Od rzymskiego Londinium po szklane wieżowce. Wielki przewodnik po Londynie
Pałac Buckingham, Tower of London, British Museum, Camden Town i widok na Tamizę z jednego z najsłynniejszych mostów świata. Londyn skupia setki atrakcji, ale jego prawdziwy fenomen kryje się w warstwach historii, różnorodnych dzielnicach i niezwykłej zdolności do nieustannego przeobrażania się. Oto zaktualizowany przewodnik po brytyjskiej stolicy.
Londyn można zwiedzać wielokrotnie i za każdym razem zobaczyć inne miasto. Obok królewskich pałaców i monumentalnych świątyń wyrastają tu szklane wieżowce, dawne elektrownie zamieniają się w galerie sztuki, a pod współczesnymi ulicami archeolodzy odnajdują ślady rzymskiego Londinium. Podpowiadamy, co zobaczyć w Londynie, kiedy zaplanować wyjazd i o jakich formalnościach trzeba pamiętać. Londyn to nie jedno miasto. Najważniejsze informacje przed podróżą Londyn leży w południowo-wschodniej Anglii, nad Tamizą, i zajmuje powierzchnię około 1572 kilometrów kwadratowych. Wielki Londyn składa się z 32 gmin, czyli boroughs, oraz mającego szczególny status City of London. W całej metropolii mieszka około dziewięciu milionów osób, a jej mieszkańcy reprezentują setki narodowości i języków. Brytyjska stolica jest jednym z najważniejszych ośrodków finansowych, politycznych i kulturalnych świata. Nie ma jednak jednego ścisłego centrum. Zupełnie inaczej wyglądają historyczne City, reprezentacyjny Westminster, eleganckie Kensington, alternatywne Camden czy położone nad Tamizą Greenwich. Od 2016 roku urząd burmistrza Londynu sprawuje Sadiq Khan, który w 2024 roku został wybrany na trzecią kadencję. Nie należy mylić burmistrza całego Wielkiego Londynu z lordem majorem City of London – reprezentantem niewielkiej, historycznej i finansowej części miasta. Pod ulicami kryje się rzymskie Londinium Początki miasta wiążą się z rzymską inwazją na Brytanię w 43 roku n.e. Wkrótce potem nad Tamizą powstało Londinium, dogodnie położony port i ośrodek handlowy. Rzymskie miasto otaczały mury, których fragmenty można oglądać do dziś. Po odejściu Rzymian osadnictwo przeniosło się na zachód, w okolice dzisiejszego Covent Garden i Strand. Z czasem dawny rzymski ośrodek ponownie zyskał znaczenie, a Londyn wyrósł na gospodarcze centrum Anglii. Nie stał się jednak formalną stolicą na mocy jednego dokumentu – jego stołeczna rola kształtowała się stopniowo wraz z rosnącym znaczeniem Westminsteru, dworu i parlamentu. Pod powierzchnią współczesnej metropolii wciąż odnajdywane są pozostałości dawnych ulic, budynków i cmentarzysk. Historia miasta dosłownie układa się tu warstwami, o czym przypominają archeologiczne odkrycia w podziemiach Londynu. Dżuma i wielki pożar zmieniły Londyn na zawsze Jednym z najtragiczniejszych okresów w dziejach miasta był XVII wiek. Podczas wielkiej epidemii dżumy w latach 1665–1666 zmarły dziesiątki tysięcy londyńczyków. Niedługo później, we wrześniu 1666 roku, wybuchł Wielki Pożar Londynu. Ogień strawił około 13 tys. domów, dziesiątki kościołów i znaczną część zwartej zabudowy City. Katastrofa nie zniszczyła dwóch trzecich całego dzisiejszego Londynu, jak niekiedy się podaje, lecz dużą część ówczesnego miasta znajdującego się wewnątrz dawnych murów. Odbudowa stworzyła okazję do wzniesienia nowych gmachów. Najbardziej rozpoznawalnym architektem tego okresu był Christopher Wren, autor projektu nowej katedry św. Pawła. Rewolucja przemysłowa stworzyła największą metropolię świata W XVIII i XIX wieku Londyn rósł w ogromnym tempie. Rozwój portu, przemysłu, kolei i imperium brytyjskiego przyciągał kolejnych mieszkańców. Na początku XIX stulecia liczba ludności przekroczyła milion, a pod koniec epoki wiktoriańskiej Londyn był największym miastem świata. Było to zarazem miasto ogromnych kontrastów. Bogactwu elit i wystawnym rezydencjom towarzyszyły przeludnienie, choroby oraz skrajna bieda. Ten świat sugestywnie portretował Charles Dickens. W 1851 roku w Kryształowym Pałacu odbyła się Wielka Wystawa, jedno z najważniejszych wydarzeń epoki przemysłowej. Dwanaście lat później uruchomiono Metropolitan Railway – pierwszą na świecie miejską linię kolei podziemnej. Więcej o jej historii można przeczytać w artykule o najstarszym metrze świata. Pałac Buckingham i królewskie oblicze miasta Pałac Buckingham jest oficjalną londyńską rezydencją brytyjskiego monarchy i miejscem najważniejszych ceremonii państwowych. Jego historia sięga początku XVIII wieku, ale obecny wygląd budowla uzyskała w wyniku późniejszych rozbudów. Turyści najczęściej gromadzą się przed pałacem podczas uroczystej zmiany warty. Harmonogram ceremonii zależy od pory roku, pogody i wydarzeń państwowych, dlatego najlepiej sprawdzić go na oficjalnej stronie brytyjskiej rodziny królewskiej. Przez ostatnie dekady Londyńczycy regularnie zbierali się pod Pałacem, aby pozdrawiać ukochaną królową Elżbietę II. Latem, w wybranych terminach, można zwiedzać reprezentacyjne komnaty State Rooms. Bilety warto rezerwować z dużym wyprzedzeniem. Big Ben nie jest wieżą. To nazwa słynnego dzwonu Big Ben należy do najbardziej rozpoznawalnych symboli Wielkiej Brytanii. Wbrew potocznemu użyciu nazwa ta oznacza przede wszystkim wielki dzwon znajdujący się wewnątrz Elizabeth Tower, a nie samą wieżę ani zegar. Neogotycka wieża Pałacu Westminsterskiego została ukończona w XIX wieku. Ma ponad 96 metrów wysokości, a jej cztery tarcze zegarowe mierzą po około siedem metrów średnicy. Wielki Dzwon po raz pierwszy zabrzmiał w 1859 roku. W latach 2017–2022 Elizabeth Tower przeszła rozległą renowację. Odnowiono mechanizm, kamienne elementy, wnętrza oraz tarcze, przywracając im historyczną kolorystykę. Westminster Abbey nie jest siedzibą parlamentu Opactwo Westminsterskie znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie Pałacu Westminsterskiego, ale nie jest częścią parlamentu ani rezydencją monarchy. To odrębna świątynia, której historia liczy ponad tysiąc lat. Od koronacji Wilhelma Zdobywcy w 1066 roku odbywają się tu koronacje angielskich, a następnie brytyjskich monarchów. W maju 2023 roku w opactwie koronowano króla Karola III i królową Kamilę. W świątyni znajdują się groby i miejsca upamiętnienia władców, uczonych, polityków oraz artystów. W słynnym Zakątku Poetów spoczywają lub są symbolicznie upamiętnieni m.in. Geoffrey Chaucer, Charles Dickens, Rudyard Kipling i William Shakespeare. Tower of London skrywa klejnoty koronne i mroczne legendy Tower of London powstała po podboju Anglii przez Normanów. Jej najstarszą częścią jest wzniesiona z rozkazu Wilhelma Zdobywcy White Tower. Przez stulecia kompleks pełnił funkcje twierdzy, królewskiej rezydencji, więzienia, skarbca, arsenału, mennicy i miejsca egzekucji. Obecnie można tu zobaczyć klejnoty koronne, w tym insygnia używane podczas koronacji. Zwiedzających oprowadzają charakterystycznie ubrani Yeoman Warders, nazywani potocznie Beefeaterami. Z Tower wiąże się także legenda o krukach. Według niej królestwo upadnie, jeżeli ptaki opuszczą twierdzę. Dlatego mieszka w niej stale grupa kruków pozostających pod opieką specjalnego strażnika. Tower Bridge jest młodszy niż wygląda Choć przypomina średniowieczną warownię, Tower Bridge powstał dopiero pod koniec XIX wieku. Budowę rozpoczęto w 1886 roku, a most otwarto w 1894 roku. Jego dwa ruchome przęsła unoszą się, aby przepuszczać większe jednostki płynące Tamizą. Dawne maszynownie oraz górne kładki są dostępne dla zwiedzających. Jedną z atrakcji jest przeszklona podłoga, przez którą można obserwować jezdnię i rzekę. Tower Bridge bywa mylony z London Bridge, który znajduje się dalej na zachód i ma znacznie prostszą formę. Katedra św. Pawła powstała po wielkim pożarze Monumentalna katedra św. Pawła jest jednym z największych dzieł Christophera Wrena. Budowę obecnej świątyni ukończono w 1710 roku, w miejscu wcześniejszej katedry zniszczonej w pożarze Londynu. Wysoka kopuła przez stulecia dominowała nad panoramą miasta. W jej wnętrzu znajduje się słynna Galeria Szeptów, a wyżej galerie widokowe. W krypcie spoczywają m.in. admirał Horatio Nelson, książę Wellington i sam Christopher Wren. Wstęp turystyczny jest płatny, ale w nabożeństwach można uczestniczyć bez kupowania biletu. Nabożeństwo nie powinno być jednak traktowane jak darmowe zwiedzanie – podczas jego trwania dostęp do atrakcji turystycznych jest ograniczony. British Museum opowiada historię całych cywilizacji British Museum zostało otwarte dla publiczności w 1759 roku i było jednym z pierwszych publicznych muzeów narodowych tego typu. Jego kolekcja liczy około ośmiu milionów obiektów, choć jednocześnie eksponowany jest tylko niewielki procent zbiorów. Do najsłynniejszych zabytków należą Kamień z Rosetty, rzeźby z Partenonu, mumie egipskie, reliefy asyryjskie i skarb z Sutton Hoo. Wiele przedmiotów pozostaje przedmiotem debat dotyczących ich pochodzenia i ewentualnego zwrotu krajom, z których zostały wywiezione. Wstęp do stałej kolekcji jest bezpłatny, ale muzeum zaleca wcześniejszą rezerwację wejścia. Przed wizytą warto przeczytać przewodnik po najważniejszych skarbach British Museum oraz historię Kamienia z Rosetty. Muzeum Historii Naturalnej zachwyca jeszcze przed wejściem Natural History Museum w South Kensington przechowuje dziesiątki milionów okazów związanych z zoologią, botaniką, mineralogią, paleontologią i naukami o Ziemi. Jednym z symboli muzeum jest ogromny szkielet płetwala błękitnego zawieszony w Hintze Hall. Popularnością cieszą się również galerie dinozaurów, minerałów i ewolucji człowieka. Wstęp do głównych kolekcji jest bezpłatny, ale część wystaw czasowych wymaga zakupu biletu. W sąsiedztwie znajdują się Science Museum oraz Victoria and Albert Museum, dlatego na zwiedzanie South Kensington dobrze przeznaczyć cały dzień. Tate Modern mieści się w dawnej elektrowni Tate Modern zajmuje monumentalny budynek dawnej elektrowni Bankside Power Station na południowym brzegu Tamizy. Muzeum otwarto w 2000 roku, a jego industrialna architektura jest niemal równie interesująca jak prezentowane dzieła. W kolekcji znajdują się prace takich artystów jak Pablo Picasso, Salvador Dalí, Mark Rothko, Andy Warhol czy Louise Bourgeois. Wstęp do głównej kolekcji jest bezpłatny, natomiast wystawy specjalne są zazwyczaj biletowane. Do Tate Modern można dojść z katedry św. Pawła przez pieszy Millennium Bridge. To jeden z najbardziej malowniczych krótkich spacerów w centrum Londynu. Trafalgar Square i National Gallery w samym sercu miasta Trafalgar Square upamiętnia zwycięstwo brytyjskiej floty w bitwie pod Trafalgarem w 1805 roku. Nad placem góruje kolumna admirała Horatia Nelsona, otoczona czterema monumentalnymi rzeźbami lwów. Przy placu znajduje się National Gallery, której kolekcja obejmuje dzieła europejskiego malarstwa od średniowiecza do początku XX wieku. Można tu zobaczyć obrazy Leonarda da Vinci, Vincenta van Gogha, Rembrandta, Velázqueza, Turnera i Moneta. Wstęp do stałej kolekcji jest bezpłatny. Trafalgar Square jest także miejscem demonstracji, festiwali, uroczystości i plenerowych wydarzeń kulturalnych. Hyde Park daje odpocząć od zgiełku Hyde Park zajmuje około 142 hektarów i jest jednym z ośmiu londyńskich parków królewskich. Nie jest jednak trzecim największym parkiem miejskim świata – takie twierdzenie, powtarzane w wielu internetowych przewodnikach, nie znajduje potwierdzenia. W parku można spacerować, jeździć rowerem, pływać łódką po jeziorze Serpentine i odwiedzić Speakers’ Corner, kojarzony z tradycją publicznych przemówień. Hyde Park łączy się z Kensington Gardens, przy których stoją Pałac Kensington i Royal Albert Hall. To dobre miejsce na odpoczynek między zwiedzaniem Westminsteru, Knightsbridge i South Kensington. Camden Town pokazuje bardziej buntowniczą twarz Londynu Camden słynie z alternatywnej mody, muzyki, kolorowych fasad i targowisk rozciągających się wzdłuż Regent’s Canal. Najbardziej znany jest Camden Market, gdzie działają setki stoisk, sklepów i lokali gastronomicznych. Dzielnica była związana z punk rockiem, muzyką alternatywną i londyńską kontrkulturą. Mieszkała tu również Amy Winehouse, którą upamiętnia pomnik na terenie Stables Market. Camden jest dziś bardzo popularne i skomercjalizowane, ale wciąż wyraźnie różni się od reprezentacyjnego Westminsteru czy eleganckiego Kensington. Greenwich łączy żeglugę, astronomię i królewską historię Do Greenwich warto popłynąć statkiem po Tamizie. Znajdują się tu m.in. Królewskie Obserwatorium, południk zerowy, National Maritime Museum, żaglowiec Cutty Sark oraz rozległy Greenwich Park. Z położonego na wzgórzu obserwatorium rozciąga się jeden z najlepszych widoków na panoramę Canary Wharf. Historyczne zabudowania Maritime Greenwich zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To miejsce pozwala połączyć historię nauki, żeglugi i brytyjskiego imperium z odpoczynkiem poza najbardziej zatłoczonym centrum. Londyn śladami filmów i seriali Stolica Wielkiej Brytanii pojawiła się w setkach filmów i seriali – od „Notting Hill” i produkcji o Jamesie Bondzie po „Sherlocka”, „The Crown”, „Paddingtona” i serię o Harrym Potterze. Fani świata stworzonego przez J.K. Rowling odwiedzają przede wszystkim dworzec King’s Cross z instalacją Peronu 9¾, Leadenhall Market, Millennium Bridge i okolice Piccadilly Circus. Wiele filmowych plenerów znajduje się także poza Londynem. Gotową trasę można zaplanować na podstawie przewodnika po miejscach, w których kręcono filmy o Harrym Potterze. Jaka jest pogoda w Londynie? Londyn leży w strefie klimatu umiarkowanego morskiego. Zimy są zwykle łagodne, a lata ciepłe, choć fale upałów stają się coraz częstsze. Pogoda potrafi zmieniać się szybko, dlatego przydają się ubrania zakładane warstwowo, lekka kurtka przeciwdeszczowa i wygodne buty. Wbrew stereotypowi Londyn nie należy do najbardziej deszczowych miast Europy. Roczne sumy opadów są niższe niż w wielu miejscach zachodniej części Wielkiej Brytanii. Deszcz występuje jednak przez cały rok i często ma postać krótkich, niezbyt intensywnych opadów. Najcieplejszymi miesiącami są zazwyczaj lipiec i sierpień, a najchłodniejszymi styczeń i luty. Śnieg pojawia się rzadko i przeważnie nie utrzymuje się długo. Kiedy najlepiej jechać do Londynu? Wiosna i wczesna jesień zapewniają zwykle najlepszy kompromis między pogodą a liczbą turystów. Dni są stosunkowo długie, parki prezentują się efektownie, a największe atrakcje bywają mniej zatłoczone niż podczas wakacji. Latem odbywa się wiele wydarzeń plenerowych, ale ceny noclegów są wysokie, a kolejki do popularnych miejsc – długie. To również okres udostępniania części Pałacu Buckingham. Zimą dni są krótkie i szybko zapada zmrok, jednak świąteczne dekoracje nadają miastu wyjątkową atmosferę. Oxford Street, Regent Street, Covent Garden i okolice Carnaby Street słyną z efektownych iluminacji. Szczególnie przyjemny może być spacer po świątecznym Londynie. Czy Londyn jest bezpieczny? Londyn jest ogromną metropolią, dlatego poziom bezpieczeństwa różni się w zależności od miejsca i pory dnia. Nie warto jednak dzielić całych dzielnic na jednoznacznie „bezpieczne” i „niebezpieczne”, ponieważ sytuacja może zmieniać się nawet pomiędzy sąsiednimi ulicami. Dla turystów najczęstszym zagrożeniem są kradzieże kieszonkowe oraz wyrywanie telefonów, zwłaszcza w zatłoczonych miejscach, środkach transportu i przy ruchliwych ulicach. Telefonu nie należy trzymać swobodnie w dłoni przy krawędzi chodnika. W nagłych przypadkach trzeba zadzwonić pod numer 999 lub 112. Bieżące zalecenia najlepiej sprawdzać na stronach Metropolitan Police i polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Jak poruszać się po Londynie? Londyński transport publiczny obejmuje metro, autobusy, London Overground, Docklands Light Railway, Elizabeth line, tramwaje oraz miejskie połączenia kolejowe. Samo London Underground ma 11 linii, 272 stacje i około 402 kilometrów tras. Nie wszędzie jest jednak najszybszym rozwiązaniem – w centrum odległość między sąsiednimi atrakcjami często łatwiej pokonać pieszo. Za większość przejazdów można płacić zbliżeniową kartą bankową, telefonem albo kartą Oyster. Trzeba używać tego samego środka płatniczego przy wejściu i wyjściu z metra. W autobusach kartę przykłada się tylko przy wejściu. Gotówka nie jest przyjmowana w londyńskich autobusach. Przed wyjazdem warto pobrać aplikację TfL Go, która pokazuje aktualne utrudnienia i pomaga planować trasy. Lotniska w Londynie. Które wybrać? Londyn obsługuje sześć głównych portów lotniczych: Heathrow – największe lotnisko, dobrze połączone z centrum metrem, Elizabeth line i Heathrow Express; Gatwick – położone na południe od Londynu, z częstymi połączeniami kolejowymi; Stansted – popularne wśród tanich linii, połączone z centrum pociągiem Stansted Express i autobusami; Luton – obsługujące wiele tanich połączeń; do stacji kolejowej prowadzi automatyczna kolej DART; London City Airport – niewielki port blisko centrum i Canary Wharf; Southend – najbardziej oddalone i obsługujące mniej połączeń. Przy wyborze lotu trzeba porównywać nie tylko cenę biletu, ale również koszt i czas dojazdu z lotniska. Tani lot na oddalony port może się okazać mniej korzystny niż droższe połączenie na Heathrow lub London City. Siatki połączeń i ceny zmieniają się bardzo często, dlatego nie warto podawać stałej listy polskich lotnisk ani gwarantowanych minimalnych cen. Paszport i ETA. Nowe zasady wjazdu do Wielkiej Brytanii Obywatele Polski podróżujący do Wielkiej Brytanii w celach turystycznych muszą posiadać ważny paszport. Standardowo nie można przekroczyć granicy na podstawie polskiego dowodu osobistego. Wyjątki dotyczą m.in. części osób posiadających określony status w ramach EU Settlement Scheme. Od 2 kwietnia 2025 roku obywatele państw europejskich objętych ruchem bezwizowym, w tym Polacy, potrzebują również Electronic Travel Authorisation, czyli ETA. W lipcu 2026 roku wniosek kosztuje 20 funtów. ETA jest cyfrowo przypisywana do paszportu i pozostaje ważna przez dwa lata albo do chwili wygaśnięcia paszportu – zależnie od tego, co nastąpi wcześniej. W tym okresie umożliwia wielokrotne podróże, zazwyczaj na pobyty do sześciu miesięcy. Wniosek należy składać wyłącznie za pośrednictwem oficjalnej aplikacji UK ETA lub strony rządu Wielkiej Brytanii. Decyzja często przychodzi szybko, ale brytyjskie władze zalecają uwzględnienie nawet trzech dni roboczych. ETA nie jest wizą i nie gwarantuje wpuszczenia do kraju. Ostateczną decyzję podejmują brytyjskie służby graniczne. Londyn w jeden dzień. Trasa bez niepotrzebnego pośpiechu Jednodniowa wycieczka nie wystarczy, aby dobrze poznać Londyn, ale pozwala zobaczyć kilka najważniejszych miejsc. Najlepiej rozpocząć w okolicach Tower of London. Proponowana trasa piesza: Tower of London → Tower Bridge → południowy brzeg Tamizy → Borough Market → Shakespeare’s Globe → Tate Modern → Millennium Bridge → katedra św. Pawła. Następnie można przejechać metrem w okolice Westminsteru i zobaczyć: Trafalgar Square → St James’s Park → Pałac Buckingham → Westminster Abbey → Pałac Westminsterski i Elizabeth Tower → London Eye. Taka trasa jest intensywna, ale logiczna geograficznie. Nie warto planować jednodniowego wypadu wyłącznie na podstawie przykładowych godzin lotów, ponieważ rozkłady, procedury graniczne i czas transferu z lotniska mogą się zmienić. Ciekawostki o Londynie, które zaskakują turystów Big Ben jest dzwonem, a wieża, w której się znajduje, nosi nazwę Elizabeth Tower. London Underground, otwarte w 1863 roku, jest najstarszym metrem na świecie. Londyn jako jedyne miasto trzykrotnie organizował letnie igrzyska olimpijskie – w 1908, 1948 i 2012 roku. Tower Bridge został otwarty w 1894 roku i jest znacznie młodszy, niż sugeruje jego neogotycki wygląd. W British Museum znajduje się około ośmiu milionów obiektów, ale tylko niewielka część kolekcji może być jednocześnie prezentowana zwiedzającym. Wielki Pożar Londynu zniszczył znaczną część historycznego City, ale nie dwie trzecie obszaru dzisiejszej metropolii. W Londynie działa ponad 170 muzeów, od wielkich instytucji narodowych po niewielkie placówki poświęcone pojedynczym postaciom i tematom. The Shard ma niemal 310 metrów wysokości i pozostaje najwyższym budynkiem w Wielkiej Brytanii. Kandydaci na kierowców tradycyjnych czarnych taksówek muszą zdać wymagający egzamin nazywany The Knowledge, sprawdzający szczegółową znajomość tysięcy ulic i charakterystycznych punktów miasta. Londyn był jednym z pierwszych miast, w których gwałtowny rozwój przemysłowy doprowadził do poważnego problemu ze smogiem. Sytuacja znacznie poprawiła się dzięki regulacjom dotyczącym jakości powietrza i ograniczaniu emisji. Więcej na ten temat można przeczytać w artykule o tym, jak Londyn walczył z zanieczyszczeniem powietrza. W Londynie funkcjonują dwa różne urzędy burmistrzowskie: burmistrz całego Wielkiego Londynu oraz lord major niewielkiego City of London. Wbrew popularnej legendzie nie istnieje prawo zakazujące umierania w Pałacu Westminsterskim. To jeden z najczęściej powtarzanych mitów dotyczących Londynu. Źródła: UK Government, „Get an electronic travel authorisation to visit the UK”; Greater London Authority, oficjalny serwis władz Londynu; Transport for London, informacje o londyńskim transporcie Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Pałac Kultury i Nauki nie przestaje budzić emocji. Tak powstała najsłynniejsza budowla PRL
Miał być demonstracją siły Związku Radzieckiego i pomnikiem nowego ustroju. Z czasem stał się jednak jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Warszawy. Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat, a jego historia nadal wywołuje emocje – od zachwytu monumentalną architekturą po pytania o to, czy taki „dar” powinien zajmować centralne miejsce w stolicy.
