziś już zasypanych i zarośniętych kanałów. Archeolodzy tylko częściowo oczyścili miasto z porastającej je dżungli. Jeszcze dużo pracy przed nimi. Źródło: INAH Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Architektura jawności. Odkryto hale, w których Majowie patrzyli władzy na ręce
Przez wieki władcy Majów o statusie bogów rządzili z zamkniętych pałaców, decydując o losach tysięcy ludzi w całkowitej tajemnicy. Nowe odkrycia archeologiczne w gwatemalskim Ucanal dowodzą, że w czasach kryzysu system ten uległ radykalnej zmianie. Jak naprawdę władali Majowie?
Przez setki lat cywilizacja Majów opierała się na potędze jednostki. W okresie klasycznym (ok. 300-810 n.e.) rządy sprawowali „boscy królowie”. Władca posiadał absolutną kontrolę nad ludem. Swoją siłę manifestował poprzez budowę gigantycznych piramid i niedostępnych pałaców. Decyzje polityczne zapadały w zaciszu komnat. Pałace były podzielone na wiele małych pomieszczeń. To budowało barierę między elitą a zwykłymi mieszkańcami. Relacja była prosta: król nakazuje, poddani wykonują. Zmiana modelu rządów Około 810 roku naszej ery taki model władzy się skończył. To był czas wielkiej niestabilności i kryzysów politycznych. Wiele miast zaczęło się wyludniać. Stary świat boskich królów Majów powoli odchodził w zapomnienie. Teraz okazało się, że jest to widoczne w architekturze. Dr Christina Halperin z Uniwersytetu w Montrealu przeprowadziła badania w Ucanal, dawnym centrum władzy w dzisiejszej Gwatemali. Jej zespół odkrył budynek, który nie przypominał dawnych pałaców. Była to otwarta hala wsparta na kolumnach. Wnioski na temat tej nietypowej budowli opublikowała właśnie na łamach „Antiquity”. Rządzi rada a nie władca? Naukowcy przebadali budynek. W ich ocenie był prawdopodobnie wczesnym przykładem domu rady, gdzie przywódcy polityczni, w tym królowie, głowy rodów, spotykali się, aby naradzać się nad porozumieniami politycznymi, orzekać o zbrodniach, ucztować i przygotowywać się do wesel i tańców. Obrady były widoczne dla publiczności. Warto przypomnieć, że niektóre decyzje Majowie podejmowali za pośrednictwem... gry w piłkę. Z kolei w okresie klasycznym (300-810 lat n.e.) wyglądało to inaczej. Wiele decyzji politycznych zapadało w zamkniętych, wewnętrznie podzielonych pałacach, co podkreślało hierarchiczną relację między królem a członkami dworu królewskiego. Odkrycie to zmienia nasze postrzeganie historii Majów. Architektura jawności i dialogu Ważne też jest to, gdzie wzniesiono nietypową salę kolumnową. – Kolejną cechą nowej architektury miejsko-ceremonialnej było to, że znajdowały się one na dużych placach publicznych. Ponieważ ich fasady były otwarte, czynności wewnątrz budynków były widoczne dla każdego, kto znajdował się na placach. Zarządzanie stało się w pewnym sensie bardziej przejrzyste – wskazuje dr Halperin. Polityka stała się rodzajem publicznego teatru. Zwykli ludzie nie byli już tylko biernymi wykonawcami woli boga-króla. Stali się świadkami i obserwatorami procesów decyzyjnych. Naukowcy wskazują, że otwarte hale mogły pojawić się wcześniej w innych regionach, zwłaszcza w północnych nizinach Majów (półwysep Jukatan) już w późnym okresie klasycznym, czyli między 550 a 750 rokiem. Budowla w Ucanal jest uznawana za jeden z najwcześniejszych przykładów takich hal w południowych nizinach w dzisiejszym regionie Petén. Gdy głos ludu ma znaczenie Wyniki badań z Ucanal dają nam jasną odpowiedź na pytanie o losy Majów w czasie kryzysu na początku IX wieku n.e. – Starożytne społeczeństwa Majów nie upadły, lecz przekształciły swoje instytucje i systemy polityczne. Jednym z tych przeobrażeń była próba przeciwstawienia się władzy najwyższych władców i stworzenia systemów rządzenia opartych na większym konsensusie – podsumowuje dr Halperin. Wygląda na to, że nowa forma budynków sprzyjała zaangażowaniu obywateli w politykę. Najlepszym dowodem na to, że system zaczął działać dla ludzi, są rządy nowego władcy o imieniu Papmalil. To właśnie za jego panowania wzniesiono nowe budynki publiczne. Co ważniejsze, zainwestowano w infrastrukturę wodną, która przyniosła korzyści głównie uboższym mieszkańcom, a nie tylko elitom. Według badaczy sugeruje to, że opinia publiczna zaczęła mieć realny wpływ na decyzje władzy. Starożytni Majowie udowodnili, że nawet w czasach największego chaosu, kluczem do przetrwania może być otwartość i wspólne działanie. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Po co Majowie grali w piłkę? Odpowiedź kryje się w mitologii
Gra w piłkę stanowi jeden z najciekawszych zwyczajów znanych z obszaru Mezoameryki. Grali w nią Olmekowie, Majowie, Aztekowie i wiele innych społeczności Mezoameryki. Nie chodziło jednak o zwykły sport i rozrywkę. Gra była przede wszystkim czynnością mocno powiązaną ze sferą mitologiczną. A same boiska były symboliczną areną starcia sił dobra z siłami zła oraz wrotami prowadzącymi do zaświatów.
Uważa się też, że praktyka ta mogła odgrywać istotną rolę w rozładowywaniu napięć społecznych w obrębie poszczególnych ośrodków, szczególnie tych o wieloetnicznym składzie. Tym samym była substytutem wojny. Z czasem stała się także areną hazardu i współzawodnictwa społecznego. Boiska okazywały się przestrzeniami dla wielkich wydarzeń o charakterze politycznym, społecznym i religijnym, których częścią było nie tylko składanie ofiar z ludzi, ale także muzyka, taniec, zabawa, a w niektórych miejscach Mezoameryki zapewne także rytualne walki bokserskie. Kto ma rację? Rozstrzygnie mecz Wynik meczu mógł rozstrzygać w kwestiach spornych dotyczących ważnych zagadnień z życia politycznego i religijnego. Kiedy na kilka lat przed przybyciem Hiszpanów do Meksyku na niebie pojawił się „słup ognia” (kometa), Nezahualpilli, jeden z azteckich władców rządzący w Tetzcoco w latach 1473–1515, zinterpretował to jako znak rychłego upadku azteckiego imperium (tzw. Trójprzymierza) i nadejścia nowych rządów. Tymczasem Motecuhzoma Xocoyotzin (Młodszy), władca Tenochtitlanu w latach 1502–1520, nie zgodził się z tą interpretacją. O tym, kto ma rację, miał rozstrzygnąć rytualny mecz. Motecuhzoma przegrał sportowe starcie i uznał to za zły omen. Kilka lat później upadło azteckie imperium; tym samym ziściła się przepowiednia Nezahualpilli. Piłka tworzy politykę Gra w piłkę służyła też określaniu politycznych relacji i hierarchii. Wiemy na przykład, że władcy Majów z potężnego Królestwa Węża z dynastii Kaanul (lub przedstawiciele króla tej dynastii) brali udział w grze rozgrywanej na boiskach położonych w podległych im ośrodkach – La Corona i El Peru. Miało to służyć umocnieniu politycznych więzi pomiędzy oboma ośrodkami, a zarazem ustalić hierarchiczne zależności między nimi. Fascynacja kauczukową piłką Europejczyków, którzy zetknęli się z nową i obcą kulturą obszaru, jaki dziś nazywamy Mezoameryką, od samego początku zafascynowała gra w piłkę. Pierwsi kronikarze hiszpańscy wskazywali na niezwykle wyjątkowe właściwości piłek, szczególnie na ich elastyczność oraz znaczną wysokość odbicia. Nie powinno nas to dziwić o tyle, że przed tym, jak nawiązano kontakty z mieszkańcami Nowego Świata, kauczuk nie był znany na terenie Europy, gdzie piłki produkowano z drewna (!), skóry, tkanin, zwierzęcych pęcherzy oraz krowich żołądków. Wytwarzano je też z końskiego włosia, które zwijano w kulkę, a następnie pokrywano skórą lub innym materiałem. Nadmuchiwane pęcherze zwierząt obkładane skórą, zwane ballone lub pallone, również były szalenie popularne. Można więc śmiało stwierdzić, że sprowadzenie kauczuku do Europy zrewolucjonizowało grę, gdyż wykonane z tego tworzywa piłki bardzo dobrze się odbijały i osiągały znaczną prędkość. Jak wyglądały piłki? Diego Duran, dominikański zakonnik pracujący wśród Azteków, tak opisuje grę i same piłki: „Materiał, z którego wykonana jest ta piłka, nazywany jest hule [guma]… podskakiwanie i odbijanie to jej cechy, w gorę i w dół, do przodu i do tyłu. Może wyczerpać biegnącego za nią [człowieka], zanim ten zdoła ją dogonić”. Kolumb w trakcie swojej drugiej podroży do Ameryki (1493–1496) widział grę na wyspie Hispanioli, a więc poza Mezoameryką, i był pod tak dużym jej wrażeniem, że do Sewilli przywiózł jedną z piłek. Dla odmiany Hernan Cortes po podboju Meksyku zabrał ze sobą do Europy w 1528 roku grupę graczy, którzy rozegrali mecz na dworze króla Hiszpanii Karola V, wprawiając w prawdziwe zdumienie władcę i jego dwór. Najstarsze boiska Zwyczaj gry w piłkę na terenie Mezoameryki jest niemal tak stary jak pierwsze rozwinięte kultury tego obszaru. Najwcześniejsze świadectwa w postaci boisk lub piłek pochodzą już z II tysiąclecia p.n.e. Dwa najstarsze boiska w Mezoameryce odkryto w Paso de la Amada nad wybrzeżem Pacyfiku w meksykańskim stanie Chiapas (datowane na ok. 1600 r. p.n.e.) oraz w Etlatongo na wyżynach Oaxaca (datowane na ok. 1370 r. p.n.e.). Na wczesną metrykę gry wskazują także ceramiczne figurki graczy odkryte na stanowiskach El Openo (stan Michoacan), Tlatilco (stanowisko przykryte przez miasto Meksyk) czy San Lorenzo na ziemiach olmeckich. Z tego ostatniego ośrodka pochodzi kamienna rzeźba (Monument 34) wyobrażająca przyklękającą postać, którą można najprawdopodobniej zinterpretować jako gracza ze względu na charakterystyczny strój (postać posiada pas ochronny przykrywający biodra i dolną część brzucha). Rzeźba pochodzi z okresu około 1400–1100 p.n.e. Szacuje się, że na terenie Mezoameryki znajduje się ponad 2,5 tysiąca boisk. Większość z nich zbudowano w okresie klasycznym (III–X w. n.e.) i postklasycznym (XI–pocz. XVI w. n.e.), kiedy apogeum przeżywało wiele kultur rozwijających się na tym obszarze. Piłka piłce nierówna Wiadomo, że istniały różne rodzaje gry i że nie zawsze do rozgrywania meczu potrzebne były boiska. Ponadto sposoby gry w piłkę ewoluowały na przestrzeni wieków. Jednak najbardziej typowe boiska spotykane na większości obszarów Mezoameryki składały się najczęściej z dwóch równoległych budowli o ukośnych ścianach, co powodowało, że piłka z łatwością odbijała się w kierunku graczy w trakcie meczu. Przestrzeń pomiędzy tymi budynkami tworzyła aleję do rywalizacji na planie litery I. Oba jej końce były często zamknięte przez mur ograniczający boisko. Gra w piłkę po podboju Po konkwiście hiszpańscy zakonnicy zakazali praktykowania gry głownie ze względu na powiązane z nią zakłady, hazard i dużą ilość ran odnoszonych przez graczy w trakcie meczy, a także z powodu rytualnego charakteru rozgrywek. Niemniej w niektórych częściach Meksyku (stany Sinaloa oraz Michoacan) mezoamerykańska gra w piłkę jest praktykowana do dzisiaj. Zwyczaj ten ma zatem ponad 3500 lat i mimo zakazów przetrwał do naszych czasów! W ostatnich latach obserwujemy wyraźny wzrost zainteresowania tematyką rytualnej gry w piłkę w krajach Ameryki Środkowej. Wyrazem tego zjawiska jest zakładanie grup rekonstrukcyjnych, które praktykują grę na odrestaurowanych dawnych boiskach położonych w rejonie stanowisk archeologicznych lub na nowo wybudowanych obiektach, które tworzone są dla turystów, szczególnie w rejonie tłumnie odwiedzanych kurortów, takich jak Xcaret na Jukatanie. Zainteresowanie tą tematyką jest tak duże, że w niektórych krajach, przykładowo w Salwadorze (o czym poinformował mnie doktor Jan Szymański z Uniwersytetu Warszawskiego, od lat prowadzący tam wykopaliska), dzieci grają w tradycyjną piłkę nawet na lekcjach wychowania fizycznego. To jest przedruk z książki autorstwa Jarosława Źrałki pt. „Majowie. Na tropie wielkiej cywilizacji Ameryki Środkowej”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Bo.wiem. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
6 odkryć archeologicznych, które zadziwiły świat w 2025 roku. Wśród nich zaginiony faraoński grobowiec
Nowoczesne narzędzia i tradycyjne wykopaliska pozwoliły odkryć królewskie grobowce, wraki statków z czasów II wojny światowej i najstarszy, jaki kiedykolwiek zsekwencjonowano, egipski genom. Poznajcie sześć najważniejszych odkryć archeologicznych według National Geographic.
