Prosty nawyk, który realnie wydłuża życie. Naukowcy udowadniają zbawienny wpływ schodów na serce
Codziennie mijamy je bez refleksji, wybierając wygodniejszą windę. Tymczasem naukowcy po raz kolejny udowadniają, że darmowy sprzęt treningowy, który znajduje się w niemal każdym budynku, ma ogromny potencjał. Wystarczy kilka minut dziennie na schodach, by drastycznie zmniejszyć ryzyko przedwczesnej śmierci.
Choroby układu krążenia to obecnie największy zabójca ludzkości. Jak wynika ze statystyk, liczba przypadków od lat 90. ubiegłego wieku niemal się podwoiła. Choć specjaliści nieustannie apelują o zdrową dietę, rzucenie palenia i regularny ruch, statystyki są nieubłagane – ponad 25% dorosłych na świecie nie osiąga zalecanego poziomu aktywności fizycznej. Rozwiązanie tego globalnego kryzysu kardiologicznego może być jednak znacznie prostsze, niż myślimy. I nie wymaga kupowania drogich karnetów na siłownię. Wystarczy zacząć się wspinać. Codziennie. Pół miliona pacjentów Zespół badaczy z brytyjskiego University of East Anglia oraz szpitala uniwersyteckiego w Norfolk sprawdził, jak na nasze zdrowie wpływa rutynowe wchodzenie po schodach. W ramach zakrojonej na ogromną skalę metaanalizy, naukowcy przejrzeli niemal 1900 prac naukowych, z których wyłonili dziewięć badań najwyższej jakości. Obejmowały one dane ponad 480 tys. uczestników w wieku od 35 do 84 lat (z czego 53% stanowiły kobiety). W grupie tej znaleźli się zarówno ludzie w pełni zdrowi, jak i pacjenci z historią chorób serca. Ich stan zdrowia śledzono średnio przez 14 lat. Wyniki opublikowano właśnie na łamach czasopisma „American Journal of Cardiovascular Drugs”. Nie pozostawiają złudzeń. Osoby regularnie wybierające schody odnotowały spadek ryzyka śmierci z powodu chorób serca aż o 39% w porównaniu do osób unikających tej formy ruchu. Ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny było u nich niższe o 24% Zauważono również wyraźny spadek ryzyka wystąpienia zawału, udaru czy niewydolności serca. Sześć pięter do zdrowia Ogromną zaletą chodzenia po schodach jest ich… powszechna dostępność. Dr Sophie Paddock, współautorka badania, już od lat podkreśla, że wchodzenie po schodach można łatwo wpleść w plan każdego dnia – w domu, w pracy czy w drodze na zakupy. Trudno wtedy narzekać na brak czasu. Ile pięter musimy pokonać, by poczuć różnicę? Choć naukowcy zaznaczają, że ustalenie uniwersalnej dawki wymaga dalszych badań (najlepiej przy użyciu nowoczesnych opasek monitorujących aktywność), to jedno z przeanalizowanych badań kohortowych zasugerowało konkretną liczbę. Wynika z niego, że największe korzyści zdrowotne przynosi pokonywanie około sześciu pięter dziennie. Badacze podkreślają jednak, że każda, nawet najmniejsza zmiana ma mierzalny, pozytywny wpływ na organizm. Już krótkie, kilkuminutowe serie takiej aktywności wykonywane kilka razy w tygodniu obniżają poziom cholesterolu i poprawiają wydolność krążeniowo-oddechową. Nie trzeba radykalnie zmieniać swojego życia. Skalowalne lekarstwo z małym „ale” Zdaniem prof. Vassiliosa Vassiliou z Norwich Medical School, promowanie wchodzenia po schodach w miejscach pracy czy budynkach użyteczności publicznej mogłoby stać się elementem globalnej strategii walki z chorobami układu krążenia. Jest to interwencja realistyczna, wysoce skalowalna i nieobciążająca budżetów domowych. Oczywiście badacze przypominają o medycznym rozsądku. Ten rodzaj profilaktyki nie jest przeznaczony dla każdego. Osoby zmagające się z problemami ze stawami czy zaawansowanymi ograniczeniami ruchowymi nie powinny forsować organizmu w ten sposób. Jeśli jednak nie masz ku temu przeciwwskazań, a stoisz właśnie przed wyborem między windą a schodami – dla dobra własnego serca postaw na własne nogi. Źródło: American Journal of Cardiovascular Drugs Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nauka studzi entuzjazm wokół lodowatych kąpieli. Morsowanie nie działa tak jak sądzono
Czy morsowanie naprawdę pomaga schudnąć, zachować bystrość umysłu i przyspieszyć regenerację po treningu? Coraz więcej badań naukowych wylewa na te obietnice kubeł zimnej wody.
Spis treści: Morsowanie pod lupą naukowców. Czy naprawdę działa? Skąd wzięła się moda na morsowanie i kąpiele lodowe? Kąpiele w lodzie a regeneracja mięśni. Naukowcy obalają popularny mit Ryzyko morsowania. Kto powinien szczególnie uważać? Korzyści z zimnych kąpieli. Co rzeczywiście potwierdza nauka? Jak bezpiecznie morsować? Temperatura, czas i najważniejsze zasady Kąpiele w lodowatej wodzie to bez wątpienia jeden z najgłośniejszych trendów wellness ostatniej dekady. Celebryci zachwalają ich efekty, sportowcy regularnie publikują nagrania, na których wchodzą do lodowatych balii tuż po wyczerpujących treningach, a influencerzy w mediach społecznościowych przypisują morsowaniu niemal magiczne właściwości – od przyspieszenia metabolizmu i regeneracji, przez poprawę koncentracji i wydłużenie życia, aż po gwałtowny wzrost poziomu dopaminy. Choć popularność zanurzania się w zimnej wodzie wciąż rośnie, wielu naukowców podkreśla, że badania nie potwierdzają w pełni przypisywanych mu korzyści. Morsowanie pod lupą naukowców. Czy naprawdę działa? Najbaczniejszym obserwatorem mody na morsowanie jest prof. Denis Blondin, kanadyjski fizjolog specjalizujący się w ludzkiej termoregulacji. Sam po raz pierwszy wszedł do lodowatej wody w 2004 roku – nie w ramach dbania o zdrowie, lecz jako ochotnik w eksperymencie medycznym nad hipertermią. To doświadczenie głęboko zapadło mu w pamięć. – Czułem, jak ciepła krew uderza mi do serca, gdy pod wpływem zimna moje naczynia krwionośne gwałtownie się kurczyły – wspomina. Choć dla organizmu prof. Denisa Blondina był to ogromny szok, właśnie wtedy narodziła się w nim fascynacja zimnymi kąpielami, która trwa do dziś. Prof. Denis Blondin nie jest przeciwnikiem pozytywnego mówienia o tej praktyce. Sam jest wręcz zwolennikiem zimnych kąpieli z powodów, które często uchodzą uwadze opinii publicznej – takich jak ich ogólna dostępność czy potencjał do budowania relacji między ludźmi. Intryguje go również to, w jaki sposób dreszcze zmuszają mięśnie do pracy w celu wytworzenia ciepła, co ostatecznie wywołuje reakcje fizjologiczne zbliżone do tych po tradycyjnych ćwiczeniach. Z czasem stał się jednak jednym z najbardziej wnikliwych krytyków tej mody. Coraz bardziej niepokoi go lawina przesadzonych haseł, które przekształciły niszową niegdyś aktywność w jeden z największych fenomenów branży wellness na świecie. – Obserwujemy niepokojący wzrost liczby krążących w sieci mitów i dezinformacji, w których szczególnie bagatelizuje się ryzyko związane z zimnymi kąpielami i lodem – ostrzega. Wraz z innymi badaczami spędził ostatnie lata na oddzielaniu twardych dowodów naukowych od czystego entuzjazmu – a wnioski, do jakich doszli, stawiają pod znakiem zapytania większość flagowych obietnic morsowania. – Kolejne badania coraz wyraźniej pokazują, że lodowate kąpiele nie przynoszą uniwersalnych korzyści w zakresie regeneracji czy adaptacji treningowej – mówi dr Shawn Arent, dziekan wydziału i dyrektor Laboratorium Nauk o Sporcie USC na Uniwersytecie Karoliny Południowej. Dane naukowe nie potwierdzają też jednoznacznie obietnic dotyczących wzrostu mięśni, wyników sportowych, metabolizmu czy długowieczności. Co więcej, naukowcy obawiają się, że w niektórych przypadkach lodowate kąpiele mogą wręcz kolidować z celami sportowców, a u niektórych osób wywołać realny uszczerbek na zdrowiu. Nie oznacza to jednak, że zimne kąpiele nie niosą ze sobą żadnych korzyści. Prof. Denis Blondin podkreśla, że najbardziej spektakularne obietnice po prostu daleko wyprzedziły to, co rzeczywiście potwierdza nauka. Skąd wzięła się moda na morsowanie i kąpiele lodowe? Choć zimowe kąpiele i morsowanie to wieloletnie tradycje w krajach nordyckich i skandynawskich, nowoczesny ruch zimnych kąpieli w Ameryce Północnej narodził się na styku nauki, mediów społecznościowych i rosnącej mody na samodoskonalenie. Prof. Denis Blondin wiąże ten boom z trzema przełomowymi badaniami opublikowanymi w 2009 roku. Wykazano w nich, że zdrowi dorośli ludzie posiadają aktywną metabolicznie brunatną tkankę tłuszczową, czyli tzw. brunatny tłuszcz. Badacze odkryli wówczas, że brunatny tłuszcz spala kalorie, aby wytworzyć ciepło, gdy ciało jest wystawione na działanie zimna. Te odkrycia wywołały ogromne poruszenie. Jak zauważa prof. Denis Blondin, fala entuzjazmu urosła jeszcze bardziej, gdy popularni podcasterzy, w tym Joe Rogan i Andrew Huberman, zaczęli często i szczegółowo omawiać potencjalne korzyści zdrowotne płynące z morsowania. Wielu ludzi uznało wówczas, że regularne lodowate kąpiele automatycznie przyspieszą ich metabolizm i pozwolą spalać więcej kalorii w ciągu dnia. Pojawiły się też głosy, że zimno poprawia regulację poziomu cukru we krwi, zwiększa wrażliwość na insulinę i w efekcie zmniejsza ryzyko otyłości oraz chorób metabolicznych. Takie wnioski wykraczały jednak daleko poza wyniki badań. Kolejnym impulsem była pandemia COVID-19. Gdy zamknięto siłownie, ludzie zaczęli szukać sposobów na dbanie o zdrowie w domowym zaciszu. W tym samym czasie media społecznościowe zalały nagrania osób wskakujących do zamarzniętych jezior lub rzucających znajomym wyzwania, by wytrzymać kilka minut w lodowatej wodzie. – Z morsowaniem wiąże się też pewna chęć pokazania się w sieci oraz poczucie wspólnego stawiania czoła trudnościom – mówi dr Shawn Arent. Kąpiele w lodzie a regeneracja mięśni. Naukowcy obalają popularny mit Naukowcy szczególnie mocno podważyli przekonanie, że kąpiele w lodzie przyspieszają regenerację i wzmacniają mięśnie. Od lat sportowcy rutynowo korzystają z kąpieli w lodzie po intensywnych treningach, aby zmniejszyć stan zapalny, zakładając, że przyspieszy to regenerację i poprawi adaptację mięśni do wysiłku. Pomysł ten wydawał się intuicyjnie uzasadniony, ponieważ chłodzenie urazów lodem od dawna stosowano w celu zmniejszenia bólu i obrzęku – choć obecnie od tej metody w dużej mierze się odchodzi. Naukowcy uważają dziś, że stan zapalny jest naturalną i niezbędną częścią procesu odbudowy organizmu. – Okazuje się, że sygnały zapalne wywoływane przez wysiłek fizyczny mogą być właśnie tym mechanizmem, który informuje organizm, że powinien przystosować się do kontrolowanego stresu – mówi dr Prashant Rao, kardiolog oraz lekarz-naukowiec związany z Harvardem i Beth Israel Deaconess Medical Center. – Jeśli je osłabisz, osłabisz również proces adaptacji. Coraz więcej badań wskazuje, że dokładnie to dzieje się, gdy sportowcy wskakują do lodowatej wody natychmiast po treningu siłowym. Na przykład metaanaliza z 2024 roku wykazała, że schładzanie ciała bezpośrednio po ćwiczeniach hamowało przyrost mięśni w porównaniu z brakiem jakichkolwiek zabiegów. Inne badanie z 2025 roku dowiodło, że 10 minut spędzonych w wodzie o temperaturze 10°C również nie poprawiło regeneracji ani wyników sportowych następnego dnia. Jednym z powodów może być fakt, że lód ogranicza przepływ krwi, która dostarcza mięśniom aminokwasy i inne składniki odżywcze niezbędne do ich odbudowy. Potwierdza to eksperyment z 2025 roku. Wykazano w nim, że 20-minutowa lodowata kąpiel zmniejszyła przepływ krwi w mięśniach o około 70 procent. W efekcie ilość aminokwasów z pożywienia wbudowanych w tkankę mięśniową podczas regeneracji spadła o blisko 30 procent. Naukowcy obalają też jeden z najpopularniejszych mitów zwolenników morsowania: przekonanie, że aktywacja brunatnego tłuszczu prowadzi do utraty wagi. Choć brunatny tłuszcz rzeczywiście spala kalorie, aby wytworzyć ciepło, prof. Denis Blondin zaznacza, że wiele osób błędnie interpretuje to zjawisko. Głównym zadaniem brunatnego tłuszczu jest utrzymanie odpowiedniej temperatury ciała, a spalanie kalorii to tylko jeden z mechanizmów, które do tego służą. Co ważniejsze, profesor podkreśla, że liczba dodatkowo spalonych kalorii jest zbyt mała, by przełożyć się na zauważalny i trwały spadek wagi. Niedawne odkrycia podają w wątpliwość także inne obietnice metaboliczne. Badanie z 2025 roku wykazało na przykład, że ekspozycja na zimno u wielu uczestników wręcz pogorszyła tolerancję glukozy i wrażliwość na insulinę. Obietnice gwałtownego wzrostu poziomu testosteronu i poprawy libido zalały media społecznościowe. Zdaniem prof. Denisa Blondina te twierdzenia są mocno przesadzone – w rzeczywistości nie ma na ten temat żadnych danych naukowych. To samo dotyczy szumnych zapowiedzi dotyczących wzmocnienia odporności czy spektakularnej poprawy wydolności. Dr Shawn Arent podkreśla, że tezy te są albo niespójne, albo przesadzone, albo po prostu niedostatecznie udowodnione. Badacze wciąż próbują ustalić, czy krótkotrwałe reakcje fizjologiczne przekładają się na długofalowe korzyści zdrowotne. – Nie dysponujemy praktycznie żadnymi wiarygodnymi, długoterminowymi danymi – podsumowuje dr Prashant Rao. – Wszystkie obietnice dotyczące przedłużenia życia, poprawy metabolizmu czy zdrowia serca są jedynie spekulacjami opartymi na krótkich badaniach laboratoryjnych przeprowadzonych na małych grupach. Ryzyko morsowania. Kto powinien szczególnie uważać? Choć znaczna część dyskusji koncentruje się na potencjalnych korzyściach, badacze podkreślają, że ryzyku poświęca się zdecydowanie mniej uwagi – zwłaszcza jeśli chodzi o obciążenie układu sercowo-naczyniowego. – Początkowy szok związany z zanurzeniem w zimnej wodzie może uruchomić reakcję organizmu typu fight or flight – mówi dr Prashant Rao. Często powoduje to przyspieszenie akcji serca, szybszy oddech oraz gwałtowny wzrost ciśnienia tętniczego. – Krew jest również przekierowywana ze skóry do wnętrza organizmu, w stronę jego centralnych narządów – dodaje. Choć zdrowe osoby zazwyczaj dobrze tolerują tak gwałtowne zmiany fizjologiczne, u ludzi z chorobami współistniejącymi mogą one wywołać zaburzenia rytmu serca, ból w klatce piersiowej, a w rzadkich przypadkach nawet zatrzymanie krążenia. Dlatego dr Prashant Rao zaleca szczególną ostrożność osobom cierpiącym na choroby układu sercowo-naczyniowego, arytmie, niekontrolowane nadciśnienie tętnicze, zespół Raynauda, chorobę tętnic obwodowych, zaburzenia napadowe, pokrzywkę z zimna oraz szereg innych schorzeń. Jak podkreśla, w takich przypadkach ryzyko sercowo-naczyniowe może być zbyt duże. Serce nie jest jednak jedynym powodem do niepokoju. Prof. Denis Blondin zwraca uwagę na badania dotyczące rybaków pracujących na kutrach komercyjnych, u których po wieloletnim, wielokrotnym zanurzaniu dłoni i stóp w zimnej wodzie doszło do uszkodzeń nerwów oraz innych zaburzeń. Naukowcy wciąż wiedzą zaskakująco niewiele o tym, jak wiek wpływa na poziom ryzyka, choć najnowsze badania wskazują już na pewne niekorzystne skutki u dzieci. – Nie zalecałbym tego osobom młodszym niż 15–16 lat – ostrzega profesor. – Wiemy, że ze względu na mniejszą masę ciała i mniejszą zdolność do wytwarzania ciepła wychładzają się znacznie szybciej. To samo dotyczy osób powyżej 70. roku życia, które zwykle mają mniejszą zdolność do regulacji temperatury ciała i gorzej znoszą nagły stres fizjologiczny – dodaje. Korzyści z zimnych kąpieli. Co rzeczywiście potwierdza nauka? Nie oznacza to jednak wyłącznie złych wiadomości dla zwolenników zanurzania się w zimnej wodzie. – Tak, kąpiel w lodzie może utrudniać budowanie masy mięśniowej, jeśli zastosuje się ją bezpośrednio po treningu siłowym – przyznaje dr Shawn Arent. Jednak strategiczne wykorzystywanie zimnych kąpieli podczas turniejów lub okresów intensywnej rywalizacji może pomóc sportowcom lepiej radzić sobie z powtarzającymi się obciążeniami związanymi z wysiłkiem. Innymi słowy, kluczowe znaczenie ma kontekst. Sportowiec uczestniczący w kilkudniowym turnieju może potrzebować szybkiego zmniejszenia bolesności mięśni. Nauka potwierdza również kilka innych korzyści przypisywanych kąpielom w lodzie. O ile reakcja stresowa wywołana ekspozycją na zimno może być szkodliwa dla osób z niektórymi chorobami serca, o tyle jednocześnie może zwiększać poziom czujności. – Wiele osób odczuwa ten stan jako przypływ energii, większą jasność umysłu i lepszą koncentrację bezpośrednio po zanurzeniu – mówi dr Shawn Arent. Prof. Denis Blondin dodaje, że wykorzystanie zimnej wody do poprawy nastroju, a nawet łagodzenia objawów depresji, jest „bardzo obiecującym” kierunkiem badań, który dynamicznie się rozwija. Ponadto kilka obszernych analiz sugeruje, iż zanurzanie się w zimnej wodzie może poprawiać jakość snu, zwłaszcza po intensywnym wysiłku fizycznym. Wynika to częściowo z faktu, że obniżenie temperatury głębokiej ciała jest jednym z naturalnych sygnałów przygotowujących organizm do snu. Istnieje również korzyść, którą nauce wyjątkowo trudno jest zmierzyć: wielu ludzi po prostu czerpie przyjemność z takich kąpieli. I nawet sceptycy przyznają, że być może właśnie to ma ostatecznie największe znaczenie. Jak bezpiecznie morsować? Temperatura, czas i najważniejsze zasady Jeśli z badań naukowych płynie jedna wyraźna wskazówka dotycząca tego, jak czerpać z kąpieli w lodzie choćby niewielkie korzyści, to jest nią fakt, że niższa temperatura ani dłuższy czas zanurzenia nie oznaczają lepszych efektów. – Wciąż nie ma zgody co do optymalnej temperatury, momentu zastosowania ani czasu trwania takiej kąpieli – mówi dr Prashant Rao. Mimo to badacze doszli do kilku praktycznych wniosków. Harper twierdzi, że nie ma sensu schodzić poniżej 10°C, ponieważ dostępne dowody wskazują, że zimniejsza woda nie przynosi żadnych dodatkowych, mierzalnych korzyści. Natomiast gdy temperatura wody zbliża się do 4°C lub spada jeszcze niżej, znacząco wzrasta ryzyko hipotermii i odmrożeń. Znaczenie ma również czas przebywania w wodzie. Najważniejsze efekty – te, które zdaniem badaczy odpowiadają za korzyści – pojawiają się w ciągu pierwszych dwóch–trzech minut. Dłuższe pozostawanie w zimnej wodzie może natomiast częściowo niwelować te korzyści. To także dlatego naukowcy uważają, że korzystanie z kąpieli w lodzie częściej niż raz w tygodniu zazwyczaj nie jest potrzebne. Ich rada jest prosta: „Nie za zimno, nie za długo i nie za często”. Nigdy nie należy również zanurzać się w zimnej wodzie w pojedynkę, zwłaszcza w naturalnych akwenach, gdzie szok termiczny może zaburzyć oddychanie lub ograniczyć zdolność pływania. – Aby zminimalizować ryzyko uszkodzenia nerwów, zalecamy osobom korzystającym z kąpieli w zimnej wodzie chronienie dłoni i stóp za pomocą neoprenowych butów i rękawic – dodaje prof. Denis Blondin. Rekomenduje również wybieranie miejsc, w których po wyjściu z wody można bezpiecznie i stopniowo się ogrzać. Dr Prashant Rao podkreśla także, że żadna praktyka prozdrowotna nie powinna zastępować podstaw zdrowego stylu życia. – Jako kardiolog sportowy większość moich pacjentów to osoby osiągające wysokie wyniki, które szukają każdej możliwej przewagi – wyjaśnia. – Najpierw jednak pokażcie mi, że regularnie ćwiczycie, śpicie co najmniej siedem godzin, zdrowo się odżywiacie i unikacie szkodliwych substancji oraz zachowań. Dopóki te fundamenty nie są naprawdę solidne, nie ma sensu rozmawiać o drobnych sposobach na poprawę wyników. Jak podsumowuje dr Shawn Arent: Najbardziej wiarygodny wniosek płynący z badań jest taki, że kąpiele w lodzie nie są ani cudownym lekarstwem, ani pozbawionym wartości chwytem marketingowym. Źródło: National Geographic
Czy zimny prysznic naprawdę chłodzi w upał? Organizm może zareagować odwrotnie
Po długim, upalnym dniu wiele osób instynktownie wskakuje pod zimny prysznic, licząc na natychmiastową ulgę i łatwiejsze zasypianie. Choć wydaje się to najbardziej oczywistym sposobem na ochłodzenie organizmu, w rzeczywistości lodowata woda nie zawsze działa tak, jak moglibyśmy oczekiwać. W niektórych sytuacjach może wręcz utrudnić oddawanie ciepła i przynieść efekt odwrotny do zamierzonego.