Spis treści: Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat. Tak narodził się warszawski olbrzym „Dar narodu radzieckiego” miał pokazywać, kto rządzi w powojennej Polsce Pod budowę zburzono ocalałą część przedwojennej Warszawy Pałac w liczbach. Do budowy zużyto miliony cegieł Zegar Milenijny zmienił wygląd wieży W pałacu mieszczą się teatry, kina, muzea i ogromna Sala Kongresowa Taras widokowy na 30. piętrze przyciąga turystów Niekochany zabytek. Wpis do rejestru wywołał spór Koty w podziemiach, sokoły na wieży i pszczoły nad placem Defilad „Pekin” stał się częścią tożsamości Warszawy Wzniesiony w rekordowym tempie Pałac Kultury i Nauki w Warszawie przez dziesięciolecia górował nad całą Polską. W jego wnętrzach mieszczą się teatry, kina, muzea, uczelnia, basen i tysiące biur. Pod ziemią żyją koty, wysoko nad miastem gniazdują sokoły wędrowne, a z tarasu na 30. piętrze można oglądać panoramę zmieniającej się Warszawy. Oto historia i najciekawsze fakty o Pałacu Kultury i Nauki. Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat. Tak narodził się warszawski olbrzym Budowa Pałacu Kultury i Nauki rozpoczęła się 1 maja 1952 roku. Prace trwały nieco ponad trzy lata, a 21 lipca 1955 roku gmach został oficjalnie przekazany stronie polskiej. Dzień później, w obchodzone w PRL Narodowe Święto Odrodzenia Polski, udostępniono go mieszkańcom. Właśnie dlatego urodziny budynku tradycyjnie świętowane są 22 lipca. W 2026 roku PKiN obchodził 71. rocznicę otwarcia. Z tej okazji przygotowano m.in. specjalne wejścia na taras widokowy, pokaz filmu dokumentalnego „Pałac Kultury. Niekochany zabytek”, koncert i wydarzenia na Placu Centralnym. Za projekt budynku odpowiadał radziecki architekt Lew Rudniew, współtwórca monumentalnego gmachu Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego. Warszawski pałac nawiązywał do grupy moskiewskich wysokościowców, nazywanych „Siedmioma Siostrami”, które łączyły socrealistyczny monumentalizm z elementami amerykańskich wieżowców art déco. Rudniew i jego współpracownicy odbyli przed rozpoczęciem projektowania podróż po Polsce. Oglądali m.in. zabytki Krakowa, Zamościa, Kazimierza Dolnego, Chełmna i Sandomierza. Do bryły budynku próbowali wprowadzić elementy kojarzone z polską architekturą historyczną, zwłaszcza renesansowe attyki. Rezultatem jest budowla, która jednocześnie przypomina moskiewski drapacz chmur i przeskalowany pałac. „Dar narodu radzieckiego” miał pokazywać, kto rządzi w powojennej Polsce Oficjalnie Pałac Kultury i Nauki przedstawiano jako „dar narodu radzieckiego dla narodu polskiego”. Określenie to pomijało jednak polityczny kontekst inwestycji. Budynek powstawał w czasach najgłębszego stalinizmu, gdy Polska pozostawała całkowicie podporządkowana Związkowi Radzieckiemu. Pomysł wzniesienia monumentalnego gmachu miał przedstawić Józef Stalin. Początkowo budynek nosił nawet nazwę Pałacu Kultury i Nauki imienia Józefa Stalina. Imię radzieckiego dyktatora usunięto po politycznej odwilży i rozpoczęciu destalinizacji. Wieżowiec miał być nie tylko miejscem działalności kulturalnej, lecz także symbolem nowego porządku politycznego. Jego monumentalna sylwetka dominowała nad zniszczoną podczas wojny i nadal odbudowywaną Warszawą. Dla jednych oznaczała powojenną modernizację, dla innych – trwały znak radzieckiej dominacji. Kontrowersje wokół obiektu nie zniknęły po upadku PRL. Przez lata pojawiały się propozycje rozbiórki pałacu, zasłonięcia go inną zabudową lub przekształcenia w muzeum komunizmu. Jednocześnie dla kolejnych pokoleń mieszkańców stał się on punktem orientacyjnym, miejscem spotkań i częścią codziennego krajobrazu miasta. Dziś to jedna z głównych atrakcji, które turyści odwiedzają w Warszawie. Pod budowę zburzono ocalałą część przedwojennej Warszawy Pałac stanął na rozległym terenie pomiędzy ulicami Marszałkowską, Świętokrzyską, Emilii Plater i Alejami Jerozolimskimi. Przed wojną znajdowała się tu gęsto zabudowana dzielnica pełna kamienic, sklepów i niewielkich zakładów. Nowy pałac był sięgał znacznie wyżej niż najwyższe budynki przedwojennej Warszawy. Wcześniejsze publikacje podawały, że w związku z inwestycją rozebrano około 180 przedwojennych kamienic. Dane Narodowego Instytutu Dziedzictwa mówią jednak o około 80 budynkach, które należało zburzyć podczas przygotowywania terenu. Zlikwidowano lub przerwano również sześć odcinków przedwojennych ulic: Chmielnej, Złotej, Siennej, Śliskiej, Wielkiej i Zielnej. Część zabudowy była poważnie uszkodzona podczas II wojny światowej, ale nie wszystkie domy leżały w ruinach. Pod budowę pałacu usunięto także budynki, które przetrwały i mogły zostać odbudowane. Inwestycja trwale zmieniła układ urbanistyczny śródmieścia Warszawy. Pałac w liczbach. Do budowy zużyto miliony cegieł Przy budowie PKiN pracowało kilka tysięcy robotników z Polski i ZSRR. Radzieckich pracowników zakwaterowano na specjalnie zbudowanym osiedlu Przyjaźń na warszawskich Jelonkach. Znajdowały się tam między innymi stołówka, kino, biblioteka, świetlica i obiekty sportowe. Budowa odbywała się w ogromnym tempie. Według informacji podawanych przez zarządcę obiektu wykorzystano około 40 milionów cegieł i 26 tysięcy ton stali. Podczas prac zginęło 16 robotników. Pałac ma obecnie 237 metrów wysokości wraz ze wspornikiem antenowym. Pierwotnie mierzył 230,68 metra, lecz w 1994 roku konstrukcję na szczycie podwyższono. Budowla ma 46 kondygnacji, w tym dwie podziemne, oraz 3288 pomieszczeń. Pozostaje najwyższym zabytkiem nieruchomym w Polsce. Przez ponad sześć dekad PKiN był także najwyższym budynkiem w kraju. Stracił ten tytuł na rzecz mierzącego 310 metrów Varso Tower. Zegar Milenijny zmienił wygląd wieży Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów budynku jest Zegar Milenijny, uruchomiony w noc sylwestrową z 2000 na 2001 rok. Umieszczono go na wysokości około 165 metrów. Każda z jego czterech tarcz ma 6 metrów średnicy. Zegar był w chwili montażu jednym z najwyżej położonych tego rodzaju mechanizmów na świecie. Jego instalacja nie wszystkim się jednak podobała – krytycy twierdzili, że tak duże tarcze zaburzają proporcje wieży. Jeszcze wyżej znajduje się iglica, która przez dziesięciolecia rozpalała wyobraźnię mieszkańców. Do administracji pałacu przychodziły listy zawierające skargi, prośby i najróżniejsze pomysły dotyczące budynku. Według jednej z anegdot pewna kobieta domagała się nawet usunięcia lśniącej iglicy, przekonując, że wywołuje u niej erotyczne sny. W pałacu mieszczą się teatry, kina, muzea i ogromna Sala Kongresowa Pałac Kultury i Nauki od początku miał pełnić wiele funkcji. Dziś mieszczą się w nim między innymi teatry, Kinoteka, Muzeum Techniki i Życia Codziennego, Muzeum Ewolucji Instytutu Paleobiologii PAN, Pałac Młodzieży oraz Collegium Civitas. Jednym z najbardziej reprezentacyjnych wnętrz jest Sala Kongresowa, przez dziesięciolecia miejsce politycznych zgromadzeń, koncertów i występów międzynarodowych gwiazd. Na jej scenie pojawiali się między innymi The Rolling Stones, Marlena Dietrich, Leonard Cohen i Bruce Springsteen. Sala od 2014 roku pozostaje wyłączona z użytkowania z powodu przedłużającego się remontu. W kompleksie znajduje się również basen, który po modernizacji nadal służy użytkownikom Pałacu Młodzieży. W budynku odbywają się przedstawienia, projekcje filmowe, wystawy, konferencje oraz posiedzenia Rady miasta stołecznego Warszawy. PKiN jest więc nie tylko pamiątką po epoce stalinizmu. To również jeden z największych działających kompleksów kulturalnych w Polsce. Taras widokowy na 30. piętrze przyciąga turystów Jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Pałacu Kultury i Nauki jest taras widokowy na 30. piętrze. Znajduje się na wysokości 114 metrów i pozwala oglądać panoramę Warszawy ze wszystkich stron. W pogodny dzień można stąd dostrzec nie tylko centrum stolicy, lecz także odległe dzielnice oraz tereny położone poza granicami miasta. Widok zmienił się radykalnie w ostatnich dekadach. Pałac, który dawniej niemal samotnie górował nad Warszawą, otaczają dziś szklane biurowce i wieże mieszkalne. Taras jest obecnie otwarty standardowo codziennie od godz. 10 do 20. W piątki i soboty do końca września 2026 roku organizowane są również nocne wejścia do północy. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny na oficjalnej stronie obiektu, ponieważ mogą się zmieniać w dni świąteczne lub podczas wydarzeń specjalnych. Niekochany zabytek. Wpis do rejestru wywołał spór W 2007 roku Pałac Kultury i Nauki został wpisany do rejestru zabytków. Decyzja wywołała gorącą dyskusję. Przeciwnicy argumentowali, że ochroną konserwatorską objęto symbol narzuconego Polsce systemu. Zwolennicy odpowiadali, że wartość zabytku nie zależy od tego, czy historia, którą reprezentuje, jest wygodna. Wpis obejmuje nie tylko bryłę wieżowca, lecz także jego wystrój, wyposażenie oraz otoczenie. Pałac uznano za jeden z najważniejszych i najlepiej zachowanych przykładów architektury socrealistycznej w Polsce. Status zabytku nie jest formą politycznego hołdu dla budowniczych. Oznacza przede wszystkim, że obiekt dokumentuje ważny, choć dramatyczny okres polskiej historii i powinien być zachowany wraz z najbardziej wartościowymi elementami architektonicznymi. Koty w podziemiach, sokoły na wieży i pszczoły nad placem Defilad Pałac jest domem nie tylko dla pracowników instytucji i odwiedzających go turystów. W jego podziemiach od lat żyją pałacowe koty, którymi opiekują się pracownicy. Z budynkiem wiąże się anegdota z 1969 roku. Podczas występu francuskiej piosenkarki Juliette Gréco jeden z kotów miał przejść przez scenę, po czym zniknąć za kulisami. Znacznie wyżej swoje gniazdo założyły sokoły wędrowne. Ptaki pojawiły się na pałacu w latach 90. XX wieku i od tego czasu – z przerwami – wyprowadzają tam młode. Na niższych kondygnacjach ustawiono natomiast ule miejskich pszczół. Obecność zwierząt pokazuje, że nawet tak monumentalny budynek może stać się częścią miejskiego ekosystemu. O innych nieoczywistych mieszkańcach stolicy przeczytasz w artykule o borsuku, który pojawił się w Łazienkach Królewskich. „Pekin” stał się częścią tożsamości Warszawy Jedna z ciekawostek o Warszawie mówi, że od skrótu PKiN pochodzi popularna nazwa „Pekin”. Pałac zyskał również mniej przychylne określenia, takie jak „strzykawka”, „sen szalonego cukiernika” czy „pomnik Stalina”. Najczęściej przywoływany dowcip głosi, że najlepszy widok na Warszawę rozciąga się z tarasu Pałacu Kultury – ponieważ jest to jedyne miejsce, z którego nie widać samego pałacu. Żart trafnie oddaje ambiwalentny stosunek mieszkańców do budowli. Przez 71 lat zmienił się jednak zarówno sam PKiN, jak i jego otoczenie. Na placu Defilad powstało Muzeum Sztuki Nowoczesnej, a fragment przestrzeni przed pałacem przekształcono w plac Centralny. Wokół wyrosły kolejne wysokościowce, przez co dawna dominanta nie góruje już nad miastem tak bezwzględnie jak kiedyś. Pałac pozostaje jednak jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów Warszawy. Jest zarazem zabytkiem, działającym centrum kultury, świadectwem politycznej przemocy i miejscem oswojonym przez codzienne życie. Być może właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że ponad siedem dekad po otwarciu nadal nie sposób przejść obok niego obojętnie. Źródła: pkin.pl/historia; Narodowy Instytut Dziedzictwa Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
7 rzeczy, których nie wiesz o rekinach. Mają pępki, potrafią liczyć i uwielbiają jazz
Popkultura przez dekady wmawiała nam, że rekiny to wyłącznie bezlitosne, kierowane instynktem maszyny do zabijania. Ale te fascynujące drapieżniki to jedne z najbardziej złożonych stworzeń na naszej planecie – boimy się ich, bo ich nie rozumiemy. To zwierzęta, które potrafią nawiązywać przyjaźnie, rozwiązywać zadania matematyczne, a nawet... docenić dobrą muzykę.
Oto 7 zaskakujących ciekawostek o rekinach, które udowadniają, jak bardzo myliliśmy się w ich ocenie. 1. Są starsze niż pierścienie Saturna i przetrwały apokalipsę Ziemia przeżyła pięć masowych wymierań, w tym to najbardziej niszczycielskie – permskie (tzw. wielkie wymieranie), które wymazało z planety nawet 95% życia morskiego i 70% gatunków kręgowców lądowych. Rekiny przetrwały je wszystkie. Ich ewolucyjne korzenie sięgają niewyobrażalnych 450 milionów lat wstecz. Oznacza to, że te niezwykłe ryby pojawiły się na Ziemi przed pierwszymi drzewami, a nawet przed dinozaurami. Co więcej, historia ich gatunku jest starsza niż słynne pierścienie Saturna czy ukształtowanie się Gwiazdy Polarnej! 2. Posiadają pępki, zupełnie jak ludzie Większość z nas uważa rekiny za organizmy wykluwające się z jaj – jak inne ryby –ale to nie do końca prawda. Wiele gatunków (m.in. żarłacze tępogłowe czy rekiny młoty) to zwierzęta żyworodne, które noszą swoje młode w macicy i odżywiają je strukturą podobną do pępowiny. Nie łączy jednak młodego z krwioobiegiem matki przez łożysko i służy głównie do korzystania z zapasu żółtka. Po narodzinach, przez pierwsze tygodnie lub miesiące życia, na brzuchach młodych rekinów widnieje wyraźna blizna – pępek, który z czasem całkowicie się goi. 3. Radzą sobie z matematyką, ale tą najprostszą Daleko im do bezmyślnych myśliwych. Badania dowodzą, że rekiny potrafią odróżniać od siebie abstrakcyjne kształty i zapamiętywać iluzje optyczne przez blisko rok. Posiadają również zdolność do rozwiązywania podstawowych zadań matematycznych. Potrafią sprawnie odróżnić zbiory składające się z trzech i pięciu elementów (choć miewają problemy, gdy liczby są do siebie zbyt zbliżone, jak cztery i pięć). 4. W muzyce zdecydowanie preferują dobry jazz Naukowcy z Uniwersytetu Macquarie w Sydney przeprowadzili nietypowy eksperyment na rogatkach australijskich (tzw. rekinach z Port Jackson). Badacze uczyli je dopływania do strefy karmienia po usłyszeniu konkretnego gatunku muzyki. Okazało się, że rekiny błyskawicznie kojarzyły z posiłkiem muzykę jazzową, podczas gdy muzyka klasyczna wprawiała je w zakłopotanie – wiedziały, że muszą zareagować, ale nie potrafiły zlokalizować celu. Mnie też bardziej przyciąga dobry Coltrane. 5. Zawierają wieloletnie przyjaźnie Rekiny to nie samotne wilki. Żarłacze rafowe szare potrafią spędzać czas w tych samych paczkach znajomych nawet przez cztery lata, regularnie się rozdzielając i spotykając ponownie. Z kolei żarłacze białe, uchodzące za skrajnych samotników, również potrafią podróżować w parach. Naukowcy udokumentowali przypadek dwóch samców (nazwanych Simon i Jekyll), które przepłynęły wspólnie ponad 6000 kilometrów, nie odstępując się na krok. 6. Ich skóra to pancerz z mikroskopijnych zębów Jeśli pogłaszczesz rekina „z włosem”, jego skóra będzie pozornie gładka. Pod włos – przypomina najgrubszy papier ścierny. Dzieje się tak, ponieważ rekiny nie mają zwykłych łusek. Ich ciało pokryte jest tzw. łuskami plakoidalnymi, które z biologicznego punktu widzenia są po prostu mikroskopijnymi zębami. To ewolucyjne arcydzieło drastycznie zmniejsza opór wody i pozwala im pływać z ogromną prędkością. W XVIII wieku ta niezwykła i szorstka skóra (nazywana „szagrynem”) służyła włoskim rzemieślnikom m.in. do polerowania słynnych skrzypiec Stradivariusa czy Japończykom do tworzenia mieczy samurajskich. 7. Mają osiem zmysłów i słyszą bicie twojego serca Zmysły wzroku, słuchu, węchu, smaku i dotyku to dla rekinów za mało. Posiadają one dodatkowo tzw. linię boczną (rejestrującą najdrobniejsze wibracje wody) oraz ampułki Lorenziniego. Te niewielkie pory na pysku drapieżnika to niezwykle precyzyjne, biologiczne detektory pola elektromagnetycznego. Dzięki nim rekin potrafi wyczuć impulsy elektryczne generowane przez skurcze mięśni ofiary, a nawet zlokalizować bicie serca ryby ukrytej głęboko pod piaskiem. Narząd ten wspomaga je także w nawigowaniu po bezkresnych oceanach, wykorzystując pole magnetyczne Ziemi. Źródła: Proceedings of The Royal Society B, EBSCO, BBC, Animal Cognition Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wchodzisz do kuchni i... jesteś w innym kraju. Oto najbardziej absurdalne granice na świecie
Wyobraź sobie, że jesz kolację w jednym kraju, ale po pójściu do sypialni śpisz już w drugim. Choć granice państw kojarzą nam się z drutem kolczastym i przejściami granicznymi, na świecie istnieją miejsca, gdzie linia demarkacyjna dosłownie przecina salony, sklepy i miejskie ulice. Od europejskich miasteczek żyjących w permanentnym chaosie prawnym, aż po amerykańskie enklawy odcięte od reszty kontynentu – oto najdziwniejsze granice świata, które wyglądają jak mało śmieszny żart historii.
Spis treści: Granica biegnąca środkiem salonu Miasteczko oderwane od Stanów Zjednoczonych Niepasujące puzzle z Azji Notatka z historii – skąd się wzięły współczesne granice Świat, jaki znamy, opiera się na ładzie, który wyznaczają akty prawne i normy społeczne. Podobnie działają granice państw, które – choć kojarzą się z porządkiem – często są efektem chaosu spowodowanego dawnymi wojnami czy kompromisami politycznymi. W rzeczywistości część granic nie ma nic wspólnego z naturą. Granica biegnąca środkiem salonu Baarle-Hertog jest miasteczkiem leżącym na pograniczu Belgii i Holandii, którego obszar obejmuje tereny obu państw. Sama linia demarkacyjna biegnie środkiem ulic czy sklepów, tworząc pejzaż miasta „na pograniczu”. Poszczególne rodziny jadają więc kolacje w jednym kraju, by następnie przenieść się do sypialni po drugiej stronie granicy. Niekiedy o tym, po której ze stron znajduje się dany lokal, decyduje to, w jakim miejscu właściciele postanowili postawić drzwi wejściowe. Do prawdziwie absurdalnych sytuacji dochodziło w dobie pandemii. Właściciele lokali obserwowali, jak ich sąsiedzi z naprzeciwka zamykają hotele czy restauracje w związku z obostrzeniami, podczas gdy ich samych obowiązywały luźniejsze restrykcje, właściwe dla drugiego kraju. Miasteczko oderwane od Stanów Zjednoczonych Podobnie wygląda sytuacja austriackiej miejscowości Jungholz, która z powodu niefortunnego położenia wymusza na mieszkańcach podróż przez Niemcy. Tym samym większość z nich żyje pomiędzy dwoma systemami gospodarczymi, korzystając z przywilejów obu państw. Równie osobliwym przykładem granicznego zawirowania jest Point Roberts w Stanach Zjednoczonych – amerykańskie miasteczko położone na półwyspie, do którego można dojechać samochodem wyłącznie przez Kanadę. Tym samym dzieci jadące do szkoły, mieszkańcy robiący zakupy czy ratownicy medyczni wielokrotnie przekraczają granicę podczas zwykłych codziennych czynności. Niepasujące puzzle z Azji Pogranicze Indii i Bangladeszu przez lata stanowiło międzynarodową układankę wpływów i podziałów, które dyktowały warunki życia w setkach enklaw rozsianych na tych terenach. Osadnicy niektórych wiosek żyli na co dzień w kraju, który znajdował się w obrębie granic innego państwa, będąc częścią tej niekończącej się mozaiki. Polityczny chaos przekładał się na problem z dostępem do szkół czy służby zdrowia, wrzucając mieszkańców na życiową karuzelę. To, co dla oficjeli stanowiło abstrakcyjne podziały na mapach, w praktyce utrudniało załatwienie najprostszych sprawunków. Sytuację tę uregulowano dopiero w 2015 roku poprzez historyczną wymianę terytoriów. Notatka z historii – skąd się wzięły współczesne granice Istotną rolę w kształtowaniu współczesnej koncepcji granic poprzez swoje rozległe podboje i tworzenie regionów przygranicznych odegrało Imperium Rzymskie. Jednak tym, co stanowiło faktyczne podwaliny pod współczesny system państw narodowych, było podpisanie pokoju westfalskiego w 1648 roku. Traktat ten zakończył wojnę trzydziestoletnią i ustanowił zasadę suwerenności terytorialnej. Równie istotny był okres kolonialny, gdy mocarstwa europejskie dzieliły między siebie Afrykę, Azję i Amerykę. Hegemoni ówczesnego świata rzadko kiedy uwzględniali podziały etniczne czy kulturowe rdzennej ludności podbijanych krain. Pomimo upływu setek lat dziedzictwo granic kolonialnych do dzisiaj wpływa na geopolitykę i konflikty w wielu częściach świata. Co ciekawe, im wnikliwiej przyglądamy się współczesnym granicom, tym mniej wydają się one trwałe. W ostatnich stu latach ciężko było uświadczyć dekady, w której dziesiątki państw nie znikałyby z map, tworząc miejsce dla nowych krajów, a całe regiony wielokrotnie zmieniały przynależność. Dla mieszkańców pogranicza oznaczało to często sytuację, w której nie opuszczając własnego domu, budzili się w innym państwie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Kuba Stasiak Korespondent wojenny i wolontariusz. Od lat relacjonuje konflikty zbrojne, łącząc pracę reporterską z bezpośrednim wsparciem ludności cywilnej. W ostatnich latach przebywał na ukraińskim froncie, gdzie dokumentował rzeczywistość wojny i uczestniczył w ewakuacjach mieszkańców ze stref zagrożenia. Publikował m.in. podczas konfliktu w Górskim Karabachu w 2020 roku. Z wykształcenia dziennikarz, posiada przygotowanie z zakresu medycyny pola walki. W swojej pracy skupia się na doświadczeniu ludzi uwikłanych w konflikty oraz na granicy między pomocą humanitarną a reportażem. Obecnie mieszka w Ameryce Południowej, skąd publikuje i pracuje nad kolejnymi projektami reporterskimi.
Najstarszy ojciec na świecie doczekał się syna w wieku 94 lat. Nigdy nie stracił wiary
Najstarszy ojciec na świecie miał grubo ponad 90 lat, gdy doczekał się narodzin pierworodnego syna. Ta historia, choć brzmi jak scenariusz filmu, zdarzyła się naprawdę. Niestety, nie miała happy endu.
W tym artykule: Historia najstarszego ojca na świecie Najstarsi ojcowie na świecie Ile lat ma najstarszy ojciec w Polsce? „Ojcowskie” rekordy i ciekawostki Najstarsza matka świata udowodniła, że na macierzyństwo nigdy nie jest za późno. María del Carmen Bousada de Lara z Hiszpanii, bo o niej mowa, została mamą dzięki metodzie in vitro, mając 67 lat. Niewiele młodsza była najstarsza matka w Polsce, czyli Barbara Sienkiewicz. Aktora w 2015 roku, tuż przed 60. urodzinami, urodziła bliźnięta. Choć oba przypadki budzą skrajne emocje, to i tak nic w porównaniu z wiekiem najstarszego ojca na świecie, który upragnionego potomka doczekał się grubo po 90-tce. Jego historia to gotowy scenariusz na film, ale bez szczęśliwego zakończenia. Historia najstarszego ojca na świecie Chociaż trudno w to uwierzyć, najstarszy ojciec na świecie miał 94 lata, gdy doczekał się narodzin – co warto zaznaczyć – pierwszego dziecka. Ramjeet Ragav, mieszkaniec miasta Kharkhoda w pobliżu Nowego Delhi, trafił na nagłówki gazet w 2010 r. Wówczas jego młodsza o ponad trzy dekady żona urodziła mu upragnionego syna. Dwa lata później Hinuds ponownie został tatą, poprawiając tym samym własny rekord. Radość z rodzicielstwa nie trwała jednak długo. W 2013 r. najstarszy syn pary, Raghava, padł ofiarą porywaczy i nigdy nie udało się go odnaleźć. Po kilku miesiącach od tych wydarzeń najstarszy ojciec świata musiał pogodzić się nie tylko z utratą pociechy, ale także żony. Shakuntala postanowiła odejść od sędziwego męża, zabierając ze sobą drugiego syna. Ramjeet Ragav zmarł w lutym 2020 r. wskutek obrażeń, jakich doznał podczas pożaru domu. Mężczyzna przez przypadek zaprószył ogień, paląc fajkę w łóżku. Mimo natychmiastowej reakcji sąsiadów 104-latka nie udało się uratować. Najstarsi ojcowie na świecie Wiele źródeł podaje, że najstarszym ojcem w historii był James E. Smith. Amerykanin, jak sam twierdził, został tatą w wieku 101 lat. Nie ma jednak żadnych oficjalnych potwierdzeń na ten temat. Według Księgi Rekordów Guinnessa najstarszy ojciec na świecie to Australijczyk Les Colley (1898 – 1998). Mężczyzna w momencie narodzin swojego dziewiątego dziecka, syna o imieniu Oswald, miał 92 lata i 10 miesięcy. Matką chłopca była o wiele młodsza od Colleya mieszkanka Fidżi, którą staruszek zapoznał za pośrednictwem biura matrymonialnego, mając wówczas 90 lat. Podobnych przypadków jest jednak znacznie więcej. W 2017 r. pochodzący z Palestyny Mahmoud al-Adam został ojcem po raz dwunasty, gdy również miał 92 lata. Z kolei w 2019 r. włoskie media donosiły, że w jednym ze szpitali w regionie Apulia, w walentynkowy poranek na świat przyszło dziecko, którego ojcem był 93-latek. Nieco młodszy był Julio Iglesias, dziadek hiszpańskiego piosenkarza Enrique Iglesiasa, który w wieku 88 lat ponownie cieszył się z bycia tatą. W grudniu 2005 r. Julio Sr. poinformował, że wraz z ukochaną spodziewa się ich drugiego dziecka. Słynny ginekolog niestety nie doczekał narodzin kolejnej pociechy. Ruth Iglesias urodziła się 26 lipca 2006 r., a więc siedem miesięcy po śmierci swojego ojca. Ile lat ma najstarszy ojciec w Polsce? Andrzej Słupecki z Pasymia (woj. warmińsko-mazurskie) to najstarszy ojciec w Polsce. Mężczyzna w 2009 r. na jednym z portali internetowych poznał swoją żonę, Beatę, a 4 lata później para postanowiła sformalizować związek. Owocem ich miłości jest syn Piotruś, który przyszedł na świat 12 kwietnia 2017 r. Jego tata miał wówczas 81 lat. Przypomnijmy, że poprzednim rekordzistą był pan Zenon z Pustówki (woj. zachodniopomorskie), który został ojcem w wieku 75 lat. Są kuzynami, ale genetycznie to rodzeństwo. Ich rodzice pobrali się z bliźniętami Bliźnięta jednojajowe niezwykle rzadko wiążą się z innymi identycznymi bliźniętami. Dzieci takich par to prawdziwy fenomen genetyczny. Są kuzynami, czy może jednak rodzeństwem? Niektórz... „Ojcowskie” rekordy i ciekawostki Amerykanin Samuel S. Mast w dniu swojej śmierci miał aż 824 żyjących potomków: 11 dzieci, 97 wnuków, 634 prawnuków oraz 82 praprawnuków; Za najmłodszego ojca w historii (choć nie ma oficjalnego potwierdzenia) uznawany jest 9-latek z Chin; Legenda głosi, że Mulaj Ismail, drugi sułtan Maroka z dynastii Alawitów, miał spłodzić 525 synów i 342 córki; John Tyler, 10. prezydent Stanów Zjednoczonych, 15-krotnie zostawał ojcem, co czyni go najbardziej płodnym spośród wszystkich amerykańskich przywódców; George Washington uważany jest za ojca narodu amerykańskiego. Co ciekawe, sam nigdy nie doczekał się własnego potomstwa. Wychowywał jedynie dwójkę dzieci z poprzedniego małżeństwa swojej żony. Źródła: biurorekordow.pl; ilfattoquotidiano.it; english.alarabiya.net; archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Ta winnica „zatrudniła" stado 800 kaczek. Ptaki pilnują, by szkodniki trzymały się z dala od winorośli
Winnica pod Kapsztadem zatrudniła 800 kaczek, które każdego ranka meldują się na swoich stanowiskach. Biegusy indyjskie stoją na straży ekologicznych upraw, pilnując, by szkodniki trzymały się z dala od dojrzewających winorośli.
Spis treści: Kaczki w służbie wina Symbioza ludzi i ptaków Biegusy indyjskie odgrywają istotną rolę w naturalnym utrzymaniu upraw winorośli. Te smukłe, wyprostowane kaczki doskonale radzą sobie z wyszukiwaniem i zbieraniem szkodników – zwłaszcza ślimaków – ukrytych między liśćmi. To dlatego, od ponad 30 lat, setki biegusów indyjskich wspierają ekologiczne uprawy w południowoafrykańskiej winnicy Vergenoegd Löw. Jak przekonuje Peter Stuart zarządzający winnicą, wszystko zaczęło się od zaledwie kilku sztuk. Kaczki w służbie wina Codziennie o ósmej rano w głośnej tyralierze przechodzą przez teren zabudowany i wkraczają na uprawy winorośli, gdzie rozpoczynają ucztowanie. Ptaki pomagają nie tylko w walce ze szkodnikami – ich odchody działają jak naturalny nawóz, który użyźnia glebę bez potrzeby stosowania chemii. Symbioza ludzi i ptaków Winnica funkcjonuje w pełnej harmonii z naturą. Dzięki biegusom, które skutecznie eliminują szkodniki, nie ma potrzeby sięgania po pestycydy. Ptaki realizują swoje naturalne potrzeby, jednocześnie wspierając zdrowie upraw. Towarzyszą im gęsi, pełniące rolę strażników – pilnują gniazd i chronią jaja przed wronami oraz innymi drapieżnikami. Po dniu intensywnej pracy ptaki odpoczywają, zażywając kąpieli w pobliskim stawie. Ich codzienna, barwna parada przez okolicę stała się lokalną atrakcją i przyciąga turystów z całego regionu. Działania właścicieli nie pozostały niezauważone. Za proekologiczne podejście gospodarstwo zostało wyróżnione certyfikatem organizacji WWF. Choć utrzymanie ptaków generuje wyższe koszty niż stosowanie środków chemicznych, ich obecność wspiera bioróżnorodność, wzmacnia lokalny ekosystem i chroni jakość gleby. Zobacz poranny wymarsz biegusów do pracy: View oEmbed on the source website Źródło: News24
Bułgaria, jakiej nie znacie. Zaskakujące fakty o ulubionym kraju bałkańskim Polaków
Bułgaria kojarzy się nam głównie ze Złotymi Piaskami, sałatką szopską oraz odwróconymi gestami potakiwania. Gdy jednak przyjrzymy się tej bałkańskiej krainie nieco bliżej, okazuje się, że skrywa ona arcyciekawe i mało znane fakty.