Spis treści: Grobowiec królewski w Belize może należeć do założyciela Caracol, króla Majów Poszukiwania Kleopatry prowadzą do odkrycia zatopionego portu u wybrzeży Egiptu Wraki statków z II wojny światowej dają wgląd w śmiertelną kampanię na Guadalcanal Odnaleziono zaginiony grobowiec faraona Totmesa II „Pole dziur” w Andach rzuca światło na ekonomię Inków Najstarszy i najpełniejszy, jaki kiedykolwiek zsekwencjonowano, starożytny genom Egipcjan Najnowocześniejsze narzędzia naukowe odmieniły archeologię w tym roku: sekwencjonowanie starożytnego DNA pozwoliło na odtworzenie pochodzenia Egipcjanina, który żył u zarania ery piramid. Największe odkrycia archeologiczne 2025 roku: od głębin oceanów po piaski pustyni Zdjęcia satelitarne uchwyciły ślady potężnych, starożytnych pułapek myśliwskich rozrzuconych po Andach. Mapowanie podwodne przywróciło widoczność zatopionych okrętów wojennych z czasów II wojny światowej i odsłoniło zatopiony port, który może kryć wskazówki dotyczące miejsca spoczynku Kleopatry. Jednak wiele największych odkryć w 2025 roku pochodziło również z klasycznych wykopalisk. W Belize, podczas badań przy piramidzie w Caracol, odkryto komnatę zawierającą królewski pochówek Majów. W pobliżu Doliny Królów w Egipcie archeolodzy odkryli ostatni zaginiony grobowiec faraona z XVIII dynastii. Wszystkie te odkrycia wskazują, jak wiele ludzkiej historii wciąż kryje się w głębokich wodach, gęstych dżunglach i piaskach pustyni, czekając na odkrycie. Oto niektóre z najciekawszych i najbardziej ekscytujących odkryć archeologicznych z 2025 roku. Grobowiec królewski w Belize może należeć do założyciela Caracol, króla Majów Archeolodzy Arlen i Diane Chase z Uniwersytetu w Houston od prawie 40 lat prowadzą wykopaliska w starożytnych budowlach Majów w Caracol, w dżunglach współczesnego Belize. W tym roku ogłosili jedno z największych dotychczasowych odkryć: 1700-letni grobowiec królewski, datowany na około 330-350 r. n.e. Uważają, że należał on do słynnego władcy Te K’ab Chaaka. W pokrytym cynobrem grobowcu naukowcy znaleźli roztrzaskaną mozaikową maskę pośmiertną wykonaną z jadeitu i muszli, jadeitowe kolczyki oraz kości starszego mężczyzny, którego czaszka została umieszczona w glinianym naczyniu. Jeśli ich przeczucia są słuszne i szczątki rzeczywiście należą do Te K’ab Chaaka, oznaczałoby to, że odkryli założyciela dynastii Majów, która rządziła miastem przez prawie 500 lat. Znaleziska w tym miejscu – a konkretnie pochówek kremacyjny i zielone obsydianowe ostrza – dostarczają również wskazówek co do możliwego związku między żyjącymi tam wówczas Majami a odległym, ale potężnym miastem Teotihuacan. Poszukiwania Kleopatry prowadzą do odkrycia zatopionego portu u wybrzeży Egiptu Od powstania dynastii Majów po upadek królestwa Ptolemeuszów w Egipcie: w tym roku archeolodzy dokonali również odkrycia, które może pomóc w zlokalizowaniu grobowca królowej Kleopatry. Od dwóch dekad badaczka National Geographic Kathleen Martínez poszukuje miejsca ostatniego spoczynku Kleopatry – nie w Aleksandrii, gdzie według większości naukowców została pochowana, lecz w mało znanej pobliskiej świątyni Taposiris Magna. Jej poszukiwania doprowadziły ją nad Morze Śródziemne, gdzie wraz z zespołem znalazła zatopiony port pochodzący z czasów panowania królowej. Archeolodzy podwodni pod przewodnictwem Boba Ballarda, badacza National Geographic, zmapowali wypolerowane podłogi, wysokie kolumny i kotwice pod falami. Znalezisko, które zostało pokazane w filmie dokumentalnym National Geographic „Ostatnia tajemnica Kleopatry”, przedstawia Taposiris Magna jako ważny węzeł morski, a także ośrodek religijny. To odkrycie, jak twierdzi Martinez, wzmacnia argument, że Kleopatra wybrała to miejsce na swój grobowiec. To, czy jej szczątki znajdują się gdzieś na morzu, jest pytaniem, na które odpowiedź mogą dać jedynie dalsze badania. Wraki statków z II wojny światowej dają wgląd w śmiertelną kampanię na Guadalcanal Oprócz poszukiwań Kleopatry, Ballard poprowadził w lipcu wyprawę głębinową do cieśniny Iron Bottom Sound na Wyspach Salomona, aby zbadać zatopione okręty z czasów II wojny światowej. Na dnie morskim znajduje się dostojne cmentarzysko ponad stu okrętów alianckich i japońskich zniszczonych podczas bitwy o Guadalcanal. Niektóre z nich nie były widziane od lat 40. XX wieku. Podczas tej wyprawy Ballard i jego zespół na pokładzie E/V Nautilus, korzystając z zdalnie sterowanych pojazdów podwodnych (ROV), zbadali 13 wraków, w tym niszczyciel Teruzuki Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii i roztrzaskany dziób USS New Orleans. Zespół archeologów podwodnych ponownie odwiedził australijski krążownik HMAS Canberra, zatopiony podczas katastrofalnej bitwy o wyspę Savo, i zbadał wrak USS DeHaven, jednego z ostatnich okrętów utraconych w kampanii Guadalcanal. Eksploracje podkreślają zarówno taktyczną historię wojny na Pacyfiku, jak i jej koszt ludzki: w sześciomiesięcznej walce o Guadalcanal zginęło ponad 27 000 osób. Odnaleziono zaginiony grobowiec faraona Totmesa II Choć poszukiwania Kleopatry wciąż trwają, w tym roku w końcu odnaleziono innego egipskiego władcę. Grobowiec króla Totmesa II pozostawał nieodkryty przez archeologów przez ponad wiek, zanim połączony zespół brytyjsko-egipski ogłosił jego odkrycie w lutym tego roku. Totmes II, którego żoną i przyrodnią siostrą była słynna królowa (a później faraon) Hatszepsut, panował w latach 1493–1479 p.n.e., na początku XVIII dynastii. To pierwszy królewski grobowiec od czasów Tutanchamona, który znaleziono w pobliżu słynnej Doliny Królów, położonej niedaleko Luksoru. Wewnątrz archeolodzy natknęli się na ściany pokryte hieroglifami i malowidło przedstawiające niebiańskie sklepienie. „Pole dziur” w Andach rzuca światło na ekonomię Inków W Andach ludzie kształtowali całe krajobrazy, aby koordynować handel, obliczać daniny i chwytać nieuchwytne ofiary. W Peru naukowcy być może w końcu rozwiązali zagadkę ogromnego „Pasa Dołów” rozsianego po odległym zboczu góry zwanej Monte Sierpe, czyli „Górą Węża”. Uważa się, że około 5000 otworów służyło jako rynek i system rozliczeniowy przez lud Chincha, a później zostało rozbudowane przez Inków. Zdjęcia lotnicze otworów zostały opublikowane w numerze National Geographic z 1933 roku. Niedawno naukowcy wykorzystali drony, aby zobaczyć otwory z góry. Mapowanie dronów i analiza szczątków roślin sugerują, że w dołach niegdyś przechowywano kosze z towarami i że mogą być one powiązane ze starożytną metodą liczenia, widoczną na zawiązanych sznurkach zwanych kipu. Daleko na południu, w dorzeczu rzeki Camarones w Chile, zdjęcia satelitarne doprowadziły archeologa do 76 kamiennych struktur w kształcie litery V, które uważano za „chacu”, duże pułapki myśliwskie. Starożytni ludzie, którzy tam mieszkali, używali kamiennych murów o długości 150 metrów do zaganiania dzikich wikunii, małych zwierząt przypominających lamy, do okrągłych zagród, gdzie były zabijane. Te dwa odkrycia ilustrują, jak starożytne społeczeństwa andyjskie przez pokolenia kształtowały ziemię, aby zaspokoić swoje potrzeby. Najstarszy i najpełniejszy, jaki kiedykolwiek zsekwencjonowano, starożytny genom Egipcjan W grobowcu wykutym w wapiennym wzgórzu na nekropolii Nuwayrat w Egipcie archeolodzy znaleźli ceramiczne naczynie. Wewnątrz znajdował się szkielet mężczyzny z okresu Starego Państwa, sprzed około 4500 lat. W jednym z zębów tego mężczyzny naukowcy znaleźli genetyczną kapsułę czasu, która oferuje najwcześniejszy i najpełniejszy jak dotąd wgląd w pochodzenie starożytnego Egipcjanina. Analiza wykazała, że ​​80 procent DNA mężczyzny pochodziło z neolitycznych grup zamieszkujących północną Afrykę, a 20 procent z populacji zamieszkujących Azję Zachodnią. Naukowcy wykorzystali również skan 3D twarzy mężczyzny z Nuwayrat, aby zrekonstruować jego możliwy wygląd (pomijając jednak kolor włosów i skóry, które ich zdaniem były bardziej spekulatywne). Podkreślili jednak, że nie był on reprezentatywny dla wszystkich ludzi zamieszkujących wówczas tereny wzdłuż Nilu. Badacze nie są pewni, dlaczego mężczyzna został pochowany w naczyniu. Jednak obciążenia kości wskazują na to, że wykonywał wiele powtarzalnych czynności wymagających wyginania do tyłu, co pozwala wnioskować, że prawdopodobnie był zdolnym garncarzem (a raczej nie budowniczym piramid). Źródło: National Geographic
Nagły upadek cywilizacji Majów to jedna z największych zagadek historii. Co tak naprawdę doprowadziło do ich zniknięcia?
Upadek cywilizacji Majów od lat tłumaczono katastrofalną suszą. Najnowsze badania naukowców rzucają jednak nowe światło na tę teorię. W jednym z regionów Gwatemali klimat był stabilny, a mimo to miasta się wyludniły. Naukowcy podejrzewają, że przyczyna mogła leżeć zupełnie gdzie indziej.
Majowie należeli do rdzennych ludów zamieszkujących głównie półwysep Jukatan, zachodni Honduras, Gwatemalę i Belize. Na tym terenie powstały liczne państwa-miasta. Wiele z ośrodków tej cywilizacja stanowi dziś atrakcje turystyczne. Są to budowle znane z takich miejsc jak Tikal, Copan, Chichen Itza czy Palenque. Powstały tam na przykład schodkowe piramidy. Najnowsze analiz dotyczą południowo-zachodniej części nizin Majów na terenie Gwatemali. Ukazują one w nieznanym świetle kres tych społeczności. Upadek cywilizacji Majów Między 750 a 900 rokiem n.e. populacja Majów mieszkająca na nizinach obecnej Gwatemali doświadczyła poważnego spadku. Naukowcy wiązali ten fakt z mającymi wówczas miejsce epizodami intensywnej suszy. To „klimatyczne” wyjaśnienie stało się dominujące w archeologii. Ale czy słusznie? Amerykańsko-kanadyjski zespół badaczy opublikował właśnie na ten temat artykuł naukowy na łamach „Biogeosciences”. Ukazuje on upadek Majów w inny sposób. Odpowiedź kryjąca się wiele metrów pod ziemią Archeolodzy i badacze przeszłości poszukują odpowiedzi na swoje pytania nie tylko w czasie wykopalisk. Czasem muszą dostać się wiele metrów pod ziemię i to nie z pomocą łopaty. Badanie, które kwestionuje dominującą teorię o upadku Majów spowodowanym suszą, zostało przeprowadzone metodami paleoekologicznymi i geochemicznymi. Naukowcy pobrali rdzenie osadów z dna jeziora Laguna Itzan w Gwatemali. Osady te (czyli muł i błoto) gromadziły się przez około 3300 lat. Zbadano rdzenie o łącznej długości 5,7 metra. Próbki te były pobierane w odstępach zapewniających rozdzielczość czasową około 50–100 lat. Z osadów wyizolowano cząsteczki chemiczne pochodzące z ludzkich odchodów, a ich stężenie było dobrym wskaźnikiem gęstości zaludnienia w okolicy jeziora. Zmierzono też wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, które powstają przy spalaniu materii organicznej. Wskazują one na częstotliwość i intensywność używania ognia do wypalania lasów pod uprawy. Zbadano też izotopy węgla, które pokazują, jak intensywna była uprawa kukurydzy. Co „mówi” środowisko naturalne? Jak widać naukowcy byli w stanie pozyskać sporo informacji. Po ich dokładnej analizie ustalili co następuje: chociaż odnotowano obecność markerów wskazujących na spadek populacji i zmniejszenie skali rolnictwa, to nie znaleziono dowodów na lokalną suszę w zapisie izotopów wodoru. Wahania klimatu były w tym miejscu znacznie mniejsze niż w innych regionach Majów. To sugeruje, że spadek populacji w południowo-zachodniej części nizin Majów nie był bezpośrednio spowodowany przez lokalną suszę. – Upadek cywilizacji Majów nie jest mechanicznym skutkiem jednolitej katastrofy klimatycznej, lecz złożonym zjawiskiem, w którym klimat, organizacja społeczna, sieci ekonomiczne i dynamika polityczna są ze sobą powiązane. Czynniki społeczno-polityczne i ekonomiczne odegrały decydującą rolę – mówi dr Benjamin Gwinneth z Uniwersytetu Montrealskiego, który jest jednym z autorów publikacji. Jak wyjaśnia, odpowiedź tkwi w współzależności społeczeństw Majów. – Miasta nie żyły w próżni, tworzyły złożoną sieć handlu, sojuszy polityczne i zależności gospodarcze, a gdy susze nawiedzały centralne niziny, mogły wywołać serię kaskadowych kryzysów: wojny między miastami o zasoby, upadek dynastii królewskich, masowe migracje, zakłócenia szlaków handlowych itd. itd. – wylicza naukowiec. Do tego zjawiska doszło 1100-1000 lat temu. Co ciekawe populacja w rejonie Itzan osiągnęła swoje lokalne maksimum tuż przed swoim upadkiem. Źródło: Biogeosciences Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odnaleźli grę planszową Majów. Była częścią podłogi jednego z domów
W Gwatemali badacze znaleźli planszę do gry w patolli, która wykonana była z setek niewielkich fragmentów ceramiki. Gra została wbudowana w posadzkę jednego z budynków w majańskim mieście Naachtun.
Chociaż gry planszowe biją obecnie rekordy popularności i przeżywają istny renesans, to ta forma rozrywki znana jest od czasów starożytnych. Człowiek bowiem od zawsze potrzebował zabawy, aby oderwać się od codziennego życia. W Egipcie powstała prawdopodobnie jedna z najstarszych gier – senet. Jej początki sięgają około 3100–3500 r. p.n.e. Alternatywnie za najstarszą grę planszową uważa się Królewską Grę z Ur. Znaleziono ją w Mezopotamii, a datowana jest na ok. 2600 rok p.n.e. Uważa się ją za pierwowzór tryktraka. Archeolodzy znaleźli grę planszową Majów Ale gry planszowe były popularne także w Ameryce Południowej wśród ludów prekolumbijskich. Potwierdza to najnowsze odkrycie w Gwatemali. Podczas badań archeologicznych w pradawnym mieście Majów Naachtun, badacze odnaleźli planszę do gry w patolli, która została wykonana z małych, czerwonych kawałków ceramiki. Zostały wbudowane w podłogę budynku mieszkalnego. Patolli to gra planszowa, która znana była na terenie niemal całej Mezoameryki. Jej zasady przypominają klasycznego „chińczyka”. Nazwa tej planszówki wywodzi się z języka nahuatl i pochodzi od słowa patoa, oznaczającego „grać”. Miała to być niezwykle popularna forma rozrywki w czasach prekolumbijskich, ale została zapomniana wraz z najazdem konkwistadorów. Gra została wbudowana w podłogę domu Najnowsze odkrycie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Latin American Antiquity”. – Planszę z patolli odnaleźliśmy w dużym kompleksie mieszkalnym z okresu klasycznego (ok. V wieku n.e.) na stanowisku Majów w Naachtun, obecnym Petén w Gwatemali. Chociaż znane są dziesiątki patolli wyrytych na stiukowych podłogach i ławach, patolli z Naachtun zostało wykonane w wyjątkowy sposób poprzez inkrustowanie ceramiki w posadzce – mówi Julien Hiquet z Uniwersytetu Paryskiego i główny autor badania. Stworzenie tej planszy prawdopodobnie wymagało ok. 478 elementów ceramiki, głównie w kolorze czerwonym i pomarańczowym. Tablica przypominała motyw patolii, znany przede wszystkim z kultury Majów. Konstrukcja ta nie przypominała jednak żadnego innego patolli, które odnaleziono do tej pory. Na podstawie pozostałości planszy naukowcy ocenili, że cała miała wymiary 80 × 110 cm. Oznacza to, że była dwukrotnie większa niż standardowe. Gry planszowe mogły być codziennością społeczeństwa majańskiego – Taka metoda stworzenia tablicy może rzucić nowe światło na to, jak Majowie cenili różne rozgrywki w swoim społeczeństwie i stworzyli z nich element życia codziennego. Tablice te mogły być tak popularne, że były wkomponowane w architekturę już na etapie planowania budowli – mówi Hiquet. – Co ciekawe, otoczenie, w którym znajdowała się plansza, sugeruje, że budowla ta prawdopodobnie była częścią domu elitarnej rodziny lub mogła być niewielkim, lokalnym ośrodkiem administracyjnym – wyjaśnia badacz. Czy zatem Majowie grali w gry planszowe, tak jak dzisiaj my gramy w Monopoly, Azul, czy Catan? Być może. Na pewno był to element, który umacniał więzi pomiędzy członkami danej społeczności i sprawiał im po prostu frajdę. Jednak część tekstów wskazuje, że był to także element kultu. Plansza w kształcie krzyża mogła symbolizować cztery strony świata, a ruch pionków wędrówkę przez kosmos lub los człowieka. Niektóre patolli bowiem znaleziono także w świątyniach. Pierwsze znane patolli pochodzi z 200 r. p.n.e. Jednak wiedza o tej grze pochodzi głównie z tekstów mezoamerykańskich. Wiadomo, że była to bardzo ważna gra dla Azteków, Tolteków i Majów, ponieważ informacje o niej pojawiają się w dokumentach historycznych, a nawet kodeksach. Źródło: Latin American Antiquity Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Odkrycie w Meksyku zmienia historię Majów. Ich najstarsza budowla to kosmogram
Zagadkowy kompleks Aguada Fénix w Meksyku to jedno z pierwszych wielkich założeń wzniesionych przez Majów. Właśnie dokonano w nim kolejnych odkryć, które tłumaczą jego funkcję i pozwalają zupełnie inaczej spojrzeć na najwcześniejsze dzieje tej cywilizacji. Okazuje się, że była bardziej egalitarna, niż sądziliśmy.