Podczas fal upałów szukamy sposobów, które pozwolą choć na chwilę obniżyć temperaturę ciała. Jedni włączają klimatyzację, inni sięgają po zimne napoje lub biorą lodowaty prysznic. Choć taka kąpiel daje natychmiastowe uczucie chłodu, eksperci zwracają uwagę, że z punktu widzenia fizjologii nie zawsze jest najlepszym rozwiązaniem. Organizm może bowiem zareagować w sposób, który ograniczy naturalne oddawanie ciepła i sprawi, że po pewnym czasie znów zrobi się gorąco. Czy zimny prysznic naprawdę chłodzi organizm? Mechanizm działa inaczej, niż mogłoby się wydawać Intuicja podpowiada, że im zimniejsza woda, tym skuteczniej ochłodzi rozgrzane ciało. W praktyce organizm reaguje jednak znacznie bardziej skomplikowanie. Człowiek utrzymuje temperaturę wewnętrzną na poziomie około 37°C dzięki precyzyjnemu systemowi termoregulacji. Kiedy robi się zbyt gorąco, naczynia krwionośne znajdujące się tuż pod powierzchnią skóry rozszerzają się, zwiększając przepływ krwi. Dzięki temu nadmiar ciepła może być oddawany do otoczenia poprzez promieniowanie, kontakt z chłodniejszym powietrzem oraz parowanie potu. To naturalny mechanizm chroniący organizm przed przegrzaniem. Kontakt z bardzo zimną wodą uruchamia jednak reakcję obronną. Organizm odbiera nagły spadek temperatury jako sygnał zagrożenia i stara się ograniczyć utratę ciepła. W efekcie dochodzi do gwałtownego zwężenia naczyń krwionośnych, czyli tzw. skurczu naczyń. Krew przestaje swobodnie dopływać do skóry, a ciepło zostaje zatrzymane głębiej – w pobliżu narządów wewnętrznych. Jak wyjaśnia prof. Mike Tipton z Uniwersytetu w Portsmouth, po wyjściu spod lodowatego prysznica organizm potrzebuje więcej czasu, aby ponownie rozszerzyć naczynia i przetransportować ciepło na powierzchnię ciała. Oznacza to, że uczucie chłodu jest zwykle krótkotrwałe, a po kilku lub kilkunastu minutach temperatura organizmu może ponownie zacząć rosnąć. Z tego powodu eksperci podkreślają, że podczas upałów znacznie lepiej sprawdza się letni prysznic, który wspiera naturalne oddawanie ciepła, zamiast je blokować. Nie wywołuje on gwałtownej reakcji obronnej organizmu i pozwala schładzać ciało stopniowo oraz skuteczniej. Letni prysznic zamiast lodowatego. Eksperci wyjaśniają, co najlepiej działa podczas upałów Znaczenie ma nie tylko temperatura wody, ale także moment, w którym bierzemy prysznic. Wiele osób decyduje się na lodowatą kąpiel wieczorem, licząc, że szybciej zaśnie po wyjątkowo gorącym dniu. Zdaniem specjalistów efekt może być jednak odwrotny. Nagły kontakt z zimną wodą pobudza układ współczulny i prowadzi do uwolnienia adrenaliny oraz kortyzolu – hormonów odpowiedzialnych za reakcję stresową. Organizm przechodzi w stan większej gotowości, wzrasta tętno i ciśnienie krwi, a to nie sprzyja wyciszeniu przed snem. Zamiast ułatwiać zasypianie, lodowaty prysznic może sprawić, że organizm pozostanie pobudzony jeszcze przez pewien czas. Eksperci wskazują, że znacznie korzystniejsza jest letnia woda, zwykle o temperaturze około 26-27°C, która pozwala stopniowo obniżyć temperaturę ciała bez wywoływania szoku termicznego. Taki prysznic pomaga również usunąć pot, sebum, resztki kremów z filtrem i inne zanieczyszczenia nagromadzone na skórze w ciągu dnia. Co ważne, bardzo zimna woda nie jest całkowicie niewskazana – ma swoje zastosowanie w medycynie ratunkowej. W przypadku udaru cieplnego, kiedy temperatura ciała osiąga niebezpieczne wartości, szybkie zanurzenie chorego w zimnej wodzie jest jedną z najskuteczniejszych metod ograniczenia ryzyka uszkodzenia narządów. To jednak sytuacja zupełnie inna niż zwykłe szukanie ochłody podczas letniego wieczoru. U zdrowych osób lodowaty prysznic najczęściej kończy się jedynie krótkotrwałym uczuciem orzeźwienia, ale u osób cierpiących na choroby układu krążenia gwałtowne zwężenie naczyń może prowadzić do nagłego wzrostu ciśnienia tętniczego, zaburzeń rytmu serca i zwiększonego obciążenia układu sercowo-naczyniowego. Dlatego podczas upałów specjaliści zalecają krótkie, letnie prysznice, które pomagają organizmowi schładzać się zgodnie z jego naturalną fizjologią, zamiast zmuszać go do uruchamiania mechanizmów obronnych. Źródła: The Guardian, The National Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nowa era mierzenia gorączki. Ta kapsułka wielkości borówki wyśle dane prosto z twojego żołądka
Temperaturę mierzymy zazwyczaj albo na czole, albo pod pachą. Te wyniki potrafią być jednak bardzo mylące – wpływa na nie wiele różnych czynników. Aby poznać prawdziwy stan pacjenta lekarze potrzebują odczytu tzw. temperatury głębokiej, a inżynierowie z MIT właśnie zaprezentowali urządzenie, które w tym aspekcie dosłownie miażdży tradycyjne termometry. Wystarczy połknąć maleńką, elektroniczną „borówkę”.
Na temperaturę powierzchni naskórka ma wpływ parowanie potu, przeciągi czy temperatura otoczenia – dlatego klasyczne termometry lubią się mylić. Z kolei termometry połykalne, choć są już dostępne na rynku komercyjnym, sprawiają pacjentom sporo problemów. Z powodu wbudowanych baterii i skomplikowanych obwodów osiągają one potężne rozmiary. Naukowcy z Massachusetts Institute of Technology (MIT) postanowili diametralnie odchudzić tę technologię. Stworzyli czujnik o średnicy zaledwie 6 milimetrów i grubości 4 milimetrów – czyli zbliżony rozmiarem do owocu małej borówki amerykańskiej. Nanotechnologia w borówce Jak zmieścić skomplikowaną elektronikę i zasilanie w czymś wielkości małego owocu? Inżynierowie z MIT musieli przeprojektować każdy element od nowa, stawiając na radykalne oszczędzanie energii. Sercem pigułki jest miniaturowy, krzemowy chip, który zajmuje zaledwie 1 milimetr kwadratowy. Zamiast tradycyjnych, prądożernych czujników, do pomiaru wykorzystano w nim tak zwany prąd upływu. To minimalna, resztkowa ilość prądu, która płynie w obwodach elektronicznych nawet wtedy, gdy są wyłączone. Częstotliwość tej mikroskopijnej energii zachowuje się bardzo przewidywalnie – zmienia się pod wpływem ciepła otoczenia, co czyni z niej idealny i darmowy termometr. Dzięki temu rozwiązaniu całe urządzenie zużywa tak mało prądu, że wystarcza mu bateria o grubości zaledwie 1,6 milimetra. Świetnym pomysłem było także odciążenie samej pigułki od wysyłania potężnych sygnałów radiowych – proces ten normalnie natychmiast wyczerpałby małą baterię. Zastosowano więc system nazywany rozpraszaniem wstecznym (z ang. backscattering). Działa to trochę jak odbijanie światła lusterkiem – sama pigułka nie musi wytwarzać własnej fali. Zamiast tego tuż obok pacjenta (w odległości ok. 30-60 cm) znajduje się zewnętrzna antena, która emituje silny sygnał radiowy w kierunku ciała. Połknięta „borówka” łapie ten sygnał, błyskawicznie zapisuje na nim precyzyjny wynik temperatury i po prostu odbija go na zewnątrz – i tak dokładnie raz na sekundę. Kto najwięcej zyska na nowej technologii? Wynalazek, zaprezentowany na łamach prestiżowego „Nature Electronics” oferuje niespotykaną dokładność pomiaru rzędu 0,01 stopnia Celsjusza. Zatem kto na co dzień będzie połykał medyczne „borówki”? Według dr. Giovanniego Traverso z MIT, ciągły monitoring z wnętrza jelit to prawdziwe zbawienie dla osób o krytycznie obniżonej odporności. Mowa tu o pacjentach przyjmujących leki immunosupresyjne lub przechodzących chemioterapię, u których błyskawiczne wykrycie rozwijającej się infekcji decyduje o szansach na przeżycie. Nie tylko obniżona odporność Zastosowań jest jednak znacznie więcej. Elektroniczna pigułka świetnie sprawdzi się u pacjentów poddawanych narkozie (znieczulenie ogólne drastycznie zaburza mechanizmy termoregulacji, grożąc wychłodzeniem), u kobiet precyzyjnie monitorujących owulację a także u żołnierzy i sportowców wyczynowych narażonych na skrajne temperatury otoczenia. Zespół inżynierów z MIT przetestował już urządzenia na zwierzętach i wkrótce planuje rozpocząć badania kliniczne. Co więcej, badacze chcą zintegrować kapsułkę z kolejnymi czujnikami, by docelowo mierzyła również tętno pacjenta. Niewykluczone, że za kilka lat szklane i elektroniczne termometry staną się reliktem przeszłości. Źródło: Nature Electronics Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Twoje ciało na mrozie: tryb „twierdzy”, wilczy apetyt i tajemnice temperatury odczuwalnej
Dlaczego zimą mamy apetyt na coś tłustego, mrowią nam ręce, częściej łapiemy infekcje i marzniemy bardziej, niż wskazywałby termometr? W naszych ciałach mróz uruchamia całą kaskadę procesów i przechodzi ono w „tryb awaryjny”.
Spis treści Fizyka kontra skóra: dlaczego -5°C to czasem gorzej niż -15°C? Strategia „twierdzy”, czyli jak krew ucieka do środka Dlaczego zimą marzysz o pączku i boczku? Czy płuca faktycznie marzną na mrozie? Pułapka „rozgrzewaczy” Kiedy wychodzimy z ciepłego mieszkania na siarczysty mróz, nasze ciała nie tylko czują zimno. One natychmiast przechodzą w stan wysokiej gotowości, uruchamiając kaskadę procesów, które mają jeden cel: utrzymać temperaturę. Walka z mrozem to fascynujący spektakl fizyki, biologii i ewolucyjnych przystosowań. Fizyka kontra skóra: dlaczego -5°C to czasem gorzej niż -15°C? Zacznijmy od paradoksu: przy -5 st. C. nad morzem marzniemy często bardziej niż przy -15 st. C. w suchych górach. Ba – nawet temperatury w okolicach zera stopni wiele osób uważa za trudniejsze do zniesienia niż mróz. Wytłumaczenie tego fenomenu kryje się w pojęciu temperatury odczuwalnej, która jest wypadkową temperatury powietrza, wilgotności oraz prędkości wiatru. Nasza skóra jest otoczona cienkim „kokonem” powietrza ogrzanego ciepłem naszego ciała, które działa jak naturalna izolacja. Wiatr jest wrogiem tej warstwy – dosłownie ją zdmuchuje, zmuszając organizm do ciągłego wydatkowania energii na ogrzewanie nowych partii powietrza. Jeśli dodamy do tego wysoką wilgotność, sytuacja się pogłębia. Cząsteczki wody przewodzą ciepło wielokrotnie lepiej niż suche powietrze, działając jak mikroskopijni złodzieje energii, którzy wyciągają ciepło bezpośrednio z naszych tkanek. Zatem aby porządnie zmarznąć wcale nie potrzeba „zimy stulecia". Strategia „twierdzy”, czyli jak krew ucieka do środka Gdy tylko receptory zimna w skórze wyślą sygnał o mrozie, mózg podejmuje brutalną decyzję strategiczną: zaczyna się wazokonstrykcja. Za tym specjalistycznym terminem kryje się proste zjawisko: naczynia krwionośne w dłoniach, stopach, nosie i uszach gwałtownie się kurczą. Krew zostaje wycofana z peryferii i skierowana do klatki piersiowej oraz jamy brzusznej. To centralizacja krążenia, czyli mechanizm „twierdzy” – organizm poświęca palce, aby chronić najważniejsze narządy (serce, płuca i mózg). To właśnie dlatego na mrozie odczuwamy drętwienie kończyn, a czasem ich ból. Co ciekawe, proces ten ma skutek uboczny znany jako diureza z zimna. Skurcz naczyń obwodowych zwiększa ciśnienie krwi wewnątrz ciała. Nerki, próbując wyrównać to ciśnienie, zaczynają intensywniej filtrować płyny, co skutkuje nagłą potrzebą wizyty w toalecie tuż po tym, jak zmarzniemy. Dlaczego zimą marzysz o pączku i boczku? Wpływ mrozu na nasze łaknienie to nie kwestia braku silnej woli, lecz czysta termodynamika. Aby wytworzyć ciepło, musimy spalać paliwo. Robimy to ruszając się lub spalając tkankę tłuszczową – a są to procesy wymagające energii. Kiedy jest nam już bardzo zimno, nasze mięśnie zaczynają drżeć. Te mimowolne skurcze nie wykonują żadnej pracy – niemal cała zużyta przez nie energia zamieniana jest na ciepło. To proces skuteczny, ale niezwykle kosztowny energetycznie, który błyskawicznie wyczerpuje zapasy glikogenu, czyli zapasu cukrów w organizmie. Z kolei tzw. brunatny tłuszcz to fascynująca tkanka, charakterystyczna dla ssaków. Wśród ludzi długo uważano ją za obecną tylko u niemowląt. Dziś wiemy, że dorośli też ją mają (głównie w okolicach szyi i klatki piersiowej). W przeciwieństwie do białego tłuszczu, który magazynuje energię, brunatny tłuszcz jest „biologicznym piecem”. Zawiera mnóstwo mitochondriów i białko UCP1, które pozwala spalać kalorie bezpośrednio w celu wytworzenia ciepła. Gdy organizm przełącza się w tryb „ogrzewanie”, poziom cukru we krwi spada, a mózg wysyła jasny komunikat: potrzebujemy paliwa! Stąd nagłe zachcianki na potrawy tłuste i wysokowęglowodanowe. Sałatka na mrozie wydaje się ewolucyjnym błędem – organizm domaga się czegoś, co „podtrzyma ogień w piecu”. Czy płuca faktycznie marzną na mrozie? Często obawiamy się, że wdychanie mroźnego powietrza „przeziębi” nam płuca. Nic bardziej mylnego – nasz układ oddechowy to genialny wymiennik ciepła. Nawet jeśli wdychamy powietrze o temperaturze -20 st. C., zanim pokona ono drogę przez nosogardziel i tchawicę do pęcherzyków płucnych, zostaje ogrzane do temperatury ciała i nasycone wilgocią. Prawdziwym problemem nie jest temperatura, ale suchość mroźnego powietrza. Powoduje ona wysuszanie śluzówek, co upośledza transport rzęskowy, czyli nasz naturalny mechanizm oczyszczania dróg oddechowych z pyłów i wirusów. To właśnie dlatego zimą jesteśmy bardziej podatni na infekcje. Pułapka „rozgrzewaczy” Na koniec warto podkreślić najgroźniejszy sposób rozgrzewania się na mrozie: alkohol. Choć po łyku koniaku czujemy błogie ciepło, jest to biologiczny sabotaż. Alkohol wymusza rozszerzenie naczyń krwionośnych, które organizm tak starannie obkurczył. Ciepła krew z centrum ciała wraca do skóry, dając złudne poczucie komfortu, ale jednocześnie błyskawicznie oddając to ciepło do otoczenia. W rezultacie temperatura wewnętrzna ciała spada szybciej, co jest prostą drogą do hipotermii. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czemu tak właściwie nie możesz poruszać każdym palcem u stopy osobno? To umiejętność, której zazdrościmy małpom
Szympansy posługują się palcami u stóp równie wprawnie, jak ich odpowiednikami u rąk. Chwytają nimi owoce i warzywa czy narzędzia, huśtają się za ich pomocą na linach czy używają ich do zabawy. Zastanawiałeś się kiedyś, czemu ludzie tak nie potrafią? Jesteśmy przecież tacy podobni. A może wystarczy to wyćwiczyć?