W tym artykule: Historyczne ciekawostki o Bułgarii Kulinarne ciekawostki o Bułgarii Bułgarskie góry i trasy narciarskie Przyroda Bułgarii Jeden z najdłużej niepobitych rekordów świata w lekkiej atletyce należy do Bułgarki – Stefki Kostadinovej. Pobiła go w skoku wzwyż, na Mistrzostwach Świata w lekkiej atletyce w Rzymie, w 1987 r. Tego imponującego wyniku – 2,09 m – do dziś nikt nie pobił. Granicę dwóch metrów Kostadinova w swojej sportowej karierze przekraczała aż 197 razy. Pobiła tez w sumie siedem rekordów świata. Pochodzi w Płowdiwu i jest honorową obywatelką tego miasta. Fakt, że Bułgaria jest największym na świecie producentem olejku różanego jest powszechnie znany. Ale mało kto wie, że to samo dotyczy lawendy. W ostatnich latach Bułgaria wyprzedziła dotychczasowego lidera w produkcji lawendy, czyli Francję. Lawenda świetnie się w Bułgarii udaje, dzięki ciepłemu bałkańskiemu klimatowi. Koszty pracy są tam znacznie niższe niż we Francji. Dlatego bułgarski olejek kosztuje połowę tego, co francuski. Historia uprawy lawendy w Bułgarii ma co najmniej sto lat. Także „lawendowa” rywalizacja Bułgarii i Francji nie jest niczym nowym – trwa od lat 80. poprzedniego wieku. Historyczne ciekawostki o Bułgarii Bułgaria to jedno z najstarszych państw Europy. Powstała w 681 roku. Chrześcijaństwo przyjęła w roku 864. Jest także jedynym państwem w Europie, które nigdy nie zmieniło nazwy. Pierwszy bułgarski parlament został zwołany 11 maja 1879 roku. To czyni go najstarszą instytucją parlamentarną w Europie. Jedź do Bułgarii! Tu jest wszystko - i do tego najtaniej w Europie Góry, morze, świetna kuchnia. W Bułgarii nie trudno o idealny urlop. W Bułgarii znajduje się jeden z najciekawszych i najczęściej fotografowanych budynków z czasów komunizmu w całej Europie. Dom-Pomnik Komunistycznej Partii Bułgarii wybudowano w 1981 r. na szczycie góry Buzłudża, w łańcuchu Starej Płaniny. Przypominający wielkie UFO obiekt jest olbrzymi. Ma 42 metry średnicy, a góruje nad nim 70-metrowa wieża zwieńczona czerwoną gwiazdą. Wykonany z betonu budynek to przykład architektury nurtu brutalizmu. Wewnątrz znajduje się wielka sala, którą zdobiło niemal tysiąc metrów kwadratowych mozaik. Dziś budynek jest już tylko malowniczą ruiną, ale podejmowane są próby jego zachowania i konserwacji. Kulinarne ciekawostki o Bułgarii Lactobacillus bulgaricus to podgatunek probiotycznej bakterii zwanej pałeczką kwasu mlekowego. To jeden z głównych mikroorganizmów obecnych w jogurcie. Został odkryty w 1905 r. przez bułgarskiego mikrobiologa Stamena Grigorova. Dziś, wraz ze Streptococcus thermophilus bakteria ta jest używana na całym świecie do produkcji jogurtu, a także jako składnik preparatów probiotycznych. Jest obecna także w wielu serach. Odpowiada za tzw. fermentację mlekową, czyli rozłożenie laktozy do kwasu mlekowego. Dzięki niemu jogurt ma kwaśny smak. W Bułgarii produkowano wino już 6 tys. lat temu. Uprawa winorośli kwitła też za czasów starożytnego państwa Traków, ok. 2,5 tys. lat temu. W czasach Związku Radzieckiego Bułgaria stała się czwartym producentem wina na świecie. Oczywiście cała ta produkcja była konsumowana właśnie w komunistycznej części Europy. Po 1989 roku Bułgaria zaczęła produkować wina wysokiej jakości i eksportować je na Zachód Europy. Dziś ma ok. 60 tys. hektarów winnic, w których uprawia się zarówno szczepy międzynarodowe, jak cabernet sauvignon i merlot, jak i mnóstwo lokalnych, np. mavrud czy dimyat. A jej znaczenie na winiarskiej mapie świata wciąż rośnie. Gojnik i czosnek bułgarski to dwie rośliny powszechnie konsumowane w Bułgarii. Obecnie robią międzynarodową karierę w świecie zdrowego żywienia i kulinariów. Gojnik, znany również jako herbata mursalska, szałwia libańska czy herbatka wysokogórska, to ziele uważane w Bułgarii niemal za panaceum. Napar z gojnika ma leczyć rany, wspomagać trawienie i odporność, likwidować zgagę i pobudzać. Potwierdzono jego działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Czosnek bułgarski, inaczej samardala, to składnik mieszanki przypraw o tej samej nazwie, a przy okazji niezwykle ozdobna roślina. Używa się jej do przyprawiania mięsa, jajek, ziemniaków i sałatek. Bułgarskie góry i trasy narciarskie Choć kojarzymy ją, jeszcze z czasów PRL, z nadmorskimi kurortami, znacznie więcej jest w Bułgarii kurortów górskich. A konkretnie – wypoczniemy tam w 26 miejscowościach nad morzem i aż w 56 w górach. Co nie dziwi, bo aż 60% powierzchni tego kraju pokrywają właśnie góry. Bułgaria to raj dla miłośników górskich wędrówek. Jej góry są nie tylko rozległe, ale i bardzo różnorodne. Od osiągającego niemal 3 tys. m n.p.m. masywu Riły, przez malownicze Rodopy, usiany jeziorami masyw Pirin, po pełną oryginalnych skalnych formacji Starą Płaninę. Plaże w Bułgarii. Gdzie znaleźć te najpiękniejsze? [PRZEWODNIK] Wymieniając miejsca, które Polacy w sezonie wakacyjnym odwiedzają najchętniej, na jednym z czołowych miejsc z pewnością znajdzie się Bułgaria. Plaże, zabytki, dzikie pasma górskie, malow... A jak góry – to i narty. Bułgaria ma ogromny narciarski potencjał i jest coraz lepiej znana pod tym względem w Europie. Największym ośrodkiem narciarskim kraju jest Bansko w górach Piryn, gdzie regularnie odbywają się zawody Pucharu Świata. Można tu jeździć po 75 kilometrach tras. Niewiele mniejszy jest Borovets (58 km tras), a jego dużą zaletą jest niewielka odległość od Sofii. W całej Bułgarii jest 21 ośrodków narciarskich i w sumie 228 km tras. Przyroda Bułgarii Bułgaria to jedno z najbardziej bioróżnorodnych miejsc w Europie. Występuje tu 3900 gatunków roślin, 210 gatunków ryb, 18 gatunków płazów, 37 gatunków gadów, 428 gatunków ptaków i 95 gatunków ssaków. W sumie w Bułgarii występuje około 1300 gatunków endemicznych (5% całkowitej flory, 8,8% wszystkich gatunków innych niż owady i 4,3% gatunków owadów). Przyczyną tego bogactwa jest zróżnicowanie środowisk, ekosystemów i mikroklimatów. W Bułgarii można podobno wyróżnić ponad 900 typów siedlisk. Choć w kraju są tylko cztery parki narodowe, liczba wszystkich obszarów chronionych i rezerwatów jest znacznie większa i wynosi aż 1392, w tym 340 unijnych obszarów „Natura 2000”.
Turcja to nie tylko niebiańskie plaże. 15 faktów o ulubionym wakacyjnym kierunku Polaków
Turcja nie bez powodu pozostaje jednym z ulubionych kierunków wakacyjnych Polaków. Fascynująca historia, unikalna kultura i zróżnicowana geografia tworzą mieszankę, którą warto poznać bliżej.
W tym artykule: Ciekawostki o geografii Turcji Ciekawostki o tureckiej historii Turcja – ciekawostki o kulturze Wydaje nam się, że ją znamy, jeśli nie z osobistych doświadczeń, to choćby ze słyszenia. Ale Turcja jest krajem, którego nie da się poznać do końca. Stanowi fascynującą mieszankę krajobrazów, kultur, kulinariów i sposobów życia. Jest krajem starych szlaków handlowych. Od tysiącleci przemierzały ją karawany wiozące wiadomości i towary z całego znanego wówczas świata. Można tu spędzać leniwe wakacje, podziwiać zabytki z listy UNESCO, zdobywać góry, odkrywać ślady historii. No i delektować się specjałami być może najlepszej kuchni na świecie. Co warto wiedzieć o kraju, jakim jest Turcja? Ciekawostki na jej temat znajdziecie poniżej. Ciekawostki o geografii Turcji Turcja zachwyca na każdym zakręcie. Przejechaliśmy 1100 km przez najtrudniejsze drogi na świecie Wraz z Mazdą wyruszyliśmy w podróż na „Epicką jazdę" trudnymi, wymagającymi i niekiedy niebezpiecznymi drogami przepięknej Kapadocji. Oto jak sprawdziły się samochody z seri CX-5 i naj... Całkowita długość tureckich granic to ok. 9827 km. Aż trzy czwarte z tego stanowi linia brzegowa – wybrzeża mórz Czarnego, Egejskiego, Śródziemnego i Marmara, w tym cieśnin Bosfor i Dardanele. Kontrola Turcji nad cieśninami, czyli jedyną drogą łączącą Morze Czarne ze Śródziemnym, była głównym czynnikiem w jej stosunkach z innymi państwami. Dawała ogromną przewagę w handlu. Turcja to kraj wyjątkowo górzysty. Około jedna czwarta jej powierzchni leży na wysokości powyżej 1200 m n.p.m., a mniej niż dwie piąte poniżej 460 m n.p.m. Góry w wielu miejscach przekraczają 2300 m. Szczególnie na wschodzie, gdzie najwyższa góra Turcji – Ararat (Ağrı) w pobliżu granic z Armenią i Iranem – osiąga imponujące 5165 m. Nic więc dziwnego, że kraj posiada kilkadziesiąt ośrodków narciarskich, z których najbardziej znane są Palandoken i Erciyes. Czy wiedzieliście, że Turcja to geograficzny środek świata? A konkretniej – środek wszystkich lądów na Ziemi. Pomysł, by wyznaczyć taki punkt, po raz pierwszy pojawił się w 1864 r. Prawie sto lat później, w 1973 r., amerykański fizyk Andrew J. Woods użył cyfrowej mapy świata i obliczył współrzędne centrum wszystkich lądów: 39°00′N 34°00′E. Dokładnie w tym miejscu znajduje się turecka wioska Seyfe w regionie Kirsehir. Obliczenia zostały potwierdzone w 2003 r. przy użyciu danych satelitarnych. Kapadocja to nie tylko spektakularne widoki i zabytki sięgające prehistorii, ale również geologiczny unikat. Za wyjątkowo fantazyjne, miejscami kolorowe formacje skalne odpowiadają miliony lat erozji formującej wulkaniczny tuf. To miękka, porowata skała powstająca z wulkanicznego popiołu, podatna na działanie żywiołów. Wiatr i woda przez miliony lat wyrzeźbiły w niej niezwykłe księżycowe formy. Miękkość tufu umożliwiła też drążenie w nim przestrzeni na potrzeby człowieka, np. mieszkalnych jaskiń, kościołów, a nawet podziemnych miast, z których najsłynniejsze to Kaymakli i Derinkuyu. Turcja to kraj o wyjątkowym położeniu geograficznym – leży częściowo w Azji, a częściowo w Europie. W całej swojej historii stanowiła zarówno barierę, jak i pomost między dwoma kontynentami. Przez wieki łączyła handlowymi szlakami Bałkany, Kaukaz, Bliski Wschód i Morze Śródziemne. To jeden z najrozleglejszych krajów regionu, większy niż jakiekolwiek państwo europejskie. Choć kojarzy się z ciepłem klimatu śródziemnomorskiego, Turcja jest niezwykle zróżnicowana klimatycznie i wiele razy może nas zaskoczyć. Północne wybrzeże Morza Czarnego to np. region z największymi w kraju opadami, gdzie zarówno lato, jak i zima są wilgotne. Centralna Anatolia z kolei, gdzie znajduje się stolica kraju – Ankara – charakteryzuje się srogimi zimami, w trakcie których temperatury mogą spadać nawet poniżej minus 30 stopni. W Anatolii Wschodniej zimą może być jeszcze chłodniej. Latem, dla odmiany, jest tam niezwykle sucho i gorąco, z dużymi różnicami temperatur między dniem a nocą. Z kolei na południowym i zachodnim wybrzeżu nawet w styczniu temperatura rzadko spada poniżej 7–10 stopni. Ciekawostki o tureckiej historii Dzisiaj jest prawie zupełnie zapomniane. Kiedyś Ani nazywane było miastem tysiąca i jednego kościoła Niegdyś Ani zamieszkiwane było przez 100 tysięcy ludzi. Liczyło ponad 10 tys. domów. Było tu także mnóstwo świątyń. W Aspendos (40 km od Antalyi) znajduje się starożytny teatr, jeden z najlepiej zachowanych na świecie. Budowla pochodzi z czasów rzymskich. Ukończono ją w 160 r. n. e., wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu. Niecka teatru została wkomponowana w zbocze góry. Może w niej zasiąść 7 tys. widzów. Zachowały się też – co jest rzadkością – pozostałe elementy teatru, m.in. fasada i kulisy (zwane w starożytności skene). Budowla przetrwała dzięki temu, że była używana właściwie nieprzerwanie. Za panowania Turków służyła m.in. jako karawanseraj i pałac. Dziś wróciła do pierwotnej teatralnej funkcji. Odbywają się tu koncerty i przedstawienia, m.in. Międzynarodowy Festiwal Opery i Baletu. W 1503 r. sam Leonardo da Vinci zaprojektował most, który miał być zbudowany w Stambule (wówczas Konstantynopolu) nad cieśniną Złoty Róg. Projekt przesłany sułtanowi Bajazydowi II nie został jednak zaakceptowany. Most nigdy nie powstał. A szkoda, bo mając ok. 350 m, byłby wówczas najdłuższy na świecie. Dziś w miejscu zbliżonym do projektu Leonarda stoi Most Galaty. To jedno z najbardziej charakterystycznych miejsc w Stambule, z doskonałym widokiem na najważniejsze zabytki europejskiej części miasta. Wybudowana w 537 r. w Stambule Hagia Sophia to jeden z najsłynniejszych budynków na świecie, cud inżynierii i architektury. Powstała jako kościół chrześcijański w ówczesnym Cesarstwie Wschodniorzymskim (później nazywanym Cesarstwem Bizantyjskim). Jest imponująca. Jej kopuła ma 32 m średnicy i wznosi się na wysokość 55 m. Budynek stoi na planie prostokąta o wymiarach ok. 71 x 77 m. Do 1453 r., czyli do zdobycia Konstantynopola przez Turków, była kościołem Mądrości Bożej, potem meczetem, od 1934 r. – muzeum. Od 2020 r. ponownie jest meczetem. Mimo to wciąż można ją zwiedzać bezpłatnie, z zachowaniem wymogów islamu (zdjęcie butów, okrycie włosów przez kobiety). Turcja odegrała kluczową rolę w upowszechnieniu kawy w Europie. W Istambule i na innych terenach ówczesnego Imperium Osmańskiego kawę pito już w wieku XVI. Pierwsza stambulska kawiarnia powstała w 1554 r. Do Europy kawa trafiła dzięki handlowi z Turkami oraz tureckim podbojom. Podobno po bitwie pod Wiedniem w 1683 r. żołnierz Jana III Sobieskiego, Jerzy Franciszek Kulczycki, wszedł w posiadanie 300 worków porzuconej przez Turków kawy. Dzięki temu otworzył pierwszą kawiarnię w Wiedniu. Turcja – ciekawostki o kulturze Opuszczone osiedle w Turcji wygląda jak Disneyland. Dlaczego nikt tam nie mieszka? Disneyland kojarzy się z miejscem pełnym radości i zabawy. Burj Al Babas ma jednak niewiele wspólnego z postaciami z bajek. Oto historia bez happy endu. Język turecki, choć nam może wydawać się unikatowy, jest częścią dużej rodziny języków turkijskich. Jest ich prawie 60, a używa ich ok. 140 mln ludzi, głównie w Turcji, krajach Azji Środkowej i różnych częściach dzisiejszej Rosji. Do tej rodziny należą m.in. języki: kazachski, tatarski, kirgiski, turkmeński i uzbecki. Tureckiemu najbliżej do gagauskiego, którym mówi się w części Mołdawii, Ukrainy, Bułgarii i na Bałkanach. I właśnie turecki jest w całej tej językowej rodzinie najpopularniejszy. Posługuje się nim ponad 66 mln ludzi nie tylko w Turcji, ale też na Cyprze, w Iraku i na Bałkanach. Turcja jest piątym krajem na świecie pod względem obszaru winnic. Lwia część z produkowanych tam winogron jest spożywana w postaci świeżych owoców, suszona na rodzynki lub przerabiana na melasę. Ale z ok. 3% zbiorów produkuje się wino, co jest ewenementem jak na kraj w 90% muzułmański. Dodajmy – jest to wino dobre. Najwięcej wina powstaje w Tracji, blisko Stambułu, oraz nad Morzem Egejskim, w okolicach Izmiru. Turcja ma 140 zarejestrowanych producentów wina. Najszerzej znana jest winnica Kavaklidere, której produkty są dostępne również w Polsce. Stambuł to nie tylko fascynujące miasto, ale i gigantyczny hub lotniczy. Po otwarciu w 2019 r. nowego lotniska jeszcze zyskał na znaczeniu. W 2022 r. odprawiono tu 64 mln pasażerów, co było najlepszym wynikiem w całej Europie. A turecki narodowy przewoźnik Turkish Airlines też ma na swoim koncie rekordy. Lata do 340 destynacji w 122 krajach świata. Tylu połączeń nie ma żadna inna linia lotnicza. Nazwa kamienia szlachetnego zwanego turkusem ma ścisły związek z Turcją. Francuskie słowo „turqes” dosłownie oznacza „turecki”. Z czasem „turqes” zmieniło się w „turqoise” i dziś oznacza zarówno turkus, jak i kolor turkusowy. Ten cenny minerał, występujący m.in. w Iranie i Afganistanie, trafiał do Europy przez Turcję właśnie, dzięki handlowi z Imperium Osmańskim. Nazwa „turkus” używana jest mniej więcej od XVII w. Wcześniej minerał nazywany był kalaitem. Całkowita długość tureckiej linii brzegowej wynosi ok. 7200 km (17. wynik na świecie). Z tego aż 1000 km to turecka „perła w koronie”, czyli Turkusowe Wybrzeże, zwane też Riwierą Turecką. To pas rozciągający się mniej więcej od Alanyi na wschodzie do Canakkale na północnym zachodzie. Jest on jedną z najpiękniejszych i najciekawszych linii brzegowych na świecie. Każdego roku Riwierę Turecką odwiedzają miliony turystów. Znajdziemy tu spektakularne plaże, np. uwiecznianą na potęgę na zdjęciach Oludeniz. A także obfitość starożytnych zabytków, m.in. jeden z najlepiej zachowanych rzymskich zespołów miejskich, czyli Efez.
Czego jeszcze nie wiesz o Stanach Zjednoczonych? Fakty o USA, które zaskakują
Stany Zjednoczone to kraj pełen skrajności, niezwykłych historii i niespodzianek. Od przedziwnych praw po zapierające dech w piersiach zjawiska – sprawdź najciekawsze ciekawostki o USA, które zmieniają postrzeganie tego kraju.
Spis treści: Jak naprawdę wygląda życie w USA? Ciekawostki o kulturze Stanów Zjednoczonych Szkoła w USA – zobacz, jak wygląda edukacja za oceanem Kuchnia w USA – mity i fakty. Co warto wiedzieć o amerykańskim jedzeniu Stany Zjednoczone w praktyce. Zobacz najważniejsze ciekawostki dla podróżników Fascynująca geografia USA. Poznaj fakty, które zaskakują Zaskakująca historia USA. To warto wiedzieć Ameryka to nie tylko Statua Wolności, Nowy Jork czy słynna Route 66. Stany Zjednoczone kryją w sobie mnóstwo tajemnic i nietypowych faktów, które potrafią zaskoczyć nawet najbardziej doświadczonych podróżników. Czy wiesz, że w niektórych stanach obowiązują prawa brzmiące jak żart, a Alaska jest tak ogromna, że pomieściłaby kilka europejskich państw? Przygotuj się na fascynującą podróż i poznaj najciekawsze ciekawostki o USA, które pozwolą spojrzeć na ten kraj z zupełnie nowej, nieoczywistej perspektywy. Jak naprawdę wygląda życie w USA? Ciekawostki o kulturze Stanów Zjednoczonych Obyczaje za oceanem potrafią zaskoczyć. Oto niezwykłe ciekawostki o kulturze amerykańskiej, które pokazują, jak codzienne życie w Stanach Zjednoczonych różni się od europejskich realiów. Amerykanie są narodem niezwykle przywiązanym do swoich symboli. Flaga Stanów Zjednoczonych jest otaczana ogromnym szacunkiem i powiewa nie tylko na budynkach rządowych, ale także dumnie zdobi domy czy sklepy. Choć Sąd Najwyższy uznał palenie flagi za formę wolności słowa, społecznie taki czyn jest wciąż traktowany jako głęboki brak szacunku. Mimo że w Europie panuje czasem stereotyp o powierzchowności mieszkańców 50 stanów USA, rzeczywistość bywa inna. Amerykanie są bardzo otwarci i pozytywnie nastawieni do świata. Nieznajomi na ulicy chętnie wymieniają uśmiechy i wdają się w krótkie, niezobowiązujące rozmowy (tzw. small talk), co dla wielu Europejczyków może być zaskakujące. Sport w USA to coś więcej niż aktywność fizyczna – to ważny element życia społecznego. Sport akademicki i szkolny jest niezwykle popularny, a młodzi zawodnicy często cieszą się statusem lokalnych gwiazd, gromadząc na trybunach tysiące kibiców. Najważniejszym świętem w kalendarzu jest Dzień Niepodległości, który przypada 4 lipca. Upamiętnia on ogłoszenie Deklaracji Niepodległości w 1776 roku, kiedy to trzynaście kolonii odrzuciło zwierzchnictwo Wielkiej Brytanii. Kultura napiwków: W Stanach Zjednoczonych napiwki (tzw. tips) są w zasadzie normą społeczną i stanowią dużą część wynagrodzenia w sektorze usług. W restauracjach standardem jest doliczanie do rachunku kwoty w wysokości od 15% do 25%. Ceny netto na półkach: Robiąc zakupy w USA, należy pamiętać, że ceny widniejące na sklepowych półkach nie zawierają podatku od sprzedaży (sales tax). Ostateczną kwotę do zapłaty poznajemy dopiero przy kasie, a sam podatek różni się w zależności od stanu, a nawet hrabstwa. Szkoła w USA – zobacz, jak wygląda edukacja za oceanem Amerykański system szkolnictwa znacząco różni się od tego, który obowiązuje w Polsce. Różnice są widoczne nie tylko w programie nauczania, ale także w sposobie oceniania i organizacji życia szkolnego. Wiek, w którym dzieci zostają objęte obowiązkiem szkolnym, zależy od prawa konkretnego stanu. W większości z nich edukacja rozpoczyna się między 5. a 7. rokiem życia i trwa zazwyczaj do ukończenia przez ucznia 16–18 lat. Edukacja w USA nie odbywa się wyłącznie w murach szkolnych. Dużą popularnością cieszy się tam nauczanie domowe, na które decydują się tysiące rodzin, korzystając z uregulowań prawnych poszczególnych stanów. Zajęcia szkolne w USA mają często bardzo praktyczny charakter. Zamiast uczyć się na pamięć suchych definicji i regułek, uczniowie wykonują projekty, biorą udział w eksperymentach i przygotowują prezentacje. W szkołach średnich (tzw. high school) uczniowie mają dużą swobodę wyboru przedmiotów. Poza wybranymi obowiązkami, sami decydują o swoim planie lekcji, dostosowując go do swoich przyszłych planów edukacyjnych i zainteresowań. Bardzo ważnym elementem życia placówki są również zajęcia pozalekcyjne. Obejmują one m.in. chóry, teatr, drużyny sportowe oraz wolontariat, które są mocno wpisane w kulturę amerykańskiej szkoły. System oceniania w USA opiera się na literach, gdzie najwyższą oceną jest A+ (odpowiednik polskiej szóstki), a najniższym stopniem jest F (oznaczający niezaliczenie, odpowiednik jedynki). Żółte autobusy szkolne: Słynne school buses to nie tylko rekwizyt z amerykańskich filmów, lecz istotny element systemu transportowego. Każdego dnia zapewniają one bezpieczny przejazd milionom uczniów, a przepisy ruchu drogowego bezwzględnie chronią dzieci w momencie ich wsiadania i wysiadania. Długość letnich wakacji: Letnia przerwa w Stanach Zjednoczonych trwa zazwyczaj od 10 do 11 tygodni. Rok szkolny kończy się najczęściej pod koniec maja lub na początku czerwca, a uczniowie wracają do ławek w połowie sierpnia lub na początku września. Harmonogram ten wywodzi się z dawnych potrzeb rolniczych. Kuchnia w USA – mity i fakty. Co warto wiedzieć o amerykańskim jedzeniu Choć kuchnia amerykańska bywa stereotypowo uznawana wyłącznie za fast food, w rzeczywistości jest o wiele bardziej zróżnicowana. To fascynująca mieszanka wielu kultur, która świetnie oddaje charakter tego wielonarodowego kraju. Choć szybkie i kaloryczne dania są bardzo popularne (co podyktowane jest szybkim tempem życia), amerykańska kuchnia to także wolno gotowane, regionalne specjały, takie jak teksańskie BBQ czy kuchnia Cajun. W amerykańskich sklepach można natrafić na nietypowe produkty, których próżno szukać w Europie. Przykładem jest ser w aerozolu czy jajecznica w płynie, a także zaskakujące warianty smakowe znanych przekąsek, jak chipsy o smaku białej czekolady. Mieszkańcy Stanów Zjednoczonych uwielbiają smaki słodko-słone. Klasycznym przykładem jest popularna kanapka z masłem orzechowym i dżemem (PB&J) na drugie śniadanie czy dodatek syropu klonowego do boczku. Wizyta w barach szybkiej obsługi wiąże się z jeszcze jedną specyfiką – to duże porcje. Standardowy rozmiar posiłku w USA jest często znacznie większy niż porcje określane w Europie jako XL. Ciasteczka z wróżbą (Fortune cookies): Choć powszechnie kojarzymy je z kuchnią azjatycką i chińskimi restauracjami, ich nowoczesna wersja została spopularyzowana i wynaleziona w Kalifornii na początku XX wieku. W Chinach są niemal całkowicie nieznane. Gigantyczne spożycie pizzy: Amerykanie zjadają rocznie miliardy sztuk pizzy. Szacuje się, że każdego dnia w Stanach Zjednoczonych sprzedaje się około 100 akrów pizzy, co daje ponad 350 zjedzonych kawałków w każdej sekundzie. Stany Zjednoczone w praktyce. Zobacz najważniejsze ciekawostki dla podróżników Gigantyczne metropolie, wspaniałe parki narodowe i cuda natury – Stany Zjednoczone zachwycają na każdym kroku. Aby podróż była w pełni udana, warto poznać praktyczne ciekawostki o zwiedzaniu USA, które pomogą uniknąć niespodzianek na miejscu. Podczas zakupów w sklepach należy pamiętać, że podana cena na półce nie uwzględnia podatku. Podatek od sprzedaży (sales tax) doliczany jest dopiero przy kasie i różni się w zależności od stanu. Choć napiwki w Europie bywają uznawane za dobrowolną gratyfikację, w USA są one społeczną normą. W restauracjach standardem jest pozostawienie 15–20% wartości rachunku dla obsługi. Mieszkańcy USA zupełnie inaczej postrzegają odległości. Długa trasa przez bezdroża oznacza, że poza miastami warto mieć ze sobą zapas paliwa i wody, a także przygotować się na chwilowy brak zasięgu. Płatności na stacjach benzynowych mogą być utrudnione dla zagranicznych kart, ze względu na konieczność podania amerykańskiego kodu ZIP przy dystrybutorze. Najwygodniejszym rozwiązaniem jest płatność gotówką lub kartą w kasie. Wejście do najpopularniejszych parków narodowych to koszt rzędu 30–35 USD za pojazd. Aby zaoszczędzić, warto kupić karnet Annual Pass (America the Beautiful), który za 80 USD pozwala na wjazd pojazdem do ponad 2000 obiektów na terenie kraju przez cały rok. Na wielu kempingach lub w punktach widokowych stosuje się słynne skrzynki samoobsługowe. Należy w nich wypełnić kopertę z numerem rejestracyjnym pojazdu i wrzucić odliczoną gotówkę. Skręt w prawo na czerwonym świetle: W większości stanów przepisy pozwalają na wykonanie takiego manewru, pod warunkiem, że kierowca najpierw całkowicie się zatrzyma i upewni, że droga jest wolna (chyba że znak zakazuje tego ruchu) Konstrukcja publicznych toalet: Amerykańskie toalety publiczne mają dość duże szczeliny w drzwiach i ściankach kabin, co dla wielu turystów z Europy bywa dość zaskakujące. Fascynująca geografia USA. Poznaj fakty, które zaskakują Stany Zjednoczone to czwarty pod względem wielkości kraj świata o bardzo zróżnicowanym krajobrazie i klimacie. Z tego powodu niemal każda informacja geograficzna na jego temat to fascynująca ciekawostka. Alaska jest największym stanem USA. Jej powierzchnia przekracza 1,7 miliona km², co oznacza, że jest niemal sześciokrotnie większa od Polski. Najmłodszym stanem są Hawaje, które zostały oficjalnie włączone do Stanów Zjednoczonych w 1959 roku. Różnica wysokości między najwyższym a najniższym punktem USA wynosi 6280 metrów. Najwyższym miejscem jest góra Denali (6194 m n.p.m.), a najniższym dno depresji w Dolinie Śmierci (86 m poniżej poziomu morza). Uwaga: W pierwotnej wersji wkradł się błąd, gdyż Dolina Śmierci leży w depresji, a nie nad poziomem morza. Do Stanów Zjednoczonych należy 14 terytoriów zależnych, z których 5 zamieszkanych jest na stałe (np. Portoryko, Guam, Wyspy Dziewicze). Wielkie Jeziora: Stany Zjednoczone i Kanada dzielą pięć Wielkich Jezior (w tym całkowicie leżące w USA jezioro Michigan). Tworzą one największą grupę słodkowodnych jezior na Ziemi, zawierającą aż 21% światowych zasobów powierzchniowej wody słodkiej. Rozpiętość stref klimatycznych: Dzięki swojej rozległości Stany Zjednoczone leżą w prawie wszystkich głównych strefach klimatycznych – od arktycznej na Alasce, przez umiarkowaną i zwrotnikową, aż po tropikalną na Hawajach i południu Florydy. Zaskakująca historia USA. To warto wiedzieć Stany Zjednoczone to stosunkowo młody kraj, ale jego historia jest niezwykle barwna, pełna zwrotów akcji i intrygujących momentów. Oto niezwykłe ciekawostki historyczne o USA w nowej, zweryfikowanej pod kątem faktów odsłonie. Choć w powszechnej świadomości funkcjonuje mit o ogólnokrajowym zakazie, w 1908 roku nie było w całym USA prawa zakazującego kobietom palenia. Obowiązywał wtedy lokalny przepis w Nowym Jorku (tzw. Sullivan Ordinance), który zabraniał właścicielom restauracji i hoteli pozwalać kobietom na palenie. Katie Mulcahey była jedyną osobą ukaraną, ale prawo zostało zawetowane przez burmistrza po zaledwie dwóch tygodniach. W całej historii USA tylko raz wybrano bezpartyjnego prezydenta. Był nim Jerzy Waszyngton, który nie należał do żadnej partii politycznej. Nazwę Biały Dom, określającą dziś oficjalną rezydencję prezydenta USA, ustanowił dopiero prezydent Theodore Roosevelt w 1901 roku. Wcześniej budynek nazywano m.in. Executive Mansion lub President's House. Wuj Sam, czyli słynna personifikacja Stanów Zjednoczonych, to nie tylko postać z plakatu. Postać powstała na cześć prawdziwego człowieka – Samuela Wilsona, XIX-wiecznego dostawcy mięsa dla żołnierzy podczas wojny brytyjsko-amerykańskiej. Zakup Alaski: W 1867 roku Stany Zjednoczone kupiły Alaskę od Rosji za 7,2 miliona dolarów. Transakcja była początkowo wyśmiewana przez krytyków jako „szaleństwo Sewarda”, ale okazała się jedną z najbardziej opłacalnych inwestycji w historii, zapewniając USA dostęp do ogromnych złóż naturalnych. Wielka powódź melasy w Bostonie: W 1919 roku w Bostonie pękł olbrzymi zbiornik z ponad 8 milionami litrów melasy. Gęsta fala o wysokości 4,5 metra zalała ulice z prędkością kilkunastu kilometrów na godzinę, niszcząc budynki, pojazdy i powodując śmierć 21 osób. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Miasto, które przez wieki rządziło Europą Środkową. To jedna z najpiękniejszych stolic Europy
Miasto cesarskiego splendoru, aromatu kawy i sztuki, która wylewa się z pałaców i galerii – Wiedeń to kierunek, w którym historia spotyka się z codziennym rytmem nowoczesnej metropolii. Od barokowych rezydencji Habsburgów po klimatyczne kawiarnie i targi pełne lokalnych smaków, stolica Austrii zachwyca na każdym kroku i kusi, by zabrać ze sobą coś więcej niż tylko wspomnienia.
Spis treści: Wiedeń w pigułce – położenie, dzielnice i najważniejsze fakty Pogoda w Wiedniu – kiedy najlepiej zaplanować wyjazd? Najważniejsze atrakcje Wiednia – co warto zobaczyć? Jak dojechać do Wiednia? Sprawdzone opcje z Polski Co zjeść w Wiedniu? Najlepsze dania kuchni austriackiej Wiedeń – co przywieźć na pamiątkę? Najlepsze pomysły Ciekawostki o Wiedniu – fakty, które zaskakują Wiedeń zachwyca monumentalną architekturą, bogatą historią i niepowtarzalnym klimatem, który od lat przyciąga miliony turystów z całego świata. Stolica Austrii regularnie znajduje się w czołówce rankingów jakości życia, a w zestawieniu Economist Intelligence Unit wielokrotnie była uznawana za jedno z najlepszych miast do życia na świecie. Co sprawia, że Wiedeń nie traci na popularności? Jakie atrakcje warto zobaczyć i gdzie najlepiej poczuć jego wyjątkową atmosferę? Odpowiedzi znajdziesz w naszym przewodniku. Wiedeń w pigułce – położenie, dzielnice i najważniejsze fakty Wiedeń to stolica i największe miasto Austrii, położone w północno-wschodniej części kraju, niedaleko granic ze Słowacją, Czechami i Węgrami. Dzięki temu stanowi świetną bazę wypadową do innych europejskich stolic – Bratysława znajduje się zaledwie kilkadziesiąt kilometrów dalej (ok. godziny drogi), a Budapeszt można odwiedzić w ramach jednodniowej wycieczki. Miasto zajmuje powierzchnię około 415 km² i należy do większych stolic w Unii Europejskiej. Wiedeń leży nad Dunajem i rozciąga się po obu jego stronach, a administracyjnie podzielony jest na 23 dzielnice (Bezirke). Historyczne serce miasta stanowi Innere Stadt (1. dzielnica), wpisana na listę UNESCO, wokół której koncentrują się najważniejsze zabytki i atrakcje. Metropolia wiedeńska liczy około 2 milionów mieszkańców, a wraz z obszarem podmiejskim – ponad 2,5 miliona, co czyni ją największym ośrodkiem miejskim w Austrii. Oficjalnym językiem jest niemiecki, jednak dzięki międzynarodowemu charakterowi miasta bez problemu porozumiesz się tu po angielsku, zwłaszcza w miejscach turystycznych i usługowych. Pogoda w Wiedniu – kiedy najlepiej zaplanować wyjazd? Wiedeń leży w strefie umiarkowanego klimatu kontynentalnego, co oznacza cztery wyraźne pory roku i stosunkowo zróżnicowaną pogodę w ciągu roku. Średnia roczna temperatura wynosi ok. 11–12°C, a opady są umiarkowane i rozłożone dość równomiernie – z lekkim nasileniem w miesiącach letnich, zwłaszcza w czerwcu i lipcu. Zima w Wiedniu jest zazwyczaj łagodna, z temperaturami od około -1°C do 5°C. Opady śniegu się zdarzają, ale rzadko utrzymują się długo. To jednak wyjątkowy czas ze względu na jarmarki bożonarodzeniowe, które przyciągają turystów z całej Europy. Wiosna (marzec–maj) przynosi stopniowe ocieplenie – temperatury rosną od około 10°C do nawet 20°C, a miasto budzi się do życia, co sprzyja zwiedzaniu i spacerom. Lato bywa ciepłe, a coraz częściej upalne – średnie temperatury wynoszą 21–26°C, ale w czasie fal upałów mogą przekraczać 30°C. To okres największego ruchu turystycznego i licznych wydarzeń plenerowych. Jesień to jedna z najbardziej klimatycznych pór roku – wrzesień i październik oferują przyjemne temperatury na poziomie około 15–22°C, idealne na zwiedzanie bez letnich upałów. Kiedy najlepiej odwiedzić Wiedeń? To zależy od preferencji, ale za najbardziej komfortowy okres uznaje się wiosnę i wczesną jesień, kiedy pogoda sprzyja spacerom, a miasto nie jest jeszcze tak zatłoczone jak latem. Najważniejsze atrakcje Wiednia – co warto zobaczyć? Wiedeń to miasto pełne historii, sztuki i imponującej architektury. Na liście miejsc, które warto odwiedzić, znajdują się zarówno cesarskie rezydencje, jak i ikoniczne zabytki oraz zielone przestrzenie. Belweder Barokowy kompleks pałacowy Belweder w Wiedniu, dawna rezydencja księcia Eugeniusza Sabaudzkiego. Dziś mieści jedno z najważniejszych muzeów w Austrii, gdzie zobaczysz m.in. słynny obraz „Pocałunek” Gustava Klimta. Pałac Schönbrunn Jedna z najważniejszych atrakcji miasta i dawna letnia rezydencja Habsburgów. Pałac Schönbrunn zachwyca rozmachem – liczy ponad 1400 pomieszczeń, a otaczające go ogrody są wpisane na listę UNESCO. Stare Miasto (Innere Stadt) Historyczne centrum Wiednia, wpisane na listę UNESCO. To tutaj znajdziesz najważniejsze zabytki, eleganckie ulice i klimat dawnej stolicy imperium. Wiedeńska Opera Narodowa Jedna z najbardziej prestiżowych scen operowych na świecie. Wiener Staatsoper to obowiązkowy punkt dla miłośników muzyki klasycznej i popularnych bali wiedeńskich. Hofburg Dawna zimowa rezydencja Habsburgów i centrum władzy imperium. Dziś Hofburg mieści m.in. apartamenty cesarskie, Muzeum Sisi oraz siedzibę prezydenta Austrii. Prater Słynny park rozrywki z charakterystycznym diabelskim młynem Riesenrad, który stał się jednym z symboli miasta. Idealne miejsce na relaks i rozrywkę. Prater działa już od ponad 250 lat. Kościół św. Karola Boromeusza (Karlskirche) Jedna z najpiękniejszych barokowych świątyń w Europie. Zachwyca monumentalną kopułą i kolumnami inspirowanymi starożytnym Rzymem. Katedra św. Szczepana (Stephansdom) Symbol Wiednia i jeden z najważniejszych gotyckich kościołów w Austrii. Wyróżnia się kolorowym dachem i wysoką wieżą, z której rozciąga się panorama miasta. Kościół św. Ruprechta Najstarsza świątynia w Wiedniu, której początki sięgają średniowiecza. Skromniejsza od innych, ale pełna historycznego uroku. Ogród Botaniczny Spokojna oaza zieleni w centrum miasta. Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wiedeńskiego to idealne miejsce na odpoczynek wśród roślin z całego świata. Widok na Stare Miasto w Wiedniu. Fot. Pintai Suchachaisri/Getty Images Jak dojechać do Wiednia? Sprawdzone opcje z Polski Wiedeń jest bardzo dobrze skomunikowany z Polską, dlatego bez problemu dotrzesz tu zarówno samolotem, pociągiem, jak i samochodem. Wybór środka transportu zależy głównie od budżetu, czasu i preferencji podróży. Samolot – najszybsza opcja Najwygodniejszym sposobem dotarcia do stolicy Austrii jest lot samolotem. Główne lotnisko miasta, Vienna International Airport, obsługuje liczne połączenia z Polski. Bezpośrednie loty oferują m.in. Ryanair, LOT Polish Airlines oraz Austrian Airlines. Czas podróży wynosi około 1–1,5 godziny, co czyni tę opcję zdecydowanie najszybszą. Pociąg – wygodnie i bez przesiadek Do Wiednia można również komfortowo dojechać pociągiem, często bez konieczności przesiadek. Bezpośrednie połączenia kursują m.in. z Warszawy, Krakowa czy Katowic. Podróż trwa zazwyczaj od ok. 4 do 8 godzin (najkrócej z południa Polski), a po drodze można wsiąść także w innych dużych miastach. Samochód – elastyczna podróż Podróż samochodem daje największą swobodę. Najczęściej wybierane trasy prowadzą przez Czechy (autostrada A1/D52) lub Słowację (A2/D2) – nieco rzadziej przez południową Polskę i Austrię. Czas przejazdu wynosi średnio 5–7 godzin z południa Polski i do około 8–9 godzin z Warszawy, w zależności od trasy i warunków drogowych. Autobus – opcja budżetowa Alternatywą jest podróż autobusem dalekobieżnym (np. FlixBus). To zwykle najtańsza opcja, choć czas przejazdu jest dłuższy i wynosi około 6–10 godzin. Co zjeść w Wiedniu? Najlepsze dania kuchni austriackiej Czy warto odwiedzić Wiedeń dla samej kuchni? Zdecydowanie tak – to miasto, w którym tradycyjna kuchnia austriacka spotyka się z wpływami całej Europy. Obok eleganckich restauracji znajdziesz tu kultowe kawiarnie i uliczne budki, a wiele lokalnych specjałów najlepiej smakuje właśnie tutaj. Śniadanie po wiedeńsku Dzień warto zacząć w klasycznej kawiarni. Popularnym wyborem są jajka na miękko podawane w szklance (tzw. „po wiedeńsku”), często serwowane z pieczywem i masłem. Do tego obowiązkowo kawa po wiedeńsku, która jest częścią lokalnej kultury. Wiener Schnitzel – kulinarna wizytówka miasta Najbardziej znane danie to oczywiście Wiener Schnitzel – cienko rozbity, panierowany kotlet z cielęciny. Tradycyjnie podawany jest z cząstką cytryny oraz sałatką ziemniaczaną. To klasyk, którego trudno pominąć podczas wizyty w stolicy Austrii. Słynne wiedeńskie desery Wiedeń słynie z wyjątkowych słodkości. Na szczególną uwagę zasługują: Sachertorte – czekoladowe ciasto przełożone konfiturą morelową i pokryte polewą Apfelstrudel – cienkie ciasto z nadzieniem jabłkowym, często podawane na ciepło sernik wiedeński – delikatny i lekki, różniący się od polskich wersji Kaiserschmarrn – coś na słodko i sycąco Ten „cesarski omlet” to puszyste, porwane ciasto przypominające naleśnik. Podawany jest z cukrem pudrem i powidłami (najczęściej śliwkowymi) – idealny zarówno jako deser, jak i danie główne. Szybkie przekąski na mieście Na ulicach Wiednia królują Käsekrainer – ciepłe kiełbaski z dodatkiem sera, serwowane z musztardą lub chrzanem. To popularna i sycąca przekąska „na szybko”. Wiedeń – co przywieźć na pamiątkę? Najlepsze pomysły Zastanawiasz się, co przywieźć z Wiednia? Stolica Austrii oferuje znacznie więcej niż standardowe magnesy czy pocztówki – choć i tych nie brakuje. Wśród lokalnych produktów znajdziesz zarówno eleganckie upominki, jak i kulinarne klasyki, które świetnie sprawdzą się jako prezent. Pamiątki inspirowane sztuką i historią Wiedeń to miasto sztuki, dlatego dużą popularnością cieszą się gadżety inspirowane twórczością Gustav Klimt – od filiżanek po notesy i plakaty. Najczęściej pojawia się motyw obrazu „Pocałunek”, który można zobaczyć w Belvedere Palace. Słodkie upominki z Wiednia Wśród najczęściej wybieranych prezentów królują lokalne słodycze: Sachertorte – kultowy tort czekoladowy z konfiturą morelową, często pakowany w eleganckie pudełka Mozartkugeln – czekoladowe pralinki z marcepanem, z wizerunkiem Wolfgang Amadeus Mozart wafelki Manner – produkowane od XIX wieku, rozpoznawalne dzięki opakowaniu z katedrą św. Szczepana Lokalne produkty spożywcze Dobrym pomysłem na prezent są także regionalne specjały, takie jak: olej z pestek dyni – popularny w kuchni austriackiej prażone pestki dyni (także w czekoladzie) kawa wiedeńska – nawiązująca do słynnej kultury kawiarnianej Klasyczne souveniry Oczywiście w Wiedniu nie brakuje też typowych pamiątek: magnesów, breloczków, koszulek czy pocztówek z motywami miasta i jego najważniejszych zabytków. Ciekawostki o Wiedniu – fakty, które zaskakują Wiedeń to nie tylko zabytki i pałace, ale też miasto pełne fascynujących historii i nieoczywistych faktów. Oto najciekawsze ciekawostki o Wiedniu, które pozwolą spojrzeć na stolicę Austrii z innej perspektywy: Miasto wielkich kompozytorów Wiedeń był domem dla takich twórców jak Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven czy Joseph Haydn. To właśnie tutaj rozwijała się muzyka klasyczna, a miasto do dziś nazywane jest „stolicą muzyki”. Kolebka secesji Pod koniec XIX wieku Wiedeń stał się centrum secesji wiedeńskiej. Jej symbolem jest charakterystyczny pawilon zaprojektowany przez Joseph Maria Olbrich, a jednym z najwybitniejszych artystów nurtu był Gustav Klimt. Wino w granicach miasta Wiedeń jest jedną z nielicznych stolic świata z aktywną produkcją wina w obrębie miasta. Na jego terenie działają setki winiarni, a tradycja ta sięga setek lat. Najstarsze zoo na świecie Tiergarten Schönbrunn zostało założone w 1752 roku i uchodzi za najstarszy ogród zoologiczny na świecie. Do dziś zachwyca zarówno architekturą, jak i różnorodnością gatunków. Jeden z największych cmentarzy w Europie Zentralfriedhof to ogromna nekropolia, na której spoczywa około 3 milionów osób, w tym wielu wybitnych kompozytorów. Croissant z Wiednia? Istnieje teoria, że przodek croissanta powstał właśnie tutaj po odsieczy wiedeńskiej prowadzonej przez króla Jana II Sobieskiego w 1683 roku. Choć historia nie jest w pełni potwierdzona, legenda pozostaje popularna. Miasto Freuda i psychoanalizy W Wiedniu mieszkał i pracował Sigmund Freud, twórca psychoanalizy. To dlatego miasto bywa określane jako „miasto snów”. Słynny diabelski młyn Wiener Riesenrad w parku Prater działa od 1897 roku i jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta. Sezon balowy na wielką skalę Każdego roku w Wiedniu odbywa się ponad 300 bali, a najsłynniejszy – Vienna Opera Ball – przyciąga gości z całego świata. Kawiarnie z listy UNESCO Tradycja wiedeńskich kawiarni została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. To ważna część kultury miasta, sięgająca XVII wieku. „No kangaroos in Austria” Popularne koszulki z tym napisem to żart z częstej pomyłki – niektórzy turyści mylą Austrię z Australią. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Filip Nowek Od lat związany z mediami i komunikacją, z wykształcenia dziennikarz, który zawodowo rozwija się w obszarze marketingu. Pasjonuje się podróżami, które stanowią dla niego niewyczerpane źródło inspiracji – zarówno w pracy, jak i poza nią. Jest autorem przewodników po krajach europejskich oraz licznych zestawień i ciekawostek dotyczących największych miast świata. Uważnie obserwuje zmieniające się trendy w turystyce i sposoby odkrywania nowych miejsc. Po godzinach oddaje się swojej drugiej pasji – tenisowi, a także chętnie spędza czas w kinie, szukając historii, które poruszają i inspirują.
Więcej świń niż ludzi i klocki zamiast złota. 20 faktów o Danii, które Cię zaskoczą
Dlaczego Duńczycy uchodzą za jednych z najszczęśliwszych ludzi na świecie? To kraj niewielki, liczący niespełna 6 milionów mieszkańców, rozrzucony na ponad 400 wyspach, gdzie morze nigdy nie jest daleko . A jednak właśnie tu powstało LEGO, stąd pochodzi nazwa Bluetooth, a codzienność to mieszanka luzu, designu i kultury „hygge”. Oto 20 faktów, które pokazują, że Dania to znacznie więcej niż spokojna Skandynawia.
Spis treści: 5 rzeczy, które naprawdę zaskakują w Danii i życiu Duńczyków Hygge, dziwne urodziny i królewska tradycja – co naprawdę wyróżnia Danię? LEGO, Bluetooth i kawa – z czego słynie Dania na świecie? Od piratów po trudny język – mniej znane fakty z historii i kultury Danii – Dania jest krajem skandynawskim, ale nie za bardzo. Nie zobaczycie tam słońca o północy, skoków narciarskich ani reniferów. Niewtajemniczeni sądzą, że nordyckie nacje nie różnią się specjalnie między sobą. Są jednak w błędzie. Szwedzi to Prusacy Północy: trzymają się prosto, ubierają podobnie i są posłuszni [ciekawostki o Szwecji]. Norwegowie przypominają Szkotów. To twardy naród górali. Duńczycy z kolei są zrelaksowani i rozluźnieni. Ich ulubiona pozycja to pozycja siedząca – zapewnia dobry kontakt wzrokowy – zaczyna swoją książkę „Duńczycy" brytyjska pisarka Helen Dyrbe. Czym wyróżniają się Duńczycy, ich historia i kultura? Oto najbardziej interesujące ciekawostki o Danii. 5 rzeczy, które naprawdę zaskakują w Danii i życiu Duńczyków Najstarsza flaga świata wciąż w użyciu – Dannebrog uchodzi za najstarszą flagę narodową na świecie używaną do dziś. Według legendy spadła z nieba podczas bitwy w 1219 roku – i choć to mit, sama flaga faktycznie ma ponad 800 lat historii. Rowerowy raj z autostradami dla cyklistów – Kopenhaga ma specjalne „superścieżki rowerowe” łączące miasto z przedmieściami. Codziennie do pracy lub szkoły rowerem dojeżdża tam ponad połowa mieszkańców – to jeden z najlepszych wyników na świecie. Państwo może… sprawdzić twoje zasłony – W Danii istnieje silna kultura zaufania społecznego, ale też przejrzystości. Niektóre dane o dochodach są publiczne, a w przeszłości zdarzało się, że urzędy mogły kontrolować standard życia obywateli (np. czy odpowiada deklarowanym zarobkom). Duńczycy jedzą absurdalne ilości słodyczy – Statystyczny mieszkaniec Danii zjada rocznie nawet ponad 8 kg słodyczy. Popularne są zwłaszcza charakterystyczne słone lukrecje, które dla wielu obcokrajowców są… trudne do przełknięcia. Dzieci śpią na dworze – nawet zimą – W Danii nikogo nie dziwi widok niemowląt śpiących w wózkach wystawionych przed kawiarnią. To powszechna praktyka – uważa się, że świeże powietrze wzmacnia odporność i poprawia jakość snu. Hygge, dziwne urodziny i królewska tradycja – co naprawdę wyróżnia Danię? Hygge jako styl życia – stało się jednym z najbardziej popularnych koncepcji, które Dania dała Europie, a następnie światu. Hygge pochodzi od duńskiego przymiotnika hyggelig, którego używa się do określania wszystkiego co miłe, przytulne czy wygodne. I takie jest życie zgodne z filozofią hygge. Mogą to być jesienne dni spędzane w ciepłym pokoju, w którym pali się kilka świec (Duńczycy są rekordzistami świata w liczbie kupowany świeczek), rodzinne święta Bożego Narodzenia, słodkie wypieki czy ciepłe kolorowe swetry. Osoby, które w swoje 25. urodziny pozostają siglami, są w Danii obsypywane cynamonem – Te i inne okrągłe urodziny są tam celebrowane hucznie. Jeśli mężczyzna w wieku 25 lat wciąż jest w stanie wolnym, zostaje nazwany „pieprzowym kawalerem” (pebersvend). Wolne 25-letnie kobiety z kolei otrzymują miano „pieprzowych panien” (pebermø). Tradycyjnie takie osoby w swoje 25. urodziny są przywiązywane do ulicznych latarni i obsypywane dużą ilością cynamonu. Jeśli przez kolejne 5 lat stan partnerski Duńczyka lub Dunki nie ulegnie zmianie, na 30. urodziny zostają obsypani pieprzem. Monarchia duńska jest jedną z najstarszych na świecie – Korzenie rodziny królowej Małgorzaty II sięgają 1000 lat w przeszłość do czasów króla panującego około 900 roku. Królowa Małgorzata (urodzona w 1940 r.) panuje w Danii od 1972 roku. Mieszkańcy królestwa Danii mogą posługiwać się trzema różnymi paszportami – W zależności od pochodzenia Grenlandczycy używają paszportu fioletowego, mieszkańcy Wysp Owczych – zielonego, a Duńczycy z Danii właściwej – czerwonego. Znany z baśni „Brzydkie kaczątko” Hansa Christiana Andersena – łabędź niemy (Cygnus olor) jest narodowym ptakiem Danii. „On przynosi lato, on przynosi słońce” – taką piosenkę śpiewa wiele duńskich dzieci podczas porannych spotkaniach w szkole. Tym, który przynosił słońce i lato, był oczywiście bocian. Obecnie ten niegdyś regularnie obecny w Danii letni gość jest coraz rzadziej widziany. LEGO, Bluetooth i kawa – z czego słynie Dania na świecie? LEGO to najbardziej znana duńska marka na świecie. Ponad 36 tys. klocków LEGO jest układanych w każdej minucie. Co sekundę sprzedaje się 7 zestawów LEGO. Co ciekawe, LEGO jest również de facto największym na świecie producentem opon. Firma wytwarza 306 milionów opon gumowych do zabawkowych pojazdów. Chodzi oczywiście o liczbę małych opon do zabawek, nie realne opony samochodowe Nazwa technologii Bluetooth pochodzi od przydomku duńskiego króla Haralda Sinozębego (Harald Blåtand). Monarcha władał Danią w latach 958–987, czyli w tym samym czasie, kiedy nad Wisłą i Wartą książę Mieszko I budował podstawy państwa polskiego. Swój przydomek Harald zyskał od sczerniałego zęba wybitego w potyczce lub w wypadku. Święto Trzech Króli jest w Danii tradycyjnie obchodzone poprzez zapalenie Helligtrekongerslys – specjalnej świecy Trzech Króli. To świeca z trzema ramionami i trzema knotami. Po jednej dla każdego z królów. Dawniej w miejscu złączenia ramion umieszczano odrobinę prochu strzelniczego. Kiedy płomień świec dotarł do złączenia, rozbrzmiewał niewielki huk. Oznaczał on koniec Świąt Bożego Narodzenia. Duńczycy mają bardzo precyzyjne określenia na dziadków i babcie. Zamiast zwykłego „babcia” powiedzą dosłownie „mama mamy” (mormor) lub „mama taty” (farmor). Z kolei „dziadek” to „tata mamy” (morfar) lub „tata taty” (farfar). Według Międzynarodowej Organizacji Kawy Dania jest co roku w topie krajów świata pod względem spożycia kawy. 67 proc. Duńczyków codziennie pije kawę. Jeden na dwóch preferuje czarną kawę, a tylko jeden na sześciu nigdy nie pije kawy. Od piratów po trudny język – mniej znane fakty z historii i kultury Danii Co ciekawe, Duńczycy również mieli swoje małe imperium kolonialne. Duńskie Indie Zachodnie tworzyły 3 małe wyspy na Karaibach: Saint Thomas, Saint John and Saint Croix. Wyspy zostały ostatecznie odsprzedane Stanom Zjednoczonym w 1917 roku. W miasteczku Charlotte Amalie, które było oficjalną stolicą Duńskich Indii Zachodnich, do dziś można spotkać nazwy ulic pisane po duńsku. Język duński jest uznawany za jeden z trudniejszych do nauki nie z powodu skomplikowanej gramatyki (ta jest w miarę prosta i logiczna), lecz trudnej wymowy. Duńska fonetyka dysponuje znacznie większą liczbą samogłosek niż inne języki europejskie. Wiele z tych dźwięków jest albo trudnych do wymówienia albo do wyłapania, gdy mówi Duńczyk. Duński alfabet – a właściwie alfabet duńsko-norweski, ponieważ oba języki opierają się na tym samym abecadle – ma trzy dodatkowe litery: æ, ø, å. Każda z nich może być przy tym różnie wymawiana w zależności od pozycji w słowie. Za najtrudniejsze duńskie wyrażenie uznaje się nazwę deseru Rød grød med fløde. Jak to przeczytać? Przekonaj się sam i spróbuj powtórzyć! View oEmbed on the source website Podczas II wojny światowej Dania była okupowana przez Niemcy. Przez większość tego okresu Duńczycy stawiali bierny opór okupantowi. Symbolem dla narodu był król Christian X, który nie opuścił kraju i każdego dnia wybierał się na milczący przejazd na koniu po Kopenhadze, czym dawał otuchę swoim poddanym. Solvang to jedno z najbardziej duńskich miasteczek na świecie. Sęk w tym, że nie znajduje się w Danii, lecz w dalekiej i ciepłej Kalifornii. Solvang zostało założone ponad 100 lat temu przez duńskich kolonistów, którzy na zachodnim wybrzeżu szukali lepszego klimatu. Nazwa miasta w tłumaczeniu z duńskiego na polski to po prostu „słoneczne pole”. Historia polsko-duńskich relacji jest naprawdę długa. Jej ślady można znaleźć nawet w starej siedzibie polskich królów – na Zamku Wawelskim w Krakowie. To tam właśnie stoi Wieża Duńska. Konstrukcja została zbudowana w 1424 roku na polecenie króla Władysława Jagiełły dla specjalnego gościa ze Skandynawii. Był nim Eryk Pomorski – król Danii, Szwecji i Norwegii. Władca Północy pochodził z Darłowa i był przedstawicielem pomorskiej dynastii Gryfitów. Król Eryk to jedna z najbarwniejszych postaci duńskiej historii. Pod koniec życia stracił koronę i został piratem. Schyłek życia spędził w rodzinnym Darłowie, gdzie do dziś znajduje się jego grobowiec. Źródło: Ambasada Królestwa Danii w Polsce Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
100 lat temu urodziła się królowa Elżbieta II. Wszystko, co warto wiedzieć o brytyjskiej monarchini
Elżbieta II była jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci XX i XXI wieku. Jej panowanie trwało dekady i przyniosło wiele rekordów. Oto najciekawsze fakty z życia najdłużej panującej monarchini w historii.
W tym artykule: Ciekawostki o Elżbiecie II Najważniejsze momenty panowania Elżbiety II Elżbieta II przeżyła 96 lat, z czego 70 oddała służbie narodu. Była nie tylko najdłużej panującą monarchinią w dziejach Wielkiej Brytanii, ale także najdłużej sprawującą władzę kobietą w historii świata. To zaledwie jeden z wielu rekordów, które ustanowiła w trakcie swojego wieloletniego panowania. Aby jeszcze lepiej zrozumieć fenomen Jej Królewskiej Mości, poniżej prezentujemy ciekawostki o Elżbiecie II, które z pewnością zainteresują każdego fana „royalsów”, ale nie tylko. Ciekawostki o Elżbiecie II Elżbieta II zasiadała na brytyjskim tronie przez dokładnie 70 lat i 214 dni. Pod tym względem jest absolutną rekordzistką. Co ciekawe, druga w klasyfikacji jest praprababka Elżbiety II, królowa Wiktoria, która stała na czele Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej przez 63 lata, 7 miesięcy i 2 dni. Na liście najdłużej pełniących urząd przywódców państw wszech czasów Elżbieta II plasuje się na drugim miejscu, tuż za Ludwikiem XIV. „Król Słońce” niepodzielnie rządził Francją w latach 1643–1715. Trzecią pozycję w zestawieniu zajmuje Rama IX Bhumibol Adulyadej, który sprawował władzę w Tajlandii o niespełna 100 dni krócej niż Elżbieta II. Elżbieta II była trzecią w historii Wielkiej Brytanii monarchinią sprawującą samodzielną władzę. Oprócz niej na tronie zasiadały także Anna Stuart oraz wspomniana chwilę wcześniej królowa Wiktoria. Elżbieta II była nie tylko królową Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Monarchini była jednocześnie głową 14 innych państw: Antigui i Barbudy, Australii, Bahamów, Belize, Grenady, Kanady, Jamajki, Nowej Zelandii, Papui-Nowej Gwinei, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyn, Tuvalu i Wysp Salomona. Do niedawna w tym gronie znajdował się również Barbados, który pod koniec 2021 roku zerwał unię personalną z Wielką Brytanią, stając się tym samym republiką. Elżbieta II w oficjalnych dokumentach podpisywała się jako „Elizabeth R”. Tajemnicze „R” to skrót od słowa „Regina”, co z łacińskiego oznacza „królowa”. Choć Elżbieta II, podobnie jak pozostali członkowie rodziny królewskiej, na co dzień nie używała swojego nazwiska, nie oznacza, że w ogóle go nie miała. W 1917 r. jej dziadek, król Jerzy V postanowił zmienić rodowe nazwisko dynastii z Sachsen-Coburg-Gotha na Windsor. Ponadto cztery dekady później królowa oświadczyła, że jej potomkowie nieposiadający tytułu Jego/Jej Królewskiej Mości, będą prywatnie nosić nazwisko Mountbatten-Windsor. Pierwszy człon nazwiska to ukłon w stronę księcia Filipa, męża Elżbiety II. Elżbieta II w czasie swojego panowania przeżyła siedmiu papieży, 14 prezydentów Stanów Zjednoczonych oraz 15 premierów Wielkiej Brytanii. Jeszcze 6 września 2022 roku, czyli dwa dni przed swoją śmiercią, królowa powierzyła misję tworzenia nowego rządu ówczesnej liderce Partii Konserwatywnej Liz Truss, która 45 dni później podała się do dymisji, stając się najkrócej urzędującym brytyjskim premierem. Elżbieta II w trakcie 70-letniego panowania odwiedziła ponad sto państw, w tym aż 22-krotnie Kanadę. Według wyliczeń „The Daily Telegraph”, brytyjska królowa w sumie odbyła ponad 250 zagranicznych wizyt, co przekłada się na odległość równą 42-krotnemu okrążeniu Ziemi. Ostatnim krajem, który odwiedziła, były Niemcy w czerwcu 2015 r. Elżbieta II była pierwszą brytyjską głową państwa, która złożyła oficjalną wizytę w Australii, Nowej Zelandii i na Fidżi, czyli państwach i wyspach wchodzących w skład Wspólnoty Narodów, oraz w Chinach. W 1996 roku, na zaproszenie ówczesnego prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego, królowa Elżbieta II przyleciała do Polski. Była to jedyna wizyta monarchini w naszym kraju. Podczas trzydniowego pobytu brytyjska przywódczyni odwiedziła m.in. warszawską Starówkę, Zamek Królewski, Łazienki Królewskie oraz przemówiła przed połączonymi izbami polskiego parlamentu. Małżeństwo Elżbiety II i księcia Filipa trwało 74 lata i było najdłuższym królewskim związkiem w historii. Niewiele osób wie, że małżonkowie byli dalekimi kuzynami, a po raz pierwszy spotkali się w 1939 roku, gdy monarchini miała 13 lat, a jej wybranek – 18. Przypomnijmy, że mąż Elżbiety II i książę Edynburga zmarł w kwietniu 2021 r., zaledwie dwa miesiące przed swoimi setnymi urodzinami. Elżbieta II wygłaszała orędzia do narodu tylko w nadzwyczajnych sytuacjach. Po raz pierwszy skorzystała z tego prawa po udanej interwencji wojsk brytyjskich na Falklandach, które zostały zajęte przez Argentynę w 1982 roku. Elżbieta II, jako jedyna osoba w kraju, nie musiała posiadać ani prawa jazdy, ani paszportu. Królowa Elżbieta II świętowała swoje urodziny dwa razy w roku – 21 kwietnia, gdy przyszła na świat oraz w czerwcu, gdy w Londynie odbywała się tradycyjna parada Trooping the Colour na cześć monarchini. Odpowiednio w 1977, 2002, 2012 i 2022 roku Elżbieta II obchodziła srebrny, złoty, diamentowy i platynowy jubileusz wstąpienia na tron. Monarchini słynęła z ogromnego zamiłowania do psów rasy corgie. Pierwszego czworonoga, który wabił się Susan, Elżbieta II dostała na 18. urodziny od swojego ojca, Jerzego VI. Elżbieta II doczekała się czwórki dzieci, ośmiorga wnucząt oraz dwanaściorga prawnucząt. Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic Królowa Elżbieta II na niepublikowanych zdjęciach. Tak wyglądało jej 70-letnie panowanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/malo-znane-archiwalne-zdjecia-krolowej-elzbiety-ii-w-obiektywie-fotografow-national-geographic1-148a751.png" width="938" height="634" alt="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" title="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" /> Najważniejsze momenty panowania Elżbiety II 6 lutego 1952 r. – Elżbieta II, jako najstarsza córka Jerzego VI, zostaje królową Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej po jego śmierci. 2 czerwca 1953 r. – koronacja Elżbiety II, którą w telewizji śledziło ponad 27 mln poddanych. 1992 r. – płonie zamek w Windsorze, rozpada się małżeństwo księcia Karola i Diany. W orędziu królowa nazywa rok „Annus Horribilis”, co po łacinie oznacza „straszny rok”. 31 sierpnia 1997 r. – tragiczna śmierć księżnej Diany, która wstrząsnęła światem. 2002 r. – w lutym królowa opłakuje śmierć jedynej siostry, księżniczki Małgorzaty, a w marcu Pałac Buckingham informuje o odejściu Elżbiety Bowes-Lyon, „Królowej Matki”. 9 września 2015 r. – Elżbieta II oficjalnie zostaje najdłużej panującą monarchinią w historii Wielkiej Brytanii. 9 kwietnia 2021 r. – Elżbieta II żegna ukochanego męża, księcia Filipa. 8 września 2022 r. – królowa Elżbieta II umiera na zamku Balmoral w Szkocji w wieku 96 lat. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Największy wąż świata bez trudu połykał krokodyle. Miał 15 metrów długości i ważył tonę
Dla titanoboa dorosły człowiek byłby zaledwie skromną przekąską. Ten największy wąż w historii mierzył 15 metrów i bez trudu połykał całe krokodyle. Na szczęście dla nas, ten ważący ponad tonę gigant wyginął miliony lat temu.
W tym artykule: Największy wąż świata – rozmiary Największy wąż świata – tryb życia Największy wąż świata – ciekawostki Rekordowo wielkie węże Największy wąż świata został nazwany titanoboa. Jego rekonstrukcję możecie obejrzeć w amerykańskim Smithsonian Institution. Dowodem na istnienie titanoboa są szczątki odkryte w Kolumbii na terenie wyrobisk kopalni Cerrejon. Według paleontologów żył 60–58 mln lat temu, w okresie paleocenu. W tych czasach średnia temperatura w Ameryce Południowej wynosiła około 30–34 stopni Celsjusza. Ogłaszając odkrycie badacze podkreślali, że titanoboa to wąż, który połykał krokodyle. Paleontologów zafascynowało to, że takie zwierzę w żadnym razie nie mogłoby żyć dzisiaj. Nie z braku ofiar. Ani z powodu wycinania lasów, zanieczyszczenia środowiska czy jakiejkolwiek innej metody, którą człowiek stosuje do dziesiątkowania współczesnych gatunków. Titanoboa był zmiennocieplny, dziś byłoby dla niego za zimno. Duży wąż musi unikać wychłodzenia. Dlatego największe współczesne węże świata – anakondy czy pytony siatkowe – zamieszkują rejony tropikalne. Największy wąż świata – rozmiary Gad ten potrafił osiągnąć 15 metrów długości i ważyć powyżej tony. W najgrubszym miejscu długiego ciała miał on blisko metr szerokości. Za największy gatunek w historii został uznany Titanoboa cerrejonensis. Wcześniej rekord należał do Gigantophis garstini, osiągającego 11 m długości. Ten gad żył ok. 40 mln lat temu. Największy wąż świata – tryb życia Titanoboa był dusicielem i na swoje ofiary oczekiwał zanurzony w płytkich zbiornikach wodnych. Był najgroźniejszym drapieżcą w częściowo wodnym środowisku rzek i lasów. Zjadał wszystko, co się ruszało: od ryb tarponów, wielkich jak rekiny, po krokodyle, liczące do siedmiu metrów długości. Późniejsze analizy wykazały, że titanoboa prawdopodobnie był głównie rybożerny. Największy wąż świata – ciekawostki W 2011 Charlie Brinson stworzył robota wzorowanego na gigantycznym gadzie. Do dziś mechaniczny titanoboa pokazywany jest on na najróżniejszych festiwalach i pokazach, robi ogromne wrażenie. View oEmbed on the source website Rekordowo wielkie węże Współcześnie tak wielkie węże już nie występują. Jaki jest dziś najdłuższy wąż świata? To pyton siatkowy. Niejednokrotnie opisywano osobniki mierzące 9 metrów. Z kolei najcięższym wężem na świecie jest anakonda zielona. Dojrzała samica może osiągać nawet 7 metrów długości. Tak duży wąż waży aż 250 kg.
Czym zaskakują myszy? Ciekawostki na temat tych gryzoni udowadniają, że są niezwykłymi zwierzętami
Mimo że ważą zaledwie kilkanaście gramów, myszy od tysiącleci odgrywają rolę nieproporcjonalnie dużą do swoich rozmiarów. Mówimy tu o jednym z najskuteczniejszych kolonizatorów na Ziemi. Ten niewielki gryzoń stał się fundamentem nowoczesnej biomedycyny, niepokojącym modelem socjologicznym i stałym elementem folkloru. Jakie tajemnice skrywają myszy? Ciekawostki na temat tych niezwykłych zwierząt wymieniamy poniżej.
Spis treści: Podgatunki i różnice morfologiczne myszowatych w Polsce Niezwykłe cechy myszy domowej Mysia utopia jako przestroga dla ludzkości Myszy w folklorze i mitologii Myszowate to niezwykle liczna rodzina gryzoni, obejmująca około 700 gatunków występujących na niemal wszystkich kontynentach. Charakteryzują się wysoką płodnością, wszystkożernością oraz zdumiewającą zdolnością do adaptacji w skrajnie różnych środowiskach – od ludzkich domostw po kopalnie i wyspy subantarktyczne. Niektóre z nich to zwierzęta synantropijne, a te towarzyszą człowiekowi wszędzie tam, gdzie znajdą dostęp do pożywienia i schronienia, szczególnie w okresie zimowym. Ich biologia, oparta na szybkim tempie metabolizmu i braku snu zimowego, czyni z nich jedne z najbardziej aktywnych i ekspansywnych ssaków na świecie. Podgatunki i różnice morfologiczne myszowatych w Polsce W naszym kraju myszowate tworzą grupę składającą się z ośmiu gatunków, obejmującą zwierzęta należące zarówno do rodzaju Mus, jak i Apodemus (myszarki). Potocznie wszystkie nazywane są myszami, jednak różnice między nimi są znaczące, od preferencji siedliskowych, aż po anatomię i biologię. Najbardziej rozpowszechniona jest mysz domowa, czyli Mus musculus. To gatunek synantropijny, który wyewoluował na stepach Azji Środkowej, by stać się nieodłącznym towarzyszem człowieka. Charakteryzuje się smukłym ciałem o długości do 11 cm i niemal nieowłosionym ogonem o podobnej długości. Najczęściej jest szaro-żółta na grzbiecie i kremowa na brzuchu. W kontrze do niej stoją myszarki. Te zwierzęta preferują się naturalniejsze środowiska. Myszarka leśna (Apodemus flavicollis), znana również jako mysz wielkooka, jest największym przedstawicielem swojej grupy w Polsce. Wyróżnia się jaskrawożółtą plamą na piersi i wyjątkowo długimi tylnymi stopami (powyżej 22 mm). Z kolei myszarka zaroślowa (Apodemus sylvaticus) jest morfologicznie zbliżona do leśnej, ale mniejsza, a granica między ubarwieniem grzbietu i brzucha jest u niej mniej kontrastowa. Myszarka polna (Apodemus agrarius) jest najłatwiejsza do rozpoznania dzięki charakterystycznej ciemnej prędze, biegnącej wzdłuż kręgosłupa. Wszystkie te gatunki wykazują ogromny potencjał rozrodczy, co pozwala im na błyskawiczną kolonizację nowych terenów. Niezwykłe cechy myszy domowej Dla myszy domowej charakterystyczne są unikatowe cechy adaptacyjne, jak choćby schodkowate wcięcia na wewnętrznej stronie górnych siekaczy, które umożliwiają precyzyjne operowanie twardym pokarmem. Ich życie społeczne jest oparte na zhierarchizowanych grupach rodzinnych, które aktywnie bronią swojego terytorium. Należy podkreślić, że populacje myszy domowej, w przeciwieństwie do wielu innych gryzoni, nie gromadzą zapasów na zimę. Ich strategia opiera się na korzystaniu z zasobów zgromadzonych przez człowieka. Mechanizmy przetrwania Najbardziej fascynującym, a jednocześnie – najdrastyczniejszym mechanizmem przetrwania u myszy jest oskalpowanie ogona. Mowa o oderwaniu skóry z tej części ciała w sytuacji zagrożenia. Ta strategia ma na celu zmylenie drapieżnika i umożliwienie ucieczki. U afrykańskiej kolcomyszy z rodzaju Acokys skóra jest około 20 razy słabsza mechanicznie niż u myszy domowej, a to umożliwia zrywanie jej przy znikomym naprężeniu. Po odrzuceniu następuje regeneracja. Zwierzęta te potrafią odtworzyć nie tylko skórę właściwą i naskórek, ale także mieszki włosowe i gruczoły potowe. Pod tym względem stanowią prawdziwy ewenement. Wiele gryzoni korzysta z tego mechanizmu obronnego, jednak u wszystkich poza kolcomyszami przybiera on dość drastyczną formę. Po urazie odsłonięty fragment kostny ulega martwicy, usycha i z czasem odpada, a rana goi się poprzez zarastanie. Skomplikowana maszyna biologiczna Mysz dysponuje niezwykle wydajnym układem krążenia. Serce tego gryzonia uderza do 700 razy na minutę, czyli niemal dziewięciokrotnie szybciej niż serce człowieka w spoczynku. Ich oddech przekracza 220 cykli na minutę. Taka intensywność przemiany materii oznacza, że mysz musi jeść niemal bez przerwy i nie może zapadać w sen zimowy – brak pożywienia przez zaledwie kilkanaście godzin może być dla niej śmiertelny. System komunikacji i „śpiew” myszy Z wyjątkiem sporadycznych pisków, myszy są milczącymi zwierzętami, przynajmniej dla ludzkiego ucha. Nie można jednak nie wspomnieć, że te niewielkie gryzonie są niezwykle „wygadane”, choć tego nie słyszymy. Dzięki narzędziu DeepSqueak, wykorzystującemu sztuczną inteligencję, badaczom udało się zidentyfikować 20 rodzajów dźwięków o wysokiej częstotliwości, za wysokiej dla ludzkiego ucha. Szczególnie fascynujący jest mechanizm wokalizacji u samców podczas zalotów. Gdy osobnik męski wyczuje obecność samicy (nawet poprzez sam zapach), zaczyna wydawać złożone, melodyjne dźwięki, które naukowcy określają mianem „śpiewu” lub „serenad”. Struktura tych pisków jest skomplikowana i zmienia się w zależności od interakcji: gdy samica jest nieobecna, ale wyczuwalna, śpiew jest bardziej rozbudowany, natomiast po jej pojawieniu się staje się prostszy. W mózgach myszy odkryto nawet specjalny węzeł neuronalny, który odpowiada za modulowanie tych dźwięków w sytuacjach społecznych. Wokalizacje te pełnią szereg funkcji: przyciąganie partnera – samice preferują samców, którzy potrafią "zaśpiewać" bardziej złożone i intensywne pieśni; sygnalizowanie emocji – myszy wydają inne dźwięki, gdy są szczęśliwe (np. kiedy spodziewają się nagrody), a inne w sytuacjach stresowych lub bólowych; kontakt matka-potomstwo: oseski wydają specyficzne sygnały ultradźwiękowe, gdy zostaną oddzielone od gniazda, co pozwala matce na ich szybką lokalizację. Empatia, hierarchia i test lustra Myszy, jako zwierzęta o wysokim stopniu zorganizowania społecznego, żyją w grupach, w których wspólnie bronią terytorium i opiekują się potomstwem. Ich struktura społeczna jest mocno zhierarchizowana, a pozycja osobnika w grupie determinuje dostęp do najlepszych źródeł pokarmu i partnerów rozrodczych. Badania przeprowadzone w Instytucie Nenckiego przy użyciu systemu Eco-HAB wykazały, że myszy uczą się od siebie nawzajem poprzez obserwację. Osobniki o wyższym statusie społecznym pełnią rolę liderów – to ich zachowanie jest najchętniej naśladowane przez resztę grupy. Jednym z najciekawszych obszarów badań nad myszami jest ich zdolność do odczuwania empatii. Naukowcy zaobserwowali, że myszy potrafią „zarażać się” emocjami innych osobników. Zjawisko to, nazywane empatią pierwotną, pozwala grupie na szybszą reakcję na zagrożenie. Gryzonie te wykazują również preferencje społeczne, oparte na doświadczeniach innych – chętniej podążają za myszą, która miała pozytywne doświadczenia niż za tą, która jest przestraszona. Intrygująco prezentują się także wyniki badań na temat samoświadomości tych zwierząt, choć należy podkreślić, że te wymagają ostrożnej interpretacji. W tzw. teście lustra myszy potrafiły rozpoznać zmianę w swoim wyglądzie (np. naniesioną plamkę farby), co sugeruje pewien poziom detekcji własnego ciała. Jednak badacze spierają się, czy oznacza to pełną samoświadomość w ludzkim rozumieniu. Mysia utopia jako przestroga dla ludzkości W historii badań nad myszami szczególne miejsce zajmuje eksperyment Johna Calhouna z lat 60. XX wieku, znany jako „Wszechświat 25”. Badacz stworzył dla myszy środowisko idealne, w którym wyeliminowano drapieżniki, choroby oraz zapewniono nielimitowany dostęp do wody i pożywienia. Jedynym ograniczonym zasobem była przestrzeń. Calhoun chciał sprawdzić, jak przeludnienie wpłynie na strukturę społeczną gryzoni. Wyniki były przerażające i doprowadziły do ukucia terminu „zapaść behawioralna”. Eksperyment przeszedł przez kilka faz: faza wzrostu – populacja pojawiała się co 55 dni, a myszy żyły w harmonii; faza stagnacji – gdy utopijna kolonia osiągnęła liczebność 600 osobników, tempo rozrodu faza spadło, a w grupie zaczęły pojawiać się patologiczne zachowania; faza rozpadu – w końcu tradycyjne role społeczne uległy zatarciu. Samce przestały bronić faza terytoriów, a samice atakowały własne potomstwo; faza „pięknych” – pojawiła się grupa myszy, które całkowicie wycofały się ze społecznych interakcji. Nie walczyły, nie rozmnażały się, a ich jedyną aktywnością było jedzenie, spanie i obsesyjne czyszczenie futra. Calhoun opisał to zjawisko jako „pierwszą śmierć” – duchową i społeczną – która nieuchronnie prowadzi do „drugiej śmierci” – fizycznego wymarcia populacji. Pomimo idealnych warunków materialnych, populacja „Wszechświata 25” przestała się rozmnażać i całkowicie wyginęła. Obecnie eksperyment ten często podlega krytyce. Niektórzy badacze uważają, że wyniki nie mają przełożenia na społeczeństwo ludzkie. Nie zmienia to jednak faktu, że do dziś służy jako mroczna metafora skutków braku celu, izolacji społecznej i przeludnienia w nowoczesnych miastach. Myszy w folklorze i mitologii Te niezwykłe zwierzęta od zawsze towarzyszą człowiekowi, nie tylko w spichlerzu, ale także w sferze wierzeń. W mitologii słowiańskiej myszy były postrzegane jako istoty związane ze światem podziemnym i duszami zmarłych. Wierzono, że powstały z burzy, a ich zęby są błyskawicami. Niegdyś wierzono, że z wypadniętych mysich zębów powstaje dusza ludzka. Z kolei biała mysz była utożsamiana ze zmorą, która w nocy zaciska palce na szyi i odbiera oddech. Interesujący jest też ludowy kult mysich zębów. W niektórych regionach Polski jeszcze w XIX wieku istniał zwyczaj wrzucania wypadniętych mleczaków do mysiej dziury. Miało to zapewnić zdrowe i mocne zęby stałe. W chrześcijańskiej demonologii myszy często przedstawiano w negatywnym świetle, jako symbole grzechu, nieczystości lub wysłanników diabła niszczących plony. Jednak w bajkach ludowych, takich jak rosyjska opowieść o rzepce, mysz pojawia się jako ta najmniejsza, ale kluczowa siła, bez której nie udałoby się osiągnąć celu, co podkreśla jej rolę jako niezbędnego elementu ekosystemu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Najmniej znane państwa świata. Większość ludzi nie potrafi wskazać ich na mapie
Najmniej znane państwa świata to nie zawsze te najmniejsze czy najbardziej odległe. W wielu przypadkach chodzi raczej o kraje rzadko odwiedzane przez turystów lub takie, które rzadko pojawiają się w globalnych mediach. Na świecie istnieje wiele państw, które mimo fascynującej historii i niezwykłej geografii pozostają niemal anonimowe dla większości podróżników.
Spis treści: Kiribati – państwo rozproszone na środku Pacyfiku Nauru – mikropaństwo o powierzchni 21 km² Eswatini – afrykańskie królestwo o zmienionej nazwie Timor Wschodni – młode państwo Azji Tonga – królestwo setek wysp Tuvalu – jedno z najmniejszych państw świata Saint Kitts i Nevis – najmniejsze państwo obu Ameryk Wyspy Świętego Tomasza i Książęca – tropikalne państwo w Zatoce Gwinejskiej Dżibuti – strategiczny kraj na Rogu Afryki Dlaczego niektóre państwa pozostają mało znane? Lista najmniej znanych państw świata nie jest jednak obiektywnym rankingiem. To raczej zestaw inspirujących kierunków podróży, które wyróżniają się położeniem, skalą czy historią. Wśród nich znajdziemy wyspiarskie państwa Oceanii, niewielkie kraje Karaibów oraz mało znane państwa Afryki. Warto też pamiętać, że „mała rozpoznawalność” może wynikać z różnych czynników – liczby turystów, wielkości populacji, izolacji geograficznej czy niewielkiej obecności w mediach. Poniżej przedstawiamy dziewięć krajów, które często pojawiają się w zestawieniach najmniej znanych państw świata. Kiribati – państwo rozproszone na środku Pacyfiku Kiribati to jedno z najbardziej odległych państw świata. Ten wyspiarski kraj leży na środkowym Pacyfiku i składa się z 33 wysp rozrzuconych na ogromnym obszarze oceanu. W rzeczywistości archipelag tworzą 32 atole koralowe oraz jedna wyspa – Banaba, która różni się geologicznie od pozostałych. Łączna powierzchnia lądów jest niewielka, ale wody terytorialne państwa należą do największych na świecie. Kiribati często pojawia się w dyskusjach o zmianach klimatycznych. Większość wysp wznosi się zaledwie kilka metrów nad poziomem morza, dlatego kraj jest szczególnie narażony na skutki podnoszenia się poziomu oceanów. Mimo izolacji państwo ma bogatą kulturę oceaniczną i tradycję żeglarską, a lokalna społeczność pielęgnuje silne więzi z oceanem i naturą. Nauru – mikropaństwo o powierzchni 21 km² Nauru to jedno z najbardziej niezwykłych państw na mapie świata. Wyspa położona jest na zachodnim Pacyfiku, a jej powierzchnia wynosi zaledwie około 21 kilometrów kwadratowych. Pod względem wielkości Nauru jest trzecim najmniejszym państwem świata, zaraz po Watykanie i Monako. Co ciekawe, kraj nie ma oficjalnej stolicy – funkcje administracyjne pełni dystrykt Yaren. Przez wiele lat gospodarka państwa opierała się na wydobyciu fosforytów, które powstały z nagromadzonych przez tysiące lat ptasich odchodów. Intensywna eksploatacja doprowadziła jednak do poważnych zmian krajobrazu i degradacji środowiska. Dziś Nauru jest jednym z najbardziej izolowanych krajów globu, a jego gospodarka w dużej mierze zależy od pomocy międzynarodowej i usług administracyjnych. Eswatini – afrykańskie królestwo o zmienionej nazwie Jeszcze kilka lat temu państwo to funkcjonowało pod nazwą Suazi lub Swaziland. W 2018 roku król Mswati III zdecydował jednak o oficjalnej zmianie nazwy kraju na Królestwo Eswatini. To niewielkie państwo położone jest w południowej Afryce i graniczy z Republiką Południowej Afryki oraz Mozambikiem. Eswatini należy do ostatnich monarchii absolutnych na świecie. Kraj znany jest z żywych tradycji kulturowych, barwnych ceremonii oraz silnego przywiązania do obrzędów plemiennych. Jednym z najbardziej znanych wydarzeń jest coroczna ceremonia Umhlanga, nazywana także Tańcem Trzcin. Choć Eswatini nie jest popularnym kierunkiem turystycznym, przyciąga podróżników zainteresowanych dziką przyrodą, parkami narodowymi i autentyczną kulturą Afryki. Timor Wschodni – młode państwo Azji Timor Wschodni, znany również jako Timor-Leste, to jedno z najmłodszych państw świata. Niepodległość uzyskał dopiero w 2002 roku, po długim okresie walki o suwerenność. Państwo zajmuje wschodnią część wyspy Timor oraz kilka mniejszych wysp w regionie Azji Południowo-Wschodniej. Geograficznie kraj leży pomiędzy Morzem Timor i Morzem Sawu, a nie – jak czasem błędnie się podaje – przy Morzu Południowochińskim. Timor Wschodni wyróżnia się mieszanką wpływów portugalskich i azjatyckich, co widać w języku, kuchni oraz architekturze. Oficjalnymi językami są portugalski i tetum. Choć gospodarka państwa nadal się rozwija, kraj posiada ogromny potencjał turystyczny dzięki dziewiczym rafom koralowym, górskim krajobrazom i tradycyjnej kulturze. Tonga – królestwo setek wysp Królestwo Tonga to archipelag położony w południowej części Oceanii. Państwo składa się z 176 wysp, z których około 53 są zamieszkane. Tonga jest jednym z niewielu krajów regionu, które zachowały ciągłość monarchii od czasów przedkolonialnych. Królestwo uniknęło także pełnej kolonizacji przez europejskie imperia. Wyspy słyną z białych plaż, turkusowych lagun i aktywności wulkanicznej. W wodach wokół Tonga można obserwować humbaki, które co roku przypływają tu na okres rozrodu. Mimo naturalnego piękna Tonga pozostaje stosunkowo mało znanym kierunkiem podróży, głównie ze względu na odległe położenie na Oceanie Spokojnym. Tuvalu – jedno z najmniejszych państw świata Tuvalu to mikropaństwo położone na Oceanie Spokojnym, które często bywa błędnie opisywane w rankingach geograficznych. Kraj składa się z 9 głównych wysp – sześciu atoli i trzech wysp rafowych. W obrębie tych atoli znajduje się jednak ponad 100 niewielkich wysepek i motu, co bywa mylone z liczbą wysp tworzących państwo. Tuvalu jest jednym z najmniej zaludnionych krajów świata i jednocześnie jednym z najbardziej zagrożonych przez podnoszący się poziom oceanów. Stolica państwa, Funafuti, znajduje się na największym atolu archipelagu. Życie mieszkańców koncentruje się wokół rybołówstwa, tradycyjnych wspólnot oraz gospodarki oceanicznej. Saint Kitts i Nevis – najmniejsze państwo obu Ameryk Saint Kitts i Nevis to niewielkie państwo karaibskie składające się z dwóch głównych wysp. Leży w archipelagu Małych Antyli na Morzu Karaibskim. Pod względem powierzchni i liczby ludności jest to najmniejsze państwo obu Ameryk. Mimo niewielkich rozmiarów kraj posiada bogatą historię kolonialną i kulturową. Wyspy słyną z zielonych wzgórz wulkanicznych, plantacji trzciny cukrowej i kolonialnej architektury. Turystyka stała się dziś jednym z najważniejszych filarów gospodarki. Państwo przyciąga także inwestorów dzięki programowi obywatelstwa przez inwestycję, który należy do najstarszych na świecie. Wyspy Świętego Tomasza i Książęca – tropikalne państwo w Zatoce Gwinejskiej São Tomé i Príncipe to niewielkie państwo wyspiarskie położone w Zatoce Gwinejskiej u wybrzeży Afryki. Archipelag był przez kilka stuleci portugalską kolonią, co widać w języku, kulturze i architekturze. Niepodległość kraj uzyskał w 1975 roku. Wyspy słyną z bujnych lasów tropikalnych, plantacji kakao oraz niezwykle bogatej bioróżnorodności. Dzięki temu często nazywane są „afrykańskimi Galapagos”. Mimo ogromnych walorów przyrodniczych państwo pozostaje jednym z najmniej odwiedzanych miejsc w regionie. Dżibuti – strategiczny kraj na Rogu Afryki Dżibuti leży w jednym z najbardziej strategicznych regionów świata – na Rogu Afryki, w pobliżu wejścia do Morza Czerwonego. Państwo graniczy z Etiopią, Somalią i Erytreą, a jego położenie sprawia, że przez terytorium kraju przebiegają ważne szlaki handlowe i morskie. Choć powierzchnia państwa jest stosunkowo niewielka, krajobraz Dżibuti jest niezwykle różnorodny. Można tu zobaczyć pustynie lawowe, słone jeziora i aktywne strefy tektoniczne. Jedną z największych atrakcji przyrodniczych jest jezioro Assal – jedno z najniżej położonych miejsc na Ziemi i jedno z najbardziej zasolonych jezior świata. Dlaczego niektóre państwa pozostają mało znane? Istnieje kilka powodów, dla których niektóre kraje rzadko pojawiają się w globalnej świadomości. Najczęściej decydują o tym: odległe położenie geograficzne, niewielka liczba mieszkańców, mały ruch turystyczny, ograniczona obecność w mediach międzynarodowych. Wiele z tych państw znajduje się na rozproszonych archipelagach Oceanii lub w mniej uczęszczanych regionach Afryki i Karaibów. Jednocześnie właśnie te miejsca często oferują autentyczne doświadczenia podróżnicze, nieskażone masową turystyką. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Świat oczami psa wygląda inaczej, niż myślisz. To nie tylko kwestia kolorów
Jeszcze niedawno uważano, że psy widzą wyłącznie odcienie szarości. Dziś wiadomo, że rozróżniają kolory, ale tylko dwa. To jednak dopiero początek różnic, które całkowicie zmieniają ich obraz świata.
W tym artykule: Jak widzi pies Pole widzenia psa Jak pies widzi człowieka Czy pies dobrze widzi w nocy? Czy pies widzi kolory? Psy mają ogromny zakres pola widzenia, choć ostrość tego widzenia jest stosunkowo słaba. A chociaż są bardzo czułe na ruch i potrafią śledzić obiekty przemieszczające się bardzo szybko, to wyraz twarzy nawet najbardziej ukochanego człowieka nie budzi ich zainteresowania. Warto dowiedzieć się, jak widzi pies, by lepiej go zrozumieć. Tym bardziej, że psy widzą trochę inaczej niż np. koty. Jesteśmy tak bardzo zżyci z naszymi czworonożnymi pupilami, że czasami postrzegamy psy jako nasze przedłużenie. Taką nieco inną wersję człowieka. Jest to o tyle zrozumiałe, że psy towarzyszą ludziom od nawet 40 tysięcy lat. Sama relacja z nimi jest najlepszym dowodem na możliwość porozumienia międzygatunkowego. Gdy przyglądamy się wyrazowi pyska czworonoga, sądzimy, iż on również odczytuje emocje z naszej twarzy. Gdy towarzyszy nam podczas relaksu przy ulubionym filmie, wydaje nam się, że pies ogląda z nami. Gdy wreszcie przybiega do nas w półmroku, w mgnieniu oka odróżniając swojego człowieka od innych, uznajemy, że po prostu nas zobaczył. Ale sprawa nie jest aż tak prosta. Jak widzi pies Po pierwsze, psy widzą świat z zupełnie innej niż my perspektywy. My, ludzie, dzięki postawie wyprostowanej, dostrzegamy znacznie więcej obiektów na dalszym i bliższym planie. Ale nawet największe rasy psów nie dorównują wzrostem ludziom i mają głowę na wysokości maksymalnie 80–100 cm. Większość jest jednak znacznie niższa i ogląda otoczenie z dość przyziemnego poziomu. Psy płaczą z emocji, gdy widzą swojego opiekuna po dłuższej przerwie? Kontrowersyjne badanie Psy jako jedyne zwierzęta – poza ludźmi – potrafią płakać z emocji. Naukowcy z Japonii twierdzą, że udało się im się to wykazać w serii prostych eksperymentów. Jednak ich badanie zo... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/psy-placza-z-emocji-gdy-widza-swojego-opiekuna-po-dluzszej-przerwie-kontrowersyjne-badanie-fot-getty-images-a29f85b.jpeg" width="938" height="623" alt="Psy płaczą z emocji, gdy widzą swojego opiekuna po dłuższej przerwie? Kontrowersyjne badanie (fot. Getty Images)" title="Psy płaczą z emocji, gdy widzą swojego opiekuna po dłuższej przerwie? Kontrowersyjne badanie (fot. Getty Images)" /> Jeśli chcesz sprawdzić, co otacza twojego psa, usiądź obok niego tak, by mieć oczy na podobnej wysokości, co pies. Dostrzeżesz wszystkie psie zabawki ukryte pod kanapą. Za to nawet najpiękniejszy żyrandol nie zrobi na tobie żadnego wrażenia. Pole widzenia psa Jednak nawet, jeśli zejdziemy do poziomu widzenia psa, to nasze widzenie będzie mocno ograniczone. Pole widzenia człowieka wynosi 180 stopni. Ale ze względu na rozmieszczenie oczu psów, ich pole widzenia obejmuje nawet 240 stopni! To jeden z powodów, dla których nasi stróżujący pupile wcale nie muszą rozglądać się dokoła, by obserwować bardzo szeroki wycinek przestrzeni. Ci, którzy mają szczęście posiadać więcej niż jednego czworonoga, mogli zauważyć, że stróżując, psy kładą się w charakterystycznych konfiguracjach, odwrócone do siebie tyłem. Dzięki temu są w stanie nieustannie obserwować całe otoczenie nie ruszając się z miejsca. Właśnie szerokie pole psiego widzenia jest jednym z powodów, dla których nasi pupile często nie odwracają głowy, gdy do nich mówimy. One i bez tego nas widzą. Jak pies widzi człowieka Ale jak pies widzi człowieka? Zawsze bardziej widzi ruch niż nieruchomą postać. Psy są wyjątkowo wyczulone na ruch. Psy myśliwskie są w stanie bezbłędnie śledzić tor ruchu ustrzelonego zwierza – dlatego tak szybko odnajdują zdobycz. Dlatego chcąc rozpocząć interakcję z psem, musimy się poruszyć. Dla odmiany, jeśli nie chcemy konfrontacji z psem, lepiej jest stać bez ruchu. My rozpoznajemy ludzi przede wszystkich po twarzach. Po oczach, grymasie, wygięciu ust rozpoznajemy stany emocjonalne naszych pobratymców. Za to pies widzi to wszystko, odczytując ruchy naszego ciała. W końcu psy pochodzą od wilków. Te zaś wytworzyły cały skomplikowany układ ruchów, wręcz taniec, mający informować pozostałych członków stada o emocjach. Charakterystyczne „chodzenie bokiem” to wyraz niepokoju, niepewności związanej z dynamiką sytuacji. Kulenie ogona to strach. Z kolei położenie się na plecach i pokazanie brzucha – całkowite zaufanie. Psy rozumieją mowę jak człowiek. Te trzy nowe badania radykalnie zmieniają naszą wiedzę o czworonogach Najnowsze odkrycia dotyczące psów powoduje, że nieco inaczej możemy spojrzeć na naszych czworonogich przyjaciół i może trochę lepiej ich zrozumieć. Skoro psy tak pokazują emocje, to również w ten sposób je odczytują. Owszem, może się nam wydawać, że pocieszają nas, gdyż widzą łzy. Jednak robią to raczej dlatego, że płacząc przyjmujemy często pozycję skuloną, przelęknioną. A pies to świetnie odczytuje. Warując przy nas, mówi: nie bój się, obronię cię. Rzecz jasna do tego wszystkiego należy dodać znakomity węch psów. To on jest w stanie perfekcyjnie rozróżnić wysyłane przez zwierzęta sygnały chemiczne. A co z twarzą? Badania przeprowadzone w 2020 roku przez zespół węgierskich badaczy wykazały, że psy kompletnie nie są zainteresowane naszymi twarzami. Bardziej interesują je pyski innych psów niż twarze ludzi. W ogóle całe mnóstwo rzeczy interesuje je bardziej, niż ludzkie twarze. Od tej zasady jest jeden wyjątek. Uśmiech. Dla ludzi pokazanie zębów w uśmiechu jest oznaką przyjaźni. Dla psa, szczególnie takiego, który nas nie zna i jest w sytuacji stresogennej, jest to wyraz agresji. Czy pies dobrze widzi w nocy? Pewnie nie raz zastanawiałeś się, jak to jest, że pies bez wahania biega po zmroku po terenie usianym licznymi przeszkodami? To, co dla nas skończyłoby się przynajmniej skręceniem kostki, psom przychodzi lekko i naturalnie. Jest to związane z budową psiego oka. Psy mają sporej wielkości soczewkę oraz znaczną powierzchnię rogówki. Pozwala to psiemu oku skupiać dużo światła. Poza tym w oczach psa znajduje się dużo fotoreceptorów, które odpowiadają za widzenie przy słabym oświetleniu. Za siatkówką oczu naszych merdających pupili znajduje się tzw. błona odblaskowa. Dzięki niej psy wyłapują znacznie więcej fotonów niż człowiek. Psy widzą w nocy o wiele lepiej niż my. Jednak raczej dostrzegają kształty i kontury niż szczegóły. Bo choć są świetnymi obserwatorami, to ich ostrość widzenia pozostawia wiele do życzenia. Czy pies widzi kolory? Czy w takim razie psy widzą kolory, czy może nie jest im to do niczego potrzebne? Przez wiele lat uznawano, że psy widzą świat jak w starym kinie, czarno-biały. I faktycznie współczesne badania wykazały, że psie oczy mają stosunkowo niewiele receptorów odpowiedzialnych za widzenie barw. Jednak odróżniają kolory żółty i niebieski. Za to jaskrawy w naszym odczuciu czerwony, jawi im się jako czerń. Jeśli więc chcesz sprawić swojemu psu zabawkę, wybierz taką w niebieskim lub żółtym odcieniu. Naukowcy dowodzą, że psy rozumieją ludzi. Mają zdolności poznawcze podobne do niemowląt Psy bardzo często są nazywane najlepszymi przyjaciółmi człowieka. Właściciele twierdzą nawet, że ich pupile potrafią zrozumieć to, co się do nich mówi. Najnowsze badania dowodzą, że ... A czy psy oglądają filmy? Pewnie nie raz widzieliście jak psy przekręcały głowy, mruczały lub warczały patrząc na ekran. Niestety, nie reagowały w ten sposób na sam film, ponieważ po prostu go nie widzą. Dostrzegają raczej samo migotanie i właśnie ono, w połączeniu z dźwiękami dochodzącymi z odbiornika, może wywołać taką reakcję psa. Dlatego kolejnym razem, gdy pies położy się przy twoich nogach radośnie przeżywając wieczór z filmami, pomyśl, że robi to, bo bardzo cię kocha. A nie dlatego, że nie może doczekać się kolejnego odcinka ulubionego serialu. Jak wychować szczęśliwego, zdrowego i grzecznego pupila? Tego dowiesz się z przewodnika dla miłośników kotów i psów, który jest już dostępny w sprzedaży. Specjalny numer magazynu „National Geographic Polska” możesz nabyć bez wychodzenia z domu za pośrednictwem strony kultowy.pl:
Oscary mają niemal stuletnią historię. Nie brakuje w niej zaskoczeń i polskich sukcesów
Oscary od niemal stu lat przyciągają uwagę milionów widzów, oferując historię pełną zaskoczeń i rekordów. Wśród największych gwiazd kina nie brakuje Polaków, którzy swoimi sukcesami udowodnili siłę rodzimej kinematografii. Odkryj fascynujące fakty o nagrodach Akademii.
Spis treści: Kto wymyślił Oscary? Na czym stoi figurka Oscara? Kto ma najwięcej Oscarów w historii? Jaki film dostał najwięcej Oscarów? Gdzie odbywa się gala wręczenia Oscarów? Kto z Polaków otrzymał Oscara? Ciekawostki o Oscarach Oscary, czyli Nagrody Amerykańskiej Akademii Filmowej, to bezsprzecznie najbardziej prestiżowe wyróżnienie w branży filmowej. Przyznawane od 1929 roku, stały się synonimem najwyższej jakości w świecie kina. Co roku gala ich wręczenia przyciąga największe gwiazdy Hollywood oraz miliony widzów przed telewizorami. Zebraliśmy najważniejsze informacje o tych wyjątkowych statuetkach. Kto wymyślił Oscary? Pomysł na Oscary narodził się w 1927 roku, gdy Louis B. Mayer, współzałożyciel wytwórni MGM (Metro-Goldwyn-Mayer), postanowił stworzyć organizację mającą na celu usprawnienie przemysłu filmowego. Początkowo głównym zadaniem jej członków było rozstrzyganie narastających sporów między MGM a jej pracownikami. Jednak kierunek działania Akademii szybko uległ zmianie. Wkrótce po utworzeniu Akademii Filmowej, jej inicjatorzy spotkali się w znanej Crystal Ballroom w hotelu Biltmore w centrum Los Angeles, aby omówić wszelkie szczegóły związane z funkcjonowaniem organizacji. Ustalono wówczas, że kluczowe będzie wzmocnienie wizerunku i popularyzacja amerykańskiego przemysłu filmowego. Pierwszym przewodniczącym Akademii został aktor Douglas Fairbanks Sr. Aby zrealizować postawione cele, ustanowiono nagrody dla twórców i filmów wyróżniających się wyjątkowymi osiągnięciami. Miało to na celu podniesienie prestiżu branży. W kolejnym roku stworzono system głosowania, proces selekcji oraz nominacji. Tak narodziły się nagrody, które obecnie znamy jako Oscary. Pierwsza ceremonia wręczenia statuetek odbyła się 16 maja 1929 r. w hotelu Roosevelt w Los Angeles i trwała zaledwie 15 minut. Wyróżnienia przyznano w 12 kategoriach, podczas gdy obecnie ich liczba wynosi 23. Na czym stoi figurka Oscara? Gdy postanowiono przyznawać coroczne nagrody, organizatorzy skupili się na stworzeniu wyjątkowego trofeum. Jego projekt przygotował Cedric Gibbons – scenograf i ówczesny dyrektor artystyczny wytwórni MGM. Wykonaniem zajął się rzeźbiarz George Stanley. Dziś rozpoznawalna na całym świecie statuetka przedstawia rycerza trzymającego oburącz miecz. Figurka stoi na rolce filmu z pięcioma szprychami, które symbolizują główne zawody reprezentowane w Amerykańskiej Akademii Filmowej: aktorów, reżyserów, producentów, scenarzystów oraz techników filmowych. Trofeum wykonane jest z brązu, a pokrywa je 24-karatowe złoto. Mierzy około 34 cm i waży 3,85 kg. Kto ma najwięcej Oscarów w historii? Rekordzistą w historii Oscarów jest dobrze znany Walt Disney – twórca imperium animacji i ojciec Myszki Mickey. Zdobył on aż 26 statuetek (w tym cztery Oscary Honorowe) przy 59 nominacjach. Swój sukces zawdzięczał głównie animacjom oraz filmom krótkometrażowym, które zrewolucjonizowały świat kina. Bez wątpienia był postacią absolutnie wyjątkową zarówno w historii rozrywki, jak i biznesu. Jeżeli chodzi o kategorie aktorskie, to rekordzistką jest Katharine Hepburn, zdobywczyni aż czterech statuetek dla najlepszej aktorki. Wśród mężczyzn największą liczbą nagród mogą się pochwalić Daniel Day-Lewis (trzy statuetki za najlepszą rolę męską) oraz Jack Nicholson (dwa Oscary za rolę pierwszoplanową i jeden za drugoplanową). Najczęściej nominowaną aktorką pozostaje Meryl Streep. Gwiazda ma na koncie aż 21 nominacji. Spośród nich trzy przyniosły jej wygraną – dwie dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej i jedna za rolę drugoplanową. Jaki film dostał najwięcej Oscarów? Trzy filmy mogą poszczycić się tytułem najbardziej uhonorowanych w historii Oscarów. Każdy z nich zdobył imponujące 11 statuetek. Są to: „Ben-Hur” – historyczna epopeja Williama Wylera, która zdominowała ceremonię w 1960 roku; „Titanic” – dramat Jamesa Camerona o zatonięciu słynnego statku; „Władca Pierścieni: Powrót Króla” – epicki finał trylogii Petera Jacksona. Choć wszystkie z wymienionych filmów otrzymały taką samą liczbę statuetek, to jedynie „Władca Pierścieni: Powrót Króla” triumfował we wszystkich kategoriach, w których był nominowany. „Ben-Hur” miał 12 nominacji, a „Titanic” – 14, co do dziś stanowi rekord. Wyrównały go jedynie „Wszystko o Ewie” i „La La Land” (obie produkcje nagrodzone zostały sześcioma Oscarami). Gdzie odbywa się gala wręczenia Oscarów? Gala wręczenia Oscarów od 2002 roku odbywa się w Dolby Theatre, wcześniej znanym jako Kodak Theatre. Obiekt mieści się przy słynnym Hollywood Boulevard i został zaprojektowany właśnie z myślą o organizacji prestiżowej ceremonii. Na przestrzeni lat gala była organizowana w aż dziewięciu różnych lokalizacjach. Początkowo była kameralnym wydarzeniem, w którym uczestniczyli wyłącznie członkowie Akademii. Jednak z czasem przekształciła się w spektakularne wydarzenie, odbywające się m.in. w Grauman's Chinese Theatre, Art Deco Pantages Theatre, a także poza Hollywood. Kto z Polaków otrzymał Oscara? Oscary to święto głównie amerykańskiego kina. Z roku na rok coraz więcej produkcji międzynarodowych również jest docenianych podczas wręczania nagród. Kilku polskich twórców również otrzymało złote statuetki. Poniżej prezentujemy listę laureatów Oscarów z naszego kraju: Maciek Szczerbowski – zdobył Oscara za krótkometrażową animację filmową „The Girl Who Cried Pearls", stworzoną razem z Chrisem Lavisem (2026); Andrzej Wajda – otrzymał honorowego Oscara w 2000 r. za całokształt twórczości; Roman Polański – zdobył Oscara za reżyserię filmu „Pianista” (2003); Janusz Kamiński – polski operator filmowy, laureat dwóch Oscarów za zdjęcia do „Listy Schindlera” (1994) oraz „Szeregowca Ryana” (1999); Paweł Pawlikowski – jego film „Ida” zdobył Oscara w kategorii Najlepszy film nieanglojęzyczny w 2015 roku; Zbigniew Rybczyński – jako pierwszy Polak zdobył Oscara za krótkometrażowy film animowany „Tango” w 1983 roku; Allan Starski i Ewa Braun – zostali nagrodzeni za scenografię do filmu „Lista Schindlera” (1994). Ciekawostki o Oscarach Choć na całym świecie mówi się „Oscar”, to jedynie potoczna nazwa. Oficjalnie statuetka nazywa się „Academy Award of Merit”. Skąd jednak wzięło się to określenie? Tak naprawdę nikt nie zna jednoznacznej odpowiedzi, ale istnieją dwie popularne anegdoty. Jedna z nich związana jest z Margaret Herrick – bibliotekarką Akademii, która podobno, widząc statuetkę, zauważyła jej podobieństwo do swojego wuja Oscara Pierce’a. Druga wersja pochodzi od aktorki i prezeski Akademii Betty Davis, która twierdziła, że nagroda przypomina jej męża Harmona Oscara Nelsona… pod prysznicem. Według tej opowieści to właśnie na jego cześć przydomek „Oscar” wszedł do użytku. Oto inne ciekawostki o Oscarach, które warto znać: W 1943 r. Greer Garson, po odebraniu nagrody, wygłosiła przemówienie trwające ponad sześć minut. Skłoniło to Akademię do wprowadzenia 45-sekundowego limitu czasowego dla każdego laureata. Każda statuetka jest unikalna. Oprócz nazwiska laureata ma także przypisany numer seryjny. Podczas II wojny światowej, z powodu niedoboru surowców, Oscary były wykonywane z gipsu. Po zakończeniu działań zbrojnych laureaci mogli wymienić swoje trofea na metalowe wersje. Dopiero w 1957 roku – podczas 29. ceremonii – wprowadzono kategorię dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Wcześniej zagraniczne produkcje otrzymywały Nagrodę Specjalną. Dziś kategoria ta funkcjonuje pod nazwą „Najlepszy film międzynarodowy”. Kompozytor John Williams to prawdziwa legenda Oscarów. Na przestrzeni 7 dekad zdobył aż 59 nominacji, jednak statuetkę otrzymał „zaledwie” 5 razy. Zupełnie inny los spotkał Kevina O’Connella – mimo 20 nominacji, nigdy nie wygrał. Wśród największych przegranych znalazły się także „Punkt zwrotny” (1977) i „Kolor purpury” (1985) – oba filmy miały 11 nominacji, ale nie zdobyły ani jednej statuetki. Beatrice Straight udowodniła, że można idealnie wykorzystać swoje „pięć minut”. Jej rola w „Network” trwała dokładnie tyle, a mimo to zdobyła Oscara dla najlepszej aktorki drugoplanowej. Najmłodszą laureatką pozostaje Tatum O’Neal, która w wieku 10 lat otrzymała statuetkę za najlepszą rolę drugoplanową. Najstarszą zwyciężczynią była natomiast 81-letnia Jessica Tandy. Wyprodukowanie jednej statuetki kosztuje około 500 dolarów. W 1969 roku Katherine Hepburn („Lew w zimie”) i Barbra Streisand („Funny Girl”) otrzymały identyczną liczbę głosów w kategorii najlepszej aktorki. Akademia przyznała więc dwie nagrody. Oscary są bezcenne i to dosłownie. W 1950 roku wprowadzono zasadę, zgodnie z którą każdy laureat chcący sprzedać swoją statuetkę, musi najpierw zaoferować ją Akademii za symbolicznego dolara. Reguła ta nie działała wstecz, dlatego najdrożej sprzedanym Oscarem pozostaje statuetka dla filmu „Przeminęło z wiatrem”. Michael Jackson kupił ją w 1999 r. za rekordowe 1 542 000 dolarów. Tylko dziewięć kobiet w niemal stuletniej historii Oscarów było nominowanych w kategorii „Najlepszy reżyser”. Statuetką mogą poszczycić się: Kathryn Bigelow (The Hurt Locker), Chloé Zhao (Nomandland), Jane Campion (Psie pazury). W 2000 roku — zaledwie na 16 dni przed ceremonią — zaginęło 55 Oscarów. Amerykańska Akademia Filmowa natychmiast zamówiła nowe egzemplarze. Kilka dni później statuetki odnaleziono w koszu na śmieci koło supermarketu. Brakowało tylko trzech sztuk. W sprawie aresztowano dwóch mężczyzn, którzy trafili do więzienia na sześć miesięcy. Kilka lat po incydencie jeden z brakujących Oscarów odnaleziono u handlarza narkotykami w Miami. Pozostałe dwa do dziś nie zostały znalezione. Jedno z najsłynniejszych „selfie”, jakie kiedykolwiek udostępniono w sieci, pochodzi z gali rozdania Oscarów w 2014. Na grupowym zdjęciu widać największe gwiazdy Hollywood, m.in. Bradleya Coopera, Brada Pitta, Angelinę Jolie, Jennifer Lawrence, Meryl Streep oraz Jareda Leto. Post opublikowany na oficjalnym profilu Ellen DeGeneres na Twitterze zebrał do tej pory ponad 2 miliony polubień i jeszcze więcej, bo niemal 3 miliony udostępnień. Źródła: National Geographic Polska, oscars.org Nasz ekspert Filip Nowek Z wykształcenia dziennikarz, chociaż na co dzień zajmuje się komunikacją marketingową. Pasjonat podróżowania. Autor przewodników po europejskich krajach i ciekawostek o największych miastach świata. Prywatnie miłośnik tenisa i wypadów do kina.
Jest uważana za najgęściej zaludnioną wyspę świata. Nie ma tu nawet skrawka wolnej przestrzeni
Santa Cruz del Islote to niewielka wyspa, na której setki ludzi żyją na obszarze zaledwie 1,2 hektara. To miejsce bez dróg, bez wolnej przestrzeni i z codziennością, która z perspektywy mieszkańca kontynentu wydaje się wręcz niewiarygodna.
Oto miejsce, gdzie pojęcie przestrzeni osobistej praktycznie nie istnieje, a najbliżsi sąsiedzi to dosłownie wszyscy mieszkańcy. Santa Cruz del Islote, niewielka wysepka na Morzu Karaibskim u wybrzeży Kolumbii, to jedno z najbardziej niezwykłych miejsc na mapie świata. Ta sztuczna wyspa, będąca częścią archipelagu San Bernardo, ma powierzchnię zaledwie 1,2 hektara (około półtora boiska piłkarskiego), a mimo to stanowi dom dla setek ludzi. Narodziny z morskiej piany i... odpadków Choć oficjalne dane demograficzne są przedmiotem sporów i wahają się od około 500 do nawet 1200 osób, jedno jest pewne: zagęszczenie ludności jest tu kilkukrotnie wyższe niż w najbardziej zatłoczonych metropoliach świata, takich jak na przykład Hongkong. To tętniący życiem mikroświat bez dróg, parków i placów. Wszystko zaczęło się w latach 60. XIX wieku, kiedy rybacy z Cartageny i Tolú zaczęli wykorzystywać niewielką mieliznę jako miejsce odpoczynku podczas połowów i schronienie przed sztormami. W końcu osiedli na niej na stałe. Kluczowym powodem był fakt że…nie było tam komarów, bo brakowało także plaż i lasów namorzynowych. Aby powiększyć dostępną przestrzeń, pierwsi osadnicy mozolnie rozbudowywali wyspę, wykorzystując to, co dawało im morze: muszle, pnie drzew, piasek, koralowce, kamienie, a nawet śmieci. Nazwa wyspy, oznaczająca „Święty Krzyż”, pochodzi od cementowego krzyża, który pewnego dnia wyrzuciły na brzeg fale. Mieszkańcy ustawili go w samym centrum osady. Przez dekady wysepka stopniowo zmieniła się w gęsty labirynt domów, uliczek i przejść, w którym każdy centymetr kwadratowy jest wydarty oceanowi. Cztery ulice, zero samochodów i dziesięć osób w pokoju Życie na Santa Cruz del Islote toczy się w rytmie, którego nie zrozumie żaden mieszkaniec kontynentu. Na wyspie znajduje się około stu domów, szkoła, mała przychodnia i restauracja, która pełni jednocześnie funkcję portu. Nie ma tu ani jednego samochodu, motocykla czy nawet roweru – po prostu nie ma na nie miejsca, ani powodu by ich używać. Cała komunikacja odbywa się pieszo przez cztery wąskie uliczki lub za pomocą łodzi. Warunki mieszkaniowe są dość ekstremalne: w jednym pokoju często sypia nawet 10 osób, dzieląc ze sobą trzy łóżka, a ubrania i buty zajmują każdą wolną przestrzeń, bo brakuje miejsca na szafy. Budynki stoją tak blisko siebie, że czasami jedyne przejście na drugą stronę wyspy wiedzie przez dom sąsiada. Mimo to społeczność wysepki jest niezwykle zżyta – może trochę dlatego, że wszyscy są ze sobą spokrewnieni. Mieszkańcy wywodzą się z około 45 rodzin, nikt nie zamyka drzwi na klucz, a przestępczość praktycznie nie istnieje. Codzienne wyzwania w „zatłoczonym raju” Mieszkanie na tak małym skrawku lądu to wyzwanie logistyczne. Wyspa nie ma kanalizacji ani bieżącej wody. Woda pitna jest dostarczana co kilka tygodni przez statki kolumbijskiej marynarki wojennej lub zbierana podczas opadów deszczu do dużego zbiornika. Prąd generowany jest głównie przez panele słoneczne, ale wystarcza go tylko na kilka godzin dziennie, co sprawia, że wieczory mieszkańcy spędzają przy świecach lub latarkach. Najbardziej uderzającym faktem jest jednak brak miejsca na... śmierć. Na Santa Cruz del Islote nie ma cmentarza, ponieważ nie ma ani skrawka wolnej ziemi. Gdy ktoś umiera, jego ciało po uroczystym pożegnaniu na głównym placu jest przewożone łodzią na sąsiednie wyspy lub na stały ląd. Choć wyspie zagraża podnoszący się poziom oceanów (leży zaledwie 2 metry nad poziomem morza), jej mieszkańcy deklarują, że nie zamieniliby swojego ciasnego domu na żadne inne miejsce na świecie. Czy to naprawdę najbardziej zatłoczona wyspa świata? Choć Santa Cruz del Islote jest często określana jako najgęściej zaludniona wyspa świata, statystyki pokazują nieco inny obraz. Istnieją wyspy o znacznie większym zagęszczeniu na kilometr kwadratowy, np. haitańskie Caye Sable (ponad 156 000 osób na km²) czy Îlet-à-Brouée (125 000 osób na km²), a także indonezyjska wyspa Terong czy stolica Malediwów Malé. Wiele z tych rekordów dotyczy jednak wysepek o powierzchni ułamka kilometra kwadratowego, gdzie błąd w szacowaniu populacji o nawet kilkanaście osób drastycznie zmienia wynik. Santa Cruz del Islote wyróznia jej architektura – wyspa jest całkowicie zabudowana, bez ani jednego skrawka wolnej, zielonej przestrzeni czy niezagospodarowanego terenu. Nawet największy plac publiczny ma tu wielkość zaledwie połowy kortu tenisowego, a dzieci, aby pograć w piłkę nożną, muszą udawać się łodziami na sąsiednie wyspy. To miejsce całkowicie wypełnione zabudową – i życiem. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ryba z „ludzkimi” zębami istnieje naprawdę. Bez problemu potrafi przegryźć żyłkę, a nawet... ugryźć wędkarza
Oceaniczne głębiny kryją stworzenia rodem z filmów grozy. Jednym z nich jest sargus owczak – ryba o uzębieniu do złudzenia przypominającym ludzkie. Spotkanie z nią może zakończyć się bolesną raną.
W tym artykule: Czym jest sargus owczak? Jak wygląda ryba z zębami jak ludzkie? Czym żywi się ryba z „ludzkimi” zębami? Sargus owczak to trudna zdobycz Inne ryby z zębami jak ludzkie Hasło „ryba z zębami” wielu osobom przywodzi na myśl gatunki drapieżne, które można złowić w polskich wodach. Ich królem jest sum europejski – największa (bo osiągająca do trzech metrów długości) i najbardziej żarłoczna ryba słodkowodna, którą można złapać na haczyk w naszym kraju. Otwór gębowy tego kolosa jest silnie uzębiony, ale niemałe wrażenie robią także zęby znacznie pospolitszego szczupaka, a nawet mniejszego okonia. Jednak to nie te wodne drapieżniki zdumiewają najbardziej. Trzeba bowiem wspomnieć, że w oceanicznej toni kryją się gatunki, które wyglądają jak stwory z horroru. Do takich zalicza się choćby żabnica, jednak nawet ten potwór nie prezentuje się tak niezwykle, jak żyjący na znacznie płytszych wodach ryba z „ludzkimi” zębami. Czym jest sargus owczak? Ryba, o której mowa, to Archosargus probatocephalus, czyli sargus owczak lub sparus owczarz. Pod tą nazwą kryje się gatunek ryby morskiej z rodziny prażmowatych, zaliczanej do rzędu okoniokształtnych. Najbrzydsze ryby świata mają wyjątkową strategię rozmnażania. Samiec dosłownie wszczepia się w samicę Te zwierzęta świetnie przystosowały się do życia w bardzo trudnym środowisku: zimnych i ciemnych głębinach morskich. Udało im się to dzięki unikatowemu sposobowi rozrodu. Tak jak u wielu innych ryb prażmowatych, u sargusa owczaka stwierdza się hermafrodytyzm. Młode osobniki z tego gatunku mają żeńskie i męskie gruczoły, a u dorosłych ryb nierzadko dochodzi do zmiany płci. Gdzie żyje ryba z zębami jak ludzkie? Sargus owczak żyje w zachodniej części Oceanu Atlantyckiego, w cieplejszych wodach przybrzeżnych. Najwięcej osobników z tego gatunku występuje na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych i w Zatoce Meksykańskiej, ale nie tylko. Należy bowiem wspomnieć, że sargusa owczaka można spotkać także u wybrzeży Ameryki Południowej. Jak wygląda ryba z zębami jak ludzkie? Tak jak pozostali przedstawiciele rzędu okoniokształtnych, sargus owczak ma silnie bocznie spłaszczone ciało i długą dwuczęściową płetwę grzbietową. Charakteryzuje się brązowoszarym ubarwieniem. Na bokach ciała wyraźnie odznaczają się szerokie, ciemne pasy, usytuowane pionowo. Sargus owczak osiąga do 92 cm długości, do 60 cm wysokości i do 9 kg masy ciała. Tak duże okazy są jednak rzadko wyławiane. Najczęściej wędkarze wyciągają na haczyku ryby osiągające do 2000 gramów. Swoją „owczą” nazwę (w USA sargus owczak jest znany jako sheepshead fish) Archosargus probatocephalus zawdzięcza pyskowi, który rzeczywiście przypomina nieco pysk owcy. Najbardziej zaskakujące jest jednak to, co ryba skrywa w otworze gębowym. Czym żywi się ryba z „ludzkimi” zębami? Archosargus probatocephalus gustuje w skorupiakach i mięczakach. Jadłospis ryby składa się przede wszystkim z ostryg i innych małży. W jej menu pojawiają się także kraby. Taka specjalizacja pokarmowa sprawiła, że w toku ewolucji ryba wykształciła zęby, które do złudzenia przypominają ludzkie siekacze i trzonowce. Służą one do miażdżenia pancerzy ofiar ryby i ich fragmentowania. Sargus owczak to trudna zdobycz Nie jest łatwo złapać tę rybę na haczyk, bo sargus owczak z łatwością przegryza żyłkę. Wędkarz, który złowi rybę z zębami jak ludzkie może mówić o sporym szczęściu, ale euforia nie powinna wziąć góry nad ostrożnością. Podczas odhaczania, Archosargus probatocephalus może boleśnie ugryźć rozkojarzonego wędkarza. Inne ryby z zębami jak ludzkie Sargus owczak nie jest jedynym przedstawicielem słonowodnej fauny, który wykształcił zęby przypominające ludzkie. Takie uzębienie jest też atrybutem niektórych gatunków zaliczanych do rodziny rogatnicowatych. Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie Morskie potwory występują w wielu mitach i legendach. Jednak niekoniecznie trzeba ich szukać na kartkach książek. Głęboko pod powierzchnią wody żyją ryby głębinowe. To stworzenia, któr... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ryby-glebinowe-to-najdziwniejsze-stworzenia-jakie-istnieja-na-ziemi-ich-wyglad-budzi-przerazenie-fot-deagostini-getty-images-2916fd6.jpg" width="921" height="700" alt="Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie (fot. DeAgostini/Getty Images)" title="Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie (fot. DeAgostini/Getty Images)" /> Te charakterystyczne ryby żyją w wodach Oceanu Indyjskiego, Oceanu Spokojnego i Morza Południowochińskiego. To gatunki drapieżne, polujące na bezkręgowce (czasami wzbogacają jadłospis o glony). W czasie opieki nad młodymi stają się agresywne i zaciekle bronią swojego terytorium. Zdarzały się przypadki ataków na nurków. Większe osobniki swoimi „ludzkimi” zębami mogą łatwo przegryźć skafander i pozostawić na skórze bolesne rany. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czemu koty zawsze lądują na cztery łapy? W powietrzu wykonują skomplikowane akrobacje, które umykają ludzkiemu oku
Koty słyną z umiejętności lądowania na czterech łapach i zdaje się, że upadek na grzbiet jest dla nich niemożliwy. To jednak żadna kocia „magia”, a doskonale zaprogramowany odruch, ewolucyjnie rozwinięta anatomia „drapieżcy” i sprawny zmysł równowagi. Nie zawsze im się jednak udaje.
Wyjątkowo elastyczny odcinek kręgosłupa pozwala spadającym kotom obracać przednią i tylną połowę ciała kolejno, tak aby bezpiecznie wylądować. Jest on w stanie skręcić się bardziej niż przypuszczaliśmy, a każdy upadek z wysokości włącza zakodowany od wieków w genach „odruch wyprostny”. Domowe drapieżniki ciągle są w stanie nas zaskoczyć. Po co kotom umiejętność lądowania na cztery łapy? Koty przez tysiące lat były doskonałymi łowcami wiodącymi prym na bardzo zróżnicowanym terenie – nadal nimi są, chociaż trochę „zasiedziały się” na naszych kanapach. Wspinały się na drzewa, skakały po gałęziach, eksplorowały skaliste tereny. Przy tym trybie życia ryzyko potencjalnego wypadku było dosyć duże, a każdy upadek skutkować mógł ograniczonymi możliwościami polowania. To zaś powodowało śmierć. Dzisiejsze koty nie muszą już skakać po drzewach. „Dar” odziedziczony po przodkach pozwala im jednak swobodnie poruszać się po wysokich meblach, parapetach czy płotach, a w razie potknięcia czy nieuwagi – ograniczyć skutki upadku. Wyjątkowa anatomia kota Rola elastycznego kręgosłupa i budowy ciała kota Koci kręgosłup jest wyjątkowo giętki, szczególnie w odcinku piersiowym, który według badań Uniwersytetu Yamaguchi ma 3 razy większą ruchomość niż odcinek lędźwiowy. Pozwala to na niezależne obracanie przedniej i tylnej części ciała. Brak obojczyków i smukłe kończyny sprzyjają akrobatycznym ruchom. Znaczenie błędnika i zmysłu równowagi W kocim uchu wewnętrznym – tak samo jak w ludzkim – znajduje się błędnik, który odpowiada za orientację w przestrzeni. Jego błyskawiczna reakcja oraz współpraca czujnego wzroku i receptorów czucia głębokiego umożliwia szybkie uruchomienie odruchu wyprostnego i właściwe ustawienie ciała podczas spadania. Niestety, tak jak i ludzie, koty także mają chorobę lokomocyjną. Rozwój odruchu wyprostnego u kociąt Koty nabywają niezwykłej umiejętności „lądowania na cztery łapy” już około 3. tygodnia życia. Pełną sprawność osiągają w 7. tygodniu. Jak koty obracają się w powietrzu? Naukowcy opisują dwa główne modele: bend-and-twist (gięcie i skręt) oraz tuck-and-turn (przyciągnięcie i obrót). Kot wygina ciało i skręca przód oraz tył w przeciwnych kierunkach lub najpierw rotuje przednią, a potem tylną część ciała. Filmy z eksperymentów pokazują, że przednie łapy zawsze lądują chwilę przed tylnymi. Czy ogon ma znaczenie? Co ciekawe, koty bez ogona również potrafią skutecznie lądować – nie jest on niezbędny do uruchomienia odruchu wyprostnego. Czy kot zawsze ląduje na cztery łapy? To popularny mit Niestety, wysokość nie zawsze pozwala na wykonanie pełnego manewru. Kocie zdolności i tak są imponujące – są w stanie wykonać swój trik spadając nawet z niecałego metra. Nie oznacza to oczywiście, że kot może beztrosko spadać z dowolnej wysokości. Jego „manewr” nie zabezpiecza całkowicie przed upadkiem, a jedynie minimalizuje szkody. Wiek, otyłość czy choroby kota dodatkowo zmniejszają sprawność jego odruchu wyprostnego. Gruby kot spada „na plecy”. Umiejętność lądowania na cztery łapy to efekt ewolucyjnej selekcji, która pozwoliła kotom przeżyć tam, gdzie inni traciliby równowagę. To biologiczna „poduszka powietrzna”, którą zawdzięczają skomplikowanej budowie kręgosłupa. Źródła: The Anatomical Records, koty.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ptaki są jeszcze bardziej niezwykłe, niż myślisz. Te ciekawostki zaskoczą nawet naukowców
„Biologia ptaków” to obszerne i przystępne kompendium dla naukowców i miłośników ptaków. Łączy wiedzę przyrodniczą z historią odkryć, ochrony gatunków i fascynujących zachowań. Książka pokazuje, jak badania naukowe i działania ochronne kształtowały nasze rozumienie życia ptaków.
Spis treści: Pochodzenie ptaków Nazewnictwo i systematyka Oologia i jej nieoczywiste znaczenie Biologia rozrodu ptaków Fizjologia i długowieczność ptaków Historia ochrony ptaków Autorzy „Biologii ptaków” prowadzą czytelnika od pochodzenia ptaków, przez systematykę i nazewnictwo, aż po strategie lęgowe, fizjologię i długowieczność. Przykłady z życia codziennego, takie jak skomplikowane konstrukcje gniazd, zdolności pamięciowe niektórych gatunków czy rekordy długości życia sprawiają, że książka jest atrakcyjna zarówno dla naukowców, jak i miłośników ptaków. Dodatkowo ukazanie historii ochrony ptaków i wpływu człowieka na populacje gatunków podkreśla, jak współczesna ekologia i prawo ochronne opierają się na dekadach badań i doświadczeń. Pochodzenie i szacowanie populacji ptaków W rozdziale poświęconym pochodzeniu ptaków autorzy podejmują jeden z najważniejszych i najbardziej dyskutowanych tematów w ornitologii – ich ewolucję. Przedstawia współczesny konsensus naukowy, zgodnie z którym ptaki są potomkami dinozaurów, grupy gadów dominujących na Ziemi aż do masowego wymarcia pod koniec epoki kredowej. Przywołane zostaje historyczne znaczenie odkrycia skamieniałości Archaeopteryx, którego ewolucyjny charakter podkreślał już w XIX wieku Thomas Huxley. Autor pokazuje, jak współczesne badania kopalne i analizy DNA pozwoliły lepiej zrozumieć moment powstania oraz różnicowania się ptaków. Po omówieniu ewolucyjnych korzeni ptaków autor zwraca uwagę na skalę ich współczesnej różnorodności oraz problemy związane z jej badaniem. Zgodnie z najpowszechniej akceptowanymi klasyfikacjami obecnie wyróżnia się nieco ponad 10 tys. gatunków ptaków, które wywodzą się od wspólnego przodka żyjącego ok. 130 milionów lat temu. Jednak sama liczba gatunków to tylko część obrazu – znacznie trudniejsze okazuje się określenie, ile osobników żyje obecnie na Ziemi oraz w jakiej kondycji znajdują się ich populacje. Autorzy stawiają pytanie, w jaki sposób naukowcy są w stanie ocenić liczebność ptaków w poszczególnych regionach świata. Choć istnieją pasjonaci, tacy jak Peter Kaestner, którzy zaobserwowali w naturze 10 tys. gatunków, nikt nie jest w stanie policzyć wszystkich osobników – a ich globalną liczbę szacuje się na ok. 100 miliardów. W odpowiedzi na te trudności rozwinięto znormalizowane metody monitoringu. W wielu odległych obszarach konieczne są szczegółowe inwentaryzacje terenowe, pozwalające ustalić, jakie gatunki tam występują i jaka jest ich liczebność. Jedną z najczęściej stosowanych technik jest metoda punktowa, polegająca na rejestrowaniu wszystkich osobników widzianych lub słyszanych z określonego miejsca obserwacji. Dzięki takim procedurom możliwe jest śledzenie zmian w populacjach i ocena, które gatunki wymagają szczególnej ochrony, a w słabiej zbadanych regionach – również identyfikowanie gatunków dotąd nieopisanych. Nazewnictwo i systematyka Po zrozumieniu, skąd wywodzą się ptaki i jakie mają wspólne korzenie, autorzy zwracają uwagę na to, jak naukowcy klasyfikują i monitorują współczesne gatunki. Systematyka ptaków od XVIII w. opiera się na zasadzie binominalnej (podwójne nazewnictwo gatunków), wprowadzonej przez Karola Linneusza. Każdy gatunek otrzymuje nazwę składającą się z dwóch części: pierwszy człon wskazuje rodzaj, drugi – gatunek. Pozwala to naukowcom na jednoznaczną identyfikację ptaków na całym świecie. Przykładem jest wróbel domowy (Passer domesticus), który należy do rodzaju Passer, obejmującego ponad 20 gatunków wróbli Starego Świata. System ten działa także w XXI wieku. Krawczyk jasnolicy (Orthotomus chaktomuk) – gatunek ptaka o rudocynamonowej czapeczce – został odkryty przypadkowo w 2009 roku podczas badań nad ptasią grypą na równinie zalewowej rzeki Mekong w Azji. Nazwa naukowa powiązana jest z lokalnym językiem i regionem, a sam proces opisania gatunku trwał kilka lat, zanim ukazał się w literaturze naukowej. Takie przypadki pokazują, że nadawanie nazw nie jest jedynie formalnością, lecz procesem wymagającym badań terenowych, staranności i uwzględnienia aspektów kulturowych. Choć dawniej nowe gatunki nazywano często na cześć odkrywcy lub sponsora wyprawy, współcześnie naukowcy stosują inne kryteria. Najczęściej uwzględnia się: region występowania i lokalny język – np. nazwa gatunkowa krawczyka jasnolicego (chaktomuk) pochodzi od terminu z języka khmerskiego, oznaczającego region w pobliżu miasta Phnom Penh w Kambodży, gdzie ptak został odkryty; charakterystyczne cechy gatunku – kolor piór, sylwetka, zachowanie; nazwiska naukowców – niektóre gatunki otrzymują czasami nazwy honorujące naukowców za ich wkład w badania. Nowe gatunki nie mogą być opisane dowolnie – cały proces reguluje Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej (ICZN), która zapewnia spójność, stabilność i jednoznaczność nazw na całym świecie. Dzięki temu każdy ptak, nawet odkryty niedawno, ma nazwę rozpoznawalną globalnie i akceptowaną przez społeczność naukową. Autorzy książki w przystępny sposób pokazują również, że nazewnictwo ptaków łączy wiedzę naukową z lokalnymi tradycjami i kontekstem kulturowym, co sprawia, że rozdział jest interesujący także dla czytelników niebędących specjalistami. Oologia i jej nieoczywiste znaczenie Jednym z ciekawszych wątków poruszonych w książce „Biologia ptaków” jest oologia – nauka o jajach ptaków. Autorzy podkreślają, że w XIX i na początku XX wieku zbieranie jaj było niezwykle popularnym hobby. Tysiące prywatnych kolekcji powstawało w Europie i Ameryce, a kompletowanie zniesień jaj traktowano jako formę naukowej pasji. Dziś takie praktyki są w większości krajów nielegalne. Zmiana podejścia do ochrony przyrody sprawiła, że zbieranie jaj zostało zastąpione obserwacją i fotografią ptaków. Autorzy trafnie pokazują, jak bardzo ewoluowało nasze myślenie o relacji człowieka z naturą – od eksploatacji do ochrony. Szczególnie interesujący jest fragment dotyczący muzealnych kolekcji jaj. Choć współcześnie uznalibyśmy ich pozyskiwanie za szkodliwe, zgromadzone zbiory okazały się bezcenne dla nauki. To właśnie dzięki nim po raz pierwszy udokumentowano zmniejszenie grubości skorup jaj u sokoła wędrownego (Falco peregrinus) w Wielkiej Brytanii, co powiązano z działaniem pestycydu DDT. Badania te stały się jednym z kluczowych momentów w historii nowoczesnej ochrony przyrody i przyczyniły się do ograniczenia stosowania tego środka na całym globie. Rozdział o oologii ukazuje paradoks historii nauki: praktyki, które dziś uznalibyśmy za szkodliwe, dostarczyły materiału badawczego kluczowego dla wykazania globalnego wpływu pestycydów na ptaki drapieżne. Autorzy wykorzystują ten przykład, by podkreślić znaczenie długoterminowych zbiorów i badań w rozumieniu procesów zachodzących w przyrodzie. Biologia rozrodu ptaków Rozdział poświęcony biologii rozrodu pokazuje, jak silnie strategie lęgowe ptaków są uzależnione od warunków środowiskowych. Autorzy książki wyjaśniają, że większość gatunków rozmnaża się w określonym sezonie, dostosowanym do dostępności pokarmu i sprzyjających warunków klimatycznych. W regionach umiarkowanych oznacza to wiosnę – okres obfitości owadów, rozwijającej się roślinności i rosnących temperatur. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/globalne-ocieplenie-a-pingwiny-czy-pingwiny-cesarskie-moga-wyginac-photograph-by-stefan-christmann-660994c.jpeg" width="1252" height="704" alt="Globalne ocieplenie a pingwiny: czy pingwiny cesarskie mogą wyginąć? (Photograph by Stefan Christmann)" title="Globalne ocieplenie a pingwiny: czy pingwiny cesarskie mogą wyginąć? (Photograph by Stefan Christmann)" /> Szczególnie sugestywnym przykładem tej zależności jest strategia lęgowa pingwina cesarskiego (Aptenodytes forsteri). Samce tego gatunku, pozostające zimą na Antarktydzie, przez ponad sto dni wysiadują pojedyncze jajo, chroniąc je na stopach pod fałdem skóry i piór. W ekstremalnych warunkach mrozu i silnych wiatrów ich wytrwałość staje się warunkiem przetrwania potomstwa, które wykluwa się wraz z nadejściem wiosennego światła. Równie interesująco przedstawiona została kwestia budowy gniazd. Choć podstawową funkcją jest ochrona jaj oraz utrzymanie odpowiedniej temperatury podczas wysiadywania, autorzy zwracają uwagę, że mogą one pełnić także inne role – od miejsca noclegu, po sygnał atrakcyjności w okresie godowym. Różnorodność form, od prostych zagłębień w ziemi po bardziej złożone konstrukcje, dobrze ukazuje, jak wielofunkcyjne i zróżnicowane są strategie lęgowe ptaków. Fizjologia i długowieczność ptaków Rozdział poświęcony fizjologii ptaków w przystępny sposób pokazuje, jak złożone mechanizmy organizmu pozwalają ptakom przetrwać w różnych warunkach środowiskowych. Autorzy wyjaśniają funkcjonowanie układów sercowo-naczyniowego, nerwowego i rozrodczego oraz podkreślają rolę wody i odpowiedniego odżywienia w utrzymaniu homeostazy (stałych warunków wewnętrznych organizmu). Dzięki takiemu podejściu czytelnik zyskuje jasny obraz biologicznych podstaw życia ptaków. Szczególnie interesujący jest fragment dotyczący mózgu ptaków. Autorzy obalają stereotyp „ptasiego móżdżku”, przywołując badania nad gatunkami takimi jak sikora jasnoskrzydła (Poecile atricapillus) czy orzechówka popielata (Nucifraga columbiana). Ich rozwinięty hipokamp umożliwia zapamiętywanie miejsc ukrycia zapasów nawet przez wiele miesięcy. Mechanizmy fizjologiczne, które umożliwiają ptakom sprawne funkcjonowanie w codziennym życiu, mają również związek z ich długowiecznością. Autorzy podają konkretne przykłady gatunków oraz analizują czynniki ekologiczne i behawioralne, które wyjaśniają międzygatunkową zmienność długości życia. Przykładowo określenie wieku dzikiego ptaka bywa trudne, a większość danych pochodzi z badań osobników zaobrączkowanych lub żyjących w niewoli. Szczególnie długowieczne gatunki to flamingi, papugi, petrele i burzyki (ponad 30 lat życia), a niektóre albatrosy przekraczają 50 lat. Wśród ptaków wróblowych wrony i sroki żyją ponad 17 lat, podczas gdy muchołówki i lasówki osiągają krótszą maksymalną długość życia. Historia ochrony ptaków Historia ochrony ptaków pokazuje, jak tragedie związane z nadmierną eksploatacją gatunków, od gołębia wędrownego po czaple z XIX w., kształtowały pierwsze regulacje prawne. Autorzy przywołują przykłady historycznych ustaw m.in. w Ameryce Północnej, Wielkiej Brytanii, Nowej Zelandii i Polsce, pokazując stopniowe uświadamianie potrzeby ochrony ptaków. Przedstawione wydarzenia ukazują, że rozwój świadomości ekologicznej i legislacji był reakcją na realne zagrożenia dla populacji ptaków, a nie jedynie teoretycznym konceptem. Ten rozdział, podobnie jak cała książka, łączy bogactwo faktów historycznych z przystępnym komentarzem naukowym. Pozwala to czytelnikowi nie tylko zrozumieć biologiczne aspekty życia ptaków, lecz także docenić, jak społeczne i prawne działania wpłynęły na ich ochronę. Dzięki temu „Biologia ptaków” staje się nie tylko kompendium wiedzy przyrodniczej, lecz także inspirującym przewodnikiem dla czytelników, którzy chcą zrozumieć, docenić i chronić świat skrzydlatych mieszkańców naszej planety. Źródło: „Biologia ptaków. Podręcznik ornitologa”, PWN 2025
To miasto ma więcej historii pod ziemią niż nad nią. Sekrety Paryża liczą setki kilometrów
Ciekawostki o Paryżu potrafią zaskoczyć nawet osoby, które odwiedzały to miasto wielokrotnie. Stolica Francji kojarzy się z romantyzmem, Wieżą Eiffla i Luwrem, ale jej historia kryje znacznie więcej – od narodzin kina, przez tajemnicze katakumby, aż po psychologiczne zjawisko nazwane „syndromem paryskim”. Sprawdź, co jest faktem, co mitem i jakie sekrety skrywa jedno z najczęściej odwiedzanych miast świata.
Spis treści: Paryż – kolebka kina i światowej kinematografii Czy w Paryżu można filmować za darmo? Mona Lisa – najczęściej oglądane dzieło w Luwrze Ponad 170 muzeów w jednym mieście Luwr i jego nietypowe godziny otwarcia Le Procope – najstarsza kawiarnia w Paryżu Wieża Eiffla miała zniknąć po 20 latach Fotografowanie Wieży Eiffla nocą – co warto wiedzieć? Paryskie katakumby – podziemne miasto z kości Syndrom paryski – gdy rzeczywistość zderza się z wyobrażeniem Haussmann i przebudowa Paryża Dlaczego Paryż nazywany jest Miastem Świateł? Paryż to miasto o ponad dwutysięcznej historii, którego współczesny wizerunek w dużej mierze ukształtował XIX wiek i przebudowa pod kierunkiem barona Haussmann. Szerokie bulwary, eleganckie kamienice i monumentalne place nie są przypadkiem – powstały w wyniku jednej z największych urbanistycznych transformacji Europy. To właśnie ta mieszanka historii, kultury i nowoczesności sprawia, że ciekawostki o Paryżu nie kończą się na kilku znanych atrakcjach. Paryż – kolebka kina i światowej kinematografii Mało kto wie, że to właśnie tutaj odbył się pierwszy publiczny pokaz filmowy. 28 grudnia 1895 roku bracia Lumière zaprezentowali swoje krótkie filmy w salonie Grand Café przy Boulevard des Capucines. Wydarzenie to uznaje się za symboliczne narodziny kina. Pokaz obejmował kilkadziesiąt sekundowych filmów dokumentujących codzienne życie – wyjazd pociągu ze stacji czy robotników opuszczających fabrykę. Widzowie byli tak poruszeni realizmem obrazu, że – według przekazów – cofali się w obawie przed nadjeżdżającą lokomotywą. Dziś Paryż pozostaje jednym z najważniejszych ośrodków filmowych w Europie. W mieście działa La Cinémathèque Française, jedno z najważniejszych archiwów filmowych na świecie. Czy w Paryżu można filmować za darmo? Często powtarza się informacja, że w Paryżu można kręcić filmy bez opłat, o ile nie odbywa się to w muzeum, ogrodzie czy na basenie. To jednak uproszczenie. W praktyce realizacja zdjęć filmowych w przestrzeni publicznej wymaga odpowiednich zgód administracyjnych, a opłaty zależą od: liczby osób w ekipie, wykorzystanego sprzętu, zajmowanej przestrzeni, czasu trwania nagrań. Paryż jest jednak miastem przyjaznym filmowcom – rocznie realizuje się tu setki produkcji, od reklam po filmy fabularne. Mona Lisa – najczęściej oglądane dzieło w Luwrze Jedna z najpopularniejszych ciekawostek o Paryżu dotyczy Mony Lisy. To bez wątpienia jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł sztuki na świecie i główna atrakcja Luwru. Wbrew powtarzanym opiniom, w muzeum prezentowany jest oryginał obrazu Leonarda da Vinci, a nie kopia. Dzieło chronione jest specjalnym szkłem kuloodpornym i systemem zabezpieczeń, a jego wartość ubezpieczeniowa jest praktycznie niemożliwa do oszacowania. Co roku Luwr odwiedza kilka milionów turystów, a większość z nich kieruje swoje kroki właśnie do sali z Giocondą. Ponad 170 muzeów w jednym mieście Paryż może pochwalić się imponującą liczbą placówek kulturalnych – w mieście działa ponad 170 muzeów. Oprócz Luwru warto wymienić: Musée d’Orsay – słynące z impresjonistów, Centre Pompidou – sztuka nowoczesna, Musée Rodin, Musée de l’Orangerie, Musée Carnavalet – poświęcone historii miasta. Co ciekawe, wiele muzeów oferuje bezpłatny wstęp w pierwszą niedzielę miesiąca, a osoby poniżej 26. roku życia z krajów Unii Europejskiej często zwiedzają za darmo. Luwr i jego nietypowe godziny otwarcia Wiele muzeów europejskich jest zamkniętych w poniedziałki, jednak Luwr jest zamknięty we wtorki. To istotna informacja dla turystów planujących wizytę. Luwr ma już ponad 230 lat i jest jednym z największych muzeów na świecie – jego powierzchnia ekspozycyjna przekracza 70 tysięcy metrów kwadratowych. Zwiedzenie całej kolekcji w jeden dzień jest praktycznie niemożliwe. Le Procope – najstarsza kawiarnia w Paryżu Założona w 1686 roku Le Procope uchodzi za najstarszą nieprzerwanie działającą kawiarnię w Paryżu. Bywały tu takie postacie jak Wolter, Diderot czy Rousseau. To właśnie w takich miejscach rodziła się kultura salonowa Francji – dyskusje filozoficzne, polityczne i literackie miały ogromny wpływ na historię Europy. Wieża Eiffla miała zniknąć po 20 latach Jednym z najbardziej znanych faktów jest to, że Wieża Eiffla miała być konstrukcją tymczasową. Została wzniesiona na Wystawę Światową w 1889 roku i pierwotnie planowano jej demontaż po 20 latach. Uratowało ją praktyczne zastosowanie – konstrukcja okazała się doskonałą anteną radiową. Dziś jest symbolem Francji i jedną z najczęściej fotografowanych budowli świata. Na konstrukcji wieży wygrawerowano nazwiska 72 francuskich naukowców i inżynierów, którzy przyczynili się do rozwoju nauki w XIX wieku. Fotografowanie Wieży Eiffla nocą – co warto wiedzieć? Sama konstrukcja Wieży Eiffla znajduje się w domenie publicznej. Jednak jej nocna iluminacja jest objęta prawem autorskim. Oznacza to, że: zdjęcia do użytku prywatnego są dozwolone, komercyjne wykorzystanie nocnych fotografii wymaga zgody operatora wieży. To rzadki przykład sytuacji, w której oświetlenie budynku podlega ochronie prawnej. Paryskie katakumby – podziemne miasto z kości Pod ulicami Paryża znajduje się sieć tuneli o długości ponad 300 kilometrów. Część z nich to paryskie katakumby, w których spoczywają szczątki około sześciu milionów osób. Powstały pod koniec XVIII wieku, gdy przepełnione cmentarze stanowiły zagrożenie sanitarne. Do zwiedzania udostępniony jest jedynie niewielki fragment podziemi – reszta pozostaje zamknięta. Nielegalne eksplorowanie tuneli jest surowo zabronione i grozi wysokimi karami. Syndrom paryski – gdy rzeczywistość zderza się z wyobrażeniem Jednym z najbardziej intrygujących zjawisk jest syndrom paryski. To stan psychicznego rozczarowania, który może dotknąć turystów – szczególnie z krajów azjatyckich – po konfrontacji wyidealizowanego obrazu miasta z rzeczywistością. Objawy mogą obejmować: dezorientację, lęk, przyspieszone bicie serca, poczucie derealizacji. Zjawisko to opisywane jest w literaturze medycznej jako forma krótkotrwałego szoku kulturowego. Haussmann i przebudowa Paryża Dzisiejszy wygląd miasta to efekt XIX-wiecznej modernizacji. Baron Georges-Eugène Haussmann, działając na polecenie Napoleona III, przeprowadził gruntowną przebudowę. Powstały: szerokie bulwary, jednolite elewacje kamienic, nowoczesny system kanalizacji, parki miejskie jak Bois de Boulogne. Przebudowa poprawiła warunki sanitarne i komunikacyjne, ale wiązała się również z wyburzeniami całych dzielnic. Dlaczego Paryż nazywany jest Miastem Świateł? Określenie „Miasto Świateł” (La Ville Lumière) ma podwójne znaczenie. Po pierwsze, w XVIII wieku Paryż był centrum epoki Oświecenia. Po drugie, był jednym z pierwszych europejskich miast, które wprowadziły szerokie oświetlenie uliczne. Już w XVII wieku instalowano latarnie, by poprawić bezpieczeństwo mieszkańców. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Kontynent skrajności rozciąga się od lodowców po tropiki. Każdy kraj to inny świat
Ameryka Południowa to kontynent pełen spektakularnej przyrody, potężnych metropolii i żywych tradycji, ale też miejsce, wokół którego narosło wiele uproszczeń. Od Amazonii i Andów po kulturę samby i tango – fakty często mieszają się tu z medialnymi mitami. W tym zestawieniu 50 ciekawostek oddzielamy rzetelne informacje od przesadzonych tez, uzupełniając je o kontekst geograficzny, historyczny i przyrodniczy. Jeśli planujesz podróż lub po prostu chcesz lepiej zrozumieć Amerykę Południową, ten przewodnik pomoże spojrzeć na nią bardziej świadomie.
Spis treści: Zwierzęta Rośliny i ekosystemy Geografia Zwiedzanie i realia podróży Historia i kultura Ameryka Południowa to kontynent kontrastów: od wilgotnej Amazonii po skrajnie suchą Atacamę, od metropolii liczących miliony mieszkańców po społeczności żyjące w odizolowanych regionach dżungli. Wokół tego regionu narosło jednak wiele uproszczeń, półprawd i medialnych mitów. Poniżej znajdziesz 50 faktów, które zostały uzupełnione o kontekst i aktualną wiedzę – tak, aby lepiej zrozumieć skalę, różnorodność i realia życia w tej części świata. Zwierzęta Mrówkojady nie zawsze niszczą całkowicie mrowiska. Ich strategia żerowania polega raczej na szybkim rozkopywaniu fragmentu kolonii i zjadaniu części owadów. Wiele gatunków owadów odbudowuje gniazda, co pozwala utrzymać równowagę ekologiczną. Jaguar ma jedną z najsilniejszych szczęk wśród kotowatych. W przeliczeniu na masę ciała jego siła ugryzienia należy do najwyższych. To pozwala mu przebijać pancerze żółwi czy czaszki ofiar – cecha rzadka wśród dużych kotów. Alpaki zawdzięczają liczebność człowiekowi. To gatunek udomowiony w Andach tysiące lat temu. Nie występuje w stanie dzikim – jego populacja rośnie dzięki hodowli. Leniwce schodzą z drzew rzadko – często około raz w tygodniu. Częstotliwość zależy od gatunku i warunków środowiskowych, ale zachowanie to wynika z bardzo wolnego metabolizmu. Kapibara to największy gryzoń świata, osiągający ponad 60 kg masy ciała. Żyje w grupach i jest silnie związana ze środowiskiem wodnym. W niektórych miastach Argentyny czy Urugwaju zdarzały się przypadki pojawiania się lwów morskich w przestrzeni miejskiej, jednak są to incydenty, a nie stały element krajobrazu. Koati (ostronosy) znane są z oportunistycznych zachowań i potrafią kraść jedzenie turystom, szczególnie w parkach narodowych. Iguany w niektórych miastach Ekwadoru rzeczywiście występują licznie, jednak porównania typu „więcej niż gołębi w Krakowie” mają charakter publicystyczny, a nie naukowy. Kondor andyjski to jeden z największych ptaków latających świata. W naturze żyje zwykle kilkadziesiąt lat; doniesienia o 100 latach nie mają potwierdzenia w udokumentowanych obserwacjach. Liczba endemicznych rodzin ssaków w Ameryce Południowej zależy od aktualnej klasyfikacji taksonomicznej – systematyka biologiczna zmienia się wraz z nowymi badaniami genetycznymi. Rośliny i ekosystemy Amazonia jest największym zwartym lasem deszczowym świata. Często podaje się, że stanowi ponad połowę pozostałych lasów równikowych – jednak zależy to od definicji i przyjętej metodologii. Lasy równikowe należą do najbardziej bioróżnorodnych ekosystemów na Ziemi. Szacunki mówią nawet o ogromnym udziale w globalnej liczbie gatunków roślin, choć dokładne proporcje są przedmiotem badań. Amazonia jest około 20 razy większa niż Polska, obejmując kilka milionów kilometrów kwadratowych. Region Amazonii leży na terytorium 9 państw, w tym Brazylii, Peru, Kolumbii i Gujany Francuskiej. Biomasa amazońskiego lasu tropikalnego jest jedną z najwyższych na świecie – masa materii organicznej przypadająca na kilometr kwadratowy liczona jest w dziesiątkach tysięcy ton. Wiktoria amazońska (Victoria amazonica) utrzymuje się na wodzie dzięki specyficznej budowie liści – rozbudowanej strukturze żeber i przestworów powietrznych zapewniających wyporność. Nie unosi się „nad wodą”, lecz pływa po jej powierzchni. To jeden z najciekawszych przykładów roślin Amazonii. Drzewo kapok (Ceiba pentandra) miało znaczenie symboliczne w kulturach prekolumbijskich. Włókno kapokowe było wykorzystywane jako materiał wypornościowy – m.in. w kamizelkach ratunkowych – również w XX wieku. Inspiracje amazońską przyrodą są obecne w kulturze masowej, choć konkretne odniesienia filmowe często mają charakter marketingowy. Ananas pochodzi z Ameryki Południowej, ale jego naturalny i historyczny zasięg obejmował także inne obszary tropikalne. Dziś jest szeroko uprawiany i naturalizowany na całym świecie. Geografia Pozycja miast Ameryki Południowej w rankingach „największych na świecie” zależy od tego, czy liczymy miasto właściwe, aglomerację czy obszar metropolitalny. Karol Darwin inspirował się obserwacjami z Galapagos, lecz teoria ewolucji powstawała przez lata analiz i badań po powrocie do Anglii. W Ameryce Południowej funkcjonuje ponad 300 języków. Dominują hiszpański i portugalski, a miliony osób posługują się językami rdzennymi, takimi jak keczua czy guarani. La Paz jest najwyżej położoną siedzibą rządu na świecie (ok. 3640 m n.p.m.), natomiast konstytucyjną stolicą Boliwii pozostaje Sucre. Surinam jest najmniejszym państwem kontynentu pod względem powierzchni i jednym z najsłabiej zaludnionych. Pustynia Atakama należy do najsuchszych miejsc na Ziemi – w niektórych lokalizacjach opady są ekstremalnie rzadkie. Wodospad Angel w Wenezueli (979 m) to najwyższy wodospad świata. Brazylia graniczy ze wszystkimi krajami Ameryki Południowej poza Chile i Ekwadorem. Powierzchnia Brazylii stanowi około 47–48% obszaru całego kontynentu. Kaniony Colca i Cotahuasi w Peru należą do najgłębszych na świecie, choć ich dokładna pozycja w globalnych rankingach zależy od przyjętej metody pomiaru. Zwiedzanie i realia podróży Ameryka Południowa jest jednym z najbardziej zróżnicowanych turystycznie regionów świata – od dżungli po lodowce Patagonii. Niektóre społeczności amazońskie przyjmują turystów, jednak wymaga to poszanowania zasad etycznych i lokalnych regulacji. Kraje położone w pobliżu Równika charakteryzują się niewielkimi różnicami długości dnia w ciągu roku. Tak się dzieje m.in. w Ekwadorze. Muzyka odgrywa ogromną rolę w kulturze – od andyjskich melodii po rytmy samby i salsy. Wymogi wizowe dla obywateli Polski dotyczą nielicznych państw regionu, lecz zawsze należy sprawdzać aktualne przepisy przed wyjazdem. Poziom bezpieczeństwa różni się w zależności od kraju i miasta. Najczęstsze zagrożenia to kradzieże kieszonkowe, ale w niektórych regionach zdarzają się także poważniejsze przestępstwa. Paragwaj bywa wskazywany jako jedno z najmniej odwiedzanych państw kontynentu, choć ruch turystyczny stopniowo rośnie. Najlepszy czas podróży zależy od regionu – sezon deszczowy w Amazonii nie pokrywa się z warunkami pogodowymi w Patagonii. Historia i kultura Imperium Inków było jednym z największych organizmów państwowych prekolumbijskiej Ameryki. Istnieją społeczności izolowane od współczesnej cywilizacji, szczególnie w regionach Amazonii. San Alfonso del Mar w Chile przez lata uchodził za rekordowy kompleks basenowy, jednak rankingi zmieniają się wraz z nowymi inwestycjami. Świnka morska (cuy) jest tradycyjnym daniem w Andach. Urugwaj jako pierwszy wprowadził pełną regulację rynku marihuany rekreacyjnej na poziomie państwowym. Po II wojnie światowej część nazistowskich zbrodniarzy ukrywała się w krajach Ameryki Południowej. Samba i tango wywodzą się z Ameryki Południowej i stanowią ważny element tożsamości kulturowej. Capoeira to brazylijska sztuka walki łącząca elementy tańca i muzyki. W Paragwaju język guarani ma status urzędowy obok hiszpańskiego. W Argentynie popularna jest tradycja jedzenia ñoquis 29. dnia miesiąca, związanego z symboliką dobrobytu. Region andyjski to obszar silnie związany z tradycjami rdzennych ludów, widocznymi w strojach, kuchni i świętach. Ameryka Południowa pozostaje jednym z najbardziej zróżnicowanych biologicznie i kulturowo kontynentów świata – a jej obraz jest znacznie bardziej złożony niż medialne uproszczenia. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Co 10. drzewo na świecie znajduje się na terenie Kanady – zaskakujące fakty o kraju liścia klonowego
Jest 32 razy większa od Polski i obejmuje aż sześć stref czasowych. Kanada to kraina gór, potężnych lodowców, fascynujących miast i dzikiej przyrody. Oto 7 faktów, które pozwolą lepiej poznać fenomen kraju liścia klonowego.
W tym artykule: Kanada ciekawostki: 71% syropu klonowego pochodzi z Kanady Quebec City to najbardziej europejskie miasto Ameryki W Kanadzie znajduje się światowa stolica niedźwiedzi polarnych Kanada zaprasza obcych Czy istnieje język kanadyjski? Prawie połowa terytorium Kanady to lasy Montreal to największe francuskojęzyczne miasto po Paryżu O tym, co warto zobaczyć w Kanadzie, często piszemy w naszym serwisie. Poniżej 7 zaskakujących i mniej znanych faktów na temat tego jednego z największych i najbardziej fascynujących państw na świecie. Kanada ciekawostki: 71% syropu klonowego pochodzi z Kanady To jeden z najpopularniejszych produktów z symbolem listka klonowego. Syrop klonowy wytwarzany z soku klonowego jest uznawany za mniej kaloryczny zamiennik miodu. Kanada produkuje 71% światowego syropu klonowego, z czego 91% jest wytwarzane w Quebecu. Syrop klonowy jest jednym ze znaków rozpoznawczych kanadyjskiej kultury. Dzieje się tak, odkąd rdzenni mieszkańcy tego kraju nauczyli wczesnych osadników, jak zbierać sok i gotować z niego syrop. Obecnie istnieje ponad 8 tys. firm produkujących syrop klonowy w liczbie 13,2 miliona galonów rocznie. Quebec City to najbardziej europejskie miasto Ameryki Turyści odwiedzający Quebec City mają często wrażenie, że są w jednym z francuskich miasteczek znad Loary. Architektura tego miasta, zbudowanego przez francuskich kolonistów w XVI i XVII wieku, sprawa, że trudno się tu poczuć jak na ziemi amerykańskiej. Quebec City znane jest z bogatej historii, brukowanych uliczek i starych fortyfikacji. Co ciekawe, luksusowy hotel Château Frontenac w Quebec City dzierży tytuł rekordzisty „Księgi rekordów Guinnessa" najczęściej fotografowanego hotelu na świecie. W Kanadzie znajduje się światowa stolica niedźwiedzi polarnych Poznajcie miasteczko Churchill w prowincji Manitoba. Żyje tu mniej niż tysiąc ludzi, za to ponad 15 tys. niedźwiedzi polarnych. Ponieważ całą światową populację niedźwiedzi polarnych szacuje się na 25 tys. osobników, nie trudno obliczyć, że większość z nich żyje w okolicy Churchill. Nie bez powodu więc, miasteczko zyskało przydomek „światowej stolicy niedźwiedzi polarnych". Ogromna populacja tych zwierząt wynika z położenia miasta nad samą Zatoką Hudson, gdzie zimują niedźwiedzie polarne. Wśród mieszkańców Churchill panuje zwyczaj, by nie zamykać na zamki drzwi od domów i samochodów. Na wypadek nagłych odwiedzin niedźwiedzi, mogą się szybko ewakuować. Kanada zaprasza obcych Kanada jest krajem otwartym nie tylko na imigrantów, którzy od dekad budują wielokulturowe społeczeństwo tego państwa. W Kanadzie z otwartymi ramionami wyczekuje się również obcych z innych zakątków Wszechświata. To pierwszy kraj na świecie, który zbudował specjalne lądowisko dla UFO. Podest waży nieco ponad 130 ton, a w jej wnętrzu umieszczono kapsułę czasu, która ma zostać otwarta w 2067 roku. Tę niezwykłą konstrukcję można obejrzeć w mieście St. Paul w Albercie. Czy istnieje język kanadyjski? Nie. W Kanadzie obowiązują dwa języki oficjalne: język angielski i język francuski. Każdy z nich jest używany w lokalnej wersji, która do pewnego stopnia odbiega od angielskiego używanego w Londynie, czy francuskiego z Paryża. Język angielski w odmianie kanadyjskiej jest bardzo zbliżony do sposobu mówienia Amerykanów z USA. Bywa jednak bardziej archaiczny w pisowni i niektóre słowa są zapisywane w taki sposób, jak by to zrobili Brytyjczycy. Dobrym przykładem jest słowo „centrum", które Brytyjczycy i Kanadyjczycy zapiszą jako „centre", a Amerykanie jako „center". Poza tym Kanadyjczycy znani są z kończenia zdań, krótkim zapytaniem „eh?". Kanadyjski francuski jest z kolei dużo bardziej oddalony od francuszczyzny z Francji. Mowa ta trafiła do Kanady w XVII i w XVIII wieku i w pewien sposób zakonserwowała się na ówczesnym etapie rozwoju. Dziś dla Francuzów kanadyjska odmiana ich języka brzmi staroświecko i archaicznie. Natomiast Kanadyjczycy przyznają, że francuski z Paryża sprawia wrażenie języka nazbyt eleganckiego, a na swój sposób nawet snobistycznego. Co ciekawe, istnieje język kannada (przez dwa „n"). Jednak nie ma on nic wspólnego z państwem Kanada. Język kannada to jeden z języków drawidyjskich używany w Indiach. Prawie połowa terytorium Kanady to lasy Lasy zajmują aż 347 milionów hektarów ziemi. To w przybliżeniu tyle, ile wynosi powierzchnia 10 krajów wielkości Polski. Drzewa rosną na 42% kanadyjskiej ziemi. To nie wszystko. Co 10. drzewo na świecie znajduje się właśnie na terenie Kanady. Na powierzchni tego potężnego kraju występują przede wszystkim tundry, ale również lasy liściaste typowe dla strefy umiarkowanej, lasy subalpejskie w Kolumbii Brytyjskiej i lasy deszczowe wzdłuż wybrzeża. Montreal to największe francuskojęzyczne miasto po Paryżu W drugim co do wielkości mieście Kanady (po Toronto) językiem urzędowym jest francuski. Już samą oryginalną nazwę miasta „Mont Royal" można przetłumaczyć jako „królewskie wzgórze". W obszarze metropolitalnym Montrealu ponad 69% ludzi mówi w domu po francusku. Do znajomości tego języka przyznaje się zaś ponad 85% mieszkańców Montrealu. Pozostali montrealczycy najczęściej posługują się wyłącznie angielskim. Montreal, jak i cała prowincja Quebec, zostały w 1535 roku odkryte przez francuskiego podróżnika Jacquesa Cartiera i szybko stały się koloniami Francji. W XVII wieku w wyniku procesów zjednoczeniowych zaczęło kształtować się jedno terytorium Kanady. Pozostałe największe francuskojęzyczne miasta na świecie to Kinszasa w Republice Demokratycznej Konga, Abidżan w Wybrzeżu Kości Słoniowej i Dakar w Senegalu. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
To największa dziura wykopana przez człowieka w Polsce. Wygląda jak gigantyczna rana w krajobrazie
Największa dziura w ziemi w Polsce przyciąga nie tylko geologów, ale i zwykłych turystów. Nie każdy wie, jak potężna jest to konstrukcja i co się z nią stanie po zakończeniu wydobycia. Kopalnię odkrywkową węgla brunatnego można oglądać w samym centrum naszego kraju.
Spis treści: Rozmiary, które przytłaczają Węgiel brunatny sprzed milionów lat Maszyny jak z innego świata Od kopalni do prądu: energetyczne serce kraju Czy naprawdę „widać ją z kosmosu”? Turystyka industrialna i doświadczenie „z wnętrza ziemi” Co dalej z Bełchatowem? „Jestem w Mordorze” – myślę, rozglądając się nerwowo i oczekując pojawienia się armii złowrogich postaci. Na horyzoncie wznoszą się kominy elektrowni, z których unoszą się białe obłoki – nie dymu, a najczęściej pary wodnej. Krajobraz wokół przypomina scenografię z filmu science fiction: ogromne ściany ziemi, szarozielona mozaika taśmociągów i koparek, a wszystko tonie w pylistym powietrzu i charakterystycznej ciszy industrialnego kolosa. Rozmiary, które przytłaczają Znajduję się w miejscu, które zyskało przydomek „największa dziura w ziemi” – w kopalni odkrywkowej węgla brunatnego Bełchatów, uznawanej za największy tego typu obiekt w Polsce i jedną z największych kopalni w Europie. To technologiczne monstrum, które fascynuje zarówno swoją skalą, jak i wpływem na środowisko oraz gospodarkę energetyczną kraju. Kopalnia Bełchatów rozciąga się na długość około 12 km, ma 3 km szerokości i osiąga głębokość do 310 metrów w najgłębszych punktach. Jej całkowita powierzchnia to ponad 3,5 tys. ha. Dla wyobrażenia: na tym obszarze zmieściłoby się nawet 5 tysięcy boisk piłkarskich! Dno odkrywki leży setki metrów poniżej poziomu otaczającego terenu – człowiek na jego tle wydaje się mikroskopijny. Węgiel brunatny sprzed milionów lat Wydobycie surowca poprzedza usunięcie grubych warstw nadkładu – czyli ziemi i skał, które zalegają nad złożem. W Bełchatowie ten nadkład ma nawet 150 metrów grubości. Dopiero pod nim znajduje się to, po co istnieje ta gigantyczna operacja – węgiel brunatny, czyli sprasowane szczątki roślinne sprzed około 20 milionów lat. Zdarza się, że podczas prac wydobywczych odnajdywane są pozostałości roślinne, np. fragmenty dawnych drzew – sekwoi, iglastych, włókien pni. Nie brakuje także odkryć paleontologicznych – w tym kości mamutów, szczątki gadów i inne skamieniałości. Maszyny jak z innego świata W ruchu widzę gigantyczne koparki wielonaczyniowe, z których największe ważą do 8 tysięcy ton – czyli niemal tyle, co Wieża Eiffla. Każda z tych maszyn obsługiwana jest przez pięcioosobową załogę. Na dnie odkrywki przemieszczają się także ciężarówki, zwałowarki i dziesiątki kilometrów taśmociągów, które łączą kopalnię z elektrownią. Cała operacja trwa bez przerwy – 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu. Od kopalni do prądu: energetyczne serce kraju Cały wydobyty węgiel trafia do Elektrowni Bełchatów, największej elektrowni węglowej w Europie, która odpowiada za produkcję około 20% krajowej energii elektrycznej. Proces jest prosty w teorii: spalanie węgla, generowanie pary wodnej, napędzanie turbin, a następnie produkcja energii elektrycznej. W praktyce to jednak ogromne wyzwanie inżynieryjne – zarówno pod względem logistyki, jak i ochrony środowiska. Spalanie węgla brunatnego wiąże się bowiem z emisją znacznych ilości dwutlenku węgla, co czyni Bełchatów jednym z największych emitentów CO₂ w Unii Europejskiej. Kilka lat temu kopalnia trafiła też na niechlubną listę największych trucicieli w Europie. Czy naprawdę „widać ją z kosmosu”? Popularne stwierdzenie, że „kopalnię Bełchatów widać z kosmosu”, należy włożyć między mity i marketingowe hasła. Rzeczywiście – obiekt ten jest doskonale widoczny na zdjęciach satelitarnych, jednak: gołym okiem z orbity Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (400 km nad Ziemią) nie sposób jej zobaczyć wyraźnie, widoczność obiektów z tej wysokości zależy od rozmiarów, kontrastu, pogody i kąta padania światła, w rzeczywistości ludzkie oko nie dostrzega z takiej odległości obiektów o szerokości kilku kilometrów. To ten sam typ miejskiej legendy, co przekonanie, że z kosmosu widać Wielki Mur Chiński. Turystyka industrialna i doświadczenie „z wnętrza ziemi” Choć kopalnia to przede wszystkim zakład przemysłowy, zyskała popularność jako niezwykłe miejsce turystyki industrialnej. Można ją zwiedzać w zorganizowanych grupach – specjalnie przystosowanymi ciężarówkami. Zainteresowanie jest tak duże, że rezerwacje miejsc przyjmowane są z miesięcznym wyprzedzeniem. Dodatkową atrakcją jest taras widokowy, z którego można objąć wzrokiem ogromną część wyrobiska. Warto również odwiedzić pobliską Górę Kamieńsk, powstałą z nadkładu kopalni – dziś miejsce rekreacyjne z wyciągiem narciarskim, trasami rowerowymi i farmą wiatrową. Co dalej z Bełchatowem? Eksploatacja kopalni Bełchatów nie będzie trwała wiecznie. Zasoby złoża wyczerpią się najprawdopodobniej do 2036 roku, a Elektrownia Bełchatów ma zakończyć działalność najpóźniej w latach 40. XXI wieku. To wymusi na regionie głęboką transformację gospodarczą – zwłaszcza w kierunku odnawialnych źródeł energii i tworzenia nowych miejsc pracy. Źródła: Ministerstwo Energii, ddbelchatow.pl Nasz ekspert Dziennikarz, pisarz, podróżnik. Związany z polską redakcją „National Geographic” od kilkunastu lat, autor kilkuset tekstów publikowanych na łamach magazynu „National Geographic Traveler”. Laureat nagrody „Magellana” za najlepszą książkę podróżniczą. Miłośnik długich podróży, wypraw rowerowych i trekkingu. Pisze głównie o ciekawych kierunkach, ale interesuje go także kultura, wpływ człowieka na środowisko oraz historia.