Około 3 tys. lat temu Majowie wznieśli monumentalny kompleks Aguada Fénix, którego przeznaczenie długo było dla naukowców niejasne. Najnowsze badania pozwoliły wreszcie odpowiedzieć na to pytanie: okazuje się że ten zespół budowli jest jednocześnie mapą Wszechświata. „Kosmiczna mapa” Majów sprzed 3 tys. lat Według naukowców kompleks Aguada Fénix został zaprojektowany jako swoisty kosmogram, czyli wcielona w architekturę mapa Wszechświata. Odkrycie to całkowicie zmienia spojrzenie na początki cywilizacji Majów. Brak pałacu lub innych budowli arystokracji pokazuje także, że ówczesne społeczeństwo było egalitarne i zdolne do tworzenia gigantycznych budowli bez hierarchicznego przymusu. Kompleks znajduje się w meksykańskim stanie Tabasco niedaleko Zatoki Meksykańskiej. Odkryto go dzięki technologii radarowej LIDAR, która pozwoliła zobaczyć ogromne założenie architektoniczne ukryte pod współczesnymi zabudowaniami. Jak wygląda najstarszy kosmogram Majów? Początkowo sądzono, że główna oś mierzy około 1,4 km, lecz dalsze badania zespołu Takeshiego Inomaty z Uniwersytetu Arizony (USA) wykazały, że struktura ma kształt krzyża o wymiarach aż 9 na 7,5 kilometra. Całość powstała między 1050 a 700 r. p.n.e., co czyni ją jedną z najstarszych znanych budowli Majów. Sercem kompleksu jest sztucznie usypana platforma, na której znajduje się zagłębiona, krzyżowa struktura. Od tego centralnego punktu odchodzą długie osie wyznaczone przez groble, ciągnące się nawet przez 6,3 km. Prawdopodobnie służyły one jako trasy rytualnych procesji wiodących do ceremonialnego centrum. W zachodnim krańcu kompleksu, gdzie „krzyż” przecina lagunę Naranjito, widać rozpoczętą budowę systemu kanałów, być może także o znaczeniu rytualnym. Dlaczego prace przerwano? Być może budowniczowie napotkali jakieś problemy techniczne. Zagadkowe znalezisko: kolory i artefakty wskazujące strony świata Najcenniejsze znaleziska pochodzą z samego centrum platformy, gdzie odkryto celowy, uporządkowany depozyt barwników wskazujących strony świata: błękitny azuryt (północ), zielony malachit (wschód) i żółtą ochrę (południe). To najstarszy znany przykład takiej symboliki kolorów w Mezoameryce. W późniejszej, klasycznej sztuce Majów pojawiała się dość często. Kolory odzwierciedlały porządek kosmosu i żywioły natury. W tych samych zagłębieniach archeolodzy znaleźli też dary ofiarne: muszle i rzeźby z jadeitu przedstawiające krokodyle, ptaki oraz kobietę rodzącą dziecko. Wszystkie były rozłożone w formie krzyża, zgodnie z symboliką kosmogramu (np. muszle symbolizowały wodę). Kto i dlaczego zbudował Aguada Fénix? Według badaczy Aguada Fénix powstała dzięki zbiorowej współpracy tysięcy ludzi, którzy uczestniczyli w budowie nie z przymusu, lecz z religijnego przekonania o odtwarzaniu porządku Wszechświata. Samo usypanie głównej platformy wymagało około 10,8 miliona dni roboczych, a kanałów – kolejnych 255 tysięcy. Choć nie wszystkie elementy ukończono, kompleks był używany przez setki lat. Naukowcy podkreślają, że brak śladów rezydencji elit i wizerunków władców odróżnia Aguada Fénix od późniejszych budowli Majów. Jak zauważa Takeshi Inomata, odkrycie to podważa powszechne przekonanie, że tylko społeczeństwa z silną władzą i hierarchią mogą tworzyć wielkie budowle. Źródło: >Science Advances Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Archeolodzy zlokalizowali ostatni bastion Majów. To „Kraina białego jaguara”
Nie wszyscy Majowie zostali pokonani przez europejskich konkwistadorów tuż po ich przybyciu. Część z nich stawiała opór przez ponad 100 lat. Archeolodzy właśnie namierzyli ich bazę, która nazywała się „Krainą białego jaguara”.
Spis treści: W poszukiwaniu osady rebeliantów Archeologiczne bingo. Koniec poszukiwań Koniec krainy białego jaguara Przybycie do Nowego Świata Krzysztofa Kolumba do Ameryki w 1492 roku zwiastowało problemy dla rdzennych ludności. Historia kolejnych stuleci była napisana krwią i okrucieństwem. Europejscy osadnicy przyczynili się do upadku wielu cywilizacji na nowo odkrytych przez nich kontynentach. Jedną ze społeczności, która ucierpiała byli Majowie w Ameryce Środkowej. Archeolodzy napisali właśnie nowy rozdział w historii ich oporu przeciwko hiszpańskiemu najazdowi. W poszukiwaniu osady rebeliantów Jedna z grup etnicznych Majów, Lakandon-Ch'ol, stawiała opór Hiszpanom do 1586 roku. Wówczas ich stolica Lacan-Tun została zdobyta. Część z Majów postanowiła uciec i stawiać dalej opór. Lakandon-Ch'ol przenieśli się w głąb lądu i założyli Sak-Bahlán, czyli Krainę białego jaguara, gdzie pozostali przez 110 lat. Jej poszukiwania trwały wiele lat. Archeologiczne bingo. Koniec poszukiwań Teraz grupa badaczy ogłosiła odkrycie ostatniej reduty Majów. W poszukiwaniach pomocny był model predykcyjny wykorzystujący systemy informacji geograficznej (GIS), opracowany przez lidera badań Josuhé Lozady Toledo, eksperta z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH). Jest to zatem metoda archeologii cyfrowej. Naukowiec „karmił” model również informacjami ze źródeł pisanych sprzed kilkuset lat, np. z kroniki Friara De Rivasa z 1698 roku. Tam podano, ile trwała podróż do Sak-Bahlán W projekcie uczestniczyli też archeolodzy dr Brent Woodfill z Winthrop w USA i dr Yuko Shiratori z Uniwersytetu Rissho w Japonii. Baza wojowniczych Majów znajdowała się na pograniczu dzisiejszego Meksyku i Gwatemali, w pobliżu rzek Jataté i Ixcán. Jest to rezerwat Biosfery Montes Azules. – To była najtrudniejsza wyprawa terenowa, jaką kiedykolwiek odbyłem, ale ostatecznie znaleźliśmy dowody archeologiczne dokładnie w miejscu, które wskazał – mówi Toleda. Dodał, że w czasie, gdy szukał stanowiska archeologicznego w ternie poczuł się jak pierwsi archeolodzy w XIX wieku. Koniec osady białego jaguara Historia tego miejsca kończy się w 1695 roku, kiedy osadę dostrzegł zakonnik Pedra de la Concepción. Wkrótce potem została podbita i przemianowana na wieś Nuestra Señora de Dolores (Matki Bożej Bolesnej), ale po 10 latach ją opuszczono. Teraz badacze planują dalsze badania osady zbuntowanych Majów. Udało się zmapować jej obszar. Otworzono też niewielkie wykopy archeologiczne. Pozyskane w ten sposób dane umożliwią precyzyjne określenie wieku pozostałości. Źródło: INAH Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ten kalendarz był dokładnym, złożonym systemem pomiaru czasu. Używano go do celów rytualnych i codziennych
Kalendarz Majów od wieków fascynuje entuzjastów i badaczy dawnych cywilizacji. Pod względem złożoności i precyzji, stanowi dowód potwierdzający niezwykłe osiągnięcia starożytnego ludu, który rozwijał się w Mezoameryce, w dziedzinie obserwacji astronomicznych. Jak czytać kalendarz Majów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Tzolkin, czyli święty kalendarz rytualny Haab, czyli kalendarz słoneczny Kalendarz okrągły, czyli złożony system symboli i cykli Długa rachuba, czyli sposób pomiaru głębokiego czasu Data końca świata w kalendarzu Majów, czyli strach miał wielkie oczy Już na wstępie wypada zaznaczyć, że Majowie postrzegali czas zupełnie inaczej niż zachodnia cywilizacja. My postrzegamy go w sposób linearny, czysto matematyczny, podczas gdy cywilizacja majańska nadawała mu duchowe i kulturowe znaczenie. Dla nich czas był narzędziem duchowym, pozwalającym obcować z boskością i pojmować kosmiczny porządek, a sam kalendarz stanowił coś w rodzaju mapy boskiej woli. Nie oznacza to jednak, że nie był oparty na solidnych podstawach. Przeciwnie, Majowie wykazali się głębokim zrozumieniem matematyki, w tym koncepcji zera i systemu liczbowego opartego na dwudziestce. W ten sposób stworzyli nie tylko złożony, ale i precyzyjny system pomiaru czasu. Tzolkin, czyli święty kalendarz rytualny Kalendarz Majów stanowi coś w rodzaju syntezy odrębnych cykli, z których każdy pełni unikatową funkcję. U podstaw tego systemu leży tzw. tzolkin (rok rytualny) – 260-dniowy cykl. Powstaje w wyniku permutacji 20 nazw dni z 13 liczbami. Każdy dzień w tym cyklu ma unikatową kombinację: „1 Imix”, „2 Ik” itd., aż do „13 Ahau”. Na końcu, liczby powracają do 1, a nazwy dni są kontynuowane. Cały cykl kończy się, kiedy liczba i nazwa dnia powracają do „1 Imix”, czyli do punktu wyjściowego. Tzolkin pełnił przede wszystkim funkcję rytualną. Majowie używali go do tworzenia wróżb, wyznaczania dni sprzyjających ceremoniom, zawieraniu małżeństw i innym ważnym wydarzeniom. W tym miejscu należy podkreślić, że 260-dniowy cykl odgrywał kluczową rolę w nadawaniu imion dzieciom. Data urodzenia w tzolkin określała bowiem jego cechy i przeznaczenie. Wynika z tego, że ten kalendarz nie był wyłącznie narzędziem do mierzenia czasu. Cywilizacja Majów traktowała tzolkin jako narzędzie duchowe, pozwalające zrozumieć przeznaczenie jednostki i ogółu i pomagające w dostosowaniu działań do rytmu kosmosu. Zapewniał poczucie porządku i przewidywalności w świecie, którym władały potężne siły. Haab, czyli kalendarz słoneczny Obok rytualnego, funkcjonował kalendarz słoneczny, znany jako haab. Ten system składał się z 365 dni i z dużą dokładnością odzwierciedlał długość rocznego obiegu Ziemi wokół Słońca. Majowie podzielili haab ma 18 winal (miesięcy). Każdy liczył 20 dni, a po nich następował krótki, odrębny okres 5 dni – uayeb (dni bezimienne). Ten kalendarz miał zastosowanie czysto praktyczne. Majowie używali go przede wszystkim w rolnictwie. Jego cykle wyznaczały czas zasiewu, plonów i innych sezonowych działań, które warunkowały przetrwanie cywilizacji. Odgrywał też kluczową rolę w organizacji funkcji społecznych. Uayeb na końcu kalendarza był interpretowany jako czas pechowy i niebezpieczny. W okresie przejściowym, jeszcze przed rozpoczęciem nowego roku, wykonywano rytuały, których celem było odegnanie złych sił. Haab stanowi dobitny dowód na to, że Majowie doskonale pojmowali mechanikę niebieską i potrafili zastosować ją do swoich potrzeb. Cywilizacja, która kształtowała się wiele wieków temu, potrafiła przekształcać obserwacje astronomiczne w funkcjonalny system, wspierający ich codzienne życie. Kalendarz okrągły, czyli złożony system symboli i cykli W kalendarzu Majów, 260-dniowy tzolkin i 365-dniowy haab zazębiały się i działały równocześnie. Określona kombinacja daty obu mogła powtórzyć się tylko raz na 18980 dni, czyli co 52 lata haab lub 73 cykle tzolkin. Ten okres jest nazywany kalendarzem okrągłym. W kulturze Majów 52-letni system symbolizował życie ludzkie lub „stulecie”. Widziano w nim okres odnowy i wyznacznik dla pokoleń. Ukończenie kalendarza okrągłego było wydarzeniem niezwykle podniosłym, bowiem oznaczało zakończenie pełnego cyklu doświadczeń. Długa rachuba, czyli sposób pomiaru głębokiego czasu Oprócz cyklicznych metod pomiaru czasu, do których używano kalendarzy tzolkin i haab, Majowie posiadali także narzędzie linearne, chronologiczne. Było ono używane do datowania wydarzeń historycznych i długich cykli kosmicznych. Mowa o tzw. długiej rachubie. Kalendarz ten opierał się na jednostkach w systemie dwudziestkowym, z wyjątkiem tun (która miała 18 winali). Jednostki, o których mowa, to: kin – odpowiednik jednego dnia, winal – odpowiednik dwudziestu kin tun – odpowiednik osiemnastu winali, katun – odpowiednik dwudziestu tun, baktun – odpowiednik 20 katun. Monumentalna długa rachuba była używana do zapisu ważnych wydarzeń historycznych na pomnikach i stelach. Pozwalała śledzić zjawiska astronomiczne, ramować cykle stworzenia i zniszczenia i umieszczać wydarzenia w narracji opartej o rozległą kosmologię. Wynika z tego, że cywilizacja Majów pojmowała czas w skali wykraczającej poza życie jednostki i potrafiła łączyć teraźniejszość z przeszłością i przyszłością. To z kolei wskazuje na poczucie ciągłości i wiarę, że ludzkie istnienie jest tylko częścią większego planu. Data końca świata w kalendarzu Majów, czyli strach miał wielkie oczy Mówiąc o długiej rachubie, nie sposób nie wspomnieć o słynnej dacie 21 grudnia 2012 roku. W powszechnym przekonaniu oznaczała ona koniec świata. Apokalipsa nie nastąpiła, a Ziemia trwa nadal. Czy to oznacza, że Majowie pomylili się w swoich obliczeniach? Otóż nie. Pomyłka leżała po naszej stronie. Dla Majów, data ta oznaczała zakończenie trzynastego cyklu baktun (13.0.0.0.0.), co stanowiło kamień milowy w długiej rachubie. Dzień ten symbolizował koniec jednego wielkiego cyklu stworzenia i początek nowego. Był początkiem okresu odnowy i przemian. To nieporozumienie niezwykle obrazowo uwidacznia różnice w zachodnim i majańskim pojmowaniu czasu. Dla Majów, którzy czas interpretowali jako coś cyklicznego i w zakończeniu czegoś widzieli początek nowego, dzień ten był po prostu zakończeniem pewnego cyklu. Tymczasem współcześni, którzy czas postrzegają linearnie, w zakończeniu doszukiwali się definitywnego końca. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Archeolodzy odkryli bogaty grobowiec majańskiego króla. Umarł bezzębny
Umarł w podeszłym wieku i bez zębów. Te K’ab Chaak był majańskim królem i założycielem dynastii. W jego grobowcu w Caracol w Belize znaleziono paciorki zdobione motywem… małp. Sprawdź, co jeszcze skrywała jego komora grobowa.