Dr. Steven Lautzenheiser, antropolog z Uniwersytetu Tennessee specjalizujący się w biomechanice ludzkich stóp i dłoni, tłumaczy, dlaczego nie umiemy poruszać palcami u stóp osobno – tak jak robimy to u rąk. W teorii innym małpom to pomaga… ale nie starcza nam mocy obliczeniowej mózgu. Mamy także inne priorytety, np. niewywracanie się. Długa droga ludzkich kończyn Człowiek, podobnie jak małpy człekokształtne, wywodzi się od przodków poruszających się zarówno na kończynach górnych, jak i dolnych. Jednak z biegiem ewolucji ludzka stopa musiała dostosować się do chodzenia wyprostowanego, co radykalnie wpłynęło na funkcje i budowę palców u stóp. Podczas gdy dłonie zachowały dużą ruchomość i precyzję – umożliwiając np. chwytanie narzędzi – stopy zaczęły pełnić głównie rolę podporową i stabilizującą. U szympansów było inaczej – stopy zachowały zręczność, ponieważ służyły do chwytania gałęzi i pokarmu. Chwytliwość naszych stóp była drugorzędna. Umięśniona dłoń, stabilna stopa Ludzka stopa składa się z 29 mięśni, podczas gdy dłoń – z 34. Chociaż te liczby są zbliżone, różnica leży w funkcjonalności. Wiele mięśni dłoni umożliwia niezależne ruchy każdego palca. Dodatkowe mięśnie dedykowane są do ruchów kciuka i małego palca, co umożliwia nam słynny chwyt precyzyjny. To dzięki niemu możemy np. pisać. Tymczasem cztery z pięciu palców u stóp nie posiadają własnych mięśni – ich ruchy kontrolowane są zbiorczo przez główne mięśnie stopy oraz łydki. Te zbiorcze mięśnie wraz z długimi ścięgnami sięgającymi łydki odpowiadają jest ruch palców. Ich głównym zadaniem jest stabilizacja ciała i wspomaganie chodzenia, a nie wykonywanie skomplikowanych ruchów. Wyjątkiem jest paluch, który ma kilka indywidualnych mięśni, dzięki którym pełni dodatkową, wyjątkową rolę w chodzie. Bez niego trudniej byłoby nam zachować równowagę, jest on także głównym „napędem” podczas odbicia. Dzięki temu stopa działa też jak amortyzator. Mózgowi bardziej zależy na rękach niż na nogach Nie chodzi jednak o same mięśnie. Najważniejszą silą kontrolującą nasze ciała jest mózg. To on – a właściwie kora mózgowa – zarządza ruchem. Ta struktura jest odpowiedzialna za przesyłanie sygnałów z mózgu do reszty ciała za pomocą neuronów. Steven Lautzenheiser wyjaśnia, że kora ruchowa przeznacza znacznie więcej neuronów do kontroli ruchów palców u rąk niż palców u stóp. Oznacza to, że ręce otrzymują więcej precyzyjnych instrukcji, co pozwala na wykonywanie drobnych i skomplikowanych ruchów. Mniej szczegółowe dane dostarczane do stóp ograniczają możliwość precyzyjnego sterowania każdym palcem osobno. Jak wyćwiczyć niezależność palców stóp? U większości ludzi możliwości nauki precyzyjnych ruchów palcami u stóp są mocno ograniczone przez budowę anatomiczną i uwarunkowania mózgowe. Niektóre osoby, np. tancerze lub osoby trenujące jogę, potrafią lepiej izolować ruchy poszczególnych palców dzięki systematycznym ćwiczeniom. Jednak pełna niezależność, jaką mamy w dłoniach, nie jest możliwa do osiągnięcia. Można wykonywać ćwiczenia polegające na rozczapierzaniu palców, chwytaniu drobnych przedmiotów stopą czy podnoszeniu i opuszczaniu pojedynczych palców, ale u większości osób efekty będą ograniczone do poprawy ogólnej siły i elastyczności stopy. Ludzka stopa przystosowała się do funkcji podporowej i lokomocyjnej kosztem „małpiej” zręczności. Chociaż palce u stóp nie są aż tak niezależne i sprawne jak u dłoni, pozwalają nam na wiele innych rzeczy – np. bieganie w maratonach. Różnica w palcach dolnych i górnych kończyn to jeden z najbardziej fascynujących dowodów adaptacji człowieka do chodzenia na dwóch nogach. Źródła: The Conversation, <a href="https://www.researchgate.net/profile/Ewa-Puszczalowska-Lizis/publication/340916740_The_main_research_directions_of_the_foot_structure_and_function_and_their_evolution_-_literature_review_Glowne_kierunki_rozwoju_badan_dotyczacych_budowy_i_funkcji_stopy_oraz_ich_ewolucja_-_przeglad_pi/links/5ea3d5d092851c1a906d198b/The-main-research-directions-of-the-foot-structure-and-function-and-their-evolution-literature-review-Glowne-kierunki-rozwoju-badan-dotyczacych-budowy-i-funkcji-stopy-oraz-ich-ewolucja-przeglad.pdf?origin=publication_detail&_tp=eyJjb250ZXh0Ijp7ImZpcnN0UGFnZSI6InB1YmxpY2F0aW9uIiwicGFnZSI6InB1YmxpY2F0aW9uRG93bmxvYWQiLCJwcmV2aW91c1BhZ2UiOiJwdWJsaWNhdGlvbiIsInBvc2l0aW9uIjoiZ2xvYmFsRm9vdGVyIn19&__cf_chl_tk=VRhf3cW0pQo5TAC575G38OwiF9HXQpIOhIdG1xflGBw-1767359836-1.0.1.1-PT3AwotrRwzx5Djd9ofJfktocU1wLlvEgpDbbNOs0jE" target="_blank" rel="nofollow noopener">Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wspinaczka to najlepszy trening nie tylko dla ciała. Ćwiczy także umysł
Wspinaczka skalna to nie tylko sport – to medytacja w ruchu, która wpływa zarówno na ciało, jak i na umysł. Zobacz, dlaczego tak wiele osób uznaje ją za najlepszy trening wszechstronny.
Spis treści: Wspinaczka jako wszechstronny trening fizyczny Zwinność, balans i funkcjonalna sprawność Korzyści psychiczne i społeczne wspinania Wspinaczka a relacje i kontakt z naturą Ten sport nie przynosi wyłącznie korzyści fizycznych. To także gra tocząca się w głowie. Wspinacze potrafią zahipnotyzować, gdy z równą dozą siły, precyzji i spokoju przesuwają się w górę ściany. Ich ciała zdają się ignorować prawa grawitacji. To, co dzieje się w ich wnętrzu, jest jednak jeszcze bardziej niezwykłe. – Wspinaczka skalna pobudza każdy układ ciała i umysłu – mówi Pete Rohleder, kinezjolog z Kansas State University. – Angażuje niemal każdy mięsień, wystawia na próbę układ krążenia, a jednocześnie wymaga maksymalnie skupionego rozwiązywania problemów. Gdy dodamy do tego dreszcz emocji i satysfakcję z pokonywania trudności, powstaje potężna mieszanka korzyści fizycznych, przemiany psychicznej i pozytywnych emocji. Ulyana Nadia Horodyskyj, eksploratorka National Geographic i zapalona wspinaczka od prawie dwóch dekad, zgadza się z tym. – Dla mnie wspinanie to medytacja w ruchu, bo wymaga pełnej obecności w chwili tu i teraz – mówi. Takie korzyści pomagają wyjaśnić, dlaczego wspinaczka przestała być niszową pasją alpinistów, a stała się wielomiliardowym, globalnym sportem. – Dzięki setkom hal wspinaczkowych działających w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie, wspinanie stało się łatwo dostępną formą treningu, z której może korzystać niemal każdy – mówi Horodyskyj, szefowa komunikacji naukowej w North Central Climate Adaptation Science Center na University of Colorado Boulder. Oto w jaki sposób ten sport zapewnia tak wyjątkowe połączenie korzyści dla ciała i umysłu. Wspinaczka jako wszechstronny trening fizyczny Choć może wyglądać jak popis głównie mięśni rąk i barków, wspinanie to trening całego ciała. Jednocześnie pracują serce, płuca, mózg oraz cały układ mięśniowo-szkieletowy. Każde wejście na ścianę to przeplatanie gwałtownych ruchów z chwilami bezruchu. Rami Hashish, fizjoterapeuta i konsultant ds. wydajności ciała z National Biomechanics Institute, nazywa to „treningiem interwałowym w przebraniu”. Taki rytm podnosi tętno i przyspiesza oddech. Dzięki temu poprawia się wydolność układu krążenia i rośnie VO₂ max. – W praktyce trenujesz serce, by wydajniej dostarczało tlen, podczas gdy mięśnie pracują z pełną mocą – wyjaśnia Hashish. Wspinaczka buduje też wszechstronną siłę w sposób, do którego niewiele innych aktywności może się zbliżyć. – Gdy mówimy o wzmacnianiu mięśni, mamy zazwyczaj na myśli trzy rodzaje ich pracy – tłumaczy Joyce Gomes-Osman, fizjoterapeutka i neurolog z University of Miami Miller School of Medicine. Pierwszy to skurcz koncentryczny – na przykład wtedy, gdy podciągasz się w górę, a włókna mięśniowe się skracają. Drugi to skurcz ekscentryczny – gdy opuszczasz się w kontrolowanym zjeździe, wydłużając włókna pod obciążeniem. Trzeci rodzaj to skurcz izometryczny, gdy trwasz w bezruchu, opierając się sile, na przykład stając na mikroskopijnym stopniu i jednocześnie napinając całe ciało, żeby utrzymać pozycję. – Fascynujące we wspinaczce jest to, że wykonujesz wszystkie trzy rodzaje pracy mięśniowej niemal bez zastanowienia. Często w ramach jednej sekwencji ruchów – mówi Gomes-Osman. Taki „multitasking” całego ciała przynosi wymierne efekty. Metaanaliza dziewięciu badań wykazała, że wspinaczka znacząco poprawia moc, wysokość wyskoku oraz siłę mięśni tułowia, górnych i dolnych partii ciała. – Kiedy się wspinasz, budujesz siłę praktycznie we wszystkich grupach mięśniowych – mówi Horodyskyj. – To naprawdę trening całego ciała. Ponieważ każdy chwyt wymaga utrzymania napięcia i wytrzymałości, wspinanie świetnie rozwija też siłę chwytu i wytrzymałość przedramion. To z kolei jest zaskakująco dobrym wskaźnikiem zdrowia i długości życia. Badania pokazują, że słabszy uścisk dłoni wiąże się z gorszym stanem układu krążenia i wyższą ogólną śmiertelnością. Pośrednio odzwierciedla on bowiem ogólną kondycję mięśni i zdolność organizmu do wykonywania podstawowych codziennych ruchów. – Mówiąc krótko, silniejsze dłonie mogą oznaczać silniejsze, dłuższe życie – podsumowuje Rohleder. Zwinność, balans i funkcjonalna sprawność Wspinaczka nie tylko buduje mięśnie. Uczy także, jak współpracują, bo każdy ruch – sięgnięcie, skręt, odepchnięcie – wymaga koordynacji oraz drobnych korekt równowagi i kontroli. – Wspinanie to trening równowagi w przebraniu – mówi Hashish. – Każdy stopień uczy mikrokorekt, które wyostrzają stabilność. Wspinacze poruszają się w głębokich zakresach zgięcia bioder i barków, wyprostu stawu skokowego i rotacji kręgosłupa. Często robią to, jednocześnie utrzymując ciężar całego ciała. Dzięki temu rozwijają mobilność, której wielu sportowców może im tylko pozazdrościć. – Używasz krańcowych zakresów ruchu, do których większość sportów nawet się nie zbliża – wyjaśnia Hashish. – A ponieważ robisz to pod obciążeniem, stawy pozostają mobilne i mocne. To kwintesencja tzw. sprawności funkcjonalnej – zdolności do sprawnego poruszania się w schematach ruchu potrzebnych na co dzień, takich jak przysiad, sięganie, przyciąganie czy stabilizowanie. Dzięki temu można wykonywać codzienne czynności bezpieczniej i z mniejszym wysiłkiem. Tego typu sprawność jest też silnie powiązana z mniejszym ryzykiem urazów oraz dłuższym, zdrowszym życiem. Jak podkreśla Rohleder, adaptacje, których wymaga wspinaczka, nie tylko poprawiają wyniki sportowe. – Sprawiają też, że codzienne zadania wymagają od nas mniej wysiłku – mówi. Korzyści psychiczne i społeczne wspinania Poza wyzwaniami fizycznymi wspinanie to także gra umysłowa. Każda droga, każde wejście i zejście wymagają strategii, pamięci i kreatywności. – We wspinaczce musisz planować kilka ruchów naprzód, „czytać” skałę, wyznaczać kolejne kroki, zachować spokój pod presją i dostosowywać się, gdy coś nie idzie zgodnie z planem – mówi Horodyskyj.– To sport, który wymaga rozumienia własnego ciała i tego, jak porusza się w przestrzeni. Dzięki temu rozwijasz koordynację, pewność siebie i zaufanie do samego siebie – dodaje Alyson Chun, zastępczyni dyrektora programów Adventure Sports and Recreation na Stanford University. Takie zaangażowanie poznawcze przynosi efekty także poza ścianą. Badanie opublikowane w „Journal of Human Kinetics” wykazało, że doświadczeni wspinacze mają szybszą prędkość przetwarzania informacji i lepsze postrzeganie przestrzenne niż osoby początkujące. Pokonywanie złożonych dróg wzmacnia bowiem połączenia nerwowe między ruchem, pamięcią i podejmowaniem decyzji. Badania pokazują również, że wspinanie może zmniejszać objawy depresji i lęku oraz poprawiać nastrój i poczucie własnej wartości. Dzieje się tak dzięki połączeniu uważnego ruchu i natychmiastowej informacji zwrotnej. – Pacjenci, którzy się wspinają, opisują to jako wyciszenie natrętnych myśli i emocji – mówi Anika Frühauf, adiunktka na University of Innsbruck i współautorka tych badań. Wspinaczka a relacje i kontakt z naturą Połączenie ruchu, uważności i wzajemnego zaufania pogłębia też więzi społeczne. – Uczestnicy często opisują silne poczucie zaufania budowanego między partnerami wspinaczkowymi. Szczególnie poprzez asekurowanie, kiedy jedna osoba dosłownie odpowiada za bezpieczeństwo drugiej – wyjaśnia Frühauf. Chun widzi to zjawisko na co dzień w swojej pracy. – Wspinacze uczą się wyznaczać cele, ciężko na nie pracować, próbować nowych rzeczy, ponosić porażki i odnosić sukcesy – mówi. – A kiedy wszystko to dzieje się w otoczeniu innych wspinaczy, którzy ci kibicują, ta aktywność staje się niezwykle satysfakcjonująca. Wspinanie w plenerze dodatkowo wzmacnia udowodnione już korzyści płynące z przebywania na łonie natury. Należą do nich lepszy nastrój, mniejszy poziom stresu i większe poczucie witalności. – Wspinanie pozwala wchodzić z krajobrazem w interakcję, zamiast tylko się nim zachwycać z daleka. Dzięki temu korzystasz z uroków przebywania na zewnątrz w najbardziej namacalny sposób – podkreśla Horodyskyj. Nic dziwnego, że w badaniu z 2025 roku 73 procent wspinaczy zadeklarowało poprawę zdrowia psychicznego po rozpoczęciu uprawiania tego sportu. Źródło: National Geographic
Te mięśnie są kluczowe dla zachowania młodości. Czy wiesz, jak je wzmacniać?
Mięśnie głębokie, a nie sześciopak, są fundamentem zdrowego starzenia się. Poprawiają postawę, chronią kręgosłup i wspierają każdy codzienny ruch.
Spis treści: Core – jak działa i jakie mięśnie obejmuje Mocne centrum – recepta na długowieczność Jak trenować core, by wspierać ciało przez lata Od przepony po dno miednicy – naukowcy podkreślają, że wzmocnienie „centrum” ciała chroni kręgosłup i pomaga poruszać się z łatwością także w starszym wieku. „Sześciopak” może wyglądać jak symbol formy, ale o zdrowiu mówi zaskakująco niewiele. Prawdziwy sekret zdrowego starzenia się kryje się nie w widocznych mięśniach brzucha, lecz w złożonej sieci mięśni tworzących twój tzw. core. Te głębokie mięśnie stabilizują kręgosłup. Chronią plecy i napędzają niemal każdy ruch. – Ćwiczenia „na kratę”, jak klasyczne brzuszki, robione dla wyglądu, mogą uczynić więcej szkody niż pożytku – mówi Ben Yamuder, fizjolog wysiłku z nowojorskiego Hospital for Special Surgery. – Trenując w ten sposób, izolujesz bardzo małą część mięśni centrum – dodaje. W brzuchu jest około 35 mięśni, a mięsień prosty brzucha – popularny „sześciopak” – to zaledwie dwa z nich. Zrozumienie roli pozostałych mięśni – i sposobów ich wzmacniania – może być jednym z najskuteczniejszych sposobów, by z wiekiem pozostać silnym, stabilnym i wolnym od bólu. Oto, co warto wiedzieć. Core – jak działa i jakie mięśnie obejmuje – Core to złożony układ mięśni, który stabilizuje i porusza kręgosłup oraz miednicę – wyjaśnia Tom Holland, założyciel i CEO TeamHolland LLC, firmy doradczej w obszarze fitnessu. – Mięśnie te współpracują, by wspierać kręgosłup, regulować ciśnienie śródbrzuszne i tworzyć stabilną bazę dla ruchu. Według Yamudera mięśnie centrum można pogrupować w sześć obszarów. Z przodu leży mięsień prosty brzucha – dwa pionowe brzuśce oddzielone pasmem tkanki łącznej. Zginają tułów przy ruchach typu brzuszki czy siady i tworzą charakterystyczny „sześciopak”. Głębiej, pod nimi, mięsień poprzeczny brzucha owija tułów jak wewnętrzny gorset. – To główny stabilizator kręgosłupa, który utrzymuje go na miejscu. Gdy „wciągasz” pępek, napinasz właśnie ten mięsień – mówi Yamuder. U podstawy układu znajduje się dno miednicy – grupa mięśni wspierających prawidłowe trzymanie moczu oraz zdrowie seksualne. Po bokach wewnętrzne i zewnętrzne mięśnie skośne brzucha kontrolują rotację i zgięcia boczne, pozwalając tułowiowi skręcać się, sięgać i stabilizować. Nawet oddychanie zależy od centrum. Przepona, kopułowaty mięsień pod płucami, rozszerza się i kurczy z każdym oddechem. Tworzy ciśnienie, które stabilizuje kręgosłup. Z tyłu wzdłuż obu stron kręgosłupa biegnie prostownik grzbietu. Pomaga stać prosto i zginać się do przodu bez przeciążenia. To jeden z kluczowych „strażników” stabilności kręgosłupa. Osłabienie tych mięśni często skutkuje bólem pleców. Razem ta sieć łączy oddech, postawę i siłę – stanowiąc fundament niemal każdego ruchu. Mocne centrum – recepta na długowieczność Każdy ruch – od noszenia zakupów po powstrzymywanie psa – angażuje core. – Scenariuszy są setki – mówi Yamuder. – Łączy je jedno: centrum pracuje, by zapewnić ci bezpieczeństwo. Jeśli trenujesz tylko „sześciopak” albo wcale, z wiekiem będziesz gorzej przygotowany na codzienne wyzwania. Siła centrum to część ogólnej siły mięśniowej, którą badania konsekwentnie łączą z dłuższym, zdrowszym życiem. Przegląd badań naukowych z 2015 roku opublikowany w czasopiśmie „European Journal of Internal Medicine” pokazał, że wraz ze wzrostem siły mięśni maleje ryzyko zgonu. Dodatkowo mocny core zmniejsza ryzyko upadków, ogranicza dokuczliwy ból pleców i poprawia postawę – podkreśla Yamuder. – Jeśli bolą plecy, rzadziej prowadzisz aktywny tryb życia. Z czasem odbija się to na sercu i metabolizmie – mówi. Wpływa to m.in. na krążenie, trawienie i regulację hormonów. Słabe mięśnie centrum wiążą się z większą częstością bólu dolnych pleców, gorszą mobilnością i niższą jakością życia u starszych osób – dodaje Holland. Przegląd badań z 2021 roku w „Orthopedic Research Online Journal” pokazał, że seniorzy wykonujący codziennie ćwiczenia wzmacniające centrum mieli lepszą równowagę, większą samodzielność i wyższą jakość życia niż osoby, które ich nie robiły. Podobnie badanie z 2017 roku opublikowane w czasopiśmie „Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy” wykazało, że starsi dorośli z słabszymi mięśniami core – zwłaszcza z mniejszym prostownikiem grzbietu zawierającym więcej tkanki tłuszczowej – częściej doświadczali przewlekłego bólu pleców. Badacze zauważyli też, że z wiekiem dochodzi do zaniku mięśni i wzrostu tłuszczu śródmięśniowego. Wzmacnianie centrum może więc zapobiegać bólowi krzyża w późniejszym wieku. Znaczenie ma także postawa. Badanie z 2013 roku opublikowane w „Journal of Gerontology: Medical Sciences” powiązało złą postawę kręgosłupa z większym ryzykiem utraty samodzielności w codziennych czynnościach, takich jak ubieranie się czy mycie. Wzmacnianie mięśni stabilizujących kręgosłup pomaga temu zapobiegać. – Warto dbać o mocny core, żeby nadal robić rzeczy, które dają radość i wspierają zdrowy styl życia – podsumowuje Yamuder. Jak trenować core, by wspierać ciało przez lata Budowanie siły core nie wymaga niekończących się brzuszków ani godzin na siłowni. Eksperci mówią, że centrum działa najlepiej, gdy trenujesz je tak, jak go używasz – poprzez ruchy dnia codziennego. – Aktywowanie centrum podczas chodzenia, siedzenia prosto, a nawet mycia zębów uczy układ, by włączał się odruchowo. Właśnie o to chodzi – mówi Holland. – Noszenie nierównych ciężarów wzmacnia core w funkcjonalny, „życiowy” sposób. Jednym z najprostszych startów jest oddychanie przeponowe, czyli głęboki „oddech do brzucha” – dodaje Yamuder. Wzmacnia ono głębokie mięśnie stabilizujące kręgosłup, w tym mięsień poprzeczny brzucha i przeponę. Oto jak zacząć: Usiądź prosto albo połóż się z lekko ugiętymi kolanami. Połóż jedną dłoń na klatce piersiowej, drugą na brzuchu – tuż pod łukiem żeber. Weź głęboki wdech nosem. „Napełniaj” się od bioder po barki, pozwalając brzuchowi się unieść razem z dłonią. Wstrzymaj oddech na 5–7 sekund. Ułóż usta w „dziubek” i wydychaj powietrze ustami. Pozwól brzuchowi opaść pod kontrolą, jakby zbliżał pępek do kręgosłupa. Powtarzaj przez kilka minut, skupiając się na oddechu i ruchu brzucha. W przeciwieństwie do dużych grup mięśni, które potrzebują dłuższej regeneracji, centrum można trenować codziennie – krótko i różnorodnie – podkreśla Holland. – Ponieważ mięśnie core pracują niemal przy każdym ruchu, najlepiej reagują na krótkie, regularne sesje, a nie maratony. Możesz trenować je wszędzie i o każdej porze, korzystając wyłącznie z masy własnego ciała. Kluczem jest konsekwencja – mówi. Źródło: National Geographic
Ludzka dłoń zmieniła historię. Oto dlaczego jest tak wyjątkowa
Czy historia człowieka rozpoczęła się od dłoni? Jej budowa, a zwłaszcza unikalny układ kciuka, pozwoliły nam sięgnąć po rzeczy, które były poza zasięgiem innych naczelnych. Nasza dłoń nie tylko chwyta, ale też umożliwia wykonywanie precyzyjnych manipulacji. Oto jej niezwykła historia.
Spis treści: Do czego kiedyś służyły nam dłonie? Wytrzymałe człowiecze paliczki Mechanika kciuka Kciuk obrócony – od jak dawna? Król wśród palców – kciuk Nieznany mięsień Szympansy przede wszystkim podczas chodzenia po ziemi opierają się na grzbietach środkowych paliczków palców od drugiego do piątego (od wskazującego do małego), co nieformalnie nazywa się „podpieraniem się na knykciach”. Robią to również goryle. Ponieważ małpy te opierają się nie na dłoniach, lecz na podeszwach stóp, ich ramiona są uniesione, a plecy pochylają się w kierunku bioder. Do czego kiedyś służyły nam dłonie? Toczy się spór o to, czy w naszej historii ewolucyjnej kiedykolwiek wspieraliśmy się na grzbietach środkowych paliczków palców rąk (z wyłączeniem kciuka). Ręka australopiteka była już zasadniczo podobna do naszej. Aby dowiedzieć się, jak wyglądała ręka jeszcze starszych przodków, potrzebujemy skamieniałości, a najlepszym przykładem jest Ardi. Szympansy, zwisając z gałęzi drzew bez udziału kciuka, używają ręki jako haka. Nie zamierzam prosić cię o to, abyś zawisł teraz na drążku, bo być może siedzisz w domu i czytasz, ale zaproponuję coś prostszego. Proszę ująć w dłoń rączkę aktówki lub walizki, jeśli jest pod ręką (obecnie często zastępują je plecaki lub walizki na kółkach). Chwyt jest (mniej więcej) taki sam jak w przypadku gałęzi, tylko w drugą stronę, ponieważ to walizka zwisa z ręki, a nie ręka z walizki. Łatwo zauważyć, że główną rolę odgrywa paliczek środkowy (tym razem po stronie dłoniowej, a nie grzbietowej) palców od wskazującego do małego. Proszę zauważyć, że to zupełnie inny chwyt niż w przypadku podnoszenia młotka w celu wbicia gwoździa lub rakiety do gry w tenisa. Podczas trzymania kija lub uchwytu pięść jest całkowicie zaciśnięta, zaangażowane są również paliczki bliższe i dalsze, a nie tylko środkowe, kij lub uchwyt jest dociskany do dłoni, zaś kciuk zachodzi na palec wskazujący lub środkowy. Jeśli jednak chcielibyśmy uderzyć precyzyjnie, a nie najmocniej, jak to możliwe, kciuk spocznie na trzonku młotka, aby trafniej go nakierować. I rzecz najważniejsza: chwyt nie jest już poprzeczny (prostopadły) do osi ręki i przedramienia (jak w przypadku zwisu na drążku lub trzymania rączki walizki), ale ukośny. To ogromna różnica. Teraz proszę ponownie spojrzeć na dwie linie biegnące w poprzek dłoni. U szympansa są one poziome, natomiast u człowieka – ukośne. Wytrzymałe człowiecze paliczki Wszystkie wymienione różnice w typach chwytu wynikają z odmienności w budowie ręki szympansów i ludzi. W ludzkiej ręce wszystkie paliczki są bardziej wytrzymałe, zwłaszcza paliczki dalsze (te z paznokciem), które na końcu mają zauważalne rozszerzenie i spłaszczenie w kształcie półksiężyca. U neandertalczyków to rozszerzenie i spłaszczenie było szczególnie duże, ponieważ ich ręka była bardzo masywna. Poza tym, oczywiście, ludzki kciuk jest znacznie mocniejszy i dłuższy niż u szympansa w stosunku do pozostałych czterech palców. Przejdźmy do działania, aby lepiej to zrozumieć. Proszę przybliżyć kciuk do ręki. Ten ruch nazywamy przywodzeniem; to już wiedzieliśmy: „przywodzenie” oznacza „zbliżenie”, a „odwodzenie” – „oddzielenie”, „rozbieżność”. Teraz proszę ustawić dłoń w pronacji (grzbietem do twarzy). Dostrzeżesz, że cały paliczek dalszy kciuka (proszę pamiętać, ten z paznokciem) sięga ponad stawy pozostałych palców, łączące je z odpowiednimi kośćmi ręki. Teraz proszę zgiąć kciuk. Widać, że staw międzypaliczkowy kciuka znajduje się na poziomie stawów pozostałych palców łączących je z kośćmi śródręcza. U szympansa z jego wydłużoną dłonią się tak nie dzieje. Mechanika kciuka Jeśli kości na powrót obleczemy w ciało, zauważymy dwie mięsiste masy. Te dwa wybrzuszenia nazywane są kłębem, wyniosłością kłębu lub wyniosłością kciuka (oczywiście po stronie kciuka) i kłębikiem, wyniosłością kłębika lub wyniosłością palca małego (rzecz jasna po stronie małego palca). Teraz proszę zacisnąć pięść, a przekonasz się, że są wyczuwalne, zwłaszcza kłąb. Obszary te są wybrzuszone z powodu znajdujących się w nich mięśni. Jak wynika z ich położenia, mięśnie obszaru wyniosłości kciuka są związane z ruchem kciuka, a mięśnie wyniosłości palca małego – z ruchem małego palca. Mięśnie wyniosłości kciuka to mięsień odwodziciel krótki kciuka, zginacz krótki kciuka, przywodziciel kciuka i przeciwstawiacz kciuka. Łatwo sobie wyobrazić funkcję pierwszych trzech: oddzielanie kciuka od pozostałych palców, zginanie go i łączenie z pozostałymi palcami. Mięsień przeciwstawiacz kciuka przeciwstawia go pozostałym czterem palcom, a tym samym umożliwia wykonanie chwytu precyzyjnego z którymkolwiek z nich. Kciuk obrócony – od jak dawna? Szczególną cechą ręki jest kciuk obrócony i skierowany przeciwnie do pozostałych czterech palców (tworzy z nimi kąt prosty). To właśnie tylko i wyłącznie dzięki obrotowi kciuk może być przeciwstawny. Nie jest to jednak cecha występująca wyłącznie u ludzi, ponieważ występuje również u innych małp wąskonosych (małp człekokształtnych oraz małp zwierzokształtnych afrykańskich i azjatyckich). Cecha ta nie pojawia się jednak u małp szerokonosych (amerykańskich) – u nich kciuk nie jest obrócony i jest zwrócony w tym samym kierunku co pozostałe palce, czego nie uda ci się osiągnąć, nawet gdybyś bardzo się starał. Dlatego niektóre małpy szerokonose (z podrodziny titi) nie są w stanie przeciwstawić kciuka pozostałym palcom, a pozostałe są zdolne tylko do częściowego przeciwstawienia. Proszę zwrócić uwagę na tę osobliwą cechę kciuka, bardzo przydatną do manipulacji, ale zastrzeżoną tylko dla gatunku ludzkiego. Wyłącznie u ludzi opuszki kciuka i pozostałych palców mają dużą powierzchnię styku. Mięśnie wyniosłości palca małego, czyli kłębika, to mięsień odwodziciel palca małego, zginacz palca małego, przeciwstawiacz palca małego i mięsień dłoniowy krótki. Funkcja pierwszych trzech jest oczywista: oddzielanie, zginanie i przeciwstawianie małego palca. Mięsień dłoniowy krótki to mały czworoboczny płaski mięsień, który zwiększa wklęsłość wnętrza ręki, gdy układamy ją w kształt niecki, aby się napić lub o coś poprosić. Jeśli jednocześnie działają prostownik krótki i zginacz długi, paliczek bliższy kciuka się prostuje (nad śródręczem), a paliczek dalszy – zgina (nad paliczkiem bliższym), i według niektórych ten układ palca jest ważny przy obróbce kamiennych narzędzi. A ponieważ nie wyrabiamy już kamiennych narzędzi, podam przykład bardziej współczesny. Mówię o ruchu, który wykonujemy, gdy zapalamy zapalniczkę: paliczek bliższy kciuka jest wyprostowany, a dalszy – zgięty. Wykonujesz w tej chwili ten ruch? Król wśród palców – kciuk Wszystko wskazuje więc na to, że te dwa mięśnie kciuka (zginacz długi i prostownik krótki) mają związek z niezwykłą zdolnością człowieka do posługiwania się kciukiem zarówno w chwycie precyzyjnym, jak i siłowym. Nie wiemy, kiedy pojawiły się one w ewolucji człowieka, ale można je kojarzyć z początkiem obróbki kamienia, co miało miejsce w Afryce nieco ponad dwa i pół miliona lat temu, w epoce Homo habilis, choć być może oba mięśnie były niezależne już wcześniej i służyły do innych celów niż wytwarzanie kamiennych narzędzi. Opowiadam o tym wszystkim, ponieważ możliwe jest, że przedstawiciele gatunku australopiteka (Australopithecus garhi), żyjący dwa i pół miliona lat temu w Etiopii, wykonywali bardzo prymitywne kamienne narzędzia, wystarczające do krojenia mięsa lub miażdżenia kości i wydobywania szpiku. Kości roślinożerców ze śladami narzędzi (ale nie same narzędzia) znaleziono w wychodni skalnej, w której odkryto również czaszkę tego australopiteka, choć ślady te mogły zostać wykonane przez przedstawicieli innego, bardziej zaawansowanego gatunku hominina, bliższego Homo sapiens. Nieznany mięsień Zaryzykuję wyjście na nudziarza, bo chciałbym wspomnieć – skoro już omawiamy kwestie związane z kciukiem – o innym mięśniu ręki charakterystycznym wyłącznie dla człowieka, który odkryto zaledwie kilka lat temu. Mowa o mięśniu wewnętrznym, to znaczy takim, który nie pochodzi z przedramienia, ale wywodzi się z pierwszej kości śródręcza i przyczepia się do paliczka bliższego kciuka. Proponuję nazwać go mięśniem przywodzicielem dodatkowym kciuka. Przypominam, że przywodzenie kciuka polega na zbliżeniu go do palca drugiego, co jest niewątpliwie ważnym ruchem przy manipulowaniu przedmiotami. Ludzka anatomia nie została jeszcze w pełni zbadana! To jest przedruk z książki Juana Luisa Arsuagi pt. „Ciało. Arcydzieło siedmiu milionów lat”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak w przekładzie Ewy Ratajczak. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska.
Co robi z ciałem człowieka 10-godzinny lot? Lekarze wyjaśniają
Długie loty potrafią nieźle dać się we znaki – od bólu pleców po odwodnienie. Eksperci, w tym lekarz z Explorers Club, tłumaczą, co dokładnie dzieje się z naszym ciałem i jak przetrwać podróż w lepszej formie.
Spis treści: Dlaczego długie loty tak mocno wpływają na nasze ciało? Dlaczego powietrze w samolocie tak wysusza śluzówki? Zatkane uszy, ból zatok i... infekcje? Eksperci wyjaśniają Dlaczego długie siedzenie w samolocie może powodować ból? Jak długi lot wpływa na trawienie i oddychanie? Zakrzepica – największe zagrożenie na długich trasach Suchość śluzówek, ból zatok, sztywność mięśni czy problemy z krążeniem to tylko część skutków ubocznych długotrwałego przebywania w kabinie samolotu. Zwłaszcza w przypadku lotów trwających ponad 10 godzin – jak to z Warszawy do Los Angeles czy z Warszawy do Tokio – ryzyko powikłań wzrasta. Jakie sygnały ostrzegawcze powinny nas zaniepokoić? I co możemy zrobić, by przygotować ciało do kilkunastu godzin w powietrzu? Dlaczego długie loty tak mocno wpływają na nasze ciało? Długie loty mogą poważnie wpłynąć na twoje ciało. Jeśli niedawno odbyłeś taką podróż – zwłaszcza siedząc na miejscu z ograniczonym odchyleniem oparcia – z pewnością pamiętasz towarzyszący jej dyskomfort. Wielkość i rozstaw siedzeń, czyli ilość miejsca na nogi, systematycznie się zmniejszają od lat 90., podczas gdy czas spędzany przez pasażerów w powietrzu wyraźnie się wydłuża. Gdy linia Qantas uruchomi bezpośrednie połączenie Sydney–Londyn, planowane na koniec 2025 roku, będzie to najdłuższy lot na świecie – aż 20 godzin w powietrzu. Obecnie rekord należy do Singapore Airlines, których trasa Nowy Jork–Singapur trwa ponad 18 godzin. Dyskomfort to nie tylko skrępowana pozycja. Dochodzi do tego suche powietrze w kabinie – podrażniające gardło, nos i skórę – oraz zmiany ciśnienia, które mogą wpływać na zatoki. W skrajnych przypadkach latanie może być śmiertelnie niebezpieczne, jeśli w kończynach utworzy się zakrzep krwi, który przemieści się do płuc i spowoduje zatorowość płucną. Na szczęście eksperci uspokajają – większość pasażerów nie musi się obawiać. – Zasadniczo latanie jest bezpieczne dla wszystkich. Problemy pojawiają się tylko wtedy, gdy ktoś ma ukryte schorzenia – mówi dr Michael J. Manyak, lekarz specjalizujący się w urologii i medycynie ekspedycyjnej, członek Explorers Club. Dlaczego powietrze w samolocie tak wysusza śluzówki? Około 50% powietrza w kabinie samolotu pochodzi z zewnątrz – z dużych wysokości – i jest wyjątkowo suche. – W rezultacie jest ono o wiele mniej wilgotne niż powietrze, którym oddychasz na ziemi – tłumaczy dr Michael J. Manyak. Takie środowisko może powodować przesuszenie oczu, nosa i ust. – Twoje błony śluzowe wysychają – mówi dr Manyak. – Suche powietrze prowadzi do odwodnienia układów organizmu. Picie dużej ilości wody przed i w trakcie lotu może poprawić zarówno samopoczucie, jak i krążenie. Ekspert dodaje, że zimne, suche powietrze może zaostrzyć niektóre choroby układu oddechowego, takie jak astma. – Większość osób nie musi jednak obawiać się poważnych dolegliwości – poza dyskomfortem – zaznacza dr Manyak. Zatkane uszy, ból zatok i... infekcje? Eksperci wyjaśniają Zmiany ciśnienia podczas startu i lądowania wpływają na zatoki i mogą powodować dyskomfort. – U niektórych osób skutkuje to bólem nosa i uszu – tłumaczy dr Laleh Gharahbaghian, lekarz i profesor medycyny ratunkowej na Uniwersytecie Stanforda. – Najczęściej dotyka to osób z chorobami zatok, podczas gdy u zdrowych zwykle objawia się lekkim uczuciem „zatkanych uszu” – wyjaśnia. Dr Gharahbaghian zaleca przyjmowanie środków udrażniających przed lotem, regularne nawadnianie się oraz stosowanie leków przeciwzapalnych, jeśli jesteś przeziębiony lub masz zatkany nos. A co z infekcjami? Choć może się wydawać, że po każdym locie łapiesz przeziębienie, dr Manyak uspokaja: prawdziwe ryzyko zaczyna się wcześniej – na lotniskach, gdzie tłumy ludzi przebywają w słabo wentylowanych pomieszczeniach bez odpowiednich filtrów powietrza. Według danych IATA, powietrze w kabinie jest w 50% filtrowane przez system HEPA, a w pozostałej części pochodzi z zewnątrz i jest wymieniane 20–30 razy na godzinę. Dlaczego długie siedzenie w samolocie może powodować ból? Brak możliwości ruchu oznacza przebywanie w jednej pozycji przez wiele godzin, co prowadzi do napięcia mięśni i bólu. Dr Laleh Gharahbaghian podkreśla, że uczucie sztywności pleców, szyi czy ud w trakcie długiego lotu nie jest niczym niezwykłym. Pomaga wstawanie i przechadzanie się po pokładzie, gdy tylko jest to bezpieczne. Nawet drobne ruchy – jak podnoszenie pięt podczas siedzenia – mogą przynieść ulgę. – Większość urazów nasila się po długim siedzeniu, ponieważ dochodzi do stanu zapalnego, który nie może zostać usunięty bez aktywności fizycznej – tłumaczy Kevin Lees, dyrektor ds. chiropraktyki w The Joint Chiropractic. Jak długi lot wpływa na trawienie i oddychanie? Długotrwałe siedzenie wpływa nie tylko na mięśnie, ale też na układ pokarmowy. – Brak ruchu spowalnia przesuwanie się treści pokarmowej przez jelita – zauważa Kevin Lees. – Gdy jesteś nieruchomy, brakuje bodźca do pracy jelit – dodaje dr Michael J. Manyak. – Z tego samego powodu pacjentów po operacjach jak najszybciej się uruchamia. Ruch wspiera również krążenie i procesy gojenia. Zgarbiona pozycja może sprzyjać refluksowi żołądkowemu, który prowadzi do nudności – zauważa Lees. Dr Manyak jednak uspokaja: nudności i objawy choroby lokomocyjnej wywołane turbulencjami zwykle szybko mijają. – Piloci starają się omijać niespokojne rejony, dlatego choroba lokomocyjna często ustępuje natychmiast po ustabilizowaniu lotu – dodaje. Przygarbiona sylwetka wpływa również na układ oddechowy. Może ograniczać ruch klatki piersiowej, prowadząc do płytkiego i spowolnionego oddychania. – Płytki oddech oznacza niższy pobór tlenu – mówi Lees. – To może skutkować zamgleniem umysłu, zawrotami głowy, a nawet uczuciem zmęczenia. Zakrzepica – największe zagrożenie na długich trasach Największym ryzykiem podczas długiego lotu jest problem znany również z długotrwałego unieruchomienia na ziemi – zakrzepica żył głębokich (DVT). – Najgroźniejsza jest zakrzepica żył głębokich, czyli zakrzep w nogach – wyjaśnia dr Laleh Gharahbaghian. – Jeśli skrzep przemieści się do płuc, może stanowić zagrożenie życia. Objawy DVT to obrzęk, pulsowanie lub ból jednej nogi. – Ból wynika z utrudnienia przepływu krwi do serca – tłumaczy dr Michael J. Manyak. – Żyły puchną, pojawia się ból. Czynników ryzyka jest wiele. Dr Manyak sam dowiedział się o własnej genetycznej skłonności do zakrzepów po przebytym epizodzie zakrzepicy po locie międzynarodowym. Do najczęstszych czynników ryzyka zaliczają się: wywiad rodzinny w kierunku zakrzepicy ciąża i okres poporodowy nowotwory i leczenie onkologiczne stosowanie antykoncepcji hormonalnej choroby serca (według American Heart Association) Aby poprawić krążenie, dr Manyak zaleca chodzenie po pokładzie co godzinę oraz wykonywanie prostych ćwiczeń nóg. Pomocne mogą być również skarpetki uciskowe, które zapobiegają gromadzeniu się krwi w nogach podczas długiego lotu. – To dobra rada dla każdego, kto na myśl o długim locie zaczyna się niecierpliwić – podsumowuje dr Manyak. – Największym źródłem dyskomfortu podczas długiej podróży jest brak ruchu. Źródło: National Geographic
Jesz tylko mięso? Ekspertka zdradza, co naprawdę dzieje się z twoim ciałem
Coraz popularniejsza dieta „carnivore” kusi prostotą i obietnicą jasności umysłu. Jest jednak bardzo radykalna. Ekspertka tłumaczy, co naprawdę dzieje się z naszym ciałem, gdy całkowicie eliminujemy warzywa i zboża z jadłospisu.
Spis treści: Popularność diety a trendy społeczne Jak dieta carnivore wpływa na jelita? Jakie składniki tracimy na diecie mięsnej? Czy dieta carnivore szkodzi sercu? Co ciągnie nas do radykalnych diet? Dieta carnivore obiecuje jasność umysłu i szybkie efekty. Eksperci ostrzegają jednak, że długofalowe skutki dla serca, mózgu i jelit mogą być znacznie bardziej złożone. Wystarczy rzucić okiem na profile influencerów promujących dietę carnivore – dominują tam obrazy pełne mięsa: steki ułożone warstwami, burgery skąpane w maśle, żeberka na ciężkich deskach. Warzyw brak. Nawet jako dekoracji. To najbardziej radykalna odmiana diety niskowęglowodanowej. Eliminuje wszystkie produkty roślinne na rzecz mięsa, jaj i nabiału. Niektórzy idą dalej i jedzą prawie wyłącznie czerwone mięso. Zwolennicy twierdzą, że dzięki temu szybko chudną, mają czystszą skórę, mniej wzdęć, a nawet remisję chorób autoimmunologicznych. – Tych deklaracji nie potwierdzono jednak w badaniach klinicznych. – Dla części osób to próba powrotu do pierwotnych nawyków żywieniowych. – Rzekomo naśladujemy paleolitycznych łowców, którzy mieli świetnie funkcjonować na białku zwierzęcym. Dzisiejsza przemysłowa produkcja mięsa i globalny system żywnościowy mają jednak niewiele wspólnego z ową wyidealizowaną przeszłością. Organizacja Narodów Zjednoczonych szacuje, że około jedna trzecia światowych emisji gazów cieplarnianych pochodzi z sektora żywności. Największy udział ma w tym konsumpcja mięsa. Popularność diety a trendy społeczne Mimo rosnącej popularności na Instagramie czy TikToku, diety oparte wyłącznie na mięsie wciąż pozostają niszowe. Raport Good Food Institute z 2023 r. wykazał, że prawie 60% amerykańskich gospodarstw domowych kupowało produkty roślinne. W ostatniej dekadzie liczba osób określających się jako „fleksitarianie” mniej więcej się podwoiła. Socjolog Richard Twine uważa, że rosnąca popularność tego trendu to coś więcej niż jedzenie. – Większa widoczność diety carnivore w mediach społecznościowych pokazuje sprzeciw wobec powszechnych wezwań do zmiany sposobu żywienia. – Dodaje, że nakładanie na talerz dużych ilości mięsa stało się nie tylko dietą, lecz deklaracją. – To odrzucenie zrównoważonego rozwoju, zaleceń zdrowia publicznego i głównego nurtu odpowiedzialnego odżywiania. Jak dieta carnivore wpływa na jelita? Jedną z pierwszych zmian, o których mówią osoby na tej diecie, są trawienie i wygląd brzucha. Mają mniej wzdęć, mniej gazów i węższą talię. Brakuje jednak długoterminowych badań klinicznych. Większość zdrowotnych obietnic pozostaje spekulacją. Gdy węglowodany znikają, organizm sięga po zapasy glikogenu – łańcuchy glukozy magazynowane w mięśniach i <a href="https://www.google.com/search?q=w%C4%85troba+national+geographic&sca_esv=3ddf83562b9941c1&rlz=1C1GCEA_enPL928PL928&sxsrf=AE3TifOTD6KEsfBwOiSqq6VOqhJzSjIGeQ%3A1760358335817&ei=v-_saOvQMZGHxc8PmpzOuQw&ved=0ahUKEwirrKLqlaGQAxWRQ_EDHRqOM8cQ4dUDCBA&uact=5&oq=w%C4%85troba+national+geographic&gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiHHfEhXRyb2JhIG5hdGlvbmFsIGdlb2dyYXBoaWMyCBAAGIAEGKIEMggQABiABBiiBDIIEAAYgAQYogQyCBAAGIAEGKIEMgUQABjvBUjXIlCZGFjsIXACeAGQAQCYAXWgAeUFqgEDMi41uAEDyAEA-AEBmAIJoALQBsICChAAGLADGNYEGEfCAgYQABgHGB6YAwCIBgGQBgiSBwM0LjWgB68asgcDMi41uAe2BsIHBTItNi4zyAdV&sclient=gws-wiz-serp">wątrobie. Ich spalaniu towarzyszy uwalnianie wody. Na początku spadek masy ciała to głównie utracona woda, a nie tłuszcz. Wkrótce potem organizm wchodzi w ketozę. To stan, w którym podstawowym paliwem staje się tłuszcz. W tym stanie obniża się też poziom hormonów głodu i wzmacniane są sygnały sytości. Dlatego wiele osób w pierwszych tygodniach czuje się „lżej”, „szczuplej” i rzadziej odczuwa głód. Gastroenterolożka Wendi LeBrett podkreśla, że osoby przechodzące na dietę carnivore często zgłaszają mniej wzdęć i gazów. – Ulga może wynikać nie tyle z braku warzyw, ile z braku pewnych fermentujących włókien. – Szczególnie chodzi o produkty wysokie w FODMAP, które u części ludzi wywołują dolegliwości. W badaniach wykazano, że dieta o niskiej zawartości fermentujących węglowodanów (low-FODMAP) zmniejsza ból brzucha, wzdęcia i nieregularność wypróżnień u dorosłych z zespołem jelita drażliwego. LeBrett zaznacza, że nie trzeba eliminować wszystkich roślin. Jest jednak haczyk: długie wykluczenie błonnika może obniżyć tolerancję organizmu na włókno. – Gdy po przerwie zjemy produkt roślinny, jelita mogą zareagować nadmiernie. – Mówi naukowczyni żywienia Emily Prpa. – Brakuje „wprawionych” bakterii, które pomagają trawić takie pokarmy. To nasila objawy i utrwala restrykcyjne nawyki. Prpa podkreśla, że błonnik to nie tylko trawienie. – To jeden z najbardziej ochronnych składników ludzkiej diety. – Łączy się z mniejszym ryzykiem chorób serca, nowotworów i cukrzycy. Wiąże się też z dłuższym życiem i lepszym funkcjonowaniem poznawczym. – Przegląd badań z 2023 r. wykazał, że wysokie spożycie błonnika obniża ogólne ryzyko nowotworów nawet o 22%. Obejmuje to wyraźny efekt ochronny wobec raka jelita grubego. – Ostatecznie całkowite usunięcie błonnika pozbawia nas jednej z najlepszych linii obrony ciała i umysłu. – dodaje Prpa. Jakie składniki tracimy na diecie mięsnej? Trawienie to tylko część układanki. Brak roślin uruchamia w organizmie kaskadę niedoborów. Bez owoców, warzyw i zbóż tracimy dostęp do kluczowych składników: witaminy C, antyoksydantów i fitoskładników roślinnych. Pomagają one ograniczać stan zapalny i wspierają zdrowie w długiej perspektywie. Bardzo wysokie spożycie białka obciąża też wątrobę i nerki. Wątroba musi intensywniej przekształcać nadmiar azotu z białka w mocznik. Nerki potem go filtrują. To wiąże się z większym ryzykiem kamicy nerkowej i przewlekłego przeciążenia narządów. Prpa zwraca uwagę na mózg jako pomijanego poszkodowanego. – Diety bogate w błonnik z produktów roślinnych, jak dieta śródziemnomorska, wiążą się z lepszym nastrojem i niższym ryzykiem depresji. Chronią też zdrowie mózgu. – Metaanalizy wskazują, że stosowanie diety śródziemnomorskiej obniża ryzyko depresji o ok. 19%. Dodatkowe 5 gramów błonnika dziennie wiąże się ze spadkiem ryzyka depresji o ok. 5%. Czy dieta carnivore szkodzi sercu? Kardiolodzy od dawna ostrzegają przed dietami opartymi na czerwonym i przetworzonym mięsie. Zawierają one dużo tłuszczów nasyconych i cholesterolu. Te składniki podnoszą poziom LDL („złego” cholesterolu), kluczowego czynnika ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. W badaniu kohortowym z 2021 r. obejmującym ponad 180 000 osób wysokie spożycie czerwonego mięsa wiązało się z 20% wzrostem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, 53% wzrostem ryzyka chorób serca i ponad dwukrotnym wzrostem śmiertelności z powodu udaru. – Brak błonnika eliminuje jedno z naturalnych narzędzi organizmu do obniżania LDL. – Rozpuszczalny błonnik wiąże cholesterol w jelicie i pomaga usuwać go z krwiobiegu – podkreśla Prpa. – Skoro LDL jest jednym z najpewniej, przyczynowo powiązanych czynników chorób serca, długoterminowe ryzyko sercowe tej diety jest bardzo realne. Co ciągnie nas do radykalnych diet? Mimo ryzyka, dieta carnivore znajduje coraz to nowych odbiorców. Zwłaszcza wśród osób sfrustrowanych przewlekłymi dolegliwościami trawiennymi, nietolerancjami czy objawami autoimmunologicznymi. – Wiele osób przyciąga prostota i obietnica „wyzerowania” diety – mówi Prpa. – Część sięga po nią dla szybkich efektów lub ulgi jelitowej, myśląc, że radykalne cięcia „zresetują” organizm. Krótkoterminowo czasem to działa. Zwłaszcza u osób, które wcześniej jadły dużo ultraprzetworzonych produktów. Długofalowe efekty zdrowotne pozostają jednak niepewne. – W diecie carnivore najbardziej niepokoi mnie nie to, co zawiera lecz to, czego w niej brakuje – kwituje Emily Prpa. Żródło: National Geographic
Czy ogon dinozaura mógł wywołać grzmot? Naukowcy rozwiewają mit
Prehistoryczne gady mogły uderzać ogonem z taką siłą, że powstawał huk przypominający wystrzał armatni. Nowe analizy komputerowe pokazują, czy dinozaury naprawdę przekraczały barierę dźwięku.
Spis treści: Co to jest grom dźwiękowy? Rekonstrukcja ogona dinozaura Czy dinozaury wywoływały grom dźwiękowy? Diplodoki to jedne z najbardziej znanych dinozaurów. Wszyscy kojarzymy je z wyglądu. Miały charakterystyczne krótkie nogi, bardzo długie szyje zakończone małymi głowami i jeszcze dłuższe ogony. W sumie zwierzęta te mogły mieć nawet 30 metrów długości. Czyli tyle, ile boisko do koszykówki. Naukowców szczególnie ciekawią ich ogony. Dlaczego były tak długie i do czego służyły tym dinozaurom? Według jednej z teorii były niezbędne, by zapewnić równowagę dla wydłużonej szyi. Według innej pozwalały badać teren dookoła. Jeszcze inna hipoteza zakładała, że stabilizowały dinozaura, gdy unosił przednią część ciała – podobnie jak ogon u kangura. Wśród tych odpowiedzi wyróżniał się pomysł Nathana Myhrvolda i Philipa Currie. W 1997 r. na łamach „Paleobiology” naukowcy ci zasugerowali, że ogony diplodoków (i szerzej – zauropodów) mogły poruszać się z prędkością naddźwiękową. Dinozaury mogły strzelać nimi jak biczem, co powodowałoby ogromny hałas. Byłoby on użyteczny, by odstraszać drapieżniki albo ukazywać siłę i sprawność zwierzęcia w czasie godów. Co to jest grom dźwiękowy? Hipoteza ta zdobyła popularność. Policzono, że dinozaur, który smagał powietrze ogonem, powodowałby hałas o natężeniu 200 decybeli. To dźwięk odpowiadający hukowi generowanemu przez startującą rakietę kosmiczną. Jak to możliwe? Przekroczenie prędkości dźwięku powoduje powstanie tzw. gromu dźwiękowego. To zjawisko jest dobrze znane inżynierom lotniczym. I ciągle przyprawia ich o ból głowy. Concorde’y, naddźwiękowe samoloty wycofane z użytku w 2003 r., produkowały fale uderzeniowe tak głośne, że stanowiły uciążliwy hałas dla wszystkich mieszkających pod trasami ich przelotu. Jak powstaje grom dźwiękowy? To efekt natychmiastowej zmiany ciśnienia powodowanej przez dziób samolotu. Każdy samolot – oraz każdy poruszający się przedmiot – wywołuje wokół siebie zmianę ciśnienia, która rozchodzi się jak fala. Przy prędkości samolotu przekraczającej prędkość dźwięku, czyli ok. 1200 km/godz., generuje to gigantyczny huk. Rekonstrukcja ogona dinozaura Czy możliwe jest, by diplodok, machając długim ogonem, wywoływał grom dźwiękowy? Hipotezę przetestował właśnie międzynarodowy zespół paleontologów i inżynierów lotnictwa. Swoje badania naukowcy opisali w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Scientific Reports”. Ich podstawą była rekonstrukcja ogona diplodoka. Nie było to sprawą prostą, ponieważ żadnego nie odnaleziono w całości. Badacze kierowani przez Simone Conti z portugalskiego Uniwersytetu NOVA wykorzystali szczątki pięciu diplodoków. Wymodelowali 82 kręgi składające się tylko na ogon (my, ludzie, mamy wszystkich 33). Następnie zaś inne tkanki: skórę, mięśnie, stawy. Ponieważ o tkankach miękkich nie było nic wiadomo – nie zachowały się bowiem w materiale kopalnym – badacze musieli przyjąć pewne założenia. Grubość skóry określili na podstawie grubości skóry krokodyli. Jej właściwości mechaniczne dobrali tak, by wytrzymywała mocne machnięcia, przypominające strzelanie z bata. Podobnie modelowano mięśnie i ścięgna. Czy dinozaury wywoływały grom dźwiękowy? Ostatecznie badacze otrzymali ogon ważący półtorej tony i mający 12 metrów długości. Ustalili, że musiał być sztywniejszy, niż wcześniej sądzono, bo inaczej podczas ruchu kręgi mogłyby się rozejść. Gdy komputerowo zasymulowali machanie nim, okazało się, że bariera dźwięku jednak pozostaje niepobita. Końcówka ogona poruszała się z prędkością 30 m/s, czyli 100 km/godz. To ponad dziesięć razy mniej niż prędkość dźwięku i za mało, by wywołać grzmot dźwiękowy. Naukowcy ustalili, że gdyby diplodoki potrafiły machać ogonami szybciej, kończyłoby się to dla nich tragicznie. Ich ciało mogłoby tego nie wytrzymać, a ogony by się rozrywały. Jednak trzeba zauważyć, że 30 m/s to całkiem sporo. Końcówka ogona poruszająca się z taką szybkością wywoływałaby taką samą zmianę ciśnienia jak piłeczka golfowa lecąca z szybkości 315 km/godz. Co oznacza, że ogon diplodoka – choć „tyko” poddźwiękowy – nadal był potężną bronią, która mogła znacznie ułatwiać życie zwierzęciu. Źródła: Scientific Reports, Paleobiology Nasza ekspertka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy będziemy produkować żywe ciała pozwalające nam pozyskiwać zapasowe narządy dla ludzi?
Postępy w biotechnologii wkrótce pozwolą nam tworzyć „zapasowe” ludzkie ciała, które mogą być wykorzystywane do badań lub do dostarczania narządów do transplantologii. Czy ten scenariusz rodem z thrillera science fiction „Wyspa” stanie się naszą rzeczywistością?
Spis treści: Hodowla ludzkich ciał Modyfikowane genetycznie świnie Syntetyczny embrion Laboratoryjne mózgi sferyczne Twój cyfrowy bliźniak „Ciałoidy” to żywe ciała niezdolne do myślenia ani odczuwania bólu. Wygenerowane przy pomocy naszych własnych komórek macierzystych, mają służyć jako źródło idealnie dopasowanych genetycznie przeszczepów. Tylko czy jesteśmy w stanie uwierzyć, że tego typu twory naprawdę nie będą zdolne do odczuwania bólu, lęku i posiadania samoświadomości? Czy nie skończyłoby się to jak w przywołanym już filmie „Wyspa” z 2005 roku, opisującym świat trzymanych w zamknięciu klonów traktowanych tylko jako żywy magazyn części zapasowych? Hodowla ludzkich ciał Martine Rothblatt, założycielka i przewodnicząca zarządu firmy biotechnologicznej United Therapeutics przewiduje, iż dzień, w którym wydrukowane w 3D z komórek macierzystych organy do przeszczepów będą łatwo dostępne, nadejdzie już całkiem niedługo. Twierdzi, że tego typu możliwości uratują niezliczone życia – w tym życie jej córki. Rothblatt nie ma wątpliwości, że rozwój nauki i biotechnologii przybliża nas do realizacji wizji ciałoidów. Pomysł ten już teraz wywołuje wiele debat etycznych i kontrowersji. Jednym z głównych argumentów przemawiających za rozwojem ciałoidów jest to, że mogłyby one stanowić zapasowe organy ludzkie. Istnieje ogromny niedobór narządów do przeszczepów. Ponad 100 tys. osób w USA czeka na przeszczep, a 17 osób z listy oczekujących umiera każdego dnia. Ludzkie ciałoidy mogłyby posłużyć jako nowe źródło organów – można przeczyta na łamach „MIT Technology Review”. Magazyn przyjrzał się tematowi tworzenia ciał na zamówienie. Modyfikowane genetycznie świnie Ci, którzy uważają, że tworzenie zastępczych ciał jest nieetyczne, rozwój transplantologii widzą w wykorzystaniu modyfikowanych genetycznie narządów zwierzęcych. Jednak ten trop okazał się problematycznych. Narządy zwierzęce zazwyczaj nie są w stanie przetrwać w ludzkich ciałach, ponieważ nasz układ odpornościowy odrzuca je jako obce. Jednak kilka firm tworzy świnie z zestawem edytowanych genów, co sprawia, że ich organy są bardziej akceptowalne dla ludzkich ciał. Pomysł ten przetestowano na ludziach. David Bennett był pierwszą osobą, która otrzymała zmodyfikowane genetycznie serce świni w 2022 roku. Richard Slayman jako pierwszy otrzymał nerkę na początku 2024 roku. Niestety, obaj mężczyźni zmarli około dwa miesiące po operacji. Ale Towana Looney, trzecia żyjąca osoba, która otrzymała świńską nerkę edytowaną genetycznie, ma się dobrze. Operację przeszczepu przeszła pod koniec listopada ubiegłego roku. „Jestem pełna energii. Mam apetyt, jakiego nie miałam od ośmiu lat” – powiedziała po operacji. A niedawno po raz pierwszy przeszczepiono człowiekowi wątrobę od genetycznie zmodyfikowanej świni. Syntetyczny embrion Mimo to ciałoidy wydają się lepszym rozwiązaniem. Izraelska firma biotechnologiczna Renewal Bio ma nadzieję wyhodować „embrionalne wersje ludzi”. W naturze zarodki powstają z połączenia komórki jajowej i plemnika. Naukowcy pracują jednak nad sposobami tworzenia embrionów przy użyciu komórek macierzystych. W odpowiednich warunkach komórki te mogą dzielić się na struktury, które bardzo przypominają typowy zarodek. Naukowcy nie wiedzą, jak daleko będą w stanie rozwinąć się te embrionopodobne struktury. Ale już teraz wykorzystują je do prób zajścia w ciążę u krów i małp. Nikt tak naprawdę nie wie, jak podejść do syntetycznych ludzkich embrionów. Nie istnieje nawet odpowiednia nazwa dla tego typu tworów. Przepisy stanowią, że typowe ludzkie embriony mogą być hodowane w laboratorium przez maksymalnie 14 dni. Czy te same zasady powinny mieć zastosowanie do zarodków syntetycznych? Coraz bardziej przypominają te prawdziwe – co rodzi drażliwe pytania natury etycznej. Laboratoryjne mózgi sferyczne Już samo istnienie syntetycznych embrionów stawia pod znakiem zapytania nasze rozumienie tego, czym w ogóle jest ludzki embrion. Analogiczne kwestie były podnoszone już w 2013 roku, kiedy to badacze podejmowali pierwsze próby hodowania mini-mózgów, pozwalających na testowanie leków neurologicznych. Wówczas, jak i teraz, podnoszona jest przede wszystkim kwestia ogromnego wsparcia dla rozwoju badań naukowych i medycznych. A przede wszystkim tworzenia leków celowanych, odpowiadających bardzo konkretnym parametrom choroby danego człowieka. Obecnie większość badań nad lekami musi być przeprowadzana na zwierzętach laboratoryjnych przed rozpoczęciem badań klinicznych. Jednak zwierzęta nie muszą reagować w taki sam sposób jak ludzie, a zdecydowana większość terapii, które wyglądają bardzo obiecująco u myszy, zawodzi u ludzi. Takie badania mogą wydawać się marnowaniem zarówno życia zwierząt, jak i czasu. Twój cyfrowy bliźniak Naukowcy pracują również nad rozwiązaniami tych problemów. Niektórzy tworzą „organy na chipach”. To miniaturowe zbiory komórek zorganizowane na małym kawałku polimeru, które mogą przypominać pełnowymiarowe organy i mogą być wykorzystywane do testowania działania leków. Inni tworzą cyfrowe reprezentacje ludzkich organów w tym samym celu. Takie cyfrowe bliźniaki mogą być szeroko modelowane i potencjalnie wykorzystywane do przeprowadzania badań klinicznych. Oba te podejścia wydają mi się w jakiś sposób bardziej akceptowalne niż przeprowadzanie eksperymentów na ludziach stworzonych bez zdolności myślenia lub odczuwania bólu. Z drugiej strony coś, co w danym momencie odbieramy jako nieakceptowalne, może szybko zmienić się w oczywiste. Weźmy przykład początkowo demonizowanego zapłodnienia in vitro. Gdy zostało po raz pierwszy opracowane, przeciwnicy argumentowali, że jest to „największe zagrożenie od czasu bomby atomowej”. W tej chwili szacuje się, że dzięki zapłodnieniu in vitro przyszło na świat ponad 12 milionów ludzi. Czy tak samo stanie się z ciałoidami? Czy leżące w laboratoryjnym magazynie ciało wygenerowane z naszych własnych komórek macierzystych będziemy traktować jak zapasowy garnitur? A może znajdziemy złoty środek pomiędzy możliwościami biotechnologii a ludzką etyką? Źródło: MIT Technology Review Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ból towarzyszy nam od zawsze. Może być i naszym zbawcą, i podstępnym wrogiem
Skąd nasz mózg wie, co i kiedy powinno nas boleć? Kiedy ból jest naszym przyjacielem, a kiedy wrogiem? Naukowcy badają to od bardzo dawna i dzięki temu wiemy coraz więcej.
Spis treści: Czym tak naprawdę jest ból? Bólu nie powinno się ignorować Odczuwanie bólu ma różne oblicza Mózg wytwarza wrażenie bólu Czym jest chroniczny ból? Skąd inni mają wiedzieć, jak bardzo mnie boli? Jak leczyć ból? Mimo że nauczyliśmy się uśmierzać ból za pomocą leków, pozostaje on nieodłączną częścią ludzkiego życia. Odczuwamy zarówno ból fizyczny, jak i emocjonalny, o bardzo różnym natężeniu, od rozdzierającego po delikatne ćmienie. Czym jednak jest, jaką funkcję pełni i skąd wiemy, jak silnie odczuwają go inni? Czym tak naprawdę jest ból? Przede wszystkim jest doskonałym sygnałem ostrzegawczym. Bez niego nie cofnęlibyśmy ręki natychmiast po dotknięciu rozgrzanej patelni i poparzylibyśmy się naprawdę poważnie. Tego typu nagły ból ma zbawienny charakter i może od niego zależeć nasze przetrwanie. To dlatego do jego odczuwania zdolnych jest także wiele innych gatunków zwierząt. Niektórzy sądzą, że dotyczy to również roślin. Nie mają one jednak układu nerwowego ani mózgu, więc trudno powiedzieć, w jaki sposób miałyby odczuwać ból. Bez zdolności do odczuwania bólu wpadlibyśmy w poważne tarapaty. Wiemy o tym dobrze dzięki istnieniu rzadkiej choroby genetycznej – analgezji wrodzonej. Cierpiący na nią ludzie nie odczuwają ostrzegawczego ukłucia bólu, gdy zrobią sobie krzywdę. Dawniej większość z nich nie dożywała dorosłości – ginęli w wyniku urazów, z których nie zdawali sobie sprawy. Bólu nie powinno się ignorować Ból motywuje nas do działania. Odwołajmy się raz jeszcze do przykładu z gorącą patelnią. Wyobraźcie sobie, że chwyciliście za nią, nie wiedząc, że jest zbyt rozgrzana, byście byli w stanie utrzymać ją w dłoni. W takiej sytuacji macie do wyboru: upuścić naczynie i narobić bałaganu albo spróbować wytrzymać do czasu znalezienia rozwiązania. W ułamku sekundy zdajecie sobie sprawę: że patelnia jest gorąca (wrażenie termiczne), że trzymacie ją w dłoni (określenie położenia), że sprawia wam ból (intensywność bodźca), że się to wam nie podoba (odczucie nieprzyjemności), że sytuacja ta całkowicie pochłania waszą uwagę (wrażenie poznawcze), że jesteście z tego powodu niezadowoleni (odczucie emocjonalne). Słowem, odczuwacie mnóstwo różnych wrażeń – to dlatego ból ma „wielowymiarowy”charakter. Co więc robicie? Na podstawie dotychczasowych doświadczeń, wyuczonych reakcji i oceny potencjalnych skutków (np. perspektywy awantury z powodu bałaganu po upuszczeniu patelni) podejmujecie decyzję, a potem działanie. Zaprzęgając do pracy niezwykłą sieć, w której centrum znajduje się mózg, wytrzymujecie ból, odstawiacie rozgrzane naczynie w bezpieczne miejsce i natychmiast wkładacie dłoń pod zimną wodę. Krótko mówiąc, ból stymuluje was do działania. Odczuwanie bólu ma różne oblicza Tuż pod powierzchnią naszej skóry znajduje się misterna sieć odpowiedzialnych za odczuwanie bólu czuciowych włókien nerwowych, zakończonych specjalnymi receptorami, które nazywamy nocyceptorami. Po odebraniu bodźca przesyłają one za pośrednictwem neuronów sygnał do rdzenia kręgowego i dalej do mózgu, w którym pojawia się wrażenie bólu. Nocyceptory reagują na najróżniejsze bodźce: termiczne (ciepło), mechaniczne (skaleczenie nożem albo uderzenie młotkiem) czy chemiczne (coś kwaśnego albo ostre chili). Informacja o nich jest przesyłana za pośrednictwem kilku rodzajów czuciowych włókien nerwowych. Włókna typu A-delta przenoszą tzw. ból szybki – natychmiastowy, krótki sygnał „auu!”, gdy dotkniesz przykładowej gorącej patelni. Z kolei włókna typu C odpowiedzialne są za „ból późny” –pojawiające się po chwili wrażenie, że zranione miejsce nadal cię boli. Informacje o zwykłych bodźcach – dotyku ubrań na skórze czy długopisu w dłoni – są przenoszone zaś przez włókna A-beta. Co ciekawe, wiele nocyceptorów ma charakter polimodalny. Oznacza to, że ten sam receptor może odbierać bodźce związane np. i z temperaturą, i ze składnikami jedzenia. Poszczególne nocyceptory termiczne reagują na różne poziomy temperatur, odpowiadając za bolesne wrażenie dotkliwego gorąca lub zimna. Te same nocyceptory pobudzane są także przez niektóre naturalne substancje chemiczne, co skutkuje podobnymi doznaniami. Przykładowo, jeśli ugryziemy chili, znajdująca się w nim kapsaicyna zostanie zarejestrowana przez nocyceptory odpowiedzialne za odczuwanie sprawiających nam ból temperatur powyżej 42 stopni Celsjusza. To dlatego wydaje nam się, że mocno przyprawione curry „pali” nas w podniebienie. Mózg nie odróżnia bowiem, jakiego rodzaju bodziec został zarejestrowany przez nocyceptor: termiczny czy chemiczny. Mózg wytwarza wrażenie bólu Gdy bodźce bólowe dotrą do mózgu, uruchamiana jest rozległa sieć, w skład której wchodzi pień mózgu, wzgórze i kora mózgowa, a w efekcie pojawia się odczucie bólu. Póki mózg w sposób świadomy nie przetworzy docierających do niego sygnałów, nie mówimy jeszcze o bólu jako takim, lecz o nocycepcji – reakcji układu nerwowego na uszkodzenie tkanek. Związki między rozległością urazu a nasileniem i rodzajem odczuwanego bólu są złożone. Docierające do mózgu sygnały bywają wzmacniane, przytłumiane lub modyfikowane, co potrafi całkowicie zmienić ich odbiór i charakter doznań. Przykładowo, jeśli obawiasz się bólu towarzyszącego wizycie u dentysty, będzie on zapewne dotkliwszy. Emocje zadziałają niczym wzmacniacze, nasilając odczucie bólu. Posiadamy też – na szczęście – układ ograniczający bolesne doznania. Części mózgu odpowiedzialne za odczuwanie bólu mogą wydać polecenie rdzeniowi kręgowemu i wytłumić sygnały nocyceptywne, działając niczym hamulec. Skutkuje to ograniczeniem aktywności mózgu i odczuwanego bólu, przynajmniej do czasu zdjęcia owego hamulca. Doświadczają tego np. sportowcy i żołnierze w sytuacjach wysokiego pobudzenia albo osoby, których uwaga zostanie odciągnięta od odczuwania bólu (np. dzieci, które rodzice desperacko próbują zająć czymkolwiek, byle tylko nie poczuły tego okropnego zastrzyku). Nie jest to magiczny trik, tylko czysta fizjologia. To właśnie ten układ, nazywany układem zstępującym hamowania bólu, jest aktywowany, gdy efekt placebo redukuje odczuwany ból – następuje wówczas „znieczulenie placebo”. Czym jest chroniczny ból? To błąd systemu – ból, który utrzymuje się mimo wygojenia uszkodzonych tkanek. Doświadcza go aż jedna na pięć dorosłych osób. Odczuwa się go średnio przez siedem lat, ale u 20 proc. pacjentów utrzymuje się przez ponad dwie dekady. Na tę przypadłość częściej zapadają kobiety i osoby starsze. Powoduje ona cierpienia ich samych i ich rodzin, generuje też znaczne koszty dla całych społeczeństw, szacowane w Europie na 200 mld euro, a w Stanach Zjednoczonych na 600 mld dol. rocznie. Co gorsza, chronicznemu bólowi często towarzyszą stany lękowe, depresja i bezsenność. Chroniczne bóle to jeden z najpoważniejszych globalnych problemów zdrowotnych, a stosowane obecnie terapie nie przynoszą większości pacjentów wystarczającej ulgi. Chroniczny ból może pojawić się u osób cierpiących na różne dolegliwości: uszkodzenie nerwów w wyniku cukrzycy, bóle spowodowane chemioterapią, stwardnienie rozsiane, kontuzje, bóle fantomowe czy zapalenie stawów. Opisywane symptomy są we wszystkich przypadkach bardzo podobne. Dlatego też lekarze zaczynają uznawać chroniczny ból za odrębną dolegliwość – o własnej charakterystyce i przyczynach – i próbują znaleźć na nią skuteczne remedium. Kluczowym wyzwaniem w przypadku chronicznego bólu jest fakt, że włókna nerwowe typu A-delta i typu C wchodzą wówczas w stan permanentnego pobudzenia i nieustannie wysyłają do mózgu sygnały powodujące odczuwanie bólu. Co gorsza, wykazano, że ścieżka neuronalna z nocyceptora do mózgu może w takim przypadku stać się „nadwrażliwa”, co skutkuje nasileniem doznań. Sprawia to, że nawet dotykanie ubrań czy pościeli staje się dla pacjentów bolesne. Skąd inni mają wiedzieć, jak bardzo mnie boli? Jeśli coś nas boli, bardzo ważne jest powiedzenie o tym innym – po to, by wywołać u nich współczucie i uzyskać pomoc w wyeliminowaniu przyczyny bólu. Próbując ustalić, czy osobom w naszym otoczeniu coś dolega, polegamy zwykle na obserwacjach behawioralnych i komunikatach werbalnych. Patrzymy, czy ktoś nie skręca się, nie jęczy z bólu albo nie wykrzywia twarzy w grymasie. Zmierzenie intensywności bólu jest jednak trudne – to przecież subiektywne odczucie. Jeśli możemy porozumieć się z cierpiącą osobą, pomocne może być odwołanie się do skali określającej nasilenie czy rodzaj bólu (gdzie 0 oznacza jego brak, a 10 – ból nie do wytrzymania). Niekiedy używa się kwestionariuszy albo po prostu symboli uśmiechniętej i zmartwionej buźki – te ostatnie są praktyczne zwłaszcza w przypadku dzieci. Określenie bólu doświadczanego przez noworodki, osoby w śpiączce lub narkozie albo pacjentów z demencją jest jednak trudniejsze – niełatwo powiedzieć, co tak naprawdę w danej chwili czują. Do pewnego stopnia można to określić, obserwując parametry organizmu, jak tętno czy tempo oddychania. Z niektórych badań wynika, że kobiety są bardziej wrażliwe na ból niż mężczyźni. Jest jednak możliwe, że znoszą go lepiej. Urządzenia obrazujące pracę mózgu pomagają nam w zrozumieniu procesów odczuwania bólu, nie należy jednak przedkładać ich wskazań nad bezpośrednią relację cierpiącej osoby. Międzynarodowe Towarzystwo Badania Bólu definiuje go jako „nieprzyjemne doznanie zmysłowe i emocjonalne, związane z faktycznym lub potencjalnym uszkodzeniem tkanek lub opisywane w kategoriach takiego uszkodzenia”. Krótko mówiąc, jeśli ktoś mówi, że go boli, to po prostu tak jest, niezależnie od przyczyny. Jak leczyć ból? Środki przeciwbólowe przynoszą pacjentom pewną ulgę. Dwa najstarsze to aspiryna, czyli ekstrakt z kory wierzbowej, oraz morfina wyrabiana z maku lekarskiego. Obecnie zamiast aspiryny stosuje się zwykle ibuprofen (jeśli bólowi towarzyszy stan zapalny) lub paracetamol (jeśli nie stwierdza się zapalenia). Morfina, substancja z grupy opioidów, bywa nadal używana, nie jest jednak tolerowana przez wszystkich pacjentów i może mieć działanie uzależniające. Do środków przeciwbólowych należą też różne rodzaje środków przeciwzapalnych, przeciwpadaczkowych i antydepresantów. Istnieje wiele dodatkowych metod leczenia bólu, w tym terapia poznawczo-behawioralna, fizjoterapia i zabiegi chirurgiczne, a najbardziej skuteczne wydaje się połączenie kilku metod. Jako że nieustannie opracowywane są nowe leki, a nasze rozumienie procesów odczuwania bólu staje się coraz bardziej dogłębne, można mieć nadzieję, że w przyszłości nikt nie będzie musiał cierpieć z powodu niepotrzebnie odczuwanego bólu.
Badania nad hormonami mają mroczną stronę. Wiele kobiet zostało okaleczonych
Substancje wytwarzane przez układ hormonalny krążą w krwiobiegu, regulując funkcjonowanie organizmu i nasze zachowanie. Odkrycie, że hormony mają tak znaczny wpływ na nasze ciała, zajęło jednak naukowcom dużo czasu.
Spis treści: Endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych Proces starzenia zatrzymany? Mroczne eksperymenty, których można było uniknąć Odkrycie insuliny Szybki rozwój wiedzy o hormonach Jeszcze wiele hormonów jest do odkrycia Większość z nas często używa słowa „hormon” i dobrze rozumie jego znaczenie. To właśnie na hormony zwalamy rozchwiane nastroje, zażywamy też hormony, by zapobiec cukrzycy czy ciąży. Nastolatki często zmagają się zaś z „burzą hormonów”. Te zadziwiające substancje, wydzielane do krwi przez gruczoły hormonalne, regulują niemal wszystkie zachodzące w organizmie procesy: od wzrastania i rozwoju po odruchy i nastroje. Posiadamy nawet hormony, które regulują… inne hormony. Aż do początku XX w. większość naukowców nie miała jednak pojęcia o ich istnieniu, nie mówiąc już o zrozumieniu sposobu ich działania. Bardziej namacalne elementy organizmu, jak szkielet, mięśnie czy większe narządy, były znane już w starożytności. Z istnienia hormonów i układu dokrewnego anatomowie zaczęli zdawać sobie sprawę dopiero w XIX w., ale ich funkcja jeszcze przez jakiś czas pozostawała zagadką. Mimo to już wiele stuleci wcześniej po omacku dokonywano manipulacji hormonalnych u zwierząt i ludzi. Dysponujemy znaleziskami wskazującymi na ekstrahowanie przez starożytnych Chińczyków hormonów z moczu do celów leczniczych już około 200 r. p.n.e. W XVI-, XVII- i XVIII-wiecznych Włoszech śpiewakom operowym zwanym kastratami usuwano jądra przed okresem dojrzewania, by zapobiec obniżeniu barwy ich głosu. A rolnicy od tysięcy lat kastrowali zwierzęta gospodarskie, by stały się bardziej potulne. Endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych Zgłębianie tajemnic układu hormonalnego i produkowanych przezeń substancji zapoczątkowała w epoce wiktoriańskiej seria okrutnych i kontrowersyjnych eksperymentów. Nieco ponad sto lat temu raczkująca endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych, a wiele powszechnych schorzeń układu hormonalnego udało się wreszcie zdiagnozować i poddać leczeniu. Wszystko zaczęło się w 1849 r. od niemieckiego naukowca Arnolda Bertholda i kilku wykastrowanych przez niego kogutów. Berthold zauważył, że ptaki pozbawione w młodości jąder nie wykształcają typowych dla samców cech płciowych, jak duże czerwone grzebienie czy korale. W ramach pierwszego w dziejach eksperymentu endokrynologicznego Berthold wszczepił z powrotem kilku kogutom usunięte wcześniej jądra. Ptaki szybko zaczęły zachowywać się, jakby nigdy nie zostały wykastrowane – nabrały charakterystycznego upierzenia i stały się agresywne – a w przeszczepionych jądrach wkrótce znów zaczęła krążyć krew. Wyniki eksperymentu sugerowały, że substancje odpowiedzialne za wykształcanie się męskich cech płciowych są wydzielane przez jądra i że trafiają one do krwiobiegu. Ustalenia Bertholda, mimo swej doniosłości, przeszły raczej bez echa. Musiało upłynąć kolejne półwiecze, nim inni naukowcy podjęli jego badania. Spekulowali, że najróżniejsze wydzieliny mogą regulować funkcjonowanie poszczególnych narządów, ale nie mieściło im się w głowie, że krążące w krwiobiegu substancje mają aż taki wpływ na całe ciało człowieka. Proces starzenia zatrzymany? Pod koniec XIX w. badania nad jądrami i ich funkcją przybrały dość niezwykły obrót. Fizjolog Charles-Édouard Brown-Séquard przeprowadził serię oryginalnych eksperymentów, np. wstrzyknął sobie płyn wytłoczony ze zmiażdżonych zwierzęcych jąder. W 1889 r. w wieku 72 lat ogłosił, że udało mu się powstrzymać u siebie procesy starzenia za pomocą zastrzyków z „mikstury z jąder” psów i świnek morskich. Zaobserwowane przez niego rezultaty niemal na pewno były jednak efektem placebo. Zastrzyki zawierały niewielkie dawki testosteronu, który zapewne szybko uległ rozkładowi w ciele badacza. Mimo to fizjolog upierał się, że opracowana przez niego substancja może uleczyć niemal każdą dolegliwość. Zastrzyki szybko stały się modne i już w tym samym roku tysiące lekarzy podawały je swoim pacjentom. Na szczęście nieco mniej ekstrawaganckie eksperymenty naprowadziły rodzącą się endokrynologię na właściwsze tory. W 1891 r. George Redmayne Murray ogłosił, że udało mu się wyleczyć obrzęk śluzowaty. Obecnie wiemy, że jest to efekt niedoczynności tarczycy polegający na puchnięciu tkanki podskórnej. Zaproponowane przez Murraya leczenie polegało na zastrzykach z ekstraktu z owczej tarczycy. Wzorem Browna-Séquarda naukowiec posiekał gruczoł i odsączył z niego sok, a następnie zaaplikował go pacjentom. W przeciwieństwie do mikstur poprzednika, te naprawdę zawierały jednak znaczną ilość wydzielanych przez tarczycę hormonów. Musiały upłynąć lata, nim badacze zrozumieli rolę tarczycy w regulowaniu procesów metabolizmu i wzrostu. Niemniej terapia okazała się skuteczna, stając się pierwszym pomyślnym zastosowaniem endokrynologii w konwencjonalnej medycynie. W 1895 r. George Oliver i Edward Albert Schäfer wykazali zaś, że zastrzyki z ekstraktu z nadnerczy i przysadki podnoszą u zwierząt ciśnienie krwi. Był to kolejny dowód, że wydzieliny gruczołów mogą w istotny sposób wpływać na inne części ciała. Mroczne eksperymenty, których można było uniknąć Mimo pojawiania się coraz mocniejszych dowodów na istnienie wewnętrznego układu chemicznej regulacji organizmu, Brytyjskie Towarzystwo Medyczne pozostawało sceptyczne wobec tej hipotezy. Dominował pogląd, że funkcjonowanie organizmu nadzoruje układ nerwowy, a lekarzom niełatwo było pogodzić się z odmiennym stanem rzeczy. Niepełne ustalenia zwiodły endokrynologię na dość mroczne manowce. Na początku XX w. tysiące mężczyzn (w tym irlandzki poeta W.B. Yeats) poddało się przypominającemu wazektomię zabiegowi nazywanemu „operacją Steinacha” od nazwiska austriackiego fizjologa Eugena Steinacha. Twierdził on, że podwiązanie nasieniowodów może spowalniać starzenie i zwiększać popęd seksualny. O wiele bardziej tragiczny był fakt usunięcia jajników setkom tysięcy zdrowych kobiet na przełomie XIX i XX stulecia – często pod przymusem. Miało to, jak błędnie sądzono, ograniczać podatność na rozchwianie nastrojów, histerię, niepoczytalność i inne dolegliwości. Odkrycie insuliny W 1902 r. przełomowy eksperyment przeprowadzili na szczęście fizjolog Ernest Starling oraz jego szwagier William Bayliss. Obaj byli niezmordowanymi badaczami i wykazali, że substancje zawarte we krwi mogą wpływać na funkcjonowanie narządów ciała niezależnie od układu nerwowego. Rozsławiony przez to odkrycie Starling został w 1905 r. zaproszony do wygłoszenia cyklu wykładów dla Królewskiego Towarzystwa Lekarskiego. Podczas jednego z nich, opisując badane przez siebie substancje, użył terminu ukutego w poprzedni wieczór – podczas kolacji, którą jadł w towarzystwie badacza starogreckiej poezji. Określenie owo brzmiało „hormon”, wywodziło się od starogreckiego słowa oznaczającego „pobudzam” czy też „stymuluję” – i przyjęło się doskonale. Od tej pory endokrynologia zaczęła czynić szybkie postępy. W 1921 r. Frederick Banting i Charles Best odkryli insulinę – hormon regulujący przyswajanie przez organizm glukozy z krwiobiegu. Przeprowadzony przez parę badaczy eksperyment zaowocował opracowaniem terapii, która po dziś dzień ratuje życie milionów ludzi. Wcześniej osoby cierpiące na cukrzycę były często skazane na powolną i bolesną śmierć w młodym wieku. W przypadku cukrzycy typu 1 organizm nie wytwarza wystarczającej ilości insuliny, a w efekcie glukoza pochodząca ze strawionych pokarmów pozostaje w krwiobiegu i nie jest przyswajana przez tkanki jako źródło energii. Banting i Best rozpoczęli swoje dociekania od wycięcia psu trzustki. Zwierzę szybko zapadło na cukrzycę, co wskazywało, że narząd ten odgrywa kluczową rolę w rozwoju choroby. Większość tkanek trzustki wydziela soki trawienne, ale badacze podejrzewali, że nie jest to jedyna funkcja tego organu. U innego psa podwiązali więc przewód trzustkowy, co doprowadziło do obumarcia komórek odpowiedzialnych za wydzielanie soków. W ten sposób wyselekcjonowali tylko te fragmenty trzustki, których potrzebowali do dalszych eksperymentów (później nazwane wysepkami Langerhansa). Wyekstrahowaną z nich substancję wstrzyknęli cierpiącym na cukrzycę psom, a poziom glukozy w ich krwi wkrótce wrócił do normy. Rok później, obmyśliwszy sposób oczyszczenia uzyskiwanej substancji, wstrzyknęli ją pierwszemu pacjentowi. Wkrótce osobiście wykonywali całe serie takich zastrzyków na oddziałach pełnych cierpiących na cukrzycę dzieci, które szybko wychodziły ze śmiertelnej śpiączki. Już dwa lata po odkryciu Bantinga i Besta firma farmaceutyczna Eli Lilly produkowała z narządów zwierząt, m.in. wołów, dość insuliny, by poddać leczeniu wszystkich cukrzyków w Stanach Zjednoczonych. W latach 60. opracowano zaś metodę syntetycznego produkowania hormonu, bez konieczności wykorzystania zwierząt. Szybki rozwój wiedzy o hormonach Od tej pory nowoczesna endokrynologia rozwijała się pełną parą, a cały XX w. przyniósł tej nauce serię przełomowych odkryć. Wielu z nich dokonano dzięki opracowaniu sposobu precyzyjnych pomiarów mikroskopijnych ilości hormonów krążących w krwiobiegu. Nie byłyby one możliwe bez zespołu technik nazywanych „metodami radioimmunologicznymi” (w skrócie RIA), którego twórczynią była amerykańska fizyczka Rosalyn Yalow. Yalow w 1977 r. wespół z endokrynologami Rogerem Guilleminem i Andrew Schallym otrzymała Nagrodę Nobla. Opracowana przez nią technika umożliwiła pozostałej dwójce laureatów dokonywanie pomiarów mikroskopijnych ilości hormonów przysadkowych we krwi. Doprowadziło to do przełomu w zrozumieniu roli przysadki mózgowej jako narządu regulującego pracę innych gruczołów dokrewnych. Bywa ona nawet nazywana „gruczołem nadrzędnym”, jako że stanowi łącznik między podwzgórzem będącym częścią mózgu a układem hormonalnym – swego rodzaju zwornik bodźców z zewnętrznego świata, docierających do nas za pośrednictwem zmysłów, oraz sygnałów chemicznych w naszym ciele. Zdaniem zmarłej endokrynolożki prof. Saffron Whitehead opracowane przez Yalow metody radioimmunologiczne oraz rozwój precyzyjnych technik obrazowania stanowiły podwaliny niemal wszystkich osiągnięć endokrynologii w ostatnim półwieczu. – Pomiary metodą RIA zrewolucjonizowały badania i diagnostykę endokrynologiczną. Dzięki nim po raz pierwszy mogliśmy dokładnie określić poziom hormonów we krwi – wyjaśniała. Jeszcze wiele hormonów jest do odkrycia Obecnie nasza wiedza o hormonach jest już bardzo rozległa. Naukowcy zidentyfikowali w ludzkim organizmie około 80 takich substancji. Wiemy też, że są one wytwarzane nie tylko przez gruczoły dokrewne. Obecnie prowadzone są badania dotyczące związku hormonów z otyłością, chorobami sercowo-naczyniowymi, depresją i procesami starzenia. Wiele lat zajmie też pewnie endokrynologom zrozumienie powiązań między układem hormonalnym a genetyką człowieka. Prof. Whitehead uważała, że odkryjemy jeszcze wiele nieznanych dotąd hormonów. – Jestem przekonana, że poza hormonami wydzielanymi do krwiobiegu istnieją też substancje działające w sposób bardziej punktowy, między komórkami – twierdziła. Współczesna endokrynologia należy do najbardziej zaawansowanych nauk o człowieku. Korzysta z nowoczesnych technik laboratoryjnych i modelowania komputerowego, by zrozumieć niezwykle złożone procesy biochemiczne, które utrzymują nas przy życiu. Dzisiejsi naukowcy zawdzięczają jednak bardzo wiele badaczom z czasów wiktoriańskich oraz ich wczesnym i makabrycznym eksperymentom.
Nie całkiem umrzemy. Życie po śmierci istnieje – choć nie takie, jak sądzisz
Nasze ciała zamieszkują miliardy mikroorganizmów żyjących z nami w symbiozie. Pomagają nam trawić pokarm i wytwarzać niezbędne witaminy. Chronią nas przed infekcjami i pełnią wiele innych krytycznych funkcji. Są częścią nas i żyją długo po tym, gdy my umrzemy.
W tym artykule: Czym jest nekrobiom? Po śmierci człowieka jego mikrobiom rozkłada ciało Mikrobiom łączy się z nekrobiomem Bakterie pomagają uwolnić azot z martwego ciała Po śmierci włączamy się w cykl życia Ciało dorosłego człowieka o wzroście 170 cm składa się z około 30 bilionów komórek własnych i 39 bilionów bakterii. Tak przynajmniej twierdzą badacze z Instytutu Naukowego Weizmana w Izraelu. Swoje badania opublikowali w 2016 roku. Pozostawia to mocno filozoficzne pytanie o to, co jest naszym ciałem. Bo skoro bakterie są jego składową, w dodatku składową niezbędną do funkcjonowania reszty, to są czy nie są częścią nas? No chyba, że odpowiemy na to, jak producenci telefonów komórkowych. Oni utrzymują, że bateria w telefonie jest akcesorium, a nie niezbędną do funkcjonowania częścią urządzenia. Niezależnie od tego, czy uznamy bakterie za „nasze”, czy za ciało obce, pozostaje ważne pytanie. Co stanie się z tymi symbiotycznymi sojusznikami po naszej śmierci? Jaki los czeka nasz mikrobiom? Czym jest nekrobiom? – Jako mikrobiolog środowiskowy badający tzw. nekrobiom – mikroby żyjące w, na i wokół rozkładającego się ciała – byłam ciekawa naszego pośmiertnego dziedzictwa mikrobiologicznego. Możemy oczywiście założyć, że nasze mikroby umierają wraz z nami. Czyli gdy ciało się rozpadnie, one same zostaną wypłukane do środowiska – napisała profesor Jennifer DeBruyn z Uniwersytetu Tennessee. Probiotyki nie takie dobre, jak sądzono. Zaburzają florę bakteryjną organizmu Lekarze zalecają je jako osłonę podczas brania antybiotyków, ale najnowsze badania pokazują, że zaburzają florę bakteryjną i gospodarkę genetyczną. – Możemy myśleć, że nie przetrwają w prawdziwym świecie. Ale w opublikowanym przez mój zespół badaniu dzielimy się dowodami na to, że nasze mikroby nie tylko żyją po naszej śmierci. Na dodatek odgrywają ważną rolę w recyklingu ciała, co pozwala rozwinąć się nowemu życiu – dodała uczona. Po śmierci człowieka jego mikrobiom rozkłada ciało Nowe „życie” naszego ciała zaczyna się w momencie, gdy serce przestaje bić. A tym samym pompować krew, która dostarcza komórkom tlen. Te, pozbawione tlenu, zaczynają trawić same siebie w procesie zwanym autolizą. Enzymy komórkowe „za życia” trawią węglowodany, białka i tłuszcze w celu uzyskania energii lub wzrostu w kontrolowany sposób. Po śmierci trawią błony, białka, DNA i pozostałe części komórki. To, co zostaje z rozpadu komórkowego, staje się pożywieniem dla naszych bakterii symbiotycznych. A te, nie trzymane już w ryzach przez ludzki układ odpornościowy, mnożą się i szukają nowego źródła pożywienia. – Bakterie jelitowe, zwłaszcza klasa drobnoustrojów zwanych Clostridia, rozprzestrzeniają się poprzez narządy i trawią ciało od środka. Ten proces nazywamy gniciem. Bez tlenu w organizmie bakterie beztlenowe polegają na procesach wytwarzania energii, które nie wymagają tego pierwiastka, takich jak fermentacja. To właśnie te procesy wytwarzają charakterystyczne gazy o nieprzyjemnym zapachu – wyjaśnia profesor DeBruyn. Mikrobiom łączy się z nekrobiomem Wykorzystanie węgla i składników odżywczych organizmu pozwala bakteriom z mikrobiomu zwiększyć swoją liczbę. A większa populacja oznacza większe prawdopodobieństwo, że co najmniej kilka przetrwa w trudniejszym środowisku i z powodzeniem znajdzie nowego „gospodarza”. Jeśli ciało zostaje pogrzebane w ziemi, to mikroby w pewnej chwili spłyną do gleby wraz z płynami powstałymi w trakcie rozpadu. Tam zetkną się z drobnoustrojami zamieszkującymi dany teren. Doprowadzi to do tzw. koalescencji, czyli wymieszania się różnych społeczności drobnoustrojów. To częsty proces, którego najlepszym przykładem jest pocałunek. – Łatwo jest założyć, że nasze mikroby wymrą, gdy znajdą się poza ciałem. Jednak wcześniejsze badania mojego zespołu badawczego wykazały, że sygnatury DNA drobnoustrojów gospodarza można wykryć w glebie poniżej rozkładającego się ciała, na powierzchni gleby i w grobach. I to przez miesiące lub lata po rozłożeniu miękkich tkanek ciała. Zrodziło to pytanie, czy te mikroby są nadal żywe i aktywne? Czy też są tylko w stanie uśpienia, czekając na następnego gospodarza? – mówi badaczka. Bakterie pomagają uwolnić azot z martwego ciała W trakcie badań laboratoryjnych grupa profesor DeBruyn wykazała, że mieszanie gleby i płynów rozkładowych z drobnoustrojami związanymi z gospodarzem zwiększyło tempo rozkładu w porównaniu z sytuacją, gdy dokonywały go same społeczności glebowe. Zaobserwowano również, że ludzkie mikroorganizmy zwiększają obieg azotu. Pierwiastek ten jest niezbędnym składnikiem dla życia. Jednak większość azotu na Ziemi to gaz atmosferyczny, którego organizmy nie mogą wykorzystać. Bakterie trawiące odgrywają kluczową rolę w recyklingu organicznych form azotu, jak białka, w formy nieorganiczne, jak sole amonowe i azotany. Te mogą następnie zostać wykorzystane przez mikroby i rośliny. Po śmierci włączamy się w cykl życia – Nasze nowe odkrycia sugerują, że ludzkie mikroby prawdopodobnie odgrywają rolę w tym procesie recyklingu. Przekształcają duże cząsteczki zawierające azot, takie jak białka i kwasy nukleinowe, w sole amonowe. Zawarte w glebie mikroby nitryfikujące mogą następnie przekształcić je w azotany – tłumaczy mikrobiolożka. Wygląda na to, że jesteśmy tylko częścią globalnego procesu obiegu węgla i składników odżywczych w ekosystemie. W trakcie swojego życia powoli gromadzimy składniki odżywcze i węgiel ze środowiska. A potem odkładamy wszystkie te składniki w jedno miejsce i stajemy się pożywką dla całej społeczności mikrobów. Ta zaś z czasem staje się pożywką kolejnych mikrobów. W ten sposób można powiedzieć, że tak do końca nie umrzemy nigdy. Źródło: theconversation.com. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kim jest najwyższy człowiek na świecie? Możliwe, że ten 29-latek z Ghany przejdzie do historii
Bardzo wysocy ludzie od dawna fascynują naukowców. Do tej pory uważano, że rekord wzrostu to 272 cm. Jednak najwyższy człowiek na świecie może mieć prawie 2,9 m!
W tym artykule: Najwyższy człowiek mieszka w Ghanie? Najwyższy człowiek w historii Inni rekordowo wysocy ludzie Według „Księgi rekordów Guinnessa” najwyższy człowiek żyjący dziś na Ziemi to Sultan Kösen. Urodził się w 1982 r. w Mardin w Turcji. Do 10. roku życia rozwijał się całkiem normalnie, później jednak zaczął nadzwyczaj szybko rosnąć. Dziś mierzy dokładnie 251 cm. Zdetronizował tym samym innego słynnego olbrzyma – pochodzącego z chińskiej części Mongolii Bao Xishuna. Urodzony w 1951 r. Chińczyk liczy sobie „zaledwie” 236 cm wzrostu. Jednak, jak donosi BBC, rekord może zostać wkrótce pobity. W Afryce żyje człowiek, który mierzy prawie 2,9 m! Najwyższy człowiek mieszka w Ghanie? Sulemana Abdul Samed, znany też jako Awuche, ma 29 lat. Mieszka w Ghanie. Niedawne pomiary wykonane w szpitalu na północy kraju wykazały, że mężczyzna ma aż 289 cm wzrostu. Jednak wynik nie jest pewny. Dlaczego? Bo szpital nie jest w stanie precyzyjnie zmierzyć tak wysokiej osoby. Problemem jest też sylwetka mężczyzny. Awuche cierpi na zespół Marfana. To choroba, w której dochodzi do znacznego wydłużenia kończyn. Jego kręgosłup jest zdeformowany, co sprawia, że mężczyzna ma garb na plecach. Cierpi też z powodu wady serca. Pomiary wykonane przez reportera BBC wykazały, że Sulemana Abdul Samed jest jednak niższy niż Sultan Kösen. – Nie szkodzi, ja wciąż jeszcze rosnę – skomentował mieszkaniec wioski Gambaga w Ghanie. Jego wzrost zaczął się rzucać w oczy 7 lat temu. Awuche mieszkał wówczas w Akrze, stolicy Ghany. Chciał zostać kierowcą, ale problemy ze zdrowiem nie pozwoliły mu na to. Dlatego wrócił do rodzinnej wsi, gdzie prowadzi niewielką firmę. Najwyższy człowiek w historii https://www.youtube.com/watch?v=unpaaWa7OpY Jeśli wyniki pomiarów się potwierdzą, Sulemana Abdul Samed przejdzie do historii. Do tej pory najwyższym dokładnie zmierzonym człowiekiem w dziejach był młody Amerykanin – Robert Wadlow. Żył w Alton w stanie Illinois w latach 1918–1940. Już w wieku 8 lat przerósł swego ojca, a kończąc szkołę, mierzył ponad 2,5 m. Jego wzrost w chwili przedwczesnej śmierci wynosił 272 cm (przy wadze ok. 199 kg). Przyczyną gigantyzmu w przypadku Wadlowa była nadczynność przysadki – części mózgu odpowiedzialnej za produkcję hormonu wzrostu. Zdobył sławę, podróżując z rewiami po całym kraju, a następnie reklamując obuwie. Gdyby Wadlow mógł zażywać współczesne leki lub przejść zabieg chirurgiczny, być może żyłby do dziś. Wysoki wzrost go zabił – miał tak słabe czucie w swych ogromnych stopach, że nie zauważył w porę infekcji, która rozpoczęła się od zwykłego otarcia, a doprowadziła do posocznicy i zgonu. Zmarł w wieku 22 lat. Gdyby nie to, zapewne przekroczyłby 300 cm wzrostu. Inni rekordowo wysocy ludzie Drugie miejsce w historycznym rankingu najwyższych ludzi zajmuje John Rogan. Był to Afroamerykanin z Tennessee, żyjący w latach 1868–1905. Mierzył ponad 267 cm, lecz ważył zaledwie 79 kg. Z powodu swego wzrostu nie mógł samodzielnie stać ani chodzić. Poruszał się w skonstruowanym przez siebie powozie ciągniętym przez kozy. Trzecim najwyższym człowiekiem w historii był John F. Carroll (264 cm), Amerykanin żyjący w latach 1932–1969. Zaczął niezwykle szybko rosnąć w wieku 16 lat i proces ten trwał aż do jego śmierci. Cierpiał przy tym na liczne schorzenia w tym na deformacje kręgosłupa. Miejsce czwarte zajmuje Fin Väinö Myllirinne (251 cm). Żył w latach 1909–1963, ciesząc się dobrym zdrowiem. Służył m.in. w armii, gdzie był najwyższym żołnierzem w historii fińskich sił zbrojnych. Występował też w telewizji. Źródła: BBC, archiwum NG
Powstał zupełnie nowy miernik kondycji ludzkiego organizmu. Co o tobie mówi twój „wiek snu”?
Naukowcy z Uniwersytetu Stanforda opracowali nowy wskaźnik pozwalający ocenić nasz stan zdrowia. Bierze on pod uwagę jakość snu. Na jej postawie szacuje, ile wynosi nasz „wiek snu”.
W tym artykule: Co to jest wiek biologiczny? Co to jest wiek snu? Czy sen zmienia się z wiekiem? Czy można samemu policzyć sobie wiek snu? Jak poprawić jakość snu? Ile masz lat? Teoretycznie odpowiedź na to pytanie jest bardzo prosta. Nasz wiek wyznacza data urodzenia, którą mamy zapisaną w dowodzie osobistym czy metryce. Jednak kwestia, ile lat ma tak naprawdę nasze ciało, jest znacznie bardziej złożona. Metryka urodzenia może powiedzieć nam bardzo mało o stanie, w jakim znajduje się nasz organizm. Dlatego naukowcy stosują pojęcie wieku biologicznego. Wiek biologiczny to miara określająca stopień zużycia naszego organizmu. Co to jest wiek biologiczny? Ludzie mogą starzeć się w różnym tempie – w zależności od tego, jaki tryb życia prowadzą, a także, jakie geny odziedziczyli po rodzicach. Wiek biologiczny można określić, oceniając kilkanaście różnych parametrów takich jak ciśnienie tętnicze, poziomy cholesterolu czy glukozy. To one wskazują, w jakim stanie znajduje się organizm. Szacowanie wieku biologicznego może przynieść sporo niespodzianek. W jednym z badań, prowadzonych przez dr Daniela Belsky’ego z Uniwersytetu Duke, wiek biologiczny pewnego 38-letniego uczestnika został oceniony na 61 lat. Natomiast jego rówieśnik miał ciało przeciętnej 28-letniej osoby. Naukowcy stworzyli algorytm, dzięki któremu obliczono maksymalny możliwy wiek człowieka Średnia długość życia w krajach Europy to dziś 78 lat. W najbliższych latach – dzięki postępowi medycyny i terapiom genetycznym – może jeszcze wzrosnąć. Badania pokazują jednak, ż... Co to jest wiek snu? Wiek biologiczny, chociaż mówi o zdrowiu więcej niż PESEL, nie jest jednak miernikiem idealnym. Naukowcy z Uniwersytetu Stanforda zaproponowali więc jeszcze inną miarę. Nazwali ją „wiekiem snu” (ang. sleep age). Co to jest? Wyobraźmy sobie, że analizujemy, jak śpią 55-latkowie. Pytamy o to grupę osób w tym wieku i na podstawie odpowiedzi, a także obserwacji faz snu, określamy, jak zazwyczaj śpią ludzie mający tyle lat. Mając taką uśrednioną miarę, możemy do niej przyrównać sen konkretnego 55-latka. Może się wówczas okazać, że śpi znacznie lepiej niż średnia – i że jego „wiek snu” wynosi np. 45 lat. Czy sen zmienia się z wiekiem? Oczywiście, by móc to ocenić, potrzebny jest cały system opisujący jakość snu w zależności od wieku. Opracował go, na podstawie danych o 12 tys. osób, dr Emmanuel Mignot wraz z zespołem. Naukowcy wykorzystali do tego uczenie maszynowe. Punktem wyjścia było stwierdzenie, że sen zmienia się z wiekiem. Oraz że obniżenie się jego jakości jest często pierwszym znakiem pogorszenia się stanu zdrowia i starzenia się. – Spędzamy jedną trzecią naszego życia, śpiąc – mówi dr Mignot na portalu phys.org. – Mózg pracuje wówczas inaczej, zmienia się oddech i rytm serca. Pogorszenie się snu może być pierwszym symptomem różnych chorób. Np. w chorobie Parkinsona pojawia się 5–10 lat przed innymi objawami – dodaje. Czy można samemu policzyć sobie wiek snu? Naukowiec zaznacza, że narzędzie, które opracował, jest przeznaczone dla naukowców i lekarzy. Sami więc nie policzymy sobie na razie „wieku snu”. Epidemia bezsenności. Dlaczego nasz mózg omija fazy snu? Całonocny, zdrowy sen wydaje się dziś czymś równie rzadkim i staroświeckim jak ręcznie napisany list. Wygląda na to, że wszyscy idziemy na skróty, zwalczając bezsenność pigułkami czy ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/fazy-snu-na-czym-polega-sen-nrem-i-rem-dlaczego-snimy-i-jak-dziala-wtedy-nasz-mozg-fot-getty-images1-aeb8bf8.jpeg" width="938" height="528" alt="Fazy snu: na czym polega sen NREM i REM? Dlaczego śnimy i jak działa wtedy nasz mózg? (fot. Getty Images)" title="Fazy snu: na czym polega sen NREM i REM? Dlaczego śnimy i jak działa wtedy nasz mózg? (fot. Getty Images)" /> Mignot, specjalista leczący zaburzenia snu z trzydziestoletnim doświadczeniem, zwraca też uwagę, że wskaźnik ten nie jest deterministyczny. Nawet jeśli twój wiek snu jest większy niż metrykalny, nie oznacza to jeszcze większego ryzyka zgonu. Na ogólny stan zdrowia wpływa bowiem wiele różnych czynników. A o jakość snu można zadbać tak samo jak o wątrobę czy serce. Jak poprawić jakość snu? – Kluczem do poprawienia jakości snu jest kładzenie się i wstawanie o regularnych porach – przypomina dr Mignot. To, ile snu potrzebujemy, jest bardzo indywidualne. Warto przeznaczać na sen tyle, ile potrzebujemy. – Ważne jest też, by nie spać zbyt długo, tylko wstawać, gdy jest już się w pełni wypoczętym – zauważa ekspert. Na co jeszcze warto zwrócić uwagę, by dobrze spać? Na to, by w dzień przebywać jak najwięcej na dworze (jesteśmy wówczas wyeksponowani na naturalne światło). By ćwiczyć regularnie, ale nie tuż przed snem. By nie jeść późnym wieczorem ciężkich posiłków. By spać w cichym i zaciemnionym pomieszczeniu. A także, gdy mamy kłopoty ze snem, nie czekać, tylko odwiedzić lekarza. Praca naukowców o „wieku snu” ukazała się w czasopiśmie naukowym „npj Digital Medicine”. Następnym krokiem badaczy będzie zwiększenie ilości analizowanych danych. Pozwoli to opracować korelację między zaburzeniami snu a ryzykiem zapadnięcia na różne choroby. Źródła: phys.org, npj Digital Medicine. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Kiedy praprzodkowie ludzi przyjęli postawę wyprostowaną? Nowe dowody wskazują, że stało się to 7 mln lat temu
Analiza szczątków wymarłego hominina wskazuje, że już 7 mln lat temu po Ziemi chodziły istoty dwunożne. Zdaniem naukowców zdolność przyjmowania postawy wyprostowanej była kluczowa dla ewolucji naszych praprzodków.
W tym artykule: Hominin znad jeziora Czad Przeanalizowano dwadzieścia cech kości Co nam dała dwunożność? Dlaczego ludzie chodzą na dwóch nogach? Nie jest to do końca jasne. „Z około 250 gatunków naczelnych jesteśmy jedynymi, którzy zdecydowali się wstać i poruszać wyłącznie w ten sposób. Niektórzy badacze uważają, że dwunożność jest przynajmniej równie istotną cechą, która czyni nas ludźmi, co nasz wspaniale funkcjonujący mózg” – pisze Bill Bryson w książce „Ciało. Instrukcja dla użytkownika”. Hipotez wyjaśniających, dlaczego nasi praprzodkowie zdecydowali się wyprostować, jest bardzo wiele. Najpopularniejsza, tzw. hipoteza sawanny, mówi, że było to efektem stopniowej zmiany miejsca życia – z lasów na tereny otwarte. A tam, na sawannach, zdolność prostowania się dawała lepsze pole widzenia. Inne teorie wskazują, że dzięki dwunożności nasi poprzednicy zyskiwali wolne ręce. To pozwalało nosić różne rzeczy, od niemowląt, po przedmioty. A także wymyślić i korzystać z nowych rodzajów broni, np. włóczni. Hominin znad jeziora Czad Niezależnie od tego, dlaczego się pojawiła, dwunożność była bardzo ważna – jeśli nie decydująca – dla powstania naszego gatunku. Który ssak naczelny jako pierwszy osiągnął postawę wyprostowaną? W odpowiedzi na to pytanie pomogła analiza szczątków wymarłego hominina Sahelanthropus tchadensis. Jego skamieniałości zostały odkryte w 2001 r. nad jeziorem Czad w środkowej Afryce. Homo erectus żył jeszcze 100 tys. lat temu. Zabiło go ocieplenie klimatu? Homo erectus, jeden z bezpośrednich przodków współczesnego człowieka, stąpał po ziemi jeszcze 100 tys. lat temu – wynika z najnowszych odkryć. Już dziesięć lat temu spekulowano, że istota ta była dwunożna. Wnioski te wyciągnięto na podstawie analizy budowy czaszki sahelantropa. Teraz naukowcy szczegółowo przebadali kości udowe i przedramienia należące do Sahelanthropus tchadensis. Swoje wnioski opisali w pracy opublikowanej w czasopiśmie naukowym „Nature”. Przeanalizowano dwadzieścia cech kości Co ciekawe, choć kości te odkryto jeszcze w 2001 r., początkowo nie powiązano ich z sahelantropem. Dopiero teraz autorzy pracy z „Nature” uznali, że jednak należą do Sahelanthropus tchadensis. Był to bowiem jedyny hominin, jakiego znaleziono nad Czadem. Prymatolodzy wpierw opracowali model 3D kości sahelantropa. Potem porównali je z analogicznymi kośćmi ludzi, goryli i szympansów. Szczegółowo przeanalizowali ich dwadzieścia cech charakterystycznych, a także strukturę wewnętrzną. Celem było ustalenie, w jaki sposób sahelantrop się poruszał. Zdaniem badaczy, budowa kości wskazuje, że hominin sprzed 7 mln lat najprawdopodobniej chodził już na dwóch nogach. Okazjonalnie tylko wspinał się na drzewa. Co ciekawe, Sahelanthropus tchadensis żył w okresie, kiedy rozdzieliły się gałęzie ewolucyjne naszych praprzodków i praprzodków dzisiejszych szympansów oraz bonobo. Hominin jest więc przez niektórych uważany za dobrego kandydata na naszego wspólnego przodka. Inni uważają jednak, że stanowi boczną ewolucyjną gałąź, niemającą kuzynów wśród żyjących obecnie ssaków naczelnych. Co nam dała dwunożność? Oczywiście wykształcenie się takiej cechy jak dwunożność było procesem stopniowym. „Aby z nadrzewnej małpy stać się wyprostowanym współczesnym człowiekiem, musieliśmy dokonać pewnych istotnych zmian anatomicznych” – pisze Bill Bryson. „Nasza szyja stała się dłuższa i prostsza.(...) Mamy giętki grzbiet, który pozwala na wyginanie, duże kolana i pomysłowo skośne kości udowe. Może myślisz sobie, że twoje nