Miasto umarłych w sercu Paryża. Ciekawostki na temat cmentarza Père-Lachaise
Paryski cmentarz Père-Lachaise jest najczęściej odwiedzaną nekropolią świata. Znajduje się na pagórkowatym wschodnim krańcu miasta i stanowi schronienie nie tylko dla zmarłych, ale też dla dzikich zwierząt. Słynie z historii o duchach, wampirach i miłości silniejszej niż śmierć. Co ciekawe, miejsce to zyskało zainteresowanie dzięki wielkiej akcji PR.
Spis treści: Jak zachęcić paryżan do wyboru nowego cmentarza? Miliony odwiedzających rocznie Opowieści z krypty Polski Père-Lachaise Père-Lachaise jest obecnie największym cmentarzem znajdującym się w obrębie Paryża oraz jedną z najbardziej znanych nekropolii świata. Jednak jego początki były skromne. Powstał, ponieważ na początku XIX wieku paryskie cmentarze przykościelne były tak przepełnione, że miastu groził poważny kryzys sanitarny. W 1804 roku prefekt Sekwany, Nicolas Frochot, ogłosił projekt nowej, świeckiej nekropolii, której wyznaczono miejsce poza granicami ówczesnego Paryża, na wzgórzu Ménilmontant we wschodniej części miasta. Teren ten należał wcześniej do jezuickiego domu rekolekcyjnego, któremu przewodził w XVII wieku ojciec François de la Chaise – spowiednik króla Ludwika XIV. To właśnie od niego pochodzi nazwa miejsca. Jak zachęcić Paryżan do wyboru nowego cmentarza? Projekt architektoniczny powierzono Alexandre’owi-Théodore’owi Brongniartowi. To on nadał cmentarzowi charakter romantycznego ogrodu angielskiego – z krętymi alejkami, wzgórzami, drzewami i malowniczymi widokami. Otwarcie nastąpiło 21 maja 1804 roku. Paryżanie byli jednak sceptyczni: nekropolia wydawała im się zbyt odległa od centrum, a pierwsze pochówki szły opornie. W pierwszym roku odbyło się zaledwie trzynaście pogrzebów. I wówczas władze miejskie wymyśliły pewien wybieg. W 1817 roku przeniesiono na Père-Lachaise szczątki kilku znanych i cenionych postaci – poety i dramatopisarza Molière’a, bajkopisarza Jeana de La Fontaine’a, a przede wszystkim słynnej pary kochanków z XII wieku – Heloizy i Abelarda. Ten zabieg marketingowy zdziałał cuda. Paryżanie ruszyli tłumnie na wzgórze, by oddać hołd swoim bohaterom, a pochówki zaczęły mnożyć się w zawrotnym tempie. Cmentarz rozrastał się kilkakrotnie. Dziś zajmuje powierzchnię blisko 44 hektarów, skupiając ponad 70 tysięcy grobowców. Miliony odwiedzających rocznie Père-Lachaise to miejsce o wyjątkowym charakterze – jest jednocześnie nekropolią, parkiem, muzeum rzeźby i architektonicznym skarbcem. Spacer po jego alejkach przypomina wędrówkę przez XIX-wieczny Paryż. Nagrobki i kapliczki grobowe wzniesione są w stylach neoklasycznym, neogotyckim, art déco, a nawet modernistycznym. Wiele z nich to prawdziwe dzieła sztuki dłuta znanych rzeźbiarzy epoki. Cmentarz jest regularnie odwiedzany przez setki tysięcy turystów – szacuje się, że przybywa tu około 3,5 miliona osób każdego roku, co czyni go jedną z najczęściej odwiedzanych atrakcji Francji. Odwiedzający przychodzą tu jednak nie tylko jako zwykli turyści, ale też jako pielgrzymi – do grobów swoich idoli, poetów, muzyków, aktorów. To miejsce żywej pamięci, gdzie kwiaty, listy, zdjęcia i drobne pamiątki składane są na grobach z autentyczną czułością. To część szerszego trendu zwanego nekroturystyką. Być może dwa najczęściej odwiedzane groby na cmentarzu należą do osób ze świata anglosaskiego. Grób Oscara Wilde’a jest okaleczony. Rzeźbiarz Jacob Epstein ozdobił go posągiem skrzydlatego młodzieńca, jednak w pewnym momencie nieznany odwiedzający odłamał wyeksponowany penis wyrzeźbionej postaci. Później tak wielu turystów zostawiało na grobowcu ślady pocałunków, że obecnie jest on osłonięty płytami z pleksi. Jest też grób amerykańskiej gwiazdy rocka Jima Morrisona, należący do wielu miejsc na cmentarzu, o których mówi się, że są nawiedzone. Jedną z głównych atrakcji tego cmentarza są bowiem duchy. Opowieści z krypty Po cmentarzu krążą ponoć wszelkiej maści spirytyści, którzy zakradają się nocą na teren nekropolii, by rozmawiać z zamieszkującymi ją widmami. „Jeśli wierzyć niektórym ludziom, Père-Lachaise jest najbardziej nawiedzonym miejscem w stolicy” – napisał w swojej książce „Sekretne życie cmentarza: dzika przyroda i urzekające legendy Père-Lachaise” dyrektor cmentarza, Benoît Gallot. Jedną z powtarzanych historii jest ta o Płaczącej Kobiecie w Czerni – zrozpaczonej wdowie, która przychodziła na grób męża każdego dnia, aż pewnego razu zniknęła bez śladu. Odtąd jej zjawa podobno pojawia się przy tym samym grobie, szlochając cicho, a gdy ktoś się zbliży, odwraca twarz wykrzywioną w agonii i rozpływa się w powietrzu. Niedaleko straszy duch XIX-wiecznego premiera Adolphe’a Thiersa, który podobno szarpie za ubrania przechodniów mijających jego mauzoleum. Każdej nocy z grobu ma wstawać Marcel Proust, błąkając się po cmentarzu w poszukiwaniu swojego ukochanego – pochowanego wbrew ich woli zupełnie gdzie indziej. Przy grobie Jima Morrisona odwiedzający słyszą niewyjaśnione szepty i czują dotyk niewidzialnych dłoni, a niektórzy twierdzą, że uchwycili jego zjawę na fotografiach. Wampirzyca z Paryża Jednak najbardziej mrożącą krew w żyłach historią jest ta związana z ogromnym mauzoleum w 19. kwaterze cmentarza – grobowcem rosyjskiej arystokratki, baronowej Elizavety Demidoff, zmarłej w 1818 roku. Według legendy hrabina zapisała w testamencie fortunę równą dwóm milionom rubli każdemu, kto odważy się spędzić 365 dni i 366 nocy w jej grobowcu, przy trumnie, bez prawa opuszczania go i bez jakiegokolwiek kontaktu z ludźmi. Ściany i sufit komnaty miały być wyłożone lustrami. Gdy w 1893 roku historia ta trafiła na łamy paryskiej prasy, listy z podaniami zaczęły napływać z całego świata – ze Stanów Zjednoczonych, Norwegii, Chorwacji, Kanady i Niemiec. Jeden z kandydatów, który wytrzymał najdłużej, po zaledwie trzech tygodniach wyszedł z grobowca jako psychiczny wrak. Grobowiec został ostatecznie zapieczętowany, ale ostatni wniosek o wejście do środka wpłynął jeszcze w 1984 roku. Dziś hrabina bywa nazywana „Wampirzycą z Paryża”. Symbole wilków zdobiące jej mauzoleum i plotki o szklanej trumnie, w której spoczywa jej ciało, tylko podsycają tę mroczną legendę. Polski Père-Lachaise Lista osobistości spoczywających na Père-Lachaise jest imponująca i obejmuje przedstawicieli niemal każdej dziedziny kultury, nauki i polityki. Spośród twórców literatury pochowani tu są m.in. Honoré de Balzac, Oscar Wilde, Marcel Proust, Molière i Guillaume Apollinaire. Wśród malarzy i artystów wizualnych pochowani są tu Camille Pissarro, Amedeo Modigliani oraz fotograf Nadar. W świecie teatru i kina swoje miejsce na Père-Lachaise mają Sarah Bernhardt i Yves Montand. Z filozofii i nauki – Auguste Comte, ojciec pozytywizmu. Na Père-Lachaise pogrzebana została Édith Piaf. Co ciekawe, jej grób otaczają groby przynajmniej trzech z jej kochanków. Spoczywają tam również Maria Callas i Georges Bizet. Znajduje się tam również ponad 600 polskich grobów, choć wiele z nich nie ma charakteru zabytkowego. Posiadanie grobu rodzinnego na Père-Lachaise stało się w XIX wieku kwestią prestiżu. Dlatego można tam odnaleźć wiele polskich rodzin arystokratycznych – Lubomirskich, Czartoryskich, Zaleskich czy Rzewuskich. Jednak najbardziej znanym „polskim” grobem jest ten należący do Fryderyka Chopina. Kompozytora nie było stać na pochówek na Père-Lachaise, jednak miejsce dla niego wykupił producent fortepianów Pleyel, na których grywał muzyk. Ciało Chopina spoczywa w Paryżu, ale jego serce znajduje się w Warszawie, w filarze kościoła Świętego Krzyża. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Odkryto największe cmentarzysko wielorybów na Ziemi. Podwodna nekropolia skrywa tajemnice sprzed milionów lat
Na dnie Oceanu Indyjskiego, w wiecznych ciemnościach i przy miażdżącym ciśnieniu, biolodzy morscy natrafili na coś, co budzi skojarzenia z zatopionym miastem umarłych. Wzdłuż gigantycznej szczeliny geologicznej spoczywają szczątki setek wielorybów. Najstarsze pamiętają czasy na długo przed pojawieniem się człowieka. To największe i najgłębiej położone cmentarzysko tych morskich gigantów, jakie kiedykolwiek udało się odnaleźć.
Wydaje się, że głębiny oceanu są sterylne i całkowicie pozbawione życia. Najnowsze odkrycie, opisane na łamach prestiżowego czasopisma „Nature”, otwiera oczy wszystkim niedowiarkom – pokazuje, że ekosystemy rowów oceanicznych mogą kryć niezwykłe skarby, które są jak starożytne księgi historii naszej planety. Co niezwykłego znaleźli naukowcy pod wodzą dr Xiaotonga Penga z Chińskiej Akademii Nauk? Otchłań pełna kości Międzynarodowa ekspedycja, korzystająca z załogowego okrętu podwodnego Fendouzhe (w ramach programu Global TREnD), eksplorowała Strefę Pęknięć Diamantina. To potężna struktura geologiczna oddzielająca Australię od Antarktydy, sięgająca ponad 7000 metrów głębokości. Tam, w lutym 2023 roku, badacze natrafili na prawdziwą podmorską anomalię. Na odcinku 1200 kilometrów skatalogowano aż 485 miejsc spoczynku wielorybów. Znaleziono tam 476 skamieniałych szkieletów oraz pięć aktywnych biologicznie ekosystemów. Co niezwykle intrygujące, zdecydowana większość odnalezionych szczątków to czaszki waleni dziobogłowych (zifiowatych) – rodziny zagadkowych, nurkujących na ekstremalne głębokości ssaków. Najstarsze wydobyte czaszki w tej strefie zostały datowane na niewiarygodne 5,26 miliona lat. Życie, które rodzi się ze śmierci Dla życia próbującego przetrwać na ekstremalnych głębokościach jakiekolwiek pożywienie jest towarem luksusowym. Nie ma się więc co dziwić, że w całkowitych ciemnościach, w temperaturze oscylującej w okolicach zera, opadający na dno martwy wieloryb (zjawisko to biolodzy nazywają z angielskiego whale fall) staje się tętniącą życiem oazą. To ogrom jedzenia i ciepła. Nawet na tak ekstremalnych głębokościach padlina napędza życie. Kości są systematycznie pożerane przez wyspecjalizowane wieloszczety z rodzaju Osedax (zwane potocznie „robakami-zombie”), a wokół szkieletów wyrastają gąbki, ukwiały i maty mikrobiologiczne. Bakterie przeprowadzają tam chemosyntezę, tworząc symbiotyczne układy z małżami. Stephen J. Godfrey, amerykański paleontolog, porównał to odkrycie do sensacyjnego odnalezienia żywej ryby latimerii, która pamięta czasy dinozaurów. Podwodne cmentarzysko to rzadkie, wyjątkowe złoże skamieniałości, które wciąż rośnie. I zmienia nasze spojrzenie na życie w głębokim oceanie. Zagadka dziobogłowych nurków Dlaczego to właśnie walenie dziobogłowe zdominowały to podwodne cmentarzysko? Badacze sugerują, że Strefa Pęknięć Diamantina może w rzeczywistości stanowić naturalny punkt gromadzenia się opadających ciał wielu różnych gatunków wielorybów. Problem w tym, że szkielety innych ssaków morskich ulegają zbyt szybkiemu rozkładowi, by mogły zachować się w formie skamieniałości. Wyjątkiem są wspomniane zifiowate. Ich kości pyska są niezwykle gęste, dzięki czemu nie uległy całkowitej degradacji, zanim zdołała pokryć je ochronna warstwa tlenków żelaza i manganu, doskonale je konserwując. Czemu wieloryby umarły właśnie tam? Naukowcy przypuszczają również, że to sam styl życia zifiowatych – wyspecjalizowanych w polowaniach na głębokowodne kałamarnice i ryby – przyczynia się do ich masowej obecności w tym konkretnym rejonie. Topografia dna o kształcie litery V działa jak naturalny lej, ale to ekstremalne nurkowania w pogoni za zdobyczą są dla tych ssaków największym ryzykiem. Walenie dziobogłowe schodzą nawet na 3000 metrów, jednak zapuszczanie się głębiej w Strefie Diamantina stanowi dla nich nieprzekraczalną fizjologiczną barierę. Polowanie w tej przepaści może skończyć się dla nich śmiertelnym wycieńczeniem lub chorobą dekompresyjną. Opadają wtedy na dno, tworząc nowe wyspy życia w lodowatej otchłani. I zostawiają dla nas informację o Ziemi, której już nie ma. To wyjątkowe stanowisko paleontologiczne skrywa szczątki m.in. co najmniej jednego nieznanego wcześniej wymarłego gatunku. Naukowcy są pewni, że cmentarzysko kryje znacznie więcej ewolucyjnych niespodzianek. Źródło: Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Przełomowe odkrycie u naszych sąsiadów. Archeolodzy znaleźli dziesiątki ciał bez głów
Na terenie osady sprzed siedmiu tysięcy lat, należącej do pierwszych rolników, archeolodzy odkryli szczątki kilkudziesięciu osób pozbawionych głów. Zdaniem odkrywców nie jest to świadectwo pradziejowego bestialstwa, ale specyficznego systemu wierzeń.
To znalezisko brzmi dość zaskakująco, tym bardziej, że dokonano go na terenie pobliskiej Słowacji. Mowa o pradziejowej osadzie w Vráble-Veľké Lehemby, która badana jest wykopaliskowo już od kilkunastu lat. Ludzie żyli tu około 7 tysięcy lat temu. Byli to pierwsi rolnicy na tych terenach. Na obszarze około 50 hektarów archeolodzy zidentyfikowali relikty po ponad 300 domach. To tutaj, nad rzeką Žitavą, przez kilka stuleci rozwijała się społeczność, której życie i praktyki pogrzebowe stają się dziś kluczem do zrozumienia neolitycznej Europy. Ciała bez głów – odkrycie w rowie Najbardziej zagadkowe odkrycie miało miejsce w 2022 roku w pobliżu jednego z wejść do osady. Mowa o jednym z rowów, który ją otaczał. Nie był to raczej rodzaj fortyfikacji. Rowy miały w symboliczny sposób odgradzać osadę od świata zewnętrznego. I pełniły też funkcję specyficznej nekropolii, bo do 2025 roku archeolodzy natknęli się w nim na szczątki co najmniej 78 osób. Najbardziej zaskakujące jest to, że niemal wszystkie pozbawione były głów. Ciała spoczywały w różnych pozycjach – na brzuchu, na plecach, a nawet splątane ze sobą – bez wyraźnej orientacji według stron świata. Tę praktykę naukowcy opisali właśnie w „Antiquity” Anatomia rytuału pod lupą naukowców Wstępne analizy pochówków przeprowadzone przez dr Katharinę Fuchs z Uniwersytetu w Kilonii wskazują, że usunięcie głów nie było wynikiem brutalnej walki, lecz celowego i umiejętnego działania. Ślady na kręgach szyjnych sugerują użycie ostrych narzędzi do precyzyjnego oddzielenia czaszek od korpusów. Z kolei stan zachowania drobnych kości rąk i stóp wskazuje, że ciała deponowano w rowie krótko po śmierci, zanim doszło do zaawansowanego rozkładu. Same głowy pozostają archeologicznie „niewidzialne”, co rodzi hipotezę, że mogły być przechowywane jako relikwie lub trofea w innym miejscu. Datowanie radiowęglowe wskazuje, że deponowanie ciał mogło nastąpić w bardzo krótkim odstępie czasu, być może nawet w ciągu kilku dni, co sugeruje reakcję na konkretne wydarzenie lub kryzys. Neolityczne rytuały pogrzebowe Należy zaznaczyć, że znamy cmentarzyska z czasów neolitu, w których pochowano ludzi, którzy zginęli w związki z przemocą i agresją. Są to stanowiska archeologiczne w Talheim czy Asparn-Schletz. Jednak w Vráble sytuacja była inna. Warto jednak zaznaczyć, że w Vráble archeolodzy znaleźli pochówki też poza rowem. Szereg szkieletów odkryto w bezpośrednim sąsiedztwie domów czy w jamach grobowych przy wejściu do osady. Były one kompletne. Oznacza to, że ówczesne rytuały pogrzebowe były bardzo złożone. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Naukowcy rozwiązali tajemnicę pradawnego grobu. Nastolatka spoczywała z kośćmi ojca
Najnowsze badania DNA szczątków z neolitycznego stanowiska wykazały, że nastolatka sprzed 5500 lat została pochowana wraz z kośćmi swojego ojca na wysokości serca. Odkrycie rzuca nowe światło na prehistoryczne relacje rodzinne.
Czym jest miłość rodzicielska i jak głęboko zakorzeniona jest w ludzkiej naturze? To z pozoru proste pytanie frapuje badaczy od czasów starożytnych. Filozofowie, tacy jak Arystoteles, Platon, także stoicy, zastanawiali się, czym jest więź między rodzicami a dziećmi i czy jest ona naturalna, czy to jedynie konstrukt społeczny. Myśliciele nowożytni dopiero wskazali, że relacje dziecko-ojciec, dziecko-matka, to emocjonalna relacja, a potomstwo zaczęto postrzegać jako podmiot, a nie wyłącznie część wspólnoty, czy kapitał. Kiedy rodzina stała się dla ludzi ważna? Najnowsze odkrycie szwedzkich naukowców może dodać nową cegiełkę do dyskursu o rodzinnych relacjach. Badacze przeprowadzili badanie DNA szczątków odkrytych na neolitycznym cmentarzysku w Ajvide na Gotlandii. W latach 80. na nekropolii odkryto 85 grobów z kultury ceramiki dołkowej. Ta społeczność łowców-zbieraczy żyła na tej szwedzkiej wyspie ok. 5500 lat temu. Badacze ustalili, że w niektórych pochówkach złożono kilka osób, które były ze sobą spokrewnione. Najbardziej poruszający był jednak grób nastoletniej dziewczyny, w którym znajdowały się także szczątki jej ojca. – Ponieważ tego typu groby rzadko się zachowują, badania nad pokrewieństwem w archeologicznych kulturach łowców-zbieraczy są rzadkie i zazwyczaj ograniczone – powiedziała Tiina Mattila, genetyczka populacyjna z Uniwersytetu w Uppsali. Co wykazały badania? „Relacje pokrewieństwa między dawnymi społeczeństwami mogą dostarczyć cennych informacji na temat dynamiki społecznej populacji. Dane genetyczne z prehistorycznych szczątków ludzi mogą ujawnić pokrewieństwo genetyczne, a w połączeniu z informacjami archeologicznymi, rzucić światło na czynniki społeczne kształtujące pradawne społeczności” – napisali we wstępie swojej pracy opublikowanej na łamach „Proceedings of the Royal Society B”. W badaniu naukowcy wygenerowali nowe dane genomiczne pochodzące od 10 osób pochowanych na cmentarzysku na Gotlandii. Autorzy pracy porównali je z DNA 24 osób z czterech innych stanowisk na wyspie. „Analizy genetyczne ujawniły podwójne pochodzenie gotlandzkiej kultury ceramiki dołkowej, wykazując około 80% pokrewieństwa z wcześniejszymi mezolitycznymi grupami łowców-zbieraczy i 20% z grupami rolniczymi” – twierdzą badacze. Zidentyfikowali bliskie pokrewieństwo genetyczne między różnymi grupami badanych, co wskazuje na mieszanie się społeczności. Wszystkie osoby pochowane razem były blisko spokrewnione, w tym krewni pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia i wykazywały znacząco podwyższone pokrewieństwo genetyczne. Naukowcy podkreślają, że to dowód na to, że pokrewieństwo genetyczne odegrało decydującą rolę w rytuale pogrzebowym tej kultury. Miłość ojca i córki Badacze badali w sumie kilka grobów, ale to właśnie ten nastolatki wywołał największe poruszenie. Młoda kobieta została pochowana na plecach w pozycji wyciągniętej, a na jej tułowiu i obok niej znajdowały się kości jej ojca. Analiza DNA wykazała, że zmarł on znacznie wcześniej, niż córka. Naukowcy sugerują zatem, że szczątki mężczyzny musiały zostać wykopane i przeniesione do grobu córki. W innym grobie archeolodzy znaleźli szkielet dorosłej kobiety oraz szczątki dwójki małych dzieci. To chłopiec i dziewczynka, którzy byli rodzeństwem. Badanie wykazało jednak, że kobieta nie była ich matką, ale była z nimi spokrewniona. Odkryto także pochówek innej pary dzieci – również chłopca i dziewczynki, którzy zostali pochowani razem. Analiza genetyczna potwierdziła, że byli krewnymi trzeciego stopnia, czyli najprawdopodobniej kuzynami. – Ku zaskoczeniu ​​wiele osób pochowanych razem było krewnymi drugiego i trzeciego stopnia. Sugeruje to, że osoby te dobrze znały swoje linie rodzinne i że relacje poza najbliższą rodziną odgrywały dla tej kultury ważną rolę – podsumowuje współautorka badania, Helena Malmström, archeogenetyczka z Uniwersytetu w Uppsali. Badanie może być dowodem na to, że ponad 5000 lat temu więzi rodzinne i przynależność do danego rodu, mogła mieć dla ludzi znacznie większe znaczenie, niż dotychczas uważano. Planowane są jednak kolejne badania na Gotlandii, które mogą potwierdzić tę hipotezę. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Śmierć w cieniu średniowiecznej katedry. Czy chorzy byli wykluczani ze wspólnoty?
Średniowieczne pochówki od lat rodzą pytania o społeczne wykluczenie. Czy osoby dotknięte trądem lub gruźlicą trafiały poza poświęconą ziemię? Badania pięciu cmentarzy przynoszą konkretne dane. Okazuje się, że decydujący mógł być zupełnie inny czynnik.
Średniowieczna Dania była miejscem, gdzie życie toczyło się w cieniu wielkich epidemii. Trąd i gruźlica były codziennością, podobnie zresztą jak w innych częściach ówczesnej Europy. Dla ówczesnego człowieka stan ciała był ściśle powiązany ze stanem duszy. Choroba mogła być postrzegana jako kara za grzechy, co teoretycznie powinno wpływać na sposób pochówku. Nawet na umiejscowienie grobu poza uświęconą granicą cmentarza. Naukowcy postanowili sprawdzić, czy ta „czarna legenda” o wykluczeniu zmarłych ma potwierdzenie w faktach. Czy osoba z trądem rzeczywiście lądowała pod cmentarnym płotem? Badania w cieniu Monty Pythona – Kiedy zaczynaliśmy pracę, natychmiast przypomniał mi się film „Monty Python i Święty Graal”, a konkretnie scena z wozem w czasie zarazy – powiedział dr Saige Kelmelis z Uniwersytetu Dakoty Południowej, główny autor artykułu w czasopiśmie „Frontiers in Environmental Archaeology”. W tym fragmencie filmu widać, jak nędzarze rzucają zmarłych na wóz. Obraz ten sugeruje, że chorzy byli pariasami, których po śmierci wyrzucano poza nawias społeczności. – Myślę, że ten obraz przedstawia nasze wyobrażenia o tym, jak ludzie w przeszłości – a w niektórych przypadkach i dziś – reagują na wyniszczające choroby – dodaje dr Kelmelis. Archeologia to nie tylko wykopaliska W ramach badania eksperci przeanalizowali blisko 1000 szkieletów oraz ich położenie. Znajdowały się w obrębie pięciu duńskich cmentarzy średniowiecznych. Celem prac było zbadanie, jak choroby, na które cierpieli zmarli, w szczególności trąd lub gruźlica, wpływały na sposób i miejsce pochówku w obrębie cmentarzy przykościelnych. Nie były to typowe badania archeologiczne, bo analizowano dane uzyskane w czasie wcześniejszych wykopalisk. Teraz naukowcy zintegrowali dwie metody: paleoepidemiologię oraz archeologię przestrzenną. W czasie badań skupili się na zmarłych z oznakami trądu (Mycobacterium leprae) oraz gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis). Są one widoczne w postaci specyficznych zmian na kościach. Trąd pozostawia ślady zmian na twarzy oraz uszkodzeń dłoni i stóp spowodowanych infekcjami wtórnymi, podczas gdy gruźlica atakuje stawy i kości w pobliżu płuc. Pieniądze ułatwiają życie, również pośmiertne Po wnikliwej analizie szkieletów naukowcy doszli do wniosku, że to status społeczny, a nie stan zdrowia, determinował miejsce pochówku. Analiza przestrzenna nie wykazała istnienia osobnych kwater dla chorych, co oznacza, że osoby z widocznymi zmianami kostnymi były chowane zgodnie ze swoją pozycją społeczną, a nie w innym miejscu. Z badań wynika, że gruźlica była powszechną chorobą. Zwłaszcza na cmentarzu miejskim w Drotten prawie połowa pochówków znajdowała się na obszarach o wysokim statusie. Tam 51% zmarłych chorowało na gruźlicę. Inkluzywne średniowiecze? Najnowsze wyniki sugerują, że ludzie w średniowieczu rzadziej wykluczali osoby widocznie chore ze społeczeństwa, niż wskazują na to stereotypy. Naukowcy zastrzegają jednak, że potrzebne są dalsze wykopaliska cmentarzysk, aby uzyskać pełniejszy obraz. – Osoby mogły być nosicielami bakterii, ale zmarły, zanim zdążyły się one ujawnić w szkielecie. Jeśli nie będziemy mogli zastosować metod genomicznych, możemy nie poznać pełnego zakresu wpływu tych chorób na dawne społeczności – kończy dr Saige Kelmelis. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zagadki słowiańskich pochówków – co udało się wyczytać z ich szczątków? – nowy podcast
Czy wampiryzm do słowiański „wynalazek”? Jak wyglądały pochówki wczesnych Słowian? Co jesteśmy w stanie wyczytać z ich kości? Na te pytania odpowiada w naszym wideopodcaście antropolog fizyczny dr Łukasz Maurycy Stanaszek.
Przez wieki Słowianie praktykowali przede wszystkim ciałopalenie, co dla współczesnych badaczy jest ogromnym wyzwaniem. W podcaście usłyszycie o tym, jak antropolog potrafi z takich szczątków dziś „ułożyć” całego człowieka, a także czym były tajemnicze kurhany znajdowane w głębi puszcz. Ekspert od kości w naszym studio Naszym gościem w ostatnim odcinku z cyklu Wszystkie Tajemnice Słowian jest dr Łukasz Maurycy Stanaszek, który jest uznanym antropologiem fizycznym, archeologiem oraz popularyzatorem nauki. Na co dzień pracuje w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie, gdzie specjalizuje się w badaniu obrządków pogrzebowych populacji pradziejowych oraz nowożytnych. Jako ekspert uczestniczył w kilkudziesięciu ekspedycjach archeologicznych w kraju i za granicą, analizując m.in. dawne schorzenia oraz zjawisko wampiryzmu na podstawie zachowanych kości. Jak wyglądały pochówki wczesnych Słowian? Przed przyjęciem chrześcijaństwa Słowianie praktykowali przede wszystkim obrządek ciałopalny, co oznacza, że ciała zmarłych palono na stosach. Przepalone szczątki umieszczano następnie w ceramicznych popielnicach lub bezpośrednio w ziemnych jamach, a czasem owijano je w nietrwałe materiały organiczne. Charakterystyczną formą wczesnosłowiańskich grobów były kurhany, czyli niewielkie nasypy o średnicy od 5 do 10 metrów, lokalizowane często na terenach leśnych. W ich wnętrzu wznoszono niekiedy drewniane konstrukcje przypominające „domy zmarłych”, w których składano prochy wielu członków rodziny na przestrzeni lat. Jak wyglądały wewnątrz? O tym również opowiada nasz gość. Istniały także przypadki, w których spalone kości nie były zakopywane, lecz rozsypywane na płaszczu kurhanu. W niektórych pochówkach, obok szczątków ludzkich, odnajduje się również kości zwierząt, na przykład koni, co sugeruje ich udział w dawnych rytuałach pogrzebowych. Zapisane w kościach. Trudy codzienności i dawne choroby Analiza szczątków pozwala nam niemal zajrzeć w codzienność dawnego Słowianina. Z rozmowy dowiecie się, że nasi przodkowie byli znacznie niżsi od nas i cierpieli na poważne zwyrodnienia kręgosłupa spowodowane dźwiganiem ciężarów. Podcast rzuca światło na brutalną rzeczywistość: brak higieny jamy ustnej sprawiał, że młodzi ludzie tracili zęby, a anemia była powszechnym problemem wśród dzieci. Usłyszycie również o niesamowitych zabiegach, takich jak trepanacje czaszeki, które miały przynosić ulgę w cierpieniu. Słowiański wampiryzm. Między legendą a nauką Czy wampiry „narodziły się” na naszych ziemiach? Choć Adam Mickiewicz wierzył, że wiara w upiory wyszła „z łona słowiańskiego”, dr Stanaszek studzi te emocje, wskazując na szerszy kontekst tego zjawiska. W odcinku analizujemy, kto mógł zostać uznany za upiora – często były to osoby wyglądające inaczej, cierpiące na rzadkie schorzenia lub po prostu zbyt wysokie. To opowieść o lęku przed „innym”, który mógł budzić strach nawet po śmierci. Całą rozmowę z dr. Łukaszem Maurycym Stanaszkiem można obejrzeć na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. W pierwszym odcinki cyklu rozmawialiśmy z prof. Piotrem Grochowskim o rodzimowiercach, w drugim – o DNA Słowian z dziennikarką „Polityki” Agnieszką Krzemińską, w trzecim z prof. Pawłem Żmudzkim o Wielkiej Lechii, a w czwartym z dr. Jakubem Jagodzińskim o relacjach słowiańsko-wikińskich. Piąty odcinek poświęcony był kuchni Słowian. Na ten temat rozmawialiśmy z Małgorzatą Krasną-Korycińską. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli masowy grób z czasów wikińskich. „Nigdy bym się nie spodziewała, że znajdę coś takiego”
Dziesięciu mężczyzn spoczywało w jednym, wspólnym dole, który archeolodzy przebadali w Anglii. Na ich kościach zachowały się wyraźne ślady przemocy, a wśród zmarłych znajdowała się osoba o niemal dwumetrowym wzroście. Uwagę badaczy przykuły również ślady po trepanacji czaszki. Kim byli ci ludzie i dlaczego spotkał ich tak brutalny los?
Do niezwykłego odkrycia doszło w miejscowości Wandlebury, kilka kilometrów od Cambridge. Podczas prac archeologicznych natrafiono tam na dół o wymiarach cztery na jeden metr. W jego wnętrzu panował nieład, który zszokował badaczy. Wśród kości doliczono się szczątków dziesięciu osób. Nie był to jednak zwykły pochówek. Obok czterech kompletnych szkieletów znajdował się stos samych nóg oraz czaszki pozbawione reszty szkieletu. Część zmarłych została wrzucona do dołu twarzą do ziemi. Ułożenie ich rąk sugeruje, że przed śmiercią mogli być związani. Dla archeologów było to ogromne zaskoczenie, zwłaszcza że wcześniej najciekawszym znaleziskiem na tym terenie była… plastikowa przykrywka opakowania od cukierków sprzed sześciu dekad. Średniowieczna masakra na pograniczu królestw Naukowcy przeprowadzili analizy radiowęglowe kości. Wyniki wskazały, że ludzie ci zmarli między 772 a 891 rokiem naszej ery. W IX wieku okolice dzisiejszego Cambridge należały do wyjątkowo niebezpiecznych. Była to strefa graniczna pomiędzy królestwem Mercji a Anglią Wschodnią. W 870 roku tereny te zostały opanowane przez wikingów, a przez kolejne dekady dochodziło tu do brutalnych walk o kontrolę nad regionem. Wandlebury Country Park, znany dziś jako spokojne miejsce spacerów, w średniowieczu pełnił zupełnie inną rolę. Znajdował się tu starożytny fort, będący ważnym punktem orientacyjnym i miejscem zgromadzeń. To właśnie tutaj mogły rozgrywać się dramatyczne wydarzenia, których śladem jest odkryty masowy grób. Olbrzym z dziurą w głowie Najbardziej niezwykłym znaleziskiem był szkielet młodego mężczyzny w wieku od 17 do 24 lat. Wyróżniał się on imponującym wzrostem, sięgającym niemal dwóch metrów. W czasach, gdy przeciętny mężczyzna mierzył około 167 centymetrów, musiał robić ogromne wrażenie na otoczeniu. W jego czaszce archeolodzy odkryli owalny otwór o średnicy trzech centymetrów. Był to wyraźny ślad po trepanacji. Naukowcy podejrzewają, że mężczyzna cierpiał na guz przysadki mózgowej — schorzenie prowadzące do nadmiernego wzrostu oraz silnych, wyniszczających bólów głowy. Ślady gojenia się kości wskazują, że pacjent przeżył ten drastyczny zabieg, co czyni odkrycie jeszcze bardziej fascynującym. Kim byli zmasakrowani mężczyźni? Do dziś nie udało się jednoznacznie ustalić, czy w dole spoczywają Anglosasi, czy wikingowie. Rozczłonkowanie ciał sugeruje, że niektóre ich części mogły być wcześniej wystawiane na widok publiczny jako trofea wojenne. Inna hipoteza zakłada, że była to masowa egzekucja lub forma surowej kary cielesnej wykonanej w ważnym miejscu spotkań. Brak śladów cięcia na niektórych stawach może oznaczać, że ciała znajdowały się już w stanie rozkładu w chwili wrzucania ich do dołu. Szokujące praktyki studenckie Wykopaliska w Wandlebury Country Park prowadzone były przez archeologów z Uniwersytetu w Cambridge oraz studentów archeologii w ramach praktyk terenowych. Dla młodych adeptów nauki było to doświadczenie, które zapadnie im w pamięć na długo. – Nigdy bym się nie spodziewała, że znajdę coś takiego podczas praktyk studenckich. To był szokujący kontrast w porównaniu ze spokojnym terenem Wandlebury – skomentowała Grace Grandfield, studentka biorąca udział w wykopaliskach. Źródło: Cambridge University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nie tylko zamek warto tu zobaczyć. Kliczków skrywa jedyny w Polsce cmentarz koni
Dolny Śląsk pełen jest tajemniczych zakątków i nieoczywistych atrakcji. Jednym z takich miejsc jest cmentarz w Kliczkowie. Takiej nekropolii nie znajdziesz nigdzie indziej w Polsce.
W tym artykule: Zamek w Kliczkowie Cmentarz dla koni w Kliczkowie Z przeprowadzonej pod koniec 2020 roku ankiety wynika, że w Polsce znajduje się ponad 12 tysięcy cmentarzy, z czego zdecydowaną większą stanowią cmentarze wyznaniowe. Na terenie naszego kraju nie brakuje jednak nekropolii, które znacznie wyróżniają się na tle pozostałych. W poszukiwaniu jednej z nich warto udać się na Dolny Śląsk, a dokładniej do miejscowości Kliczków, oddalonej o niespełna półtorej godziny drogi od Wrocławia. Zamek w Kliczkowie Niewielki Kliczków to wyjątkowe miejsce na mapie Polski. Magnesem przyciągającym turystów do tej liczącej niespełna 300 mieszkańców dolnośląskiej wsi jest przede wszystkim wybudowany w iście francuskim stylu zamek, którego historia sięga czasów piastowskich. Na początku budynek pełnił funkcję warowni granicznej, która wraz z podobnymi fortyfikacjami chroniła Księstwo Świdnicko-Jaworskie. W kolejnych stuleciach zamek przechodził w ręce różnych właścicieli – zarówno polskich, jak i niemieckich rodów szlacheckich – a każdy z nich dodawał coś od siebie – rozbudowując lub unowocześniając jego wnętrza. Największe zmiany zaszły w XIX w., kiedy obiektem zarządzał Fryderyk Hermann Jan Jerzy zu Solms-Baruth. To właśnie wtedy rezydencja przyjęła swój obecny kształt, który zawdzięcza dwóm znanym berlińskim architektom – Henrykowi Kayserowi i Karolowi von Grossheimowi. Ponadto posiadłość otoczono wówczas olbrzymim, 80-hektarowym parkiem rodem z angielskiego dworu. Pomysłodawcą założenia parkowego był ceniony architekt i planista Eduard Petzold. W XX w. najsłynniejszy zabytek Kliczkowa popadł w ruinę z powodu zaniedbania. Wybuch II wojny światowej oraz najazdy wojsk radzieckich i niemieckich też nie poprawiły sytuacji. Dopiero w 1999 r. zamek został odkupiony i przekształcony w hotel i ośrodek wypoczynkowy. Cmentarz dla koni w Kliczkowie Okolice kliczkowskiego zamku skrywają wiele niesamowitych atrakcji i miejsc do odkrycia. Na terenie wspomnianego już zabytkowego parku, będącego jednym z najlepiej zachowanych realizacji Petzolda na Śląsku, znajdują się m.in. Pałacyk Wdowy, Folwark Książęcy, a także cmentarz dla koni. Ta jedyna tego typu nekropolia w Polsce powstała w 1881 r. na prośbę rodziny zu Solms-Barutch, by w ten sposób uczcić pamięć ulubionych wierzchowców ostatnich arystokratów Kliczkowa. Do naszych czasów przetrwały tylko dwa pomniki, choć jeszcze w latach 50. było ich kilkanaście. Jeden z nich, z 1938 roku, upamiętnia konia Juno, który – jak możemy przeczytać na płycie – należał do „starego księcia”. Z kolei na drugim nagrobku inskrypcja jest niemal nieczytelna, ale najprawdopodobniej został on poświęcony psu myśliwskiemu, także należącego do starego księcia. Na głazie zauważalne są ślady ostrzelania z broni ręcznej. W 2009 r., z inicjatywy Fundacji Pro Culturae Bono, na Cmentarzu Koni pojawił się nowy nagrobek upamiętniający klacz o imieniu Zacateca, określanej jako „Klacz Rycerska Zamku Kliczków”. Nagrobek ten stanął pomiędzy dwiema zachowanymi, oryginalnymi płytami. Rewitalizacja nekropolii to tylko jeden z elementów działań fundacji na rzecz odnowienia terenów otaczających Zamek Kliczków. Przywrócenie dawnego blasku XIX-wiecznemu parkowi, który kiedyś rozciągał się na niemal 80 hektarów, a dziś zajmuje ok. 7 ha, stanowi ważny element ochrony lokalnej kultury i przyrody. Co ciekawe, w ostatnich latach park wokół cmentarza stał się miejscem popularnych wydarzeń sportowych, takich jak Międzynarodowy Sportowy Rajd Konny w 2019 roku czy doroczne Wyścigi Psich Zaprzęgów. Dodajmy, że zamek Kliczków oferuje zwiedzanie dla grup zorganizowanych po wcześniejszej rezerwacji, z możliwością wyboru oprowadzania w języku angielskim lub niemieckim. Kilka razy do roku organizowane są również nocne wycieczki po rezydencji. Aktualny harmonogram i wszystkie potrzebne informacje znajdziecie na oficjalnej stronie obiektu. Źródło: kliczkow.com.pl; gov.pl; National Geographic Polska. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Największy cmentarz w Polsce. Jest 10 razy większy niż Stadion Narodowy
Największy cmentarz w Polsce znajduje się w Szczecinie i nie tylko należy do największych w kraju, ale też do największych w Europie. Historia szczecińskiej metropolii sięga początku XX wieku.
Spis treści: Gdzie znajduje się największy cmentarz w Polsce i co warto o nim wiedzieć? Zwiedzanie największego cmentarza w Polsce – szlakami historii i przyrody Największe cmentarze świata – gdzie znajduje się rekordzista? Największy cmentarz w Polsce nie znajduje się ani w Warszawie, ani w Krakowie, lecz w Szczecinie. Choć stołeczne nekropolie, takie jak słynne Powązki, mogą poszczycić się dłuższą historią i obecnością wielu postaci ze świata kultury i polityki, to właśnie Cmentarz Centralny w Szczecinie wyróżnia się pod względem rozmiaru. Nekropolia ta zajmuje imponujące 173 hektary, co czyni ją nie tylko największą w Polsce, ale również trzecią co do wielkości w Europie. Od momentu powstania w 1901 roku pochowano tu już ponad 300 tysięcy osób. Wśród nich znajdują się znani szczecinianie, zasłużeni lekarze, artyści, naukowcy, a także ofiary wojen i represji. Cmentarz pełni dziś nie tylko funkcję miejsca spoczynku, ale jest też ważnym elementem krajobrazu miejskiego, przypominającym park o charakterze dendrologicznym, z alejami, stawami i zabytkowymi pomnikami. Gdzie znajduje się największy cmentarz w Polsce i co warto o nim wiedzieć? Cmentarz Centralny w Szczecinie został oficjalnie otwarty 1 grudnia 1901 roku, na przełomie XIX i XX wieku. To dziś trzecia co do wielkości nekropolia w Europie i zarazem największy cmentarz w Polsce pod względem powierzchni. Obejmuje on aż 173 hektary, ustępując rozmiarami jedynie cmentarzom w Manchesterze (Wielka Brytania) i Hamburgu (Niemcy). Co ciekawe, plasuje się również w ścisłej czołówce największych cmentarzy na świecie. Przez ponad sto lat istnienia, teren był kilkukrotnie rozbudowywany i modernizowany. Pierwotnie powstała wschodnia część cmentarza z monumentalną bramą główną, kaplicą, kostnicą i aleją główną. W 1903 roku dobudowano zachodnią część, zaprojektowaną przez Wilhelma Meyera-Schwartau – znanego szczecińskiego architekta. Wyjątkowy charakter nadaje nekropolii jej parkowy układ urbanistyczny, z bogatą zielenią, szerokimi alejami i elementami krajobrazu naturalnego. Za projekt zieleni odpowiadał Georg Hannig, który był również pierwszym dyrektorem cmentarza. Układ roślinności nie był przypadkowy – komponowano go zgodnie z ideą cmentarza-ogrodu, charakterystyczną dla przełomu wieków. Historia Cmentarza Centralnego odcisnęła piętno na jego strukturze. Podczas wojen światowych wiele nagrobków i elementów infrastruktury uległo zniszczeniu, a sam teren ucierpiał także wskutek pożaru. Zorganizowana konserwacja cennych historycznie grobów rozpoczęła się dopiero w 2005 roku, a działania rewitalizacyjne trwają do dziś, obejmując zarówno renowacje pomników, jak i prace pielęgnacyjne zieleni oraz digitalizację archiwów. Zwiedzanie największego cmentarza w Polsce – szlakami historii i przyrody Cmentarz Centralny w Szczecinie, można zwiedzać indywidualnie lub z przewodnikiem, podążając wyznaczonymi trasami. Groby znanych osobistości, pomniki upamiętniające wydarzenia historyczne oraz unikatowa przyroda czynią z niego przestrzeń wyjątkową w skali kraju. Na cmentarzu spoczywają m.in.: Hermann Haken – burmistrz i mecenas rozwoju urbanistycznego Szczecina, Stanisława Engelówna – popularna aktorka filmowa i teatralna okresu międzywojennego, Marian Jurczyk – działacz „Solidarności”, internowany w stanie wojennym, dwukrotny prezydent Szczecina. Dla miłośników lokalnej historii przygotowano tematyczne trasy spacerowe, m.in. trasę historyczną, która zaczyna się przy Bramie Głównej i prowadzi przez najważniejsze kwatery, w tym tę poświęconą kombatantom, oraz obok pomników, kaplic i symbolicznych grobów. Tablice informacyjne ułatwiają orientację i zawierają opisy najciekawszych punktów. Dodatkowo, lokalni przewodnicy i pasjonaci historii miasta często organizują spacery z narracją, które pozwalają jeszcze lepiej zrozumieć kontekst i wartość tej przestrzeni. Walory przyrodnicze cmentarza są równie imponujące. Już na etapie projektowania nekropolii ponad sto lat temu założono, że będzie to miejsce parkowe, wzorowane na nowoczesnych, zachodnioeuropejskich nekropoliach, gdzie zieleń i krajobraz są integralną częścią przestrzeni pamięci. Dziś teren porasta blisko 415 gatunków drzew i krzewów, z czego wiele ma status pomników przyrody. Ścieżka dendrologiczna, która prowadzi przez najcenniejsze przyrodniczo części cmentarza, pozwala zobaczyć takie rzadkości jak sosna himalajska, lipa krymska, platan klonolistny, a także rozłożyste dęby i buki. Jesienią miejsce to przypomina ogród botaniczny, przyciągając miłośników fotografii, przyrody i spokojnych spacerów. Największe cmentarze świata – gdzie znajduje się rekordzista? Największym cmentarzem na świecie jest bezsprzecznie Wadi al-Salam („Dolina Pokoju”) w mieście Nadżaf w Iraku. Ta monumentalna nekropolia zajmuje aż 9,17 km² (917 hektarów), co czyni ją nie tylko największym miejscem pochówku pod względem powierzchni, ale również liczby zmarłych – szacuje się, że spoczywają tam miliony osób. Cmentarz funkcjonuje nieprzerwanie od VII wieku i ma ogromne znaczenie dla wyznawców islamu szyickiego, przyciągając pielgrzymów z całego świata. Porównywanie największych cmentarzy globu nie jest jednak łatwe – w zależności od źródła przyjmuje się różne kryteria: powierzchnię, liczbę grobów lub historyczną ciągłość pochówków. Pod względem liczby pochowanych osób wyróżnia się choćby Cmentarz Almudena w Madrycie, gdzie znajduje się około 5 milionów grobów. To czyni go jednym z najbardziej „zaludnionych” cmentarzy świata, który – mimo typowo funkcjonalnego charakteru – stał się turystyczną ciekawostką. Poza rozmiarem, niektóre światowe nekropolie zyskały sławę dzięki wyjątkowej estetyce, kulturowej wartości lub niezwykłej lokalizacji. Wśród nich znajdują się: Père-Lachaise w Paryżu – miejsce spoczynku takich ikon jak Jim Morrison czy Édith Piaf, Hollywood Forever Cemetery w Los Angeles – pełni funkcję nie tylko nekropolii, ale i sceny wydarzeń artystycznych i festiwali filmowych, Wesoły Cmentarz w Săpânţa (Rumunia) – słynny z kolorowych, rzeźbionych nagrobków z humorystycznymi inskrypcjami, Waverley Cemetery w Sydney – zlokalizowany na klifach z widokiem na ocean, uważany za jeden z najpiękniejszych cmentarzy świata, Okunoin Cemetery w Kōya-san (Japonia) – jeden z najświętszych miejsc buddyzmu Shingon, z ponad 200 tysiącami nagrobków w otoczeniu wiekowego lasu. Największe cmentarze świata różnią się funkcją, znaczeniem i charakterem. Niektóre to miejsce zadumy, inne pełnią również rolę muzeów, parków lub przestrzeni kulturowych, w których historia przenika się z codziennością. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Dowód na równouprawnienie w epoce kamienia? Niezwykły rytuał w grobach
Narzędzia kamienne, również rytualnie niszczone, wkładano do grobów zarówno mężczyzn, kobiet, jak i dzieci. Tym samym padł mit stereotypowych mężczyzn-łowców, z którymi łączono te przedmioty. To wniosek archeologów płynący z badań jednego z największych cmentarzysk epoki kamienia z Europy.
W ostatnich latach archeolodzy mają coraz więcej dowodów na to, że kobiety w pradziejach nie były odpowiedzialne tylko za pracę w obozowisku i rodzenie dzieci. Tak długo sądzono, bo w literaturze naukowej ciągle żywe były uprzedzenia ery wiktoriańskiej. Najnowsza analiza olbrzymiego cmentarzyska z terenu Łotwy ukazuje relacje mężczyzn, kobiet i dzieci w epoce kamienia z nowej perspektywy. Gigantyczna nekropola – wiele danych Nekropolę w Zvejnieki w północnej Łotwie badano wykopaliskowo kilkadziesiąt lat temu. Dopiero teraz, w ramach projekt prowadzonego przez dr Aimée Little z Uniwersytetu w Yorku, przeanalizowano rozmieszczenie narzędzi kamiennych w grobach. Pochówków odkryto sumie ponad 300. Wcześniejsi badacze skupiali się na innych, bardziej spektakularnych zabytkach, takich jak zawieszki z zębów dzikich zwierząt, które łączy się ze sferą symboliczną. Pada mit mężczyzny łowcy? Cmentarzysko w Zvejnieki funkcjonowało parę tysięcy lat, od VIII do III tysiąclecia p.n.e. Początkowo służyło społecznościom łowiecko-zbierackim, a potem półosiadłym. Badacze epoki kamienia długo wiązali pochówki z narzędziami kamiennymi z aktywnymi mężczyznami. Mieli być to łowcy. Do głowy nie przychodziło im, że również kobiety mogły uczestniczyć w zdobywaniu zwierzyny. Tymczasem z analizy pochówków na tej wielkiej nekropolii wynika, że tego typu przedmioty posiadały w grobach też kobiety, dzieci i osoby starsze – w grobach tych dwóch ostatnich grup było najwięcej kamiennych narzędzi. Część z tych artefaktów była rytualnie zniszczona, co wykazały analizy z wykorzystaniem specjalistycznego mikroskopu. Co narzędzia mówią nam o relacjach społecznych? W ocenie badaczy obecność narzędzi kamiennych w grobach dzieci, mężczyzn i kobiet świadczy o istnieniu znacznie bardziej skomplikowanych i prawdopodobnie bardziej egalitarnych struktur społecznych niż te, które były postulowane w ramach wcześniejszych interpretacji. – Nasze odkrycia obalają stary stereotyp „mężczyzny myśliwego”, który był dominującym tematem w badaniach nad epoką kamienia, a nawet wpłynął, w niektórych przypadkach, na sposób określania płci niektórych niemowląt, na podstawie faktu, że otrzymywały [do grobu – przyp. red.] narzędzia kamienne – mówi dr Aimée Little. Również z innych badań wynika, że życie w czasach łowców i zbieraczy było dość demokratyczne. Ostatnio pisał o tym Yuval Noah Harari. Narzędzia te miały głębokie znaczenie rytualne i symboliczne dla całej społeczności, niezależnie od płci czy wieku pochowanych osób. Narzędzia kamienne musiały odgrywać ważną rolę w rytuałach, ponieważ odkryto nie tylko takie używane do obróbki skór zwierzęcych czy do polowania. Niektóre narzędzia wydawały się być specjalnie wykonane i zniszczone w ramach rytuałów pogrzebowych – bez uprzedniego ich używania. – Badanie to pokazuje, jak wiele jeszcze pozostaje do odkrycia na temat życia i śmierci najwcześniejszych społeczności Europy. Nawet pozornie najprostsze przedmioty mogą rzucić światło na naszą wspólną przeszłość i to, jak ludzie radzili sobie ze śmiercią – kończy dr Little. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nekroturystyka stała się hitem. Mroczne miejsca przyciągają podróżników
Cmentarze coraz rzadziej są jedynie miejscem zadumy i modlitwy. W wielu częściach świata stają się przestrzenią odkrywania historii, spotkań z lokalną kulturą, a nawet formą miejskiej rekreacji. Nekroturystyka, choć kontrowersyjna, zyskuje na popularności.
Spis treści: Czym jest nekroturystyka i skąd jej rosnąca popularność? Nekroturystyka w Europie i USA. Jak cmentarze zmieniają swoje oblicza? Choć dla wielu podróżowanie oznacza relaks na plaży lub zdobywanie wulkanicznych szczytów, coraz większą popularność zdobywa forma turystyki znacznie bardziej osobliwa, czyli nekroturystyka. To zjawisko, które obejmuje zwiedzanie cmentarzy, opuszczonych miejsc, a także udział w tematycznych spacerach śladami zbrodni i śmierci. Co sprawia, że przestrzenie kojarzone z żałobą i ciszą stają się celem turystycznych wypraw? Czym jest nekroturystyka i skąd jej rosnąca popularność? Nekroturystyka, jako część szeroko rozumianej turystyki mrocznej (dark tourism), obejmuje zwiedzanie zabytkowych cmentarzy, krypt, katakumb oraz miejsc naznaczonych śmiercią i pamięcią historyczną. Jej rosnąca popularność odzwierciedla zmianę w podejściu do śmierci – od tabu i wyparcia ku refleksji, edukacji oraz kulturowemu zaangażowaniu. Według danych Grand View Research globalny rynek turystyki mrocznej osiągnął wartość 31,89 miliarda dolarów w 2023 roku, a do 2030 ma wzrosnąć do 38,64 miliarda dolarów. Jeszcze wyższe prognozy przedstawia Market.us, przewidując wartość rynku na poziomie 40,2 mld USD do 2033 roku. Ten dynamiczny wzrost wskazuje nie tylko na zmianę preferencji podróżniczych, ale także na rosnącą akceptację alternatywnych form spędzania wolnego czasu – również tych, które łączą przestrzeń sacrum z elementami współczesnej kultury. O tym, jak głęboko nekroturystyka zakorzeniła się we współczesnej popkulturze, świadczy niedawne zdarzenie z londyńskiego cmentarza Highgate. Media społecznościowe obiegła informacja, że na grobie Karola Marksa ktoś zostawił figurkę Labubu – popularnej w sieci postaci, która wywołuje kolejki w sklepach z zabawkami i osiąga wysokie ceny na rynku wtórnym. Choć gest ten może wydawać się nieoczywisty – szczególnie w zestawieniu z ideami, które reprezentował Karol Marks – dobrze oddaje, w jakim kierunku zmierza współczesne podejście do miejsc pamięci. Coraz częściej stają się one bowiem przestrzenią indywidualnej ekspresji i kulturowych reinterpretacji. Nekroturystyka w Europie i USA. Jak cmentarze zmieniają swoje oblicza? W krajach takich jak m.in. Polska czy Włochy cmentarze wciąż postrzegane są przede wszystkim jako przestrzenie sakralne, nierozerwalnie związane z tradycją religijną i głęboko zakorzenionym szacunkiem. Odwiedza się je głównie przy okazji świąt, a pobyt na ich terenie ma charakter kontemplacyjny i uroczysty. Inaczej jest w krajach anglosaskich, gdzie miejsca pochówku coraz częściej przekształcane są w przestrzenie spotkań, wydarzeń edukacyjnych czy inicjatyw kulturalnych. To zróżnicowanie podejście znajduje wyraz w formach nekroturystyki, które przyjmują różne oblicza w zależności od regionu świata. Jednym z najwcześniejszych przykładów świadomego przekształcania nekropolii w przestrzeń przyciągającą turystów jest paryski cmentarz Père-Lachaise. Już w XIX wieku urbanista Nicolas Frochot podjął decyzję o przeniesieniu tam szczątków znanych osobistości, by zachęcić mieszkańców do odwiedzin ówczesnych peryferii miasta. Strategia ta okazała się niezwykle skuteczna – dziś miejsce to przyciąga tłumy odwiedzających, którzy oddają hołd m.in. Jimowi Morrisonowi, Édith Piaf, Oscarowi Wilde’owi czy Fryderykowi Chopinowi. Co więcej, cmentarz ten, dzięki eliminacji środków chemicznych i trosce o bioróżnorodność, stał się ważnym punktem obserwacji ptaków oraz zieloną enklawą na mapie miasta. Podobną rolę pełni wspomniany wcześniej londyński Highgate Cemetery – oprócz grobu Karola Marksa znajduje się tam również miejsce pochówku George’a Michaela, co dodatkowo wzmacnia jego pozycję na nekroturystycznej liście ciekawych miejsc. Z kolei w Stanach Zjednoczonych zjawisko to przyjęło bardziej rozwiniętą formę. Tamtejsze cmentarze pełnią bowiem nie tylko funkcję miejsca pamięci, lecz stają się także przestrzenią kultury i edukacji. Woodlawn na Bronksie oferuje spacery tematyczne poświęcone historii jazzu, a na terenie Hollywood Forever Cemetery w Los Angeles odbywają się wieczorne seanse filmowe pod gołym niebem. W Milwaukee wskrzeszono dziewiętnastowieczną tradycję pikników pośród grobów, natomiast Kongresowy Cmentarz w Waszyngtonie zaprasza na trasy edukacyjne ukazujące nieopowiedziane wcześniej losy Afroamerykanów oraz społeczności LGBTQ+, które współtworzyły historię USA. Źródło: NSS Magazine, Grand View Research, Market.us Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Rewolucja wyczytana z zębów. Co się wydarzyło 3500 lat temu w Europie?
Zdecydowanie mniej mięsa i więcej produktów pochodzenia roślinnego, a w szczególności prosa, spożywali mieszkańcy Kotliny Karpackiej od połowy II tysiąclecia p.n.e. Takie informacje naukowcy wyczytali z zębów kilkudziesięciu zmarłych.
Spis treści: Rewolucja w Kotlinie Karpackiej Skąd to wiadomo? Kluczowe wnioski naukowców Ponad 3500 lat temu w Europie działo się całkiem sporo. Zdaniem archeologów i genetyków kontynent stał się areną migracji i zmian kulturowych. Duże obszary zajmowali przedstawiciele społeczności kultury pól popielnicowych. Rewolucja w Kotlinie Karpackiej Zmiany nie ominęły również obszaru dzisiejszych Węgier. Zespół badaczy postanowił przyjrzeć się społeczności, która żyła we wschodniej części tego kraju 3500 lat temu. Szczątki tych ludzi znajdują się na cmentarzysku w Tiszafüred-Majoroshalom. Międzynarodowy zespół badawczy pod kierownictwem prof. Tamása Hajdu z Wydziału Antropologii Uniwersytetu Loránda Eötvösa oraz Claudio Cavazzutiego z Uniwersytetu Bolońskiego wykazał, że około 1500 r. p.n.e. nastąpiły radykalne zmiany w życiu ludzi. Zmienili oni sposób odżywiania się i tryb życia. Reorganizacji uległ system społeczny. Skąd to wiadomo? Kluczem do tak śmiałych stwierdzeń stały się badania bioarcheologiczne. Eksperci przeanalizowali zęby pobrane ze szczątków złożonych na stanowisku archeologicznym Tiszafüred-Majoroshalom zarówno w środkowej epoce brązu, jak i w późnej epoce brązu. Oto, jakie wykonano analizy: analiza izotopów strontu ze szkliwa zębów w celu poznania pochodzenia zmarłych. Stront jest jak odcisk palca miejsca, w którym człowiek żyje – różne miejsca na Ziemi mają nieco inne proporcje izotopów tego pierwiastka w glebie i wodzie; analiza mikropozostałości z kamienia nazębnego. Uzyskano dane z resztek jedzenia, bakterii i minerałów; analizy kolagenu z kości. Uczeni przeanalizowali izotopy (węgla i azotu), które pokazują, co ludzie jedli w ciągu ostatnich około 10 lat swojego życia. Kluczowe wnioski naukowców Eksperci uzyskali jasny obraz przemian w połowie II tysiąclecia p.n.e. w Centralnej Europie. Po pierwsze, dostrzeżono zmianę diety. Stała się uboższa, bardziej jednolita. Wprowadzono do niej proso, roślinę, która szybko rośnie i ma wysoką wartość energetyczną. Dane z cmentarzyska z epoki brązu w Tiszafüred wskazują na najwcześniejsze znane spożycie prosa w Europie. Z analiz mikropozostałości znalezionych w kamieniu nazębnym wynika, że w tym okresie spożywano znacznie mniej białka zwierzęcego niż wcześniej, co jest sprzeczne z dotychczasowym poglądem, że ludzie należący do kręgu kultur mogiłowych zajmowali się głównie hodowlą zwierząt. Naukowcy stwierdzili też, że na początku później epoki brązu zmniejszyła się mobilność ludzi. Ale do zmian w strukturze społecznej i diecie mogły przyczynić się wcześniejsze migracje w Europie i związane z nimi konsekwencje. Źródło: Scientific Reports
Polscy archeolodzy odkryli ślady brutalnego konfliktu. Wśród ofiar kobiety i dzieci
Cmentarzysko, na którym złożono 700 lat temu ponad dwadzieścia osób – mężczyzn, kobiety i dzieci – odkryte przez Polaków w Peru, jest wyjątkowe. Żaden ze zmarłych nie zginął śmiercią naturalną. Co się wydarzyło?
Spis treści: Bez litości – cmentarz świadectwem brutalności Kogo pochowano w El Curaca? El Curaca – Inkowie i późniejsza gorączka złota Znalezisko pochodzi ze stanowiska archeologicznego El Curaca w południowym Peru. Ludzie zasiedlali to górzyste miejsce o powierzchni 5–6 hektarów zapewne już 2 tys. lat temu – wówczas były to wczesne społeczności rolnicze. W okresie kolonialnym obszar ten był też miejscem eksploatacji złóż złota. Nowe odkrycie, ogłoszone niedawno przez zespół kierowany przez prof. Józefa Szykulskiego z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, związane jest ze społecznością kultury Chuquibamba (Aruni). Badania możliwe były dzięki finansowaniu Narodowego Centrum Nauki. Bez litości – cmentarz świadectwem brutalności To znalezisko – jak przyznają sami badacze – zrobiło na nich szczególne wrażenie. W jednym z sektorów stanowiska El Curaca zlokalizowano pochówki z obstawą kamienną. W sumie naliczono szczątki 24 osób – mężczyzn, kobiet i dzieci. Wszystkich wyposażono w liczne dary grobowe. Należą do kultury Chuquibamba (Aruni), której ośrodkiem macierzystym jest obszar dorzecza Majes, znajdującego się na południe od Atico. Do badania zmarłych przystąpili antropolodzy. Nie mają wątpliwości – charakterystyczne uszkodzenia czaszek i klatek piersiowych poświadczają, że ludzie ci zginęli pod wpływem fizycznego ataku. Do ich uśmiercenia użyto m.in. maczug. Do ataku doszło zapewne w połowie XIV wieku, na co wskazują wyniki analiz radiowęglowych. Kogo pochowano w El Curaca? – Nie można wykluczyć, że byli to najeźdźcy, a nie obrońcy. Chuquibamba nie była kulturą rodzimą, tylko ekspandowała na te tereny z północy. Szukała nowych obszarów osadniczych – wyjaśnia National Geographic Polska prof. Szykulski. W jego ocenie migracja mogła wynikać z powodu wyżu demograficznego albo długotrwałego fenomenu El Niño lub jego bardziej gwałtownej odmiany, określanej jako Super-ENSO. El Curaca – Inkowie i późniejsza gorączka złota Archeolodzy odkryli na tym stanowisku archeologicznym również zabytki związane z Inkami – wyroby metalowe i ceramiczne. Pojawili się tu w drugiej połowie XV wieku. Badacze przypuszczają, że Inkowie kontrolowali ten obszar, ale nie ma mowy o ich zwartym osadnictwie. Jednak był to dla nich ważny obszar. W pobliżu przebiegała wybrzeżna nitka traktu imperialnego, tzw. Qhapac Ñan, o czym świadczą pozostałości znajdujące się ok. 10 km na południe od Curaca. A potem – po przybyciu Europejczyków – wybuchła gorączka złota. Hiszpanie byli zafascynowani tym kruszcem. Obszar ten był też miejscem eksploatacji złóż złota, o czym świadczą tzw. płuczki i odstojniki znajdujące się w dolinach strumieni, powyżej El Curaca. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Polski cmentarz w sercu Afryki: co odkryli badacze pod nowymi nagrobkami?
Ekspedycja naukowa do Kondoa w Tanzanii doprowadziła do niezwykłego odkrycia. Pod nowymi, przebudowanymi nagrobkami znaleziono oryginalne płyty polskich Sybiraków z lat 40. XX wieku. To ważne ustalenie dotyczące polskiego dziedzictwa na obczyźnie.
Spis treści: Jak wyglądało życie w osiedlu? Odkrycie wśród nagrobków Trudne warunki pracy Po ewakuacji z ZSRR z Armią Andersą w 1942 roku, około 20 tys. cywilów z polskich kresów trafiło do Afryki Wschodniej i Południowej, w tym do Kondoa w Tanganice (dzisiejsza Tanzania). Osiedle zamieszkiwało ok. 430 Polaków, w tym 180 dzieci. Jak wyglądało życie w osiedlu? Polacy mieszkali w glinianych blokach krytych liśćmi bananowca. Mieli do dyspozycji jadalnie, kuchnie, szkoły, świetlice, szpital, warsztaty i kościół. Działało nawet harcerstwo, chór, organizacje religijne. W centrum miejscowości znajdował się baobab, na którym do dziś widnieje wyryty napis „Polska 1943”. Po opuszczeniu osiedla przez Polaków w 1948 roku, pozostała kwatera cmentarna. W XXI wieku lokalna społeczność przeprowadziła renowację nagrobków, jednak niezgodnie z polską tradycją: powstały wysokie nagrobki przywodzące na myśl sarkofagi z czarnymi bokami. Widniały na nich błędy w inskrypcjach i niepoprawnie zapisane nazwiska. Odkrycie wśród nagrobków W 2024 roku do Tanzanii pojechała Ekspedycja z Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń UKEN w Krakowie pod kierownictwem prof. Huberta Chudzio. Celem było między innymi uporządkowanie cmentarza. Dlaczego ten projekt jest tak ważny? – To hołd dla 20 tys. polskich Sybiraków, którzy ocaleli w Afryce. Pozostawili po sobie nie tylko cmentarze, ale też infrastrukturę – szkoły, kościoły, studnie. Zachowanie tej pamięci ma ogromne znaczenie – na Syberii takich śladów już nie ma – mówi National Geographic Polska prof. Chudzio. Badacze stwierdzili, że nowe nagrobki na polskim cmentarzu postawiono na oryginalnych płytach z lat 40. XX wieku. Po rozebraniu jednej z konstrukcji ukazała się płyta z polskim nazwiskiem. Podobnie były w przypadku kolejnych grobów. Jak wyglądały pierwotne polskie nagrobki? Wykonano je z betonu, były to płaskie płyty z wyrytymi nazwiskami i datami. Tylko jeden miał granitową stelę z sentencją. Z czasem uległy poważnemu zniszczeniu. Miejscowi – chcąc pomóc – zbudowali nowe nagrobki. To unikatowa polska nekropolia znajdująca się pod wielkim baobabem. Pośród grobów misjonarzy są tam też pochówki 12 Polaków i kilkoro Niemców. Trudne warunki pracy – W czasie renowacji nekropolii trwała pora deszczowa. Ciągle padające obfite deszcze oraz burze utrudniały naszą pracę. Deszcz lał się jak z cebra, znacznie mocniej niż znamy to w Polsce. Przeszkadzały też dzikie zwierzęta: skorpiony, tysiące komarów, które przenoszą malarię, a nawet czarna mamba – wspomina prof. Chudzio. Członkowie ekspedycji żywili się dietą roślinną – bananami, batatami i fasolą w lokalnym domu dziecka. Od 2009 roku studenci i pracownicy UKEN dokumentują polskie cmentarze w Afryce. Odkryto już 15 nekropolii w Tanzanii, Ugandzie, Zimbabwe. Siedem z nich odrestaurowano. Projekt w Kondoa finansowało Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, wspierały go m.in. polska ambasada w Tanzanii i fundacja „Przeszłość nie wraca, ale nie umiera”. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Pierwsze w tym miejscu tak znaczące odkrycie. Cmentarzysko sprzed 3000 lat
W Zjednoczonych Emiratach Arabskich archeolodzy odnaleźli bardzo dużą nekropolię z epoki żelaza. To pierwsze takie cmentarzysko, jakie odkryto w tym kraju.
Spis treści: Największe cmentarzysko w Zjednoczonych Emiratach Arabskich Prawie wszystkie groby były splądrowane Brakujący element układanki Cmentarzysko dla archeologa to istna kopalnia wiedzy. Dziesiątki, a czasem i setki historii ludzkich i każda czeka na swoje odkrycie. Często w nekropoliach pochowano ludzi z różnych okresów. Przede wszystkim dlatego, że miejsca pochówku niekiedy bywały wykorzystywane przez całe stulecia, przechowując szczątki ludzi z różnych kultur i społeczności. Największe cmentarzysko w Zjednoczonych Emiratach Arabskich Niezwykłego odkrycia dokonali arabscy archeolodzy, którzy prowadzili wykopaliska w okolicy miasta Al-Ajn w Zjednoczonych Emiratach Arabskich. Podczas kilkumiesięcznych prac wykopaliskowych natrafili na nekropolię, która funkcjonowała ok. 3000 lat temu. Na cmentarzu zidentyfikowano ponad 100 pochówków, co oznacza, ze jest to prawdopodobnie największa nekropolia, jaką znaleziono w tym kraju. Niestety, większość grobów nie przetrwała do dziś i została splądrowana. W części jednak archeolodzy odnaleźli przeróżne dary grobowe, takie jak ceramika, biżuteria, broń i różne przedmioty osobiste, a oprócz tego oczywiście szczątki ludzkie. – Odkrycia te rzucają światło na to, jak wyglądało codzienne życie, wierzenia i rzemiosło ludzi, którzy zamieszkiwali ten region tysiące lat temu – napisali w oświadczeniu badacze. Prawie wszystkie groby były splądrowane Uczeni zwrócili w szczególności uwagę na sposób wykopania grobowców. Wiele z nich znajdowało się ok. 2 metrów pod ziemią i miało owalną komorę grobową. – Po umieszczeniu ciała i darów grobowych, wejście było zabudowywane cegłą suszoną lub kamieniami, a cały szyb był zasypywany. To utrudniało „wykrycie” takiego grobu – wyjaśniają naukowcy. Dodają, że to wyjaśnia, dlaczego do tej pory cmentarzysko to pozostawało nieznane, a więc pochówki musiały zostać splądrowane w czasach, gdy rabusie wiedzieli o istnieniu nekropolii. – Pomimo grabieży, przetrwały fragmenty złotej biżuterii, co wskazuje na bogactwo przedmiotów, które niegdyś zdobiły grobowce – czytamy w oświadczeniu. – Znaleźliśmy również przedmioty osobiste, takie jak naszyjniki z koralików, pierścienie, brzytwy i swego rodzaju pojemniki wykonane z muszli – wyliczają archeolodzy. W kolejnych badaniach eksperci chcą dokonać analiz DNA szczątków, aby określić wiek, płeć, a nawet choroby, które przechodzili zmarli pochowani na cmentarzu. Co więcej, uczeni mają nadzieję, że multidyscyplinarne prace pomogą ustalić nawet wzorce migracji osób, które zamieszkiwały dzisiejsze Zjednoczone Emiraty Arabskie. Brakujący element układanki – Przez lata tradycje pochówku z epoki żelaza pozostawały tajemnicą. Teraz mamy namacalne dowody, które przybliżają nas do ludzi, którzy żyli tutaj 3000 lat temu – powiedział Jaber Saleh Al Merri, dyrektor Departamentu Historycznego emiratu Abu Zabi. – To odkrycie nie tylko pogłębia naszą wiedzę na temat zwyczajów pogrzebowych, ale także pokazuje wyjątkowe dziedzictwo naszego regionu – dodaje. – Wiemy, jak ludzie w epoce brązu i późnym okresie przedislamskim chowali swoich zmarłych, ale epoka żelaza zawsze była brakującym elementem układanki. Teraz jesteśmy w stanie zrozumieć ewolucję zwyczajów pogrzebowych na przestrzeni czasu i dowiedzieć się, jak zmieniały się wierzenia i tradycje ludzi, którzy tu mieszkali – powiedziała Tatiana Valente, archeolożka, która brała udział w wykopaliskach. Region Al-Ajn w czasach starożytnych był znaną oazą i ma bardzo duże znaczenie kulturowe. Obszar ten jest zamieszkany od prawie 8000 lat. Wczesna kultura Hafit budowała grobowce „ule” dla swoich zmarłych oraz zajmowała się polowaniem i zbieractwem. Tamtejsze oazy były głównym punktem zaopatrzeniowym w wodę dla wczesnych gospodarstw rolnych. Jednak to epoka żelaza była kluczowym okresem dla Al-Ajn, bo właśnie wtedy powstały tu systemy irygacyjne, które miały olbrzymi wpływ na rozwój rolnictwa. Źródło: DCT Abu Dhabi Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
W Egipcie odkryto grób księcia sprzed 4,5 tysiąca lat. Wtedy wznoszono piramidy
Obok najstarszej piramidy świata w egipskiej Sakkarze archeolodzy odkryli monumentalny grobowiec księcia Waser-If-Re. Wielmoża ten żył w czasach, w których wznoszono piramidy. Uwagę archeologów przykuły ślepe wrota.
Spis treści: Grobowiec księcia w cieniu piramid Ślepe wrota pełne informacji Grobowiec z recyklingu Znaleziska dokonał słynny egipski archeolog i były szef Egipskiej Służby Starożytności, dr Zahi Hawass. Jak podkreślono w komunikacie, odkrycia dokonała misja archeologiczna składająca się wyłącznie z Egipcjan. Grobowiec księcia w cieniu piramid Odkryty grobowiec należy do księcia Waser-If-Re, czyli jednej z ważniejszych osób w państwie. Był on synem faraona Userkafa, założyciela V dynastii. Żył zatem około 4,5 tysiąca lat temu. Egipski Minister Turystyki i Starożytności, Sherif Fathy określił odkrycie jako „kamień milowy w odkrywaniu nowych warstw bogatej i starożytnej historii Egiptu”. Znaleziska dokonano w Sakkarze. Jest to bardzo bogata w znaleziska archeologiczne nekropola faraońska. To tutaj znajduje się pierwsza egipska piramida wzniesiona dla Dżosera. Jej pomysłodawcą był genialny architekt, Imhotep. Ślepe wrota pełne informacji Archeolodzy zwrócili uwagę na jeden ze znalezionych elementów architektonicznych. Są to tzw. ślepe wrota, czyli stela umieszczona w grobowcach egipskich lub kaplicach. To na ślepych wrotach znajdowały się imiona i tytuły zmarłego. Dzięki nim właściciel grobowca mógł w magiczny sposób przemieszczać się do świata żywych i „odbierać” złożone dary grobowe. Ślepe wrota w grobowcu Waser-If-Re były wykonane z różowego granitu, a zatem bardzo cenionego surowca, uważanego wręcz za królewski. Wrota mają 4,5 wysokości i ponad metr szerokości. Z inskrypcji wynika, że zmarły pełnił wiele funkcji. Był nie tylko synem króla, ale też gubernatorem jednego z regionów Egiptu, sędzią, kapłanem, królewskim skrybą, ale też wezyrem. To tytuł, który jest porównywany z funkcją dzisiejszego premiera. Grobowiec z recyklingu Co ciekawe, w grobowcu wielmoży znaleziono też posągi ukazujące faraona Dżosera, władcę III dynastii. Do grobowca Waser-If-Re trafiły zapewne w Okresie Późnym, czyli po VIII wieku p.n.e. To nie jedyna ingerencja z późniejszych czasów. Zdaniem archeologów grobowiec wielmoży z czasów piramid został użyty ponownie w okresie XXVI dynastii (664–525 lat p.n.e.). Świadczy o tym znajdujący się tam posąg mężczyzny, wykonany w konwencji artystycznej z tych czasów. Zapewne ukazuje zmarłego, który spoczął w przejętym grobowcu w VII–VI wieku p.n.e. Taka praktyka była powszechna w starożytnym Egipcie. Zdarzało się nawet ponownie użycie… piramid. Źródło: SIS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Gdyni odkryto starożytne kurhany. Mają nawet 3 tys. lat
Kurhany, w których znajdowało się kilka grobów odkryli archeolodzy w czasie badań poprzedzających budowę obwodnicy Witomina w Gdyni. Jedna z urn jest niezwykła – znajduje się na niej wizerunek twarzy.
Spis treści: Obwodnica Gdyni pełna skarbów Urna z twarzą Archeolodzy coraz częściej prowadzą wykopaliska w Polsce w czasie wielkich inwestycji. Są to tak zwane badania ratownicze, gdyż okazuje się, że autostrady czy drogi szybkiego ruchu będą przebiegać tam, gdzie znajdują się stanowiska archeologiczne. Tak też było w tym przypadku. Obwodnica Gdyni pełna skarbów Drogowcy pracują ramię w ramię z archeologami przy budowie obwodnicy Witomina w Gdyni. W czasie inwestycji natknęli się na relikty sprzed tysiącleci. Wygląda na to, że natrafiono na nekropolę. Pierwszy z przebadanych kurhanów wykonano z ziemi i kamieni. W środku były dwa pochówki. W pierwszym przypadku spalonego zmarłego w popielnicy ceramicznej umieszczono w kamiennej skrzyni. Nad nim znajdowało się pochówek ciałopalny z resztkami stosu pogrzebowego. – Takie dokładanie pochówków do istniejących kurhanów nie jest niczym niezwykłym, było dość częstym zjawiskiem na cmentarzyskach kurhanowych. Funkcjonowały one często przez setki lat i różne kultury archeologiczne, więc różni ludzie wykorzystywali te miejsca, ponieważ związane były one ze strefą sacrum – mówi kierownik badań archeologicznych, Maciej Stromski. Urna z twarzą W drugim kurhanie nie udało się znaleźć pochówków. Ale na jego obrzeżach znajdowały się groby skrzynkowe. W jednym była zniszczona popielnica, ale w drugim dokonano niezwykłego znaleziska. Były tam cztery ceramiczne urny, w tym jedna tzw. urna twarzowa. Na powierzchni brzuśca widoczny jest plastyczny wizerunek twarzy człowieka. Ta popielnica jest charakterystyczna dla kultury pomorskiej. Dodatkowo obok tych popielnic, znajdowały się małe naczynia tzw. przystawki, czyli dary grobowe. Teraz archeolodzy rozpoczęli wykopaliska w obrębie trzeciego kurhanu. Wszystkie znaleziska odkryte na starożytnej nekropolii pochodzą z X–VI wieku p.n.e. Jednak na terenie inwestycji budowy obwodnicy Witomina badaniami archeologicznymi objęte zostaną także pozostałości z czasów II wojny światowej. Wśród nich są między innymi leje bombowe, schrony, stanowiska bojowe czy linie okopów. Źródło: Gdynia.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Polscy archeolodzy na tropie starożytnego cmentarzyska. Oto dlaczego jest wyjątkowe
W starożytnym mieście Argisztihinili polsko-armeński zespół archeologów zlokalizował ruiny po rezydencjach miejskiej elity sprzed ponad 2500 lat oraz nietypowe cmentarzysko. Był to kluczowy ośrodek królestwa Urartu, które istniało w granicach dzisiejszej Turcji, Armenii i Iranu.
Spis treści: Monumentalne budowle starożytnego miasta Cmentarzysko. Archeolodzy nie byli tutaj pierwsi Królestwo Urartu w Armenii Argisztihinili – miasto badane przez archeologów w Armenii – powstało w VIII wieku p.n.e. Jego założycielem był zapewne król Urartu – Argiszti I. Królestwo Urartu, między IX a VII wiekiem p.n.e., było jedną z największych potęg wschodniej Anatolii i Kaukazu Południowego. Monumentalne budowle starożytnego miasta W Argisztihinili wspólne badania rozpoczęli dr Mateusz Iskra z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW i Hasmik Simonyan – archeolog z Instytutu Archeologii i Etnografii Narodowej Akademii Nauk Republiki Armenii. Jednym z ciekawszych odkryć było zlokalizowanie dwóch obszernych konstrukcji. – Na podstawie pozostałości murów widocznych na powierzchni oraz rezultatów pilotażowych badań geofizycznych możemy wstępnie zakładać, że były to dwie budowle o dużej powierzchni sięgającej nawet 400 m kwadratowych – przekazał National Geographic Polska szef badań, dr Mateusz Iskra. Zapewne są to ruiny rezydencji, gdyż ich rozplanowanie jest podobne do rezydencji należących do miejskiej elity, odkrytych w zachodniej części stanowiska w latach 60-tych XX wieku. – Możemy więc przypuszczać, że również te domy zamieszkiwali ludzie stojący wysoko w hierarchii społeczeństwa urartyjskiego. Na tę chwilę nie jesteśmy w stanie określić, czym mogli zajmować się mieszkańcy domów – dodał dr Iskra. Archeolog wyraził nadzieję, że odpowiedzi na te pytania przyniosą wykopaliska zaplanowane na kolejne lata. Domostwa pochodzą z VI wieku p.n.e. – wynika ze wstępnych analiz. Cmentarzysko. Archeolodzy nie byli tutaj pierwsi Nieoczekiwanym znaleziskiem dla naukowców było cmentarzysko, znajdujące się w pobliżu dzielnicy mieszkalnej. – Cmentarzysko jedynie zidentyfikowaliśmy, a nie odkryliśmy. Wcześniej zrobili to za nas detektoryści – zastrzega dr Iskra, wskazując na nielegalne działania „odkrywców skarbów” w obrębie tego stanowiska archeologicznego. Poza tym miejsce to służyło za śmietnisko. Dlatego tak ważne było podjęcie badań przez naukowców, bo zabytkom ciągle grozi zniszczenie. – Fakt istnienia dużego cmentarzyska na wzgórzu jest bardzo zaskakujący. Mówimy bowiem o miejscu znajdującym się właściwie w centrum starożytnego miasta, oddalonym ledwie dwieście metrów od odkrywanych przez nas rezydencji. Jest to raczej niespotykana sytuacja, która każe nam zrewidować nasze wcześniejsze poglądy na temat rozplanowania starożytnego Argisztihinili – przekazał dr Iskra NG.pl. Na cmentarzysku zmarłych chowano w dwóch obrządkach: kremacyjnym i szkieletowym. Jak opisuje naukowiec, obrządek ciałopalny w popielnicach jest charakterystyczną cechą kultury urartyjskiej, która pojawiła się w regionie w VIII wieku p.n.e. Jednakże na cmentarzysku wśród wkopów wykonanych przez nielegalnych poszukiwaczy naukowcy dostrzegli fragmenty ludzkich kości, które świadczą o praktykowaniu w tym miejscu również obrządków szkieletowego, czyli inhumacji. To ważne spostrzeżenie, bo w ten sposób chowała swoich zmarłych lokalna ludność – podbita przez Urartyjczyków. – Co więcej, znaleźliśmy także typowe dla miejscowych naczynia, które mogą wskazywać, że cmentarzysko było miejscem pochówku dwóch społeczności. Jest to bardzo ciekawa sytuacja, ponieważ zazwyczaj autochtoni grzebali swoich zmarłych w innych miejscach niż Urartyjczycy – zaznacza dr Iskra. Podczas pierwszego sezonu nowego projektu archeologicznego zastosowano różnorodne metody: badania geofizyczne i geologiczne, uzupełnione wykopami sondażowymi, czyli niewielkimi wykopaliskami. Królestwo Urartu w Armenii Argisztikhinili było ważnym miastem na mapie Urartu. Znajdowały się tam dwie cytadele otoczone dzielnicami mieszkalnymi oraz kanały irygacyjne doprowadzające wodę z rzeki Araks. Najlepiej zachowane części miasta znajdują się we wschodniej części wzgórza Davti Blur, gdzie koncentrują się prace badawcze armeńsko-polskiej ekspedycji. W czasie wykopalisk prowadzonych dekady temu archeologom udało się odsłonić kompleks administracyjno-religijny, w którym znaleziono wiele zabytków. Jednakże dzielnice mieszkalne są nadal bardzo słabo rozpoznane archeologicznie. Osadę badaną obecnie przez polsko-armeński zespół założył najprawdopodobniej około 774 r. p.n.e. król Urartu Argiszti I. Centrum jego państwa znajdowało się nad jeziorem Wan w południowo-zachodniej Azji. Położone było w górzystym regionie na południowy wschód od Morza Czarnego i południowy zachód od Morza Kaspijskiego. Cywilizacja ta wznosiła potężne twierdze wykonane z kamienia. Jej stolicą była Tuszpa, w dzisiejszej wschodniej Turcji. Władcy Urartu toczyli wojny z Imperium Asyryjskim. Potęgi zmagały się o kontrolę nad Syrią i południową Anatolią. Co ciekawe, nazwa Urartu została nadana przez Asyryjczyków, sami Urartyjczycy określali swój państwo jako Biainili. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odkryli w Anglii wielki artefakt. Waży tyle, co dorosły niedźwiedź polarny
Wielką kamienną trumnę sprzed ponad 1500 lat odkryli archeolodzy w Anglii. Waży 750 kg, czyli tyle, ile osiągają niedźwiedzie polarne. Zagadkę stanowi, kogo pochowano w środku. Ciało zatopiono w płynnym gipsie.
Spis treści: Niewielki, ale intrygujący. Rzymski cmentarz z kamienną trumną Zagadkowa kamienna trumna. Ciało zatopione w gipsie Wyposażenie trumny i pozostałe pochówki. Co udało się znaleźć? Archeolodzy bardzo często uczestniczą w badaniach poprzedzających wielkie inwestycje drogowe. Tak też było w tym przypadku. W czasie poszerzenia autostrady A47 w okolicy Peterborough w Anglii badacze przeszłości natknęli się na niezwykły starożytny cmentarz. Niewielki, ale intrygujący. Rzymski cmentarz z kamienną trumną Trumnę znaleziono na cmentarzysku położonym tuż przy starożytnej rzymskiej drodze. To, co niegdyś było rzymskim traktem, obecnie stanowi część autostrady łączącej Wansford i Sutton. Antyczna nekropola była niewielka, ale odgrodzona rowem granicznym. Za nim było kilka kolejnych pochówków. Wewnątrz badacze z Headland Archeology odkryli czternaście pochówków skupionych właśnie wokół wielkiej kamiennej trumny. Historię tej nekropolii przedstawia jeden z najnowszych odcinków serialu „Digging for Britain” w BBC2, którego narratorką jest prof. Alice Roberts. Zagadkowa kamienna trumna i ciało zatopione w gipsie Trumnę wykonano z jednego kawałka wapienia. Jak podano w komunikacie prasowym, waży około 750 kg, czyli tyle, ile dorosły niedźwiedź polarny. Okazało się, że trumna nie była pusta, mimo że od pogrzebu minęło ponad 1500 lat. Archeolodzy dostrzegli w jej wnętrzu zaschniętą masę gipsową, w której zatopiono zmarłego lub zmarłą. Taka praktyka znana jest z innych cmentarzysk bogatych Rzymian. W ten sposób powstawał odlew umarłego zachowujący nawet zarys jego sylwetki i odzieży oraz przedmiotów złożonych wraz z nim na ostatnią drogę. Badacze liczyli na odkrycie w gipsie przedmiotów wykonanych z materiałów organicznych, które rzadko zachowują się z czasów starożytnych. Pochówki zatopione w gipsie są rzadko spotykane na obszarach wiejskich rzymskiej Brytanii. Z reguły są znajdowane w ważnych ośrodkach miejskich. Na przykład z Yorku znanych jest blisko 50 takich trumien. Zmarli potraktowani w ten sposób cieszyli się wysokim statusem. Co ciekawe, z analizy gipsowych odlewów w Yorku dowiedziano się, że składnikiem masy były również drogie olejki i perfumy. Gipsu nie naruszono w terenie. Stało się to dopiero w czasie badań laboratoryjnych. Sporym wyzwaniem logistycznym był transport trumny do siedziby Headland Archaeology w Silsoe. Wyposażenie trumny i pozostałe pochówki. Co udało się znaleźć? Do wnętrza trumny zajrzały konserwatorka Morgan Creed z York Archaeology i osteolożka Dona Walker z Museum of London Archaeology. Udało się dojrzeć fragment odciśniętego całunu. W środku nie znaleziono żadnych zabytków. Natomiast obok trumny leżały szklane naczynia, zapewne użyte w czasie libacji, fragmenty skóry, ceramiki i kości zwierzęcych. „Pomimo braku darów grobowych, zarówno pięknie rzeźbiona kamienna trumna, jak i gipsowy pochówek wskazują na osobę o wysokim statusie. Gips do pochówku wiązał się z wysokimi kosztami, a kamienna trumna była nie tylko pięknie rzeźbiona, ale także wykonana z kamienia wydobywanego około 50 km dalej, co zwiększało koszty transportu. Czynniki te w połączeniu z centralną pozycją pochówku na cmentarzu wskazują na ważną osobę, być może głowę znanej rodziny” – podali archeolodzy w komunikacie. Jednak kilka grobów położonych obok należało również do osób o wysokim statusie, o czym świadczy bogate wyposażenie: duże ilości biżuterii i innych przedmiotów. Jeden z nich miał złożone dary w nogach zmarłej kobiety w wieku 16-20 lat. Był tam m.in. srebrne kolczyki, dziewięć bransoletek ze stopu miedzi, trzy pierścionki ze stopu miedzi oraz srebrna opaska. Archeologów zaskoczyło to, że wśród 14 zmarłych zastosowano bardzo różne rytuały pogrzebowe. Niektórych ze zmarłych spalono, jednego złożono z obciętą głową, zachowały się też pozostałości po drewnianej trumnie. A jedna z jam grobowych była zupełnie pusta. „Podczas gdy wszystkie te praktyki pochówku są znane z okresu rzymskiego, bardziej niezwykłe jest znalezienie ich wszystkich reprezentowanych na tak małym cmentarzu, zwłaszcza że wstępna ocena wyników stratygraficznych sugeruje, że cmentarz nie był szczególnie długowieczny” – zauważają badacze. Źródła: National Highways, Headland Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Warszawie spoczywają średniowieczni biskupi z Nubii. Tajemnica „grobu kapłańskiego”
Założony pod koniec XIX wieku cmentarz Bródnowski jest zapewne ostatnim miejscem, które przychodzi nam do głowy, gdy myślimy o grobach średniowiecznych biskupów. Okazuje się jednak, że to właśnie tutaj spoczywają szczątki duchownych z odległego Sudanu.
Spis treści: Grób kapłański Szczątki nubijskich biskupów Kości w muzealnym magazynie Pogrzeb średniowiecznych duchownych Na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie w kwaterze 10A, w pobliżu drewnianego kościoła św. Wincentego à Paulo i grobu słynnego piosenkarza Mieczysława Fogga, znajduje się niepozorna współczesna mogiła oznaczona wyłącznie napisem: „Grób kapłański”. Zapewne niejedna osoba odwiedzająca nekropolię zastanawiała się, kim byli kapłani, którzy znaleźli miejsce wiecznego spoczynku w tym anonimowym grobie. Grób kapłański Choć cmentarz Bródnowski powstał dopiero w 1884 r., spoczywają w nim biskupi z VIII, IX i X wieku. Do tego jeszcze pochodzący z dawnego królestwa Nubii, obejmującego tereny dzisiejszego południowego Egiptu i północnego Sudanu. Historia przewiezienia kapłańskich szczątków do Polski i okoliczności, w jakich doszło do ich pogrzebu na warszawskiej nekropolii, stanowią zaś materiał na pełną zwrotów akcji produkcję filmową. Opowieść o pochówku nubijskich biskupów na cmentarzu Bródnowskim ma bezpośredni związek z pracami archeologicznymi pod kierunkiem prof. Kazimierza Michałowskiego, które odbywały się w Faras w latach 1961–1964. Znajdująca się w północnym Sudanie miejscowość nosiła w czasach starożytnych i średniowiecznych nazwę Pachoras i należała do królestwa Makurii, czyli jednego z trzech królestw Nubii. Na miejscu ekipa prof. Michałowskiego natrafiła na ruiny średniowiecznej katedry biskupów Pachoras. Znajdowało się w niej ponad 150 malowideł wykonanych farbą temperową na suchym tynku mułowym, potocznie nazywanych „freskami z Faras”, a także m.in. epitafia biskupie i malowane naczynia ceramiczne. Celem ekspedycji było uratowanie tych zabytków przed zalaniem wodami Nilu (trwała wówczas budowa Wysokiej Tamy Asuańskiej), co zresztą nastąpiło krótko po wyjeździe archeologów. Znaczną część cennych znalezisk z Faras można dziś podziwiać w Galerii Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego w Muzeum Narodowym w Warszawie. Pozostałe zaś zasiliły kolekcję Muzeum Narodowego Sudanu w Chartumie. Szczątki nubijskich biskupów W czasie prac badawczych odkryto jednak nie tylko malowidła o tematyce religijnej i wyroby ceramiki koptyjskiej, ale także szczątki trzynastu nubijskich biskupów. M.in. Paulosa, Mathaiosa, Ignatiosa, Kolluthosa, Stephanosa, Aarona i Petrosa I. Szczegółowa analiza kości kapłanów nie była możliwa bezpośrednio na terenie stanowiska archeologicznego, ponieważ nie pozwalały na to panujący w Sudanie klimat i brak odpowiedniego sprzętu. Należący do zespołu prof. Michałowskiego antropolog Tadeusz Dzierżykray-Rogalski postanowił więc przewieźć szczątki do Polski. Chciał już w Warszawie przeprowadzić ich dokładniejsze badania w Zakładzie Archeologii Polskiej Akademii Nauk. Pomysł Dzierżykraya-Rogalskiego, choć miał swoje naukowe uzasadnienie, nawet w dzisiejszych czasach mógłby zostać uznany za kontrowersyjny, tym bardziej zaś w siermiężnych realiach PRL-u. W swojej publikacji „Archanioły i szakale. Reportaż sprzed potopu” z 1965 r. dziennikarz i podróżnik Kazimierz Dziewanowski wspominał: „Podczas obiadu Rogalski mówi: – Niektóre części biskupów zabieram ze sobą, wracając do Warszawy. – Jak? – No, w walizce... – Celnik na Okęciu – mówię – natychmiast zadzwoni do prokuratury. Panem się zajmie Interpol!”. „Rogalski musi zabrać szczątki biskupów do Warszawy. Zostaną tam, w zakładzie antropologii, poddane dokładniejszym badaniom, niż to było możliwe w polowych warunkach w Faras. Ale oczywiście ze wszystkich stron sypią się makabryczne żarty. Ktoś mówi: – W razie wypadku lotniczego wszystko się panu poplącze: własne kręgi z kręgami Ignatiosa. Na Sądzie Ostatecznym nijak pan sobie nie poradzi! A na to Rogalski: – To głupstwo, jakoś się wytłumaczę i przed celnikami na Okęciu, i na Sądzie Ostatecznym. Ale gorzej będzie, jeżeli po drodze utonę w Nilu. Po latach ktoś znajdzie kościotrupa, który część szkieletu nosił w walizce. To dopiero będzie praca naukowa!”. Kości w muzealnym magazynie Mimo żartów ze strony kolegów Tadeusz Dzierżykray-Rogalski faktycznie sprowadził średniowieczne szczątki do Warszawy. Efektem jego badań antropologicznych była wydana w 1985 r. anglojęzyczna publikacja naukowa „Faras VIII, The Bishops of Faras, An Anthropological-Medical Study” oraz utrzymana w lżejszym tonie publikacja wspomnieniowa „Sensacje z Faras”, która ukazała się sześć lat później. „Stan tych grobów, jak i eksplorowanych przeze mnie kości, był na ogół dobry. Wszystkie szczątki wykazują mniejsze lub większe zmiany patologiczne, co wiąże się przede wszystkim z zaawansowanym wiekiem, do którego [biskupi] dożywali” – wspominał Dzierżykray-Rogalski w „Sensacjach z Faras”. Dodał, że wśród owych zmian patologicznych znajdowały się m.in. zarośnięcie szwów czaszkowych, braki w uzębieniu czy zwiększona kruchość kości. Średnia długość życia nubijskich biskupów wynosiła 71 lat. Najdłużej żył Petros, który zmarł w wieku 93 lat. W swojej publikacji Dzierżykray-Rogalski wspomniał jedynie w przypisie, że „szkielety biskupów z Faras wraz z przypadłymi Polsce w udziale freskami, fragmentami rzeźb i kolumn zostały po zakończonej kampanii nubijskiej przywiezione do Warszawy, gdzie przez autora tych wspomnień została opracowana ich dokumentacja”. Nie podzielił się jednak z czytelnikami informacją, co stało się z nimi po zakończeniu prac badawczych. Tymczasem do 1994 r. szczątki średniowiecznych kapłanów przetrzymywane były w magazynach Muzeum Narodowego w Warszawie. Dopiero prof. Piotr Bieliński, dyrektor Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, podjął decyzję o pochowaniu ich z szacunkiem w poświęconej ziemi, jak na chrześcijańskich duchownych przystało. Pogrzeb średniowiecznych duchownych Powtórny pogrzeb biskupów z Faras odbył się na cmentarzu Bródnowskim, lecz w prasie z lat 90. próżno szukać informacji na jego temat. Szczegóły dotyczące wydarzenia opisała dopiero dziennikarka Monika Górecka-Czuryłło w artykule „Nubijscy kapłani na stołecznym cmentarzu”, opublikowanym w 2010 r. na łamach „Życia Warszawy”. Otóż szczątki umieszczono w trzynastu oddzielnych workach i włożono do jednej wspólnej trumny. Tę następnie umieszczono w grobie przykrytym kamienną płytą z enigmatyczną inskrypcją: „Grób kapłański”. Ksiądz prałat Stanisław Markowski, dyrektor cmentarza Bródnowskiego w latach 1989–2006, tak wspominał ten nietypowy pogrzeb: „Biskupów nubijskich pochowaliśmy godnie, ale bez rozgłosu. Na grobie nie umieściliśmy napisu, kto imiennie w grobowcu jest pochowany. [...] Profesorowie, którzy zwrócili się z prośbą o pochówek, uznali, że informacja o tym, że przetransportowano szczątki biskupów z Sudanu, mogłaby zostać źle przyjęta”. Chociaż od ujawnienia informacji o tym, kto spoczywa w „grobie kapłańskim”, minęło już 14 lat, zarząd cmentarza Bródnowskiego, który sprawuje pieczę nad mogiłą, nie zdecydował się umieścić na niej dokładniejszego opisu czy nawet osobnej tabliczki przypominającej historię z nią związaną. O nubijskich biskupach chętnie wspominają natomiast turystom warszawscy przewodnicy, za każdym razem wzbudzając tą opowieścią ich ogromne zaciekawienie. Nie wiadomo też nic o tym, by władze Sudanu kiedykolwiek wysuwały jakieś roszczenia w sprawie znajdujących się w Warszawie szczątków. Mając na uwagę napiętą od wielu lat sytuację polityczną w tym kraju, należy wątpić, by lokalnych dygnitarzy interesowała sprawa „grobu kapłańskiego” w dalekiej i obcej im kulturowo Warszawie. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Tak wyglądała kobieta pochowana 400 lat temu z sierpem na szyi. Spektakularna rekonstrukcja
Zmarła w wieku zaledwie 18–20 lat. W XVII wieku pochowano ją z sierpem na szyi na cmentarzu w rejonie dzisiejszego Pnia w woj. kujawsko-pomorskim. Światowej sławy ekspert odtworzył realistyczny wizerunek kobiety.
Spis treści: Tak wyglądała „wampirka” Zosia Dlaczego kobietę pochowano w tak dziwny sposób? Pień – czy czeka nas więcej zagadek? W 2022 r. naukowcy odkryli w Pniu parę grobów, ale jeden zwrócił ich szczególną uwagę. Był to pochówek kobiety. Na jej szyi znajdował się żelazny sierp. Z kolei na palcu lewej stopy zamknięto trójkątną kłódkę. Znalezisko wzbudziło wielkie zainteresowanie w kraju i za granicą. Z tego powodu badacze postanowili odtworzyć jej realistyczny wizerunek. Właśnie zaprezentowali wynik. Tak wyglądała „wampirka” Zosia Do udziału w projekcie zaproszono znanego szwedzkiego rekonstruktora i jednocześnie archeologa, Oscara Nilssona. To on wykonał popiersie zmarłej, która archeolodzy nazywają Zosia. Dlaczego takie imię? Jak wyjaśniła National Geographic Polska Magdalena Zagrodzka z Toruńskiego Stowarzyszenia Edukacyjnego „Ewolucja”, reprezentująca zespół badaczy, tak ją określił jeden z pracowników zatrudnionych w czasie wykopalisk i takie miano już przylgnęło do zmarłej. Popiersie ukazuje młodą kobietę z jasnymi oczami i ciemnymi blond włosami. Na głowie ma jedwabny czepek – pozostałości po nim znaleźli w czasie wykopalisk archeolodzy. Oznacza to, że mogła pochodzić z zamożnej rodziny. Ciało kobiety ułożono na poduszce w staranny sposób. Eksperci zauważają, że zmarła nie była skazana za rzekome czary – ciała takich osób traktowano w inny sposób. Dlatego interpretacja tego pochówku jest dla badaczy zagadką. Wykonane rekonstrukcji wizerunku zmarłej było wieloetapowe. Pierwszym krokiem w rekonstrukcji były badania antropologiczne szkieletu wykonane przez dr Alicję Drozd-Lipińską z Muzeum we Włocławku. Kolejno przystąpiono do zrobienia tomografii i skanu czaszki zmarłej. Dr Łukasz Czyżewski z Instytutu Archeologii UMK w Toruniu przygotował pliki 3D, z których wykonano wydruk czaszki w trójwymiarze w skali 1:1. Potem do pracy przystąpił Nilsson. Artysta doklejał do wydruku kołki o różnej długości, które odzwierciedlają grubość ciała w anatomicznych punktach twarzy. Na nie nałożył mięśnie wykonane ze specjalnej gliny. Następnie zamontował gałki oczne i kolejne warstwy imitujące tkanki i skórę, z uwzględnieniem m.in. porów skóry, rysów twarzy oraz blizn po urazach. Ostatnim etapem było zanurzenie „twarzy” w silikonie i osadzenie w nim włosów, rzęs i brwi. Warto przypomnieć, że artysta wykonał wcześniej m.in. rekonstrukcję twarzy Damy z Ampato. Wynik obiegł cały świat. Dlaczego kobietę pochowano w tak dziwny sposób? Z jakiego powodu kobieta miała na szyi sierp i kłódkę na dużym palcu lewej stopy? Badacze sądzą, iż był to rodzaj zabezpieczenia. Jednak nie zmarłej, tylko lokalnych mieszkańców. Przypuszczalnie lokalna społeczność sądziła, że kobieta powstanie z grobu w postaci wampirzycy czy strzygi. – To pierwszy taki przypadek, gdy spotykamy się z podwójnym zabezpieczeniem. W grobie znajdował się zarówno sierp, jak i kłódka. Wprawdzie znane są w Polsce pochówki z kłódkami, ale nigdy nie występowały one wraz z żelaznym sierpem – powiedział tuż po odkryciu National Geographic, archeolog prof. Dariusz Poliński z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W XVII wieku zmarłych chowano na cmentarzach przykościelnych. Nekropola, na której złożono wampirkę była inna, bo z dala od świątyni. Zdaniem badaczy mógł być to cmentarz dla wykluczonych, gdzie chowano takie osoby, o których nie chciano pamiętać albo obawiano się ich nawet po śmierci. Pień – czy czeka nas więcej zagadek? Planowane są dalsze analizy szkieletu. Już teraz wiemy jednak o zmarłej całkiem sporo. Oprócz rekonstrukcji wizerunku eksperci wykryli w jej kościach nowotwór w trzonie mostka. Mógł powodować ból i przyczynić się do powstania deformacji w postaci widocznego na klatce piersiowej guza. Analizy DNA i izotopowe dały też ciekawe wyniki: ma z nich wynikać, że „wampirka” ma pochodzenie skandynawskie. Archeolodzy chcą też kontynuować prace terenowe, czyli wykopaliska, w 2025 roku. Z badań geofizycznych wynika, że grobów może być więcej. Warto przypomnieć, że na tym samym cmentarzu odkryto do tej pory szereg innych nietypowych pochówków. Wśród nich jest grób dziecka pochowanego twarzą do dołu, z „antywampiryczną” trójkątną kłódką umiejscowioną pod stopą. Źródła: Nauka w Polsce, UMK, National Geographic Polska. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Szwecji odnaleziono ogromny cmentarz wikingów. W przeszłości został całkowicie zniszczony
Archeolodzy z Narodowego Muzeum Historycznego Szwecji dokonali zaskakującego odkrycia. Znaleźli pozostałości cmentarzyska wikingów, o którego istnieniu nikt nie wiedział.
Spis treści: Olbrzymi cmentarz wikingów Kurhan przypominający olbrzymi statek Enigmatyczna wioska w pobliżu cmentarzyska Archeolodzy dokonali właśnie kolejnego odkrycia, które rzuca światło na historię i kulturę wikingów. W niewielkiej wsi Tvååker w południowo-zachodniej Szwecji prowadzone były wykopaliska ratunkowe, które poprzedzają rozbudowę lokalnej infrastruktury drogowej. Naukowcy mieli podejrzenia, że w tym miejscu mogła znajdować się osada z epoki kamienia. Po kilku miesiącach prac odnaleziono jedynie kilka śladów z tego okresu, ale trafili również na coś znacznie większego. Olbrzymi cmentarz wikingów Początkowo badacze odnaleźli 5 grobów, ale wszystkie były bardzo zniszczone. Udało im się jednak ustalić, że były to pochówki ciałopalne, a analiza wykazała, że złożono w nich zarówno ludzi, jak i zwierzęta. Szybko się okazało, że jest to część większej nekropolii, która może mieć ponad 1200 lat. Każdy kolejny grób wykazywał podobny schemat pogrzebowy. Naukowcy stwierdzili, że jest to zatem cmentarz, na którym grzebano wikingów. Badacze zidentyfikowali w sumie 139 grobów. Co ciekawe, uczeni uważają, że wykopali dopiero niewielki fragment tego cmentarza. – To zaledwie sześć procent całej nekropolii – mówi Petra Nordin, archeolog i kierownik wykopalisk. W trakcie badań autorzy odkrycia doszli do interesujących wniosków. Według nich, miejsce pochówku wikingów zostało wybrane nie przez przypadek. Był to punkt położony w strategicznym miejscu, na przecięciu dwóch ważnych szlaków transportowych. Kurhan przypominający olbrzymi statek – Problem polega na tym, że ziemia tutaj została niemal całkowicie zaorana i wyrównana. Oznacza to, że musieliśmy interpretować wszystko na podstawie mocno zniszczonych pozostałości. Na szczęście udało się ustalić, gdzie znajdowały się stosy kremacyjne – mówi Nordin. Na podstawie wszelkich śladów i artefaktów znalezionych wśród grobów archeologom udało się ustalić coś jeszcze. Na terenie nekropolii prawdopodobnie złożono ciała wikingów, które spoczęły w ok. 50-metrowym kurhanie przypominającym statek. Choć pochówki na statkach były powszechną praktyką wśród skandynawskich wojowników, to zazwyczaj dokonywano tego na jednostkach z drewna i nie były one tak duże. Enigmatyczna wioska w pobliżu cmentarzyska – Zwykle podczas wykopalisk od początku ma się pojęcie o wielkości grobu, ale tutaj, gdzie pochówki zostały tak mocno zniszczone, jest to dużo bardziej skomplikowane – wyjaśnia Nordin. Archeolodzy odkryli również, że na cmentarzysku znajdowało się bardzo dużo pochówków psów. – Pies był kompanem wikinga i towarzyszył zmarłemu w trakcie kremacji – tłumaczy naukowiec. Naukowcy wciąż próbują zrozumieć, kim byli wikingowie pochowani nieopodal Tvååker i dlaczego tak wielu złożono na tym konkretnym cmentarzu. Większość artefaktów, które mogłyby być jakąkolwiek wskazówką, została poważnie uszkodzona przez pożar. Wśród zachowanych przedmiotów są klamry od pasów, ceramika i kilka monet. Jedna z nich datowana jest na lata 795–806 n.e. Znaleziono również kości innych zwierząt, m.in. ptaków, bydła, a także świń. – Ale gdzie mieszkali ludzie, którzy zostali tu pochowani? To coś, co wciąż spędza nam sen z powiek. Prawdopodobnie w rejonie Tvååker znajdowała się wioska, która rozrosła się już w późnej epoce wikingów. Cmentarz staje się zatem ważnym elementem układanki dla badań epoki żelaza w tym rejonie – mówi Petra Nordin. I dodaje, że nadal zagadką jest, gdzie znajdowała się ta wioska. Być może na tym skupią się ich kolejne badania. – Niektóre przekazy wskazują, że mogła tu istnieć wioska, która była ważnym centrum handlowym – dodaje. Źródło: Live Science. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Grób Chopina nie znajduje się w Polsce. Trudno przejść obok niego obojętnie
Mimo że od śmierci wybitnego kompozytora minęło już 175 lat, pamięć o nim, jak i o jego twórczości, jest wciąż żywa. Świadczą o tym liczne znicze i kwiaty złożone w miejscu pochówku wirtuoza fortepianu. Jak dziś wygląda grób Chopina?
W tym artykule: Kiedy i gdzie zmarł Fryderyk Chopin? Tak dziś wygląda grób Chopina Serce Chopina Pomniki Chopina za granicą Początek listopada to szczególny czas w roku, kiedy odwiedzamy groby naszych bliskich, by w ten sposób uczcić ich pamięć i oddać się modlitwie. W tym wyjątkowym okresie warto wspomnieć także tych, którzy na trwałe zapisali się na kartach historii Polski. Tak jak Fryderyk Chopin, jeden z najwybitniejszych pianistów i kompozytorów wszech czasów. Kiedy i gdzie zmarł Fryderyk Chopin? Fryderyk Chopin w 1830 roku opuścił Polskę i na stałe osiedlił się w Paryżu, który uchodził wówczas za artystyczną stolicę świata. To właśnie tutaj, w mieszkaniu przy placu Vendôme 12, kompozytor spędził ostatnie dni swojego życia. „Poeta fortepianu” odszedł 17 października 1849 r., w otoczeniu najbliższych. Powodem śmierci artysty było najprawdopodobniej gruźlicze zapalenie osierdzia, co potwierdziły przeprowadzone przed kilkoma laty badania polskich naukowców. Nie brakuje jednak głosów, że Chopin cierpiał na więcej niż jedną chorobę przewlekłą. Mowa o mukowiscydozie, na którą wskazywać mają zaobserwowane zmiany w stawach i funkcjonowaniu jelit kompozytora. Tak dziś wygląda grób Chopina Uroczystości pogrzebowe Fryderyka Chopina odbyły się 30 października 1849 r. Ciało kompozytora zostało pochowane na największym i zarazem najsłynniejszym cmentarzu Paryża, Père-Lachaise. Grób wraz z pomnikiem nagrobnym autorstwa Auguste'a Clésingera odsłonięto w pierwszą rocznicę śmierci kompozytora. Posąg upamiętniający twórczość i międzynarodowy dorobek artysty przedstawia grecką muzę Euterpe, symbolicznie pochyloną nad złamaną lirą. Rzeźba wyraża nie tylko głęboki żal i smutek, ale także podziw i szacunek dla twórczości Chopina. Poza tym na nagrobku można znaleźć także trzy napisy: „Fryderykowi Chopinowi, jego przyjaciele” (ściana frontowa), „Fryderyk Chopin, urodzony w Polsce, w Żelazowej Woli pod Warszawą” (prawa ściana boczna) oraz „Syn emigranta francuskiego ożenionego z panią Krzyżanowską, córką polskiego szlachcica” (lewa ściana boczna). Grób Chopina, choć z dala od ojczyzny i mimo upływu kolejnych dekad, tonie wciąż w świeżych kwiatach, a wokół palą się nowo postawione znicze. Warto wspomnieć, że Fryderyk Chopin nie jest jedynym Polakiem, który spoczął na cmentarzu Père-Lachaise. Na paryskiej nekropolii znajduje się ponad 60 grobów naszych rodaków. Wśród nich m.in. grobowiec Klementy Hoffmanowej, gen. Józefa Wysockiego czy Jarosława Dąbrowskiego. Serce Chopina Fryderyk Chopin został pochowany na paryskim cmentarzu Père-Lachaise. Jednak zgodnie z jego wolą, serce kompozytora zostało przetransportowane do Polski przez jego siostrę, Ludwikę. Spoczęło w Kościele Świętego Krzyża na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. W czasie II wojny światowej serce Chopina – w obawie przed jego zniszczeniem – zostało przewiezione z ogarniętej walkami i okupowanej przez Niemców stolicy do podwarszawskiego Milanówka. Uznawane za narodową relikwię serce kompozytora powróciło do Warszawy w 1945 r. Ponownie umieszczono je w krypcie Kościoła Św. Krzyża, gdzie spoczywa do dziś. Przypomnijmy, że w 2014 r. naukowcy pod kierunkiem prof. Tadeusza Dobosza przeprowadzili oględziny serca Chopina, które pozwoliły ustalić prawdopodobną przyczynę śmierci pianisty. – Wiemy, że serce jest w doskonałym stanie, a nasza wiedza o Chopinie nieco się powiększyła. Ze względu na kolor płyn, nie wykluczamy, że serce znajduje się w koniaku. Najprawdopodobniej bezpośrednią przyczyną śmierci kompozytora była gruźlica – na sercu widoczne są pewne zmiany anatomiczne, które na to wskazują – mówił wówczas prof. Dobosz z Katedry Medycyny Sądowej Akademii Medycznej we Wrocławiu​​​​​​. Kolejne badania zaplanowano na rok 2064. Pomniki Chopina za granicą – Rodem Warszawianin, sercem Polak, a talentem świata obywatel Fryderyk Chopin, zszedł z tego świata – pisał dzień po śmierci pianisty w 1849 r. Cyprian Kamil Norwid. O niezwykłości twórczości Fryderyka Chopina niech świadczy fakt, że nasz wybitny rodak doczekał się wielu pomników w niemal każdym zakątku globu. Najwyższy z nich, liczący 7 metrów wysokości, został odsłonięty w Szanghaju w 2007 r. Autorką zwycięskiego projektu monumentu była Lu Pin, pochodząca z Chin absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Z kolei w Japonii, a dokładniej w Hamamatsu, na południowy-zachód od Tokio, znajduje się kopia pomnika pianisty z warszawskich Łazienek Królewskich. Posąg stanął tu nieprzypadkowo, bowiem położone w środkowej części wyspy Honsiu miasto i stolica Polski od roku 1990 pozostają w ścisłej współpracy w obszarze kultury. Ponadto w 150. rocznicę urodzin polskiego kompozytora swoją działalność rozpoczęło tutaj Japońskie Towarzystwo Chopinowskie. Na pomnik Chopina natrafić można także w Wiedniu, Tiranie, a nawet Rio de Janeiro. Źródło: National Geographic Polska. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
To największe cmentarzysko, jakie odkryto w regionie graniczącym z Polską. Pochodzi z epoki brązu
Czescy archeolodzy odnaleźli olbrzymie cmentarzysko w pobliżu morawskiego Ołomuńca. Odkryto tam co najmniej 130 grobów z kultury Nitra, która pochodziła z miasta znajdującego się na terenie dzisiejszej Słowacji.
Spis treści: Duże cmentarzysko na Morawach Tajemnicza kultura ze słowackiej Nitry Nekropolia była wykorzystywana przez kilka tysięcy lat Na północ od czeskiego miasta Ołomuniec w ciągu ostatnich kilku miesięcy odbywały się wykopaliska ratunkowe. Archeolodzy badali teren, na którym wkrótce zostanie wybudowana nowa autostrada D35. Jak zwykle w takich sytuacjach niepozorna, rutynowa i poniekąd wymuszona okazja do badań archeologicznych przyniosła zaskakujące efekty. Naukowcy odnaleźli bowiem największe cmentarzysko na Morawach, należące do mało znanej kultury pochodzącej ze słowackiego miasta Nitra. Duże cmentarzysko na Morawach Datowanie wykazało, że nekropolia pochodzi z okresu 2100–1800 lat p.n.e. Łącznie zidentyfikowano tam 130 grobów. – Dzięki analizom laboratoryjnym możemy odtworzyć wygląd fizyczny ówczesnych mieszkańców, ich stan zdrowia, nawyki żywieniowe, powiązania genetyczne, a nawet strategie migracyjne — poinformowała w oświadczeniu Vendula Vránová, kierowniczka wykopalisk. Wśród szczątków znajdowały się najróżniejsze dary grobowe. To między innymi miedziane ozdoby, paciorki wykonane ze zwierzęcych kości, kamienne groty strzał czy metalowe pierścienie. Naukowcy uważają, że dochodziło do ingerencji w pochówki już po pogrzebaniu ciała, co może sugerować, że niektóre rytuały były odprawiane długo po śmierci niektórych osób – To jedno z największych miejsc pochówku z tego okresu znalezionych w naszym kraju. W tamtym czasie ludzie byli zazwyczaj chowani w pozycji kucającej na boku, ale ku naszemu zaskoczeniu, odkryliśmy również ciała w innych pozycjach. Niektóre kości zostały celowo przestawione, prawdopodobnie jako część rytuału przejścia, który pozwalał zmarłym przejść ze świata żywych do świata umarłych, co jest bardzo unikatowym znaleziskiem – mówi Vránová. Tajemnicza kultura ze słowackiej Nitry Co ciekawe, badanie wykazało, że istniały duże różnice w sposobie pochówku mężczyzn i kobiet. Mężczyzn najczęściej grzebano z kłami dzika i narzędziami myśliwskimi, podczas gdy w kobiecych grobach składano biżuterię i koraliki z poroża dzikich zwierząt. Jest to jednak typowe dla kultur z epoki brązu, które rozwijały się w tej części Europy. Oznacza to, że kultura Nitra nie różniła się znacząco pod tym względem od innych kultur, które znane są m.in. z terenów naszego kraju. Najstarsze znaleziska archeologiczne w Nitrze i jej okolicach datowane są na około 25 000–30 000 lat. Miejscowość na Słowacji była zamieszkana we wszystkich okresach historycznych w ciągu ostatnich 5000–7000 lat. Co ciekawe, kilka małych kultur i grup archeologicznych zyskało miano „nitrzańskich”, ponieważ wciąż brakuje informacji, które pozwoliłyby wyodrębnić tę kulturę i określić jej specyficzne tradycje, praktyki, a także styl życia. Na stanowisku archeologicznym odkryto kilka grobów, które mogły być związane z kulturą ceramiki sznurowej. Została ona wyodrębniona na podstawie charakterystycznego sposobu zdobienia ceramiki za pomocą odciśniętego sznura. Dawniej nazywano ją kulturą toporów bojowych ze względu na dużą ilość toporów znajdowanych w grobach. Jej przedstawicieli znajdowano m.in. na terytorium południowo-wschodniej Polski i na Kujawach. Nekropolia była wykorzystywana przez kilka tysięcy lat Badacze twierdzą, że odkrycie sugeruje pokojowe współżycie obydwu kultur na Morawach. W sumie odkryto 17 szkieletów z kultury ceramiki sznurowej. Kilka z nich było pogrzebanych w głębokich jamach grobowych, w którym znaleziono wiele artefaktów, m.in. naczynia ceramiczne, narzędzia krzemienne, a także topory. Najciekawszym znaleziskiem jest jednak grób prawdopodobnie germańskiego wojownika. Jego pochówek pochodzi z III wieku n.e. Pochowano go razem z tarczą i żelazną włócznią, co jest bardzo rzadkim znaleziskiem na czeskich Morawach. Naukowcy twierdzą, że cmentarzysko mogło być wykorzystywane od późnej epoki kamienia aż do nawet IX wieku. – Nasze wykopaliska dobiegły końca, ale teraz stoimy przed najważniejszym etapem badań, czyli szczegółową analizą i interpretacją odkryć – podsumowuje Vránová. Archeolodzy mają nadzieje, że uda im się rzucić światło na tę tajemniczą kulturę z okolic Nitry. Źródło: Archaeology Magazine. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Harcerze znaleźli urny sprzed kilku tysięcy lat. To efekt kopania otworu pod maszt
Urny ceramiczne, w których kilka tysięcy lat temu złożono prochy ludzi, odkryli przypadkowo harcerze w Zielonej Górze. Wszystko wskazuje na to, że znaleźli nieznane dotychczas cmentarzysko kurhanowe społeczności kultury łużyckiej.
Spis treści: Kopanie otworu pod maszt = wspaniałe odkrycie Co odkryli harcerze w Zielonej Górze? Kultura łużycka – nie tylko kurhany, ale też Biskupin Lasy są w dużej mierze dla archeologów terenem nierozpoznanym. Najłatwiej jest namierzyć stanowiska archeologiczne na polach uprawnych. W czasie standardowych rekonesansów terenowych archeolodzy poszukują na powierzchni skorup ceramicznych lub narzędzi krzemiennych. Lasy są pod tym względem trudniejsze do badania, bo leśna ściółka skutecznie zasłania zabytki. W ostatnim czasie pomocne w tym trudnym terenie są metody teledetekcyjne, takie jak lotnicze skanowanie laserowe (LiDAR). A czasem pomaga szczęście i przypadek. Tak też było w tej sytuacji. Kopanie otworu pod maszt = wspaniałe odkrycie We wrześniu grupa zuchów z Zielonogórskiego Obwodu Związku Harcerstwa Rzeczpospolitej w trakcie zbiórki w lesie w Zielonej Górze-Łężycy dokonała przypadkowego odkrycia starych naczyń ceramicznych. Młodzież natknęła się na nie w czasie kopania dołu pod maszt. Podharcmistrz Jarosław Zasacki poinformował o tym Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (LWKZ). Archeolodzy udali się niezwłocznie w teren. „W trakcie przeprowadzonej wizji lokalnej zidentyfikowano, oznaczone przez harcerzy, miejsce odkrycia zabytków, a także ustalono, że natrafiono na nieznane dotychczas cmentarzysko kurhanowe społeczności kultury łużyckiej” – czytamy w relacji konserwatora zabytków w mediach społecznościowych. Urzędnicy chwalą reakcję harcerzy. „Warto zauważyć, że postawa zuchów, którzy dokonali odkrycia zabytków archeologicznych, zasługuje na szczególną pochwałę. Przerwali pracę, dzięki czemu nie uszkodzono pozostałej w ziemi części grobu, a znajdujące się w wykopie naczynia zostały zabezpieczone przed dalszym zniszczeniem. Ochrona zabytków, a więc dbanie o dziedzictwo kulturowe, które łączy nasze pokolenie z przeszłością, jest działaniem patriotycznym, bliskim wartościom harcerskim” – czytamy na fanpage’u LWKZ. Takie postawy bywają nagradzane przez szefa resortu kultury i dziedzictwa narodowego. Co odkryli harcerze w Zielonej Górze? Zdaniem ekspertów wykop, który harcerze wykonali w celu postawienia masztu, najprawdopodobniej jest zlokalizowany w obrębie grobu ciałopalnego. Umiejscowiony jest on pomiędzy kurhanami lub w kurhanie, które niegdyś znajdowały się w tym miejscu, ale teraz są niemal zupełnie zniwelowane. W celu zabezpieczenia naruszonego grobu i zinwentaryzowania nowoodkrytej nekropoli podjęto decyzję o przeprowadzeniu badań archeologicznych. Co wiemy do tej pory? – Wykopano jedno naczynie, prawdopodobnie była to popielnica. Na zdjęciach wykonanych przez harcmistrza widać też kolejne naczynie, całe zasypane ziemią, oraz masę fragmentów lekko uszkodzonych naczyń, które tam mogą być. Myślę że tych naczyń będzie tam kilka lub nawet kilkanaście. Dalsze szczegółowe badania pokażą, co dokładnie udało się znaleźć – powiedział serwisowi Nauka w Polsce archeolog Marcin A. Kosowicz z LWKZ. Tuż po odkryciu harcerze zakopali swoje znalezisko. Kosowicz chwali taką postawę. – Gdyby je zabrali, to stracilibyśmy dużo informacji historycznych. Przede wszystkim zawsze trzeba robić zdjęcia, bo często mamy takie sytuacje, że ktoś coś odkrył, ale nie mamy udokumentowanego momentu odkrycia. Zawsze wtedy jest obawa, że mogło ono nie być przypadkowe, albo że nie było w tym miejscu – powiedział ekspert. Kultura łużycka – nie tylko kurhany, ale też Biskupin Na terenie województwa lubuskiego odkrywanych jest sporo kopców grobowych. – Jako województwo lubuskie mamy chyba największą ilość cmentarzysk kurhanowych w Polsce. Odkrywane są w trakcie różnych prac leśnych przypadkowo lub w trakcie badań archeologicznych. Z mojego doświadczenia wynika, że odkrycie harcerzy to był drugi przypadek w regionie, kiedy ktoś przypadkiem wkopał się w cmentarzysko kurhanowe – powiedział archeolog z LWKZ. Odkryte przez zuchów cmentarzysko należało do społeczności kultury łużyckiej (ok. 1300–500 lat p.n.e.), która żyła w epoce brązu i we wczesnej epoce żelaza. Zmarłych spalano. Prochy wsypywano na naczyń ceramicznych. Ludzie ci trudnili się przede wszystkim uprawą zbóż i takich roślin jak soczewica, bób czy groch. Hodowano też świnie i bydło, w mniejszym zakresie kozy i owce. Najbardziej znana osada tej społeczności znajduje się w Biskupinie w województwie kujawsko-pomorskim. Tam można zobaczyć jej rekonstrukcję. Źródła: LWKZ, Nauka w Polsce. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.