Spis treści: Spektakularne odkrycie po latach badań Bogate dary i małpie motywy Badania archeologiczne w Mezoameryce są prawdziwym wyzwaniem dla archeologów. Obszar ten pokrywa w dużej części dżungla, która porasta starożytne miasta. Wiele zabudowań jest niewidocznych i nadal pozostają ukryte przez naukowcami. To się jednak zmienia wraz z postępem technologicznym. Sporo nieznanych archeologom dawnych osad zlokalizowano dzięki LiDAR-owi, czyli lotniczemu skanowaniu laserowemu. Spektakularne odkrycie po latach badań Miasto Majów Caracol odkryto jednak w „klasyczny” sposób – na zagadkowe ruiny natknął się w 1937 roku lokalny drwal, a badania tego stanowiska archeologicznego ruszyły rok później. Po latach badań okazało się, że jest to największe miasto Majów w Belize i na nizinach Majów. Od lat 80. XX wieku miejsce to bada małżeństwo amerykańskich archeologów z Uniwersytetu w Houston – Arlen F. Chase i Diane Z. Chase. Badacze ogłosili właśnie spektakularne odkrycie. Jest to grobowiec Te K’ab Chaaka, czyli pierwszego władcy tego starożytnego miasta Majów i założyciela dynastii królewskiej. Wstąpił na tron w 331 roku n.e. Jest to pierwszy grobowiec władcy, który udało się zidentyfikować w ciągu ponad czterdziestu lat prac w Caracol. Mimo że nie jest podpisany jego imieniem, archeolodzy są przekonani, że należał właśnie do niego. View oEmbed on the source website Rządzona przez Te K’ab Chaaka metropolia odgrywała ważną rolę polityczną w historii Majów. Rozciągała swoje wpływy na południową część półwyspu Jukatan od 560 do 680 roku n.e., zanim została opuszczona około 900 roku n.e. Dynastia królewska założona przez Te K’ab Chaaka przetrwała w Caracol ponad 460 lat. Bogate dary i małpie motywy Te K’ab Chaaka pochowano u podstawy świątyni rodziny królewskiej. W momencie pochówku władca był w podeszłym wieku i miał około 170 cm wzrostu. Nie miał już żadnych zębów. W komorze znajdowało się oprócz ciała: 11 naczyń ceramicznych, rzeźbione rurki z kości, biżuteria z jadeitu zdobiona motywem małp (czepiaków), mozaikowa maska z jadeitu, muszle spondylusa z Pacyfiku. Na naczyniach ceramicznych ukazano różne sceny. Na jednej władca Majów trzyma włócznię i przyjmuje ofiary. Inne naczynie przedstawiają wizerunek Ek Chuaha, boga Majów odpowiedzialnego za handel. Na czterech naczyniach widać związanych jeńców. Ciekawostką są dwa naczynia z pokrywkami z modelowanymi uchwytami w kształcie głów. Dla archeologów znaleziska z grobowca są ważne również dlatego, bo wskazują na wczesne interakcje z cywilizacją Teotihuacan. Źródło: Uniwersytet w Houston Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tajemnicze świątynie Majów. Skrywają więcej niż Chichén Itzá
Mniej znane cuda archeologiczne Meksyku kuszą podróżników autentyczną atmosferą i spokojem, jakiego nie znajdziesz w tłumnym Chichén Itzá. Poznaj trzy niezwykłe miejsca, które wciąż skrywają wiele tajemnic.
Spis treści: Palenque – dżungla, hieroglify i krypta Pakala Calakmul – miasto piramid i dżungli pełnej jaguarów Uxmal – biała architektura i legenda o karle Położone z dala od turystycznych szlaków, stanowiska takie jak Palenque, Calakmul i Uxmal oferują fascynujące spojrzenie na cywilizację Majów – bez tłumów, kolejek i wygórowanych cen. Dla wielu to nie tylko alternatywa, ale prawdziwa podróż do przeszłości, w samym sercu dżungli Jukatanu. Dla tych, którzy szukają spokojniejszej i bardziej przystępnej cenowo alternatywy dla Chichén Itzá, te świątynie na Półwyspie Jukatan oferują wgląd w bogatą historię Majów. Położone w dżungli Jukatanu, około 45 minut od Valladolid, znajduje się jedno z najczęściej odwiedzanych stanowisk archeologicznych Meksyku — Chichén Itzá. Dawniej tętniące życiem miasto Majów z szacunkową liczbą 35 000 mieszkańców, dziś przyciąga tłumy turystów z całego świata, którzy podziwiają jego wspaniałe świątynie i odkrywają bogatą historię regionu. Wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1988 roku, a później nazwane jednym z Nowych Siedmiu Cudów Świata, Chichén Itzá nadal bije rekordy frekwencji. Chociaż jego znaczenie i piękno są niezaprzeczalne, jego odwiedzenie jest kosztowne i wiąże się z tłumami. Dla tych, którzy szukają spokojniejszej i tańszej alternatywy, te trzy ukryte świątynie oferują możliwość poznania mniej znanych stanowisk archeologicznych Półwyspu Jukatan. Palenque – dżungla, hieroglify i krypta Pakala Cywilizacja Majów obejmowała niegdyś współczesne południowo-wschodnie Meksyk, Gwatemalę, Belize, Honduras i Salwador. W szczytowym momencie liczyła ponad 2 miliony ludzi rozproszonych po całym imperium, z najpotężniejszymi miastami w dzisiejszym Jukatanie i północnej Gwatemali. Położone w gęstym lesie deszczowym Lacandón w stanie Chiapas, Palenque jest jednym z najbardziej imponujących stanowisk Majów, znanym z wielopoziomowych piramid, hieroglificznych inskrypcji i ukrytych krypt z dziesiątkami archeologicznych skarbów. Najbardziej znana struktura, Świątynia Inskrypcji, dostarczyła archeologom nieocenionych informacji o cywilizacji Majów. Częściowo dzięki dobrze zachowanym hieroglifom, ale również z powodu krypty poniżej. Władca z VII wieku, K’inich Janaab’ Pakal, został pochowany w tej krypcie z piękną jadeitową maską. Maska ta jest uważana za jedno z największych odkryć archeologicznych cywilizacji Majów i można ją zobaczyć w Narodowym Muzeum Antropologicznym w Meksyku. Wykopaliska w Palenque rozpoczęto w latach 40. XX wieku i trwają do dziś. Pomimo dekad pracy, zbadano mniej niż 10% z 1780-hektarowego miasta — Palenque nadal skrywa niezliczone tajemnice pod dżunglą. Na czas wizyty można zatrzymać się w mieście Palenque lub w jednym z bardziej odosobnionych eko-hoteli i ośrodków w dżungli. Hotel Maya Bell znajduje się tuż przy wejściu do stanowiska i oferuje urocze chaty z dachami z liści palmowych, klimatyzacją, restauracją i basenem. Calakmul – miasto piramid i dżungli pełnej jaguarów Ukryte głęboko w Rezerwacie Biosfery Calakmul, to starożytne miasto jest jednym z najmniej odwiedzanych stanowisk Majów. Przez wieki pochłonięte przez gęstą dżunglę, zostało ponownie odkryte w 1931 roku przez biologa Cyrusa Longwortha Lundella. Calakmul, co oznacza „miasto przyległych piramid”, jest jednym z największych miast Majów, z tysiącami struktur rozmieszczonych na obszarze 331 397 hektarów. Historycy uważają, że było to polityczne centrum dynastii Kaanul (dynastii Węża), jednej z najpotężniejszych dynastii Majów w okresie późnoklasycznym (600–900 n.e.). Białe drogi wapienne, zwane sacbé, łączyły Calakmul z pobliskimi miastami, tworząc starożytny system komunikacyjny służący celom wojskowym, dyplomatycznym i handlowym. Wizyta w Calakmul przypomina sceny z filmu o Indianie Jonesie — istnieje duże prawdopodobieństwo spotkania małp, indyków, tukanów, a nawet jaguarów. Dotarcie tam wymaga trzech osobnych biletów wstępu i 90-minutowej jazdy od najbliższej stacji kolejowej. Zaleca się korzystanie z przewodników, ponieważ wycieczki trwają zazwyczaj od pięciu do siedmiu godzin. Warto zaplanować nocleg w pobliskiej wiosce Conhuas lub La Selva, Campeche. Należy pamiętać, że bilety, restauracje i przewodnicy przyjmują tylko gotówkę — warto mieć przy sobie meksykańskie peso. Uxmal – biała architektura i legenda o karle Około czterech godzin drogi od Cancún, na trasie do Méridy, Uxmal było ważnym miastem w okresie późnoklasycznym i częścią Ligi Majapán. Jest jednym z najlepszych miejsc do podziwiania architektury stylu Puuc, podobnej do tej z Chichén Itzá. Choć dziś wapienne piramidy stoją nagie, niegdyś były pokryte gładkim białym stiukiem, uzyskiwanym przez spalanie drewna. Budynki w Uxmal nie są rozmieszczone w tradycyjnym układzie dziedzińcowym, lecz zostały ustawione zgodnie z ruchem Wenus na niebie. Sprawia to, że Uxmal jest szczególnym miejscem do odwiedzenia w różnych porach roku, choć nie tak znanym jak Chichén Itzá w czasie równonocy wiosennej. Piramida Czarownika, najwyższa świątynia w Uxmal, góruje nad dawną dzielnicą mieszkalną miasta. Zwiedzanie z przewodnikiem daje wgląd w kulturę Majów, w tym rytuały ofiarne, grę w piłkę mezoamerykańską oraz legendy, takie jak La Casa del Enano – Dom Karła, czyli piramida, którą według legendy miał zbudować w jedną noc magiczny karzeł, który później rządził Uxmalem. Jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów w Uxmal jest Dom Gołębi — 73-metrowa budowla z rzędem struktur przypominających grzędę dla gołębi. Uxmal znajduje się około godziny drogi od Méridy i jest doskonałą propozycją na jednodniową wycieczkę oraz świetną alternatywą dla bardziej zatłoczonego i droższego Chichén Itzá. Mérida to także fantastyczne miejsce na pobyt z pyszną kuchnią jukatańską i tętniącymi życiem ulicami. Źródło: National Geographic
„Jaskinia krwi”. Archeolodzy odnaleźli ślady brutalnego rytuału Majów
Na stanowisku archeologicznym w Dos Pilas w Gwatemali archeolodzy odkryli dowody na tajemniczy rytuał Majów. W jaskini znaleziono pocięte czaszki.
Spis treści: Jaskinia Krwi pod starożytnym miastem Majów Podziemne miejsce krwawych rytuałów Ofiary z ludzi składano, by wywołać deszcz Dos Pilas to stanowisko archeologiczne, które pochodzi z czasów prekolumbijskich, położone w departamencie Petén w środkowo-zachodniej Gwatemali. Znajduje się ok. 8 km na wschód od granicy z Meksykiem, między dwiema rzekami: Salinas oraz Pasión. W czasach Majów było to średniej wielkości miasto, w którym mogło żyć nawet 10 tys. mieszkańców w szczytowym okresie. Podczas badań okryto tu blisko 500 struktur mieszkalnych, a także kilka piramid i budynków sakralnych. Jaskinia Krwi pod starożytnym miastem Majów Na początku lat 90. ubiegłego wieku archeolodzy odkryli tu sieć jaskiń, które znajdowały się bezpośrednio pod miastem. Badacze wykazali, że były one wykorzystywane przez Majów w latach 400 p.n.e.–250 n.e. W ciągu ostatnich miesięcy badacze skupili się na jednej z nich, którą nazwali Cueva de Sangre, czyli „Jaskinią Krwi”. Naukowcy znaleźli tam dużo ludzkich szczątków, które były rozrzucone po ziemi. Analizy antropologiczne ujawniły urazy, które powstały mniej więcej w momencie śmierci tych osób. Kolejne badania wykazały, że w jaskini na próżno szukać było całych szkieletów. Okazało się, że znajdowały się tam jedynie części ludzkich ciał. Niektóre kości były połamane, a czaszki ponacinane. Do skłoniło badaczy do wniosków, że jaskinia była miejscem pradawnych majańskich rytuałów. W sumie w jaskini znaleziono szkielety co najmniej kilkunastu osób. – W rytuale Majów części ciała są tak samo cenne, jak całe ciało — mówiła Live Science Michele Bleuze, bioarcheolog z California State University w Los Angeles, która była zaangażowana w badania. Podziemne miejsce krwawych rytuałów – Aby ustalić, że było to miejsce, w którym przeprowadzano rytuały, porównaliśmy je z innymi stanowiskami Majów, które wykazały bardzo duże podobieństwa – powiedziała Ellen Fricano, antropolożka z Western University of Health Sciences w Kalifornii, która zajmowała się analizą kości. Te podobieństwa to przede wszystkim fakt, że kości znajdowały się na powierzchni ziemi, a nie zostały zakopane, a także to, iż ciała zostały rozczłonkowane. Innym dowodem, który miałby potwierdzać tę teorię jest jedna z czaszek, która miała nacięcie na wysokości lewej strony czoła. – Ktoś użył ostrego narzędzia, prawdopodobnie czegoś przypominającego topór, aby je zadać – tłumaczy Fricano. Łącznie w jaskini znaleziono 4 czaszki. Podobne nacięcie miała kość biodrowa, która nie należała jednak do dorosłego człowieka, lecz do dziecka. To jest również typowe w rytuałach Majów, w których poświęcano małoletnich. Ofiary z ludzi składano, by wywołać deszcz Warto zwrócić uwagę na fakt, że do jaskini prowadzi niewielki otwór i niskie przejście. Badacze podkreślają, ze tak teraz, jak i ponad 2000 lat temu, gdy jaskinia była miejscem rytuałów, dochodziło do zalania jej wnętrza w porze deszczowej. Naukowcy uważają zatem, że grota była używana tylko w porze suchej. W środku odprawiano ceremonie, podczas których błagano bogów o deszcz. Miało to przyczyniać się do urodzaju i obfitych plonów. – Na razie nie możemy powiedzieć z całą pewnością, że ofiary z ludzi składano tam, aby prosić bogów o deszcz, ale z dużym prawdopodobieństwem możemy powiedzieć, że tak było. Analiza kości z jaskini Cueva de Sangre tak naprawdę dopiero się rozpoczyna. Planowane są kolejne prace, w tym analiza materiału genetycznego – podkreśla Michele Bleuze. – Chcemy dowiedzieć się, kim byli ci ludzie, ponieważ fakt złożenia ich w ofierze świadczy, że byli traktowani inaczej, niż reszta społeczeństwa – dodała antropolożka. Źródło: Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Cywilizacje Majów i Angkor Wat – wspólna przyczyna ich upadku. Grozi też nam
Zmiana klimatu wysuszyła ziemię, ale wylesienie jeszcze spotęgowało klęskę. Gdy społeczeństwo Majów stanęło twarzą w twarz z niedostatkiem, popadło w chaos. Nie była to jedyna cywilizacja, którą to spotkało.
Spis treści: Geoinżynieria Majów Majowie w drodze do upadku Klimat kontra Angkor Wiele przyczyn upadku Angkoru Każda cywilizacja upada Czy zmiany klimatu zniszczą naszą cywilizację? Majańska cywilizacja miejska kwitła wbrew znacznym ograniczeniom narzuconym przez przyrodę w latach 250–900 n.e., czyli w epoce zwanej okresem klasycznym w historii Majów. Ich biegłość w architekturze odzwierciedlała postępy w matematyce, astronomii i sztuce. Geoinżynieria Majów Majowie potrafili wpływać na hydrologię regionu przez zmianę podziemnych lejów krasowych w zbiorniki zasilające system intensywnego nawadniania upraw na tarasach rolnych. Las deszczowy został wyrżnięty na skutek wzmożonego rolnictwa żarowego [polegającego na wycinaniu i paleniu lasów – przyp. tłum.]. Umiejętność kontrolowania środowiska pozwoliła tamtejszej populacji w okresie klasycznym szybko się rozrosnąć. Budowa monumentu – znaku bogactwa i śmiałości – osiągnęła szczyt pod koniec tego okresu. Legendarne wysokie zabudowania w Tikalu datuje się na okres tego gorączkowego boomu. Ale gdy działalność przyspieszała, nagle wszystko upadło. Lidar pokazał skalę majańskiego megalopolis, a nowoczesna technologia częściowo wyjaśniła także jego upadek. Stephens mógł wyobrażać sobie, że Majowie mieszkali w miastach zacienionych koroną dżungli, ale niedawne analizy próbek pyłków dowiodły, że pod koniec VIII wieku n.e. Jukatan był wylesiony. Miasta i pola rozlewały się po ogołoconych równinach. Wielkie drzewa ścięto i spalono, aby produkować gips w przemysłowych ilościach. Trzeba było spalić 20 drzew, żeby uzyskać 1 metr kwadratowy tynku wapiennego. Obnażoną ziemię wykorzystywano w celach rolniczych. Gęb do wykarmienia przybywało, a ekosystem naprężał się do granic możliwości. Majowie potrafili przystosowywać się do warunków i łagodzić częste susze wytrawnymi technikami zarządzania, ale nie umieli zaadaptować się do kryzysu, który rozpoczął się około 760 roku. Próbki lodu pobrane z Grenlandii pokazują, że mniej więcej w tym czasie promieniowanie słoneczne nagle osłabło. Temperatury na półkuli północnej spadły na łeb, na szyję, a globalne układy pogodowe przesunęły się na północ. Atlantycki deszcz, który nawadniał Jukatan, nie przyszedł. Próbki osadu z jezior w tym regionie potwierdzają, że Majów dotknęła długa i wyjątkowo surowa susza. Ponadto żyli oni na obszarze już i tak zagrożonym z powodu utraty lasu deszczowego. Majowie w drodze do upadku W dobie katastrofy – po części ludzkiej, po części naturalnej – mieszkańcy zaczęli opuszczać miasta jedno po drugim i zostawiać je przyrodzie. Glebę na półwyspie wyjałowiły deforestacja, erozja i nadmierna eksploatacja. Zmiana klimatu wysuszyła ziemię, ale wylesienie jeszcze spotęgowało klęskę. Gdy społeczeństwo Majów stanęło twarzą w twarz z niedostatkiem, popadło w chaos. Miasta walczyły ze sobą o kurczące się zasoby. Szlaki handlowe, które przecinały niziny i wzbogacały je po drodze, zastąpiono drogami morskimi. W 900 roku Tikal był niemal pusty, stał się jednym z kilkudziesięciu wymarłych miast. Las deszczowy szybko powrócił. Ekosystem mógł w pełni się odrodzić, zanim Avendaño prawie tysiąc lat później przypadkiem natknął się na lasy, ale miasta nigdy się nie odrodziły. Klimat kontra Angkor W Kambodży korzenie gigantycznego baniana (figowca bengalskiego), który wyglądał jak nie z tego świata, mocno obej­mują wspaniałe budowle Angkoru, w XI–XIII wieku n.e. największego miasta na świecie. Angkor, podobnie jak Tikal, był ogromną, rozproszoną aglomeracją, zajmującą teren o powierzchni współczesnego Paryża, na którym mieściło się prawie 1 000 000 osób. Tak jak u Majów, tu też bazowano na zaawansowanej sieci hydraulicznej. I, podobnie jak w majańskich miastach, kambodżańskie megalopolis też niezwykle obciążało ekosystem. Ogromny obszar miejski został zamieniony w wyrafinowaną infrastrukturę sieci wodnych dorzeczy, retencji i redystrybucji, złożoną z kanałów, rowów nawadniających i zbiorników, które radziły sobie z miesiącami suszy oraz intensywnymi monsunowymi opadami deszczu. Miejski styl życia na ogromną skalę obserwowany w Kambodży był możliwy dlatego, że dokonywano redystrybucji wody na obszar ponad 1000 kilometrów kwadratowych, co umożliwiało całoroczne uprawianie roli. Miejską maszynę napędzała spora i wysoce kontrolowana siła robocza. Miejski teren zbiegał się z wiejską ziemią. W rzeczywistości brakowało jakiegokolwiek rozróżnienia między nimi, ponieważ Angkor był jak przerośnięta wioska w podmokłym otoczeniu, z rzadką zabudową mieszkalną zbitą na kopcach wśród pól ryżowych. Setki kilometrów kwadratowych lasu zostały obnażone po to, by stworzyć otwarty i niezwykle przebudowany krajobraz miejski. Zdolność tak kompletnego manipulowania środowiskiem była źródłem siły Angkor i umożliwiła wykarmienie 1 000 000 mieszkańców. Była też jego największą słabością. Dendrochronologia mówi nam o tym, że stały ląd Azji Południowo-Wschodniej dotknęła zmiana klimatu spowodowana przejściem od średniowiecznego optimum klimatycznego do małej epoki lodowcowej. Kanały zamulił osad, który spłynął ze wzgórz razem z nietypowo intensywnymi opadami deszczu, które dręczyły megalopolis powodziami. Ulewy, jak podpowiada nam dendrochronologia, przychodziły jednak między długimi okresami suszy od XIV do XV wieku – był to zarówno najbardziej mokry, jak i najbardziej suchy czas w całym tysiącleciu. Monsun stał się groźnie nieprzewidywalny. Drwił sobie z wyszukanego systemu inżynieryjnego, zaprojektowanego z uwzględnieniem dość przewidywalnego (choć wymagającego) klimatu. System nie mógł poradzić sobie z erozją ani osadem, w dużej mierze spowodowanymi wiekami wylesiania. Populacja zaczęła maleć, dżungla znów pochłonęła nieustannie kurczące się peryferia konającego miasta. Gdy ludzie opadli z sił, nie można już było utrzymać skomplikowanych wodociągów. Dlatego temu, co pozostało z Angkoru, jeszcze bardziej zagrażały powodzie. W końcu mieszkańcy opuścili wspaniałe średniowieczne miasto. Została w nim mała grupa sumiennych mnichów, przestrzegających religijnych rytuałów. Wiele przyczyn upadku Angkoru Nowoczesny analityk systemów przyjrzał się temu, co zdarzyło się w Angkorze, i dostrzegł proces „kaskadowego niepowodzenia decydującej infrastruktury w następstwie skrajnego klimatu”. Zarządzanie wodą w mieście składało się z wielu oddziałujących na siebie i współzależnych elementów. Drobne problemy w funkcjonowaniu złożonego systemu, wywołane zmianą klimatu, wywołały falę potęgujących się porażek. Osiągnęła punkt krytyczny, po przekroczeniu którego powrót do normy nie był możliwy. Nie była to nagła, apokaliptyczna katastrofa – raczej stopniowe pogarszanie się miejskiego środowiska przez kilkadziesiąt lat, aż porzucenie go stało się jedynym wyjściem. Średniowieczny Angkor, jak dowiedli naukowcy, ma liczne wspólne cechy techniczne z dzisiejszymi skomplikowanymi systemami. Powinniśmy widzieć w tym, co się stało, ostrzeżenie. Każda cywilizacja upada Upadek miast Majów oraz Angkoru w obliczu chwiejności klimatycznej to nie są odosobnione przypadki. Imperium akadyjskie w Mezopotamii przeżyło dezurbanizację w wyniku starożytnej megasuszy, kiedy od około 2200 roku p.n.e. obserwowano znaczne ochłodzenie powierzchni subpolarnego Oceanu Atlantyckiego. Efekt domina rozpoczął się wraz z globalną zmianą klimatu, łącznie z wyjaławianiem się Azji Południowo-Wschodniej. Zmiana osłabiła też azjatycki monsun, co skutkowało porzuceniem około 1800 roku p.n.e. kilkudziesięciu ogromnych miast składających się na cywilizację doliny Indusu. Gdy poziom mórz opadł, rzeki zmieniły bieg, a systemy irygacyjne zostały zarzucone, wspaniałe miasta Mezopotamii – kolebkę cywilizacji miejskiej – w końcu pochłonęła pustynia. Miasta upadły z wielu przyczyn. Jeśli w grę wchodził klimat, często był on tylko jednym z wielu czynników. Kiedy dochodziło do katastrofy, a potem porzucenia miasta, nie działo się to z dnia na dzień, ale trwało pokolenia. Ludność rozpierzchała się do innych regionów, osiedlała się w innych ośrodkach miejskich lub zmieniała sposób życia. Społeczeństwa przeważnie potrafiły dojść do siebie po kataklizmach. Choć znikały pojedyncze miasta, miejski styl życia miał się dobrze. Majowie są rzadkim przykładem ludu, który zrezygnował z życia w ośrodkach miejskich. Jeśli porzucano je na rzecz dżungli lub pustyni. Dochodziło do tego, ponieważ społeczeństwa nie potrafiły przewidzieć zmieniających się warunków środowiskowych ani przystosować się do nich. Czy zmiany klimatu zniszczą naszą cywilizację? My jesteśmy w lepszej sytuacji, możemy prognozować zmiany i adaptować się do nich. Miasta są wytrzymałe, tak samo jak ich mieszkańcy, potrafiący przetrwać niszczycielskie katastrofy – nawet ataki atomowe. W dziejach ośrodków miejskich obserwujemy ciągłą ewolucję i odnowę. Zdolność do metamorfozy sprawiła, że nasza zurbanizowana historia od 600 lat jest trwała i pełna sukcesów. Zbite, zaludnione miasta – wiele z nich leży na wybrzeżu – są szczególnie narażone na załamanie klimatu. Żyją jednak w cieniu katastrofy i dają znaki, że przystosowują się do panujących warunków. To jest przedruk z książki autorstwa Bena Wilsona pt. „Miasto i dżungla. Jak natura wrosła w cywilizację”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont w przekładzie Moniki Skowron. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
W mieście Majów znaleziono ofiarny ołtarz z ciałami ludzi. To wpływ innej cywilizacji
Tajemniczy ołtarz, dziecięce pochówki i wpływy cywilizacji oddalonej o tysiące kilometrów. Nowe odkrycie w Tikal każe na nowo spojrzeć na historię Majów. Czy naprawdę byli tak samodzielni, jak dotąd sądzono?
Spis treści: Grobowiec z IV wieku cennym odkryciem Majowie inspirowali się innymi cywilizacjami Ameryka Południowa często jest nazywana najbardziej kolorowym kontynentem. Nie tylko ze względu na tropikalne krajobrazy i różnorodną florę oraz faunę. Turystów i badaczy tak samo fascynuje bogactwo kulturowe, będące w dużej mierze spuścizną po rdzennych ludnościach. Spośród pierwszych cywilizacji Mezoameryki szczególnym zainteresowaniem archeologów cieszą się Majowie. Potomkowie Majów nadal żyją w Meksyku, choć nie stanowią już większości populacji. Szczyt ich cywilizacji przypadł na pierwsze wieki naszej ery. Do dziś wielu historyków spiera się o to, jak dalej potoczyły się jej losy. Z niedawnych badań wynika, że Majowie tak naprawdę nigdy nie upadli. Jedno jest pewne. Każde kolejne odkrycie archeologiczne rzuca nowe światło na ich skomplikowaną historię. Nie inaczej jest tym razem. Grobowiec z IV wieku cennym odkryciem W Tikal, pozostałościach starożytnego miasta Majów, archeolodzy odnaleźli 1700-letni ołtarz. Jak się okazuje, nie został stworzony przez Majów, lecz przez artystów z Teotihuacan. Mowa oczywiście o potężnym niegdyś mieście położonym ponad 1000 kilometrów na północ, w pobliżu dzisiejszego Meksyku. Ołtarz został wykonany z wapienia. Następnie ozdobiono go malowidłami w odcieniach czerwieni, żółci i czerni. Przedstawiają one postać z charakterystycznym nakryciem głowy i ozdobą na nosie. Wyobrażenie przypomina Boga Burzy czczonego w Teotihuacan. Styl i technika malarska również wskazują na wpływy tej odległej cywilizacji. Intrygujące jest to, że w centralnej części ołtarza odkryto pochówki co najmniej czterech osób, w tym dziecka. Takie praktyki pogrzebowe są charakterystyczne właśnie dla Teotihuacan, gdzie składano ofiary w miejscach kultu. Odkrycie takich pochówków w Tikal sugeruje silne powiązania między elitami obu miast. Majowie inspirowali się innymi cywilizacjami To odkrycie potwierdza hipotezy o regularnych kontaktach między mieszkańcami Tikal a Teotihuacan. Już wcześniej archeolodzy natrafili na struktury w stylu Teotihuacan w mieście Majów. To, według badaczy, sugerowało obecność swego rodzaju ambasady lub jednostki wojskowej tej cywilizacji na miejscu. Uwagę zwraca również fakt, że niektóre z tych budowli zostały wzniesione z tynku błotnego, a nie z tradycyjnego wapienia. To mogła być próba odtworzenia architektury Teotihuacan przez lokalnych budowniczych. Relacje między Tikal a Teotihuacan nie zawsze był jednak pokojowe. W 378 roku n.e. doszło do wydarzenia znanego jako „przybycie Obsydianowego Węża”. Cześć badaczy interpretuje je jako inwazję Teotihuacan na Tikal. Nowe znalezisko ołtarza z pochówkami może być kolejnym dowodem na obecność i wpływy tej cywilizacji w sercu ziem Majów. Stephen Houston z Uniwersytetu Browna, jeden z autorów badań podkreśla, że odkrycie to ukazuje, jak elity z Teotihuacan nie tylko odwiedzały Tikal, ale również wprowadzały tam swoje rytuały i architekturę. Wtedy też powstawały repliki obiektów kultu z ich rodzinnego miasta. Wygląda na to, że słynne miasto Majów było bardziej kosmopolityczne, niż dotychczas zakładano. Tikal nie było izolowanym ośrodkiem. To tam krzyżowały się wpływy różnych kultur. Źródło: Antiquity Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Ludzie stworzyli 4 tys. lat temu wielką instalację. Mogła wyżywić 15 tys. osób rocznie
Złożoną sieć kanałów wykonali cztery tysiące lat temu łowcy i zbieracze, żyjący na terenie dzisiejszego państwa Belize w Ameryce Środkowej. Zdaniem archeologów jest to najwcześniejszy obiekt do połowu ryb na dużą skalę w tym rejonie świata.
Spis treści: Największa i najstarsza pułapka Ameryki Środkowej Łowiska jednym z motorów cywilizacji? Mokradła. To ważna sprawa W ostatnich latach archeolodzy znajdują coraz więcej dowodów na to, że społeczności łowców i zbieraczy, wbrew powszechnej opinii, potrafiły się zaangażować się w większe projekty. Mowa zarówno o wznoszeniu monumentalnej architektury, takiej jak na przykład w Göbeklitepe, ale też o instalacjach innego typu. Największa i najstarsza pułapka Ameryki Środkowej Archeolodzy z University of New Hampshire (UNH) w USA opublikowali właśnie na łamach czasopisma „Sciences Advances” artykuł, w którym prezentują odkrycie z Belize w Ameryce Środkowej, które – jak sami przyznają – nieco ich zaskoczyło. Archeolożka z UNH i szefowa projektu Belize River East Archaeology (BREA) prof. Eleanor Harrison-Buck i jej zespół znaleźli ślady po sporej, prekolumbijskiej instalacji do połowu ryb w Belize. Jest starsza od podobnych założeń o co najmniej tysiąc lat. Zlokalizowano ją w Crooked Tree Wildlife Sanctuary (CTWS), największym śródlądowym terenie podmokłym Belize. Jest to sieć kanałów i stawów, którą stworzyli łowcy i zbieracze w okresie archaicznym (ok. 2000–1900 lat p.n.e.). – Sieć kanałów zaprojektowano tak, aby kierować coroczne wody powodziowe do stawów w celu odłowu ryb. Doprowadzały wystarczającą ilość ryb, aby wyżywić nawet 15 000 osób przez cały rok – mówi prof. Harrison-Buck. Gdy wody opadały ryby, które wpłynęły do stawów za pośrednictwem kanałów, były uwięzione i ludzie mogli je łatwo odławiać. Sieć kanałów jest w zasadzie niewidoczna z powierzchni ziemi. Dlatego naukowcy skorzystali ze zobrazowań lotniczych, wykonali też naloty dronem, aby poznać ich rozplanowanie. Średnia długość blisko 170 odkrytych kanałów wynosi ponad 600 m, a ich szerokość 15–20 m. Łowiska jednym z motorów cywilizacji? Wygląda na to, że instalacja założona przez łowców i zbieraczy była bardzo wydajna i potrzebna. Z analiz badaczy wynika, że z systemu kanałów i stawów korzystano długo, bo aż przez ponad dwa tysiące lat do około 200 r. n.e. Takie ustalenie było możliwe nie tylko dzięki wykopaliskom, ale też wydatowaniu próbek osadów metodą radiowęglową. – Wczesne daty dla kanałów początkowo nas zaskoczyły, ponieważ wszyscy zakładaliśmy, że te masywne konstrukcje zbudowali starożytni Majowie mieszkający w pobliskich centrach miast. Jednak po wykonaniu licznych datowań radiowęglowych stało się jasne, że zostały one zbudowane znacznie wcześniej – powiedziała prof. Harrison-Buck. Z reguły to rolnictwo postrzegane jest jako główny motor rozwoju cywilizacji. Uprawianie ziemi przyczyniło się do upowszechnienia osiadłego trybu życia i uzyskania nadwyżek zasobów. Naukowcy z UNH podkreślają, że masowe pozyskiwanie zasobów wodnych w przypadku cywilizacji mezoamerykańskich mogło odgrywać również ważną rolę. Taka instalacja nie powstała bez powodu. W latach 2200–1900 p.n.e. w Mezoameryce doszło do długoterminowego zaburzenia klimatu. Powstanie sieci kanałów mogło być próbą dostosowania się do nowych warunków i bardziej efektywnego pozyskiwania żywności. – Takie intensywne inwestycje w [zmianę – przyp. red.] krajobrazu mogły ostatecznie doprowadzić do rozwoju złożonego społeczeństwa charakterystycznego dla prekolumbijskiej cywilizacji Majów, która następnie pojawiła się na tym obszarze około 1200 r. p.n.e. – wskazuje zaangażowana w projekt prof. Marieka Brouwer Burg z University of Vermont. Mokradła. To ważna sprawa – Mokradła zawsze były kluczowym ekosystemem dla ludzi na całym świecie – podkreśla współautorka publikacji, prof. Samantha Krause z Texas State University. – Wiedza o tym, jak odpowiedzialnie zarządzać zasobami terenów podmokłych, ma zasadnicze znaczenie dla ciągłej odporności tych ekosystemów zarówno w przeszłości, jak i obecnie. Archaiczni myśliwi-zbieracze-rybacy wiedzieli, jak chronić swoje zasoby i wykorzystywać je w sposób, który może utrzymać te siedliska, a nie je wyczerpać. To wyjaśnia ich długotrwałą obecność na tym obszarze – dodaje badaczka. Naukowcy nie mają wątpliwości, że obszary wodno-błotne zatrzymują i oczyszczają wodę. Zapewniają też nam bezpieczeństwo, bo przeciwdziałają powodziom. Uznawane są za naturalny filtr oczyszczający różnego rodzaju zanieczyszczenia. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zaginione piramidy i miasto Majów. Nowe odkrycia archeologów w Meksyku
Nowe znaleziska archeologów sugerują, że nadal nie udało się odkryć wszystkich osad Majów. Tym razem badacze namierzyli duże miasto z piramidami sprzed setek lat. Otaczały je wsie.
Spis treści: Biała plama na mapie cywilizacji Majów. W jaki sposób ją rozpoznać? Laser nie tylko dla wojska, ale też dla archeologów Piramidy, zaginione miasto i majańskie osiedla – odkryć jest sporo Cywilizacja Majów nie przestaje zaskakiwać naukowców. Lud ten osiągnął w czasie kilku tysięcy lat istnienia mistrzostwo w zakresie architektury i sztuki kamiennej. Ta rdzenna ludność zamieszkująca niegdyś obecne tereny Meksyku, Gwatemali, Belize, Salwadoru i Hondurasu ciągle jest badana przez archeologów i nie tylko. Najnowsze analizy, wykonane z pomocą lotniczego skanowania laserowego (LiDAR), przyniosły intrygujące wyniki. Opublikowano je na łamach czasopisma „Antiquity”. Biała plama na mapie cywilizacji Majów. W jaki sposób ją rozpoznać? Celem badań naukowców z USA i Meksyku był stan Campeche w południowo-wschodnim Meksyku. Do tej pory archeolodzy niewiele wiedzieli na temat aktywności Majów w tym rejonie. Rozpoznanie starożytnych konstrukcji na porośniętym dżunglą terenie jest bardzo trudne. Klasyczne rozpoznanie okolicy polega na marszu wśród roślinności i torowaniu sobie drogi maczetą. W ten sposób można jednak przeoczyć cenne zabytki. Dlatego właśnie coraz częściej badacze przeszłości sięgają po LiDAR. Ta laserowa technologia umożliwia „zdjęcie” powierzchni roślinności z badanego terenu i wykrycie reliktów zabudowań, nawet tych, które są zniwelowane i niewidoczne gołym okiem. Niestety, LiDAR jest kosztownym narzędziem. Organizacje przyznające granty nie chcą wydawać pieniędzy na badanie obszarów, które są całkowicie nieznane i potencjalnie pozbawione historii Majów. Właśnie dlatego jedna z części stanu Campeche wciąż pozostawała białą plamą na mapach archeologów. Laser nie tylko dla wojska, ale też dla archeologów Technologia LiDAR jest jednak stosowana w innych celach, początkowo tylko przez wojskowych, a teraz również przez leśników, ekologów czy inżynierów lądowych. I tu szczęście uśmiechnęło się do archeologów. Okazało się, że w 2013 roku konsorcjum zajmujące się pomiarem i monitorowaniem emisji dwutlenku węgla w lasach Meksyku wykonało już bardzo dokładne badanie lidarowe. Dane te trafiły do badaczy z Uniwersytetu Tulane, Meksykańskiego Instytutu Antropologii i Historii oraz Narodowego Centrum Lotniczego Mapowania Laserowego Uniwersytetu w Houston w USA. Naukowcy przeanalizowali 122 km kw. powierzchni stanu Campeche w Meksyku, które nigdy wcześniej nie były badane przez archeologów. Na zobrazowaniach dostrzegli ponad 6,6 tysiąca struktur, zapewne konstrukcji wzniesionych przez Majów. Piramidy, zaginione miasto i majańskie osiedla – odkryć jest sporo W ocenie badaczy udało się zidentyfikować gęstą i zróżnicowaną siatkę niezbadanych dotąd osad Majów rozsianych po całym regionie. – Znaleźliśmy nie tylko obszary wiejskie i mniejsze osady. Znaleźliśmy również duże miasto z piramidami tuż obok jedynej autostrady w okolicy, w pobliżu miasta, w którym ludzie od lat aktywnie uprawiają ziemię wśród tych [niewidocznych – przyp. red.] ruin – mówi główny autor publikacji, archeolog Luke Auld-Thomas. Zidentyfikowane piramidy porównują do tych znanych z Chichén Itzá lub Tikal. Skoro odkryć dokonano w tak eksponowanym terenie, oznaczać to może, że archeolodzy dokonają w tym rejonie kolejnych odkryć również w bardziej niegościnnych dziś lokalizacjach. – Jest jeszcze wiele do odkrycia – dodaje badacz. Archeolodzy chcą udać się teraz w teren i zweryfikować swoje wstępne ustalenia. Analiza osadnictwa sprzed setek lat – w ich ocenie – może odegrać kluczową rolę w rozwiązywaniu współczesnych problemów związanych z rozwojem miast. – Starożytny świat jest pełen przykładów miast, które są zupełnie inne niż te, które mamy dzisiaj. […] Biorąc pod uwagę wyzwania środowiskowe i społeczne, przed którymi stoimy związanymi z szybkim wzrostem populacji, badanie starożytnych miast może pomóc i poszerzyć naszą wiedzę, jak może wyglądać życie w mieście – mówi badacz. Liczy, że wzorując się na dawnych osiedlach, będziemy mogli wypracować bardziej zrównoważone miasta przyszłości. Źródło: Antiquity. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zaskakujące odkrycie. Majowie nie tylko palili tytoń. Oni go też pili
Naczynia znalezione w Gwatemali stanowią rzadki fizyczny dowód używania tytoniu przez starożytnych Majów. Ale tym razem mamy niespodziankę: okazuje się, że nie zawsze wdychali tytoń.
Spis treści: Szukali kakao, znaleźli tytoń Majański pokarm bogów Popalanie w łaźni na cześć bogów Na nizinach w Gwatemali odkryto bezprecedensowe dowody archeologiczne na to, że Majowie używali naparów tytoniowych do rytuałów związanych z ofiarami, kąpielą i porodem. Szukali kakao, znaleźli tytoń Naukowcy pracujący na prekolumbijskim stanowisku archeologicznym El Baúl w Cotzumalhuapa szukali śladów kakao wśród dużych naczyń ceramicznych uzyskanych z depozytów rytualnych. Naczynia, które pochodzą z późnego okresu klasycznego Majów (600–900 r. n.e.), przetestowano też pod kątem innych pozostałości, w tym tytoniu. Kiedy wyniki wróciły z analizy, zespół był zaskoczony. – Nie spodziewaliśmy się znaleźć śladów nikotyny w cylindrycznych naczyniach przeznaczonych do picia – główny badacz Oswaldo Chinchilla Mazariegos. Korzenie kultury Majów sięgają około 2600 r. p.n.e. Państwa Majów rozszerzyły się później na całą Amerykę Środkową, aż do ich pokonania i kolonizacji przez Hiszpanów w XVI wieku. Chociaż nigdy nie zjednoczyli się politycznie, Majowie – którzy nadal żyją w tym regionie – zawsze byli połączeni językiem, kulturą i religią. Majański pokarm bogów Nasza wiedza na temat używania tytoniu przez starożytnych Majów pochodzi głównie z przedstawień wizualnych i opisów słownych. Szesnastowieczne źródła opisują na przykład czarną maść o nazwie teotlaqualli, co oznacza „pokarm bogów”. Wykonana z jadowitych zwierząt, tytoniu i psychoaktywnych nasion, była używana do komunikowania się z duchami. Wyobrażenia i opisy w świętych tekstach wskazują, że Majowie używali tytoń na co dzień. Zwykle go palili. Fizyczne dowody na obecność nikotyny znaleziono już raz na statku Majów, w 2012 roku. Wraz z niedawnym odkryciem w El Baúl, historycy mają teraz pierwszy w historii dowód na używanie płynnego tytoniu w starożytnej Mezoameryce. Płynny tytoń jest wysoce toksyczny i może być śmiertelny. Prawdopodobnie używano go do wywoływania wizji lub transów wróżbiarskich w ramach kontrolowanego ceremonialnego rytuału oraz w celu zminimalizowania bólu u ludzi składanych w ofierze bogom. Popalanie w łaźni na cześć bogów Naczynia noszące ślady nikotyny zostały odkopane w pobliżu łaźni parowych, co wskazuje, że były one związane z praktykami i rytuałami leczniczymi. Dla Majów, wtedy i teraz, świat jest jednorodną przestrzenią duchową, bez rozróżnienia na ożywiony i nieożywiony. A w nim budynki mogą zaszkodzić swoim mieszkańcom, jeśli nie zostaną odpowiednio wynagrodzone ofiarami, takimi jak te naczynia. Kąpiele parowe w kulturze Majów były związane z bóstwami położniczymi i były wykorzystywane do terapeutycznych i rytualnych procedur porodowych. Niektóre z odkrytych naczyń zawierały również obsydianowe ostrza, które mogły być używane do przecinania pępowin. Mazariegos ma nadzieję, że odkrycia zachęcą do dalszych badań nad mezoamerykańskim płynnym tytoniem. Zwłaszcza w regionie wybrzeża Oceanu Spokojnego, który jest „zbyt często zaniedbywany na rzecz lepiej znanych stanowisk Majów”. Źródło: National Geographic Opracowanie: Szymon Zdziebłowski
W Meksyku odkryto tajemniczą konstrukcję Majów. Znajdowała się pod boiskiem
W meksykańskim Campeche archeolodzy odnaleźli podziemną konstrukcję, która znajdowała się bezpośrednio pod majańskim boiskiem do gry w rytualną piłkę. Charakterystyczne było to, że miała pomalowane ściany.
W tym artykule: Tajemnicza podziemna konstrukcja Budynek był ważną częścią życia politycznego Chaos, wojny i śmierć w okresie przed przybyciem konkwistadorów Campeche to stan w południowo-wschodnim Meksyku, położony na półwyspie Jukatan. To jeden z najbardziej zjawiskowych regionów kraju, który pełny jest stanowisk archeologicznych związanych z cywilizacją Majów. To kraina dawnych tradycji i wierzeń, których ślady są wciąż odkrywane. W ubiegłym roku archeolodzy odnaleźli tajemniczą konstrukcję, która związana była z kultem Kukulkana, jednego z najważniejszych majańskich bogów. Tajemnicza podziemna konstrukcja Najnowsze badania międzynarodowego zespołu archeologów pod kierunkiem Ivana Šprajca w Campeche skupiły się na rozległym i niezamieszkanym obszarze w centrum stanu, charakteryzującym się obecnością terenów podmokłych i nizinnych. W pracach wykorzystywano LiDAR, czyli technologię, która dzięki zastosowaniu promieni laserowych jest w stanie odwzorować trójwymiarowy model terenu. Do szczególnego odkrycia doszło na północny zachód od stanowiska Nadzcaan, odkrytego w latach 90. XX w. Na pokaźnym wzgórzu odnaleziono ślady majańskiej osady, która zlokalizowana była wokół głównego placu. Šprajc wyjaśnia, że choć nie był duży, musiał mieć pewne znaczenie społeczno-polityczne, ponieważ w jego centrum znajdowały się budowle o wysokości do 13 metrów. We wschodniej części tego osiedla znajdowało się boisko do piłki, w którą grali Majowie. Jednak nie boisko zadziwiło badaczy, a coś, co znajdowało się pod spodem. Budynek był ważną częścią życia politycznego Odkryto tam dodatkową konstrukcję podziemną, która mogła pochodzić z okresu wczesnoklasycznego (lata 200–600 n.e.). Pomieszczenia pokryte były warstwami sztukaterii, na której były ślady farby. – Mamy wrażenie, że kultura Majów w tym regionie, który właśnie zbadaliśmy, była znacznie mniej wyszukana niż w Petén na południu, a także w regionach Chenes i Chactún na północy i wschodzie Campeche – zauważył Šprajc. Budowały piramidy i składały krwawe ofiary z ludzi. Co jeszcze łączyło cywilizacje prekolumbijskie? Cywilizacje prekolumbijskie zaczęły formować się na długo, zanim mieszkańcy Starego Kontynentu przybyli na ich ziemie. Niestety, odkrycie Nowego Świata doprowadziło do ich zagłady. Co wiem... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cywilizacje-prekolumbijskie-majowie-inkowie-i-aztekowie-co-o-nich-wiemy-fot-ricardo-castelan-eyepix-group-future-publishing-via-getty-images-8836f03.jpg" width="938" height="626" alt="Cywilizacje prekolumbijskie – Majowie, Inkowie i Aztekowie. Co o nich wiemy? (fot. Ricardo Castelan / Eyepix Group/Future Publishing via Getty Images)" title="Cywilizacje prekolumbijskie – Majowie, Inkowie i Aztekowie. Co o nich wiemy? (fot. Ricardo Castelan / Eyepix Group/Future Publishing via Getty Images)" /> – Zlokalizowaliśmy pozostałości budynku, który istniał przed wybudowaniem boiska. Miał pomalowane ściany, ale dopiero dalsze wykopaliska mogą ujawnić kształt tego budynku i jego funkcję – dodał Ivan Šprajc, Był to najwyraźniej bardzo ważny obiekt. Boiska do piłki nożnej zwykle znajdowały się tylko w kluczowych miastach Majów, które były ośrodkami regionalnej organizacji politycznej – twierdzi słoweński archeolog w rozmowie z Live Science. Z oświadczenia archeologów wynika, że podczas najnowszych badań w Campeche udało im się odnaleźć kilka starożytnych osad Majów, w których przetrwały ruiny budynków mieszkalnych i piramid świątynnych. – W 2023 odkryliśmy Ocomtún, zaginione miasto Majów, w którym znajduje się kilka dużych piramid z okresu klasycznego. Nowo odkryta podziemna konstrukcja znajduje się na wcześniej niezbadanym obszarze na południe od Ocomtún – napisali uczeni. Chaos, wojny i śmierć w okresie przed przybyciem konkwistadorów W sumie w nowym stanowisku archeologicznym zidentyfikowano plac, piramidę o wysokości 16 metrów i prostokątny zbiornik wodny. W pozostałościach piramidy archeolodzy znaleźli kilka darów wotywnych. To m.in. naczynia ceramiczne, obiekty wykonane z ceramiki, a także grot włóczni. – Dary te zostały złożone w ostatnim okresie przed przybyciem hiszpańskich zdobywców: od 1250 do 1524 roku – powiedział Šprajc. – Był to czas, gdy region ten popadł już w polityczny chaos. Ludzie, którzy pozostali na tym obszarze, znaleźli się w olbrzymim kryzysie. Doszło do drastycznego spadku liczby ludności, który był spowodowany zubożeniem gleby, zmianami klimatycznymi, takimi jak długotrwałe susze. Oraz wojnami, które siały spustoszenie i śmierć – stwierdził archeolog. – Te ofiary wskazują, że nawet po opuszczeniu większości osad Majów, małe i zubożałe grupy nadal „włóczyły się po okolicy” i praktykowały wierzenia swoich przodków – wyjaśnił Šprajc. Źródło: INAH. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Tajemniczy rytuał Majów. Archeolodzy odkryli sekret starożytnej gry
Archeolodzy odkryli, że starożytni Majowie błogosławili swoje boiska do rytualnej gry w piłkę z wykorzystaniem roślin psychodelicznych. Badania rzucają nowe światło na tradycje tej cywilizacji.
W tym artykule: Tradycje i zwyczaje Majów Pod boiskiem do gry w piłkę zidentyfikowano psychodeliki Na czym polegał tajemniczy rytuał? Majowie zbudowali jedną z najbardziej rozwiniętych cywilizacji w prekolumbijskiej Mezoameryce. Pozostawili po sobie monumentalne miasta, w których znajdowały się świątynie zbudowane na piramidach schodkowych, pałace, tarasy, czy majestatyczne dziedzińce. Lud ten stworzył własne pismo hieroglificzne, a także dwudziestkowy system liczbowy. Interesowali się również astronomią i obliczali czas obrotu Księżyca i moment wystąpienia zaćmienia Słońca. Tradycje i zwyczaje Majów Badania archeologiczne wykazały, że Majowie nie stronili również od rozrywki. W całej Mezoameryce naukowcy odnaleźli pozostałości boisk do gry w piłkę. To między innymi ullamaliztli, czyli rytualna gra plemion prekolumbijskiej Mezoameryki i Ameryki Południowej. Pierwsze boiska zbudowali już Olmekowie w II tysiącleciu p.n.e. Boiska do gry w ullamaliztli znajdowały się w każdym mieście prekolumbijskiej Mezoameryki. Naukowcy już od dawna wiedzieli, że nie była to zwykła gra i miała wymiar religijny. Ale do tej pory badacze nie zdawali sobie, jak ważna była ta rozgrywka dla Majów. Najnowsze badania rzucają nowe światło na tradycje tego ludu. Archeolodzy prowadzili wykopaliska w Yaxnohcah, starożytnym mieście Majów, które rozwijało się od około 1000 roku p.n.e. do 200 roku n.e., na terenie dzisiejszego Campeche w Meksyku. Pod boiskiem do gry w piłkę zidentyfikowano psychodeliki Badacze odsłonili tam spory plac, który według archeologów był właśnie boiskiem do gry w piłkę. Pod brukowaną powierzchnią placu, archeolodzy zidentyfikowali rośliny wykorzystywane w trakcie ceremonii. Analiza DNA wykazała, że niektóre z nich poza właściwościami leczniczymi, miały również działanie halucynogenne. – Kiedy Majowie wznosili nowy budynek, błagali bogów o dobrą wolę, aby chronili zamieszkujących go ludzi – mówi archeolog David Lentz z Uniwersytetu Cincinnati, pierwszy autor artykułu. – Niektórzy nazywają to „rytuałem ożywiania duszy”, który miał na celu uzyskanie błogosławieństwa i proszenie o przychylność bogów – dodał naukowiec. – Dzisiejsze boiska do piłki nożnej postrzegamy jako miejsce rozrywki. W świecie starożytnych Majów tak nie było – wyjaśnia Lentz. Boiska te stanowiły ważne miejsce w centrum ceremonialnym. Były integralną częścią miasta – dodał. Jak i gdzie naprawdę żyli Majowie? Nowa metoda badawcza zrewolucjonizowała naszą wiedzę o tej cywilizacji Majowie zostawili po sobie fascynujący świat, a w zasadzie jego ruiny. Dziś przykrywa je dżungla, co utrudnia poznawanie historii pierwszych cywilizacji Ameryki Środkowej. Przełomem w eksplor... Boisko do gry w piłkę w Yaxnohcah odkryto na kamiennej platformie, które nazwano kompleksem Helena. Nie wiadomo dokładnie, czy była konstrukcja, ale wiadomo, że była używana tylko przez jakiś czas, po czym dobudowano do niej boisko. Przebudowana miała nastąpić ok. 2000 lat temu. Naukowcy twierdzą, że właśnie podczas tego remontu doszło do ceremonii błogosławieństwa i wykorzystano w niej rośliny psychodeliczne. Na czym polegał tajemniczy rytuał? Wśród około 15 gatunków roślin naukowcy zidentyfikowali Ipomoea corymbosa. To gatunek pnącza z rodziny powojowatych. Występuje na kontynentach amerykańskich od Meksyku na północy po południową Brazylię, Paragwaj i Boliwię na południu. Wykazuje działania narkotyczne. Archeolodzy znaleźli również ślady papryczki chili lub pieprzowca, które były wykorzystywane do celów medycznych i kulinarnych, a także pozostałości liści Hampea trilobata, drzewa, którego liście służyły do owijania wiązek kory spożywczej lub do wyrobu sznurków. Badacze twierdzą, że wszystkie te rośliny zostały celowo ułożone razem w pęczek i umieszczono je pod boiskiem. Nie wiadomo, na czym dokładnie polegał ten rytuał. Naukowcy sugerują, że mógł mieć związek z uzdrowieniem lub przemianą z przestrzeni zwykłej w ceremonialną. – Majowie słynęli z umieszczania wiązek leczniczych pod podłogą w ramach swoistej ochrony – napisali autorzy w swojej pracy. – Przez tysiąclecia rośliny lecznicze i psychoaktywne były częścią wyszukanych rytuałów i codziennych praktyk religijnych w całej Mezoameryce. Pomimo istotnego charakteru tych praktyk rytualnych wśród dawnych kultur, jasne zrozumienie ceremonialnego życia starożytnych Majów pozostaje uparcie nieuchwytne – podsumowują uczeni. Źródło: PLOS One Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jak i gdzie naprawdę żyli Majowie? Nowa metoda badawcza zrewolucjonizowała naszą wiedzę o tej cywilizacji
Majowie zostawili po sobie fascynujący świat, a w zasadzie jego ruiny. Dziś przykrywa je dżungla, co utrudnia poznawanie historii pierwszych cywilizacji Ameryki Środkowej. Przełomem w eksploracjach okazała się świetlna metoda badawcza – lidar. Dotychczasowe ustalenia okazały się błędne.
W tym artykule: Przełomowa metoda lidar Jak żyli Majowie? Ich megalopolis zaskakują Nowa szansa dla Gwatemali Tego nie wiedzieliśmy o Majach Marcello Canuto i Francisco Estrada-Belli obaj są archeologami i badaczami National Geographic pracującymi na Uniwersytecie Tulane. Wspólnie spędzili dekady, prowadząc badania w dżunglach Ameryki Środkowej. Z odkrywaniem skarbów starożytnej cywilizacji Majów wiązały się wyczerpujący upał i wilgoć. A dodatkowo spotkania ze śmiercionośną przyrodą i uzbrojonymi wandalami. Cywilizacja ta rozwijała się przez tysiące lat, a następnie w tajemniczy sposób zniknęła pod gęstym lasem. Co ciekawe, archeolodzy dokonali swojego największego odkrycia nie w terenie, a siedząc przy komputerze w klimatyzowanym biurze w Nowym Orleanie. Przełomowa metoda lidar Marcello Canuto otworzył zdjęcie lotnicze lasu w północnej Gwatemali. Początkowo na ekranie nie było widać nic poza wierzchołkami drzew. Jednak zdjęcie zostało wykonane przy użyciu technologii zwanej lidar (z ang. skrót od „wykrywanie światła i określanie odległości”). Jak to działa? Najpierw na samolotach są montowane urządzenia wyposażone w laser. Wystrzeliwują w dół miliardy impulsów świetlnych, a następnie mierzą te, które odbijają się z powrotem. Tylko część z nich przenika przez liście, ale to zapewnia wystarczającą ilość danych, aby stworzyć obraz dna dżungli. Za pomocą kilku kliknięć Canuto cyfrowo usunął roślinność, aby odsłonić trójwymiarowy obraz ziemi. Do tej pory uważano, że region, który oglądali, był w większości niezamieszkany. Nawet u szczytu cywilizacji Majów ponad 1100 lat temu. To, co wyglądało jak zwykłe zbocza wzgórz, zostało wyrzeźbione przez zbudowane przez człowieka tarasy rolnicze i kanały irygacyjne. Z kolei to, co wydawało się małymi górami, było w rzeczywistości dużymi piramidami zwieńczonymi ceremonialnymi budynkami. Osady, które pokolenia archeologów uważały za regionalne stolice, były zaledwie przedmieściami znacznie większych miast prekolumbijskich, połączonych brukowanymi autostradami. Thomas Garrison, archeolog i badacz National Geographic, przeglądał dane mniej więcej w tym samym czasie. Był zdumiony tym, co zobaczył. – Myślę, że czuliśmy coś podobnego do tego, co czuli astronomowie, gdy po raz pierwszy spojrzeli przez Teleskop Hubble'a i zobaczyli te wszystkie puste przestrzenie, które nagle wypełniły się gwiazdami i galaktykami – mówi. – Oto była ta rozległa dżungla, o której wszyscy myśleli, że jest prawie pusta. A potem, kiedy odsunęliśmy drzewa, wszędzie były ludzkie ślady. Majowie składali krwawe ofiary na cześć „umierającego” boga. Rytuał miał związek z zaćmieniem Słońca Majowie wierzyli, że podczas zaćmienia Słońca umiera ich bóg. Aby go uratować, upuszczali sobie krew, którą następnie palili, aby uratować bóstwo. Jak żyli Majowie? Ich megalopolis zaskakują Zastosowanie metody lidar rewolucjonizuje wykopaliska archeologiczne na terenach zamieszkanych niegdyś przez Majów. Nie tylko prowadzi badaczy do obiecujących miejsc, ale także daje im szerszy obraz starożytnego krajobrazu. Dziesiątki badań lidarowych podważyły ugruntowane od dawna wyobrażenia o cywilizacji, która rozwijała się w jednym z najmniej gościnnych regionów Ziemi. – Prawie nie da się przecenić, w jakim stopniu lidar zmienia archeologię – mówi Edwin Román-Ramírez, archeolog z Gwatemali. – Zawsze będziemy musieli kopać, aby zrozumieć ludzi, którzy zbudowali te konstrukcje, ale ta technologia pokazuje nam dokładnie, gdzie i jak to robić. Otrzymane obrazy obalają pogląd mówiący, że niziny Majów były słabo zaludnionym krajobrazem, usianym kilkoma rozproszonymi i autonomicznymi państwami-miastami. Każde nowe badanie lidarowe coraz wyraźniej pokazuje, że Majowie byli cywilizacją o zdumiewającej skali i złożoności. Ich megalopolis z milionami rolników, wojowników i budowniczych posiadały niezwykłe infrastruktury. Nowa szansa dla Gwatemali Dla Gwatemali, kraju, który jest ubogi gospodarczo, ale posiada liczne skarby kulturalne i ekologiczne, odkrycia oferują ekscytującą perspektywę. Wiele z nich może stać się centralnym punktem przemysłu kulturalnego i ekoturystycznego. To z kolei mogłoby pomóc wytyczyć zrównoważoną ścieżkę wyjścia z ubóstwa. Jednak dla Estrady-Belli, Romána-Ramíreza i innych gwatemalskich archeologów i ekologów zaawansowane technologicznie zdjęcia ujawniły także bardziej niepokojący scenariusz, który może sprawić, że te plany staną się dyskusyjne. Charakterystyczne ślady rabusiów, drwali, grabieżców ziemi i handlarzy narkotyków, pokazują, że oblegają oni drugi co do wielkości pozostały las tropikalny w obu Amerykach. Wielu Gwatemalczyków obawia się, że mogą przegrać wyścig o wysoką stawkę, którego celem jest ochrona krajobrazów i skarbów. Duża część najważniejszego dziedzictwa kulturowego kraju jest chroniona w Rezerwacie Biosfery Majów. Obszar jest połączeniem parków narodowych, rezerwatów dzikiej przyrody i koncesji leśnych. Mieszkańcy pozyskują z nich drewno i inne dary lasu. Rezerwat zajmujący około jednej piątej terytorium Gwatemali jest też domem dla jaguarów i ary szkarłatnej. Można tam także spotkać setki innych gatunków ptaków, motyli, gadów i ssaków. W przeciwieństwie do bardziej suchych kolebek cywilizacji, takich jak Egipt i Mezopotamia, wilgotne lasy Ameryki Środkowej rzadko kiedy łatwo zdradzają swoje pogrzebane tajemnice. W połowie XIX wieku amerykański pisarz John Lloyd Stephens i jego brytyjski towarzysz, artysta Frederick Catherwood, badali niektóre z opuszczonych miast Majów na meksykańskim półwyspie Jukatan. Ich opisy i rysunki zarośniętych piramid i pałaców przyciągnęły innych badaczy. Jednak po dekadach kopania archeologom udało się otworzyć tylko kilka małych okienek na świat Majów. W Chichén Itzá odkryto wyjątkową rzeźbę wojownika. Ma hełm w kształcie węża Na terenie jednego z 7 nowych cudów świata dokonano interesującego odkrycia. Archeolodzy pracujący w Chichén Itzá na meksykańskim Jukatanie trafili na rzeźbę przedstawiającą głowę wojo... Tego nie wiedzieliśmy o Majach W 2009 roku archeolodzy Diane i Arlen Chase, obecnie pracujący na Uniwersytecie w Houston, spróbowali czegoś nowego w Caracol, starożytnym mieście w Belize, w którym wykopaliska prowadzili od 1985 roku. Coraz częściej montowano skanery lidar, początkowo używane do meteorologii i śledzenia ciał niebieskich. Urządzenia podczepiano do samolotów w celu ułatwienia mapowania i pomiarów. – Na początku projektu myśleliśmy, że Caracol to tylko kilka piramid i grup świątyń – mówi Arlen Chase. – Ale kiedy zbadaliśmy za pomocą lidaru obszary peryferyjne, odkryliśmy, że w rzeczywistości było to ogromne, misternie zaplanowane miasto. Metropolię prawdopodobnie zamieszkiwało co najmniej 100 000 ludzi, czyli prawie dwukrotnie więcej niż dzisiejsza populacja Belize City. Odkrycia Chase’ów uświadomiły innym archeologom potencjał tej technologii. W 2021 r. wykopaliska przeprowadzone na podstawie danych z Pacunam przyniosły niespodzianki nawet w Tikal, największym stanowisku archeologicznym w Gwatemali. Miasto było co najmniej czterokrotnie większe, niż wcześniej sądzono. Ustalono też, że było częściowo otoczone potężnym przekopem i ciągnącym się kilometrami murem obronnym. Na miejscu odkryto dużą piramidę i tajemniczy kompleks powiązany z kulturą Teotihuacan. – Znalezienie nowych, ważnych zabytków w sercu Tikal – jednego z najintensywniej badanych miejsc na obszarze Majów – pokazuje, jak wiele drzwi otwiera lidar – mówi Román-Ramírez, który kieruje projektem archeologicznym South Tikal. – Odkrywamy obiekty, których nie mogliśmy dostrzec nawet wtedy, gdy po nich chodziliśmy. Źródło: National Geographic (cały artykuł w oryginale). Opracowanie: Mateusz Łysiak
Podczas zmiany władzy spalili kości dawnych elit. „Punkt zwrotny w historii tej cywilizacji”
Archeolodzy odkryli miejsce dawnego rytuału Majów. Analiza wykazała, że prawdopodobnie nowy władca miał spalić tam kości starej dynastii podczas zmiany reżimu.
W tym artykule: Brutalne rytuały Majów Spalenie kości dawnych władców Ceremonia ustanowienia nowego reżimu Władca z innego kraju Starożytni Majowie stworzyli jedną z najbardziej zaawansowanych cywilizacji w historii. Społeczeństwo to zostawiło po sobie imponujące dziedzictwo w postaci majestatycznych miast, budowli i piramid, a także artefaktów archeologicznych i zapisków o ich tradycjach i wierzeniach. Znaleziska badaczy w ciągu ostatnich dekad dostarczyły dużo informacji o tym, jak wyglądały dawne majańskie rytuały. Brutalne rytuały Majów A te bywały równie interesujące, co przerażające. Tak było np. Podczas każdego zaćmienia Słońca. Majowie wierzyli bowiem, że podczas tego wydarzenia umiera ich bóg. Aby go uratować, upuszczali sobie krew, którą następnie palili, aby uratować bóstwo. Lud ten na część różnych bogów często składał ofiary z ludzi, a ich ciała były rozczłonkowywane Najnowsze odkrycie rzuca nowe światło na różnorodność rytuałów tej cywilizacji. Na łamach czasopisma naukowego „Antiquity” właśnie ukazał się artykuł, w których naukowcy opisali ceremonię, mającą być „punktem zwrotnym” w historii tego ludu. – Wydarzenie to miało miejsce u zarania nowej ery politycznej w latach 810–950 n.e. Oznaczało moment zmian w królestwie – napisali autorzy. – Wiele badań epigraficznych i archeologicznych na obszarze państwa Majów skupiało się na upadku klasycznego państwa pod koniec VIII i na początku IX wieku naszej ery, badając m.in. architekturę ceremonialną, miejsca rytuałów i analizując porzucone pałace – tłumaczą uczeni. Spalenie kości dawnych władców Tym razem naukowcy postanowili zbadać zwęglone szczątki ludzkie i spalone artefakty, które zostały znalezione w świątyni Majów w północnej Gwatemali, na stanowisku archeologicznym Ucanal. Naukowcy twierdzą, że palenisko było miejscem rytuału, w którym nowi władcy spalili szczątki poprzednich elit, aby przypieczętować zmianę władzy i nastanie nowego reżimu politycznego. W majańskiej piramidzie znaleziono rozczłonkowane ludzkie szczątki Majowie zostawili po sobie bogate dziedzictwo. Nadal nie wiemy jednak wszystkiego o ich codzienności. Jeden z najbardziej fascynujących aspektów dotyczy składania ofiar. – Odkryliśmy duże stężenie sadzy, węgla i popiołów zmieszanych ze spalonymi kośćmi oraz fragmentami jadeitu i muszli morskich, które zostały tak mocno spalone, że popękały i eksplodowały – powiedziała w rozmowie z Live Science główna autorka badania Christina Halperin, profesor antropologii na Uniwersytecie w Montrealu. – Na początku nie wiedzieliśmy, z czym w ogóle mamy do czynienia – dodaje. Gdy naukowcy rozpoczęli dalsze wykopaliska, odkopali pozostałości maski wykonanej z jadeitu i dwóch kawałków obsydianu, które miały imitować źrenice maski. Bardzo podobne do innych masek odkrytych na terenie dawnego państwa Majów, które noszone były głównie przez członków rodziny królewskiej. Ceremonia ustanowienia nowego reżimu – Nie docierało do nas, że patrzymy na elitarne artefakty, dopóki nie znaleźliśmy diademu lub korony – powiedziała Halperin. – Tylko członkowie rodziny królewskiej Majów nosiliby coś takiego. Wiedzieliśmy, że to musi być grobowiec królewski – przyznała uczona. Datowanie radiowęglowe kości i przedmiotów na miejscu wykazało, że pochodziły one z różnych okresów. – To sugeruje, że grobowiec już istniał. Po wielu latach ktoś ponownie do niego wszedł w celu spalenia szczątków królewskich. Następnie złożono je w ofierze podczas budowy nowego etapu piramidy świątynnej – napisali archeolodzy w oświadczeniu. – Kości były pofragmentowane, ale udało nam się ustalić, że należały do co najmniej czterech osób – wyjaśniła Halperin. – Trudno zidentyfikować zmarłych. Wiemy, że co najmniej jedna osoba była dorosłym mężczyzną. Uważamy, że dwie z nich były członkami rodziny królewskiej – dodała. – To spalenie szczątków zbiegło się ze zmianą władzy. Członkowie nowej klasy politycznej odrzucili późnoklasyczną dynastię Majów. Zapoczątkowali nową erę władzy wraz z wprowadzeniem nowego władcy znanego jako Papmalil, który mógł być obcokrajowcem – napisali badacze. Władca z innego kraju – Papmalil rządził nie za pomocą tytułu królewskiego zawierającego glif godła K'anwitznal, ale jako ochk'in kaloomte, wysoki tytuł często kojarzony z dowódcami wojskowymi i potężnymi władcami o najwyższym statusie. Chociaż nie mamy żadnych pisemnych wzmianek wskazujących, kiedy doszedł do władzy, niektóre teksty wspominają o jego zaangażowaniu w sojusze, wspólne działania wojenne i nadzór nad ceremoniami w okresie od ok. 814–859 n.e. – wyjaśnili uczeni. Autorzy twierdzą, że rządy Papmalila były przełomowe nie tylko ze względu na jego możliwe obce pochodzenie. – Być może przez przerwanie sukcesji dynastii rządzących, ale także dlatego, że jego władza zmieniła dynamikę polityczną na południowej Nizinie Majów – podsumowali. Źródło: Antiquity. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Majowie składali krwawe ofiary na cześć „umierającego” boga. Rytuał miał związek z zaćmieniem Słońca
Majowie wierzyli, że podczas zaćmienia Słońca umiera ich bóg. Aby go uratować, upuszczali sobie krew, którą następnie palili, aby uratować bóstwo.
W tym artykule: Strach przed ciemnością Obserwacje nieba według Majów Czym dla Majów było zaćmienie Słońca? Wszelka wiara ma swoje korzenie w strachu. Ludzie od najdawniejszych czasów obawiali się nie tylko samej śmierci i kresu życia, ale również żywota teraźniejszego i tego, co ich otacza. To między innymi ekstremalne zjawiska naturalne, które trudno było wówczas w logiczny sposób wyjaśnić. Ale ludzie bali się również czegoś bardziej prozaicznego, czegoś, co jest nieodłącznym elementem nocy – ciemności. Strach przed ciemnością Wyobraźmy sobie czasy, w których jedynym źródłem światła jest Słońce, a mrok oświetlać można było jedynie pochodnią lub ogniskiem. Nocą do życia budziły się stworzenia, które za dnia spały, a niektóre drapieżniki dopiero po zachodzie słońca wychodziły na żer. W ciemności widzimy lub wydaje nam się, że widzimy najstraszniejsze rzeczy, jakie tylko możemy sobie wyobrazić. „Ciągle się boję, że coś jest w pobliżu” – śpiewał Bruce Dickinson, wokalista Iron Maiden w piosence „Fear of the Dark”. Wiara w monstra, potwory i duchy była najprawdopodobniej konsekwencją strachu przed ciemnością. Ku pokrzepieniu duszy, społeczeństwa niemal każdej cywilizacji tworzyły bogów i religie, które były swoistą tarczą przed złem tego świata. Wiara pomagała w szukaniu odpowiedzi na trudne pytania i nadawała sens życiu. Bogowie często związani byli z porami roku i kalendarzem słonecznym. Tak było na przykład w wierzeniach Majów. Obserwacje nieba według Majów W trudnym do przewidzenia życiu jedna rzecz była niemal niezmienna. Słońce codziennie pojawiało się na niebie, żeby po kilku-kilkunastu godzinach zniknąć za horyzontem. Majowie przywiązywali bardzo dużą uwagę do obserwacji gwiazd. Lud ten wierzył, że widoczne ciała niebieskie były istotami boskimi, a ich ruchy były interpretowane jako podróże bogów między Ziemią, podziemnym światem a innymi niebiańskimi miejscami. Piramidy schodkowe, okrutne rytuały i krwawe wojny. Z czym jeszcze kojarzy nam się cywilizacja Majów? Cywilizacja Majów jest obecnie zaliczana do grona najbardziej rozwiniętych kultur prekolumbijskich. Ludy majańskie pozostawiły po sobie niezwykle bogatą spuściznę w postaci imponujących obi... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cywilizacja-majow-osiagniecia-rytualy-i-budowle-majow-co-wiemy-o-tej-cywilizacji-fot-getty-images-7056056.jpg" width="938" height="625" alt="Cywilizacja Majów – osiągnięcia, rytuały i budowle Majów. Co wiemy o tej cywilizacji? (fot. Getty Images)" title="Cywilizacja Majów – osiągnięcia, rytuały i budowle Majów. Co wiemy o tej cywilizacji? (fot. Getty Images)" /> – Starożytni Majowie byli prawdopodobnie jednymi z najwspanialszych obserwatorów nieba. Prowadzili systematyczne obserwacje ruchu Słońca, planet i gwiazd. Na podstawie tych obserwacji stworzyli złożony system kalendarza, który regulował ich świat. Był jednym z najdokładniejszych kalendarzy czasów przednowożytnych – wyjaśnia Kimberly H. Breuer, badaczka cywilizacji Majów na University of Texas w Arlington. 8 kwietnia 2024 nad Pacyfikiem można było ok. 19 naszego czasu podziwiać jedyne w tym roku całkowite zaćmienie Słońca. Współcześnie jest to bardzo interesujące i spektakularne zjawisko, ale niemal każdy potrafi wyjaśnić, dlaczego do niego dochodzi. Tysiące lat temu, w czasach Majów nie byłoby to tak oczywiste i wywołałoby niemałe poruszenie. Czym dla Majów było zaćmienie Słońca? Majowie kojarzyli zachody słońca ze śmiercią i rozpadem. Każdego wieczoru bóg słońca Kinich Ahau odbywał niebezpieczną podróż przez Xibalbę, czyli majańskie zaświaty, aby narodzić się na nowo o wschodzie słońca. Według mitologii Majów, zaćmienie Słońca było niczym fatum. To omen, który zwiastował przyszły kataklizm. Kinich Ahau był uosobieniem dobrobytu i porządku. Jego brat Chak Ek – Gwiazda Poranna, czyli planeta Wenus – kojarzony był z wojną i niezgodą. Mieli wrogie relacje i walczyli o dominację. Majowie wierzyli zatem, że ich potyczkę można było oglądać w niebiosach. Podczas zaćmień Słońca w całości można zobaczyć planety, gwiazdy, a czasem nawet komety. Gdy Kinich Ahau (czyli Słońce) był ukryty za Księżycem, Majowie wierzyli, że ich bóg umiera. Aby przywrócić równowagę światu i skierować go na właściwy kurs, konieczne były rytuały. A te wymagały często brutalnych ofiar. W rytuałach brała udział elita Majów, a przede wszystkim król. Przebijali sobie ciała, a następnie upuszczali krew, którą palili ku czci boga słońca. Majowie uważali, że „krew królów” była najwyższą formą ofiary, która miała wzmocnić boga Kinich Ahau. Według mitologii, bogowie stwórcy również oddali swoją krew i zmieszali ją z kukurydzą (świętą rośliną Majów), aby stworzyć pierwszych ludzi. Po krótkim czasie Słońce zaczyna wyłaniać się zza Księżyca. To oznacza, że Kinich Ahau został uratowany, a ofiara miała sens. Majowie mogli zatem znowu cieszyć się dostatkiem i wierzyć, że pomogli swojemu bogu. Przynajmniej na kilkanaście miesięcy. Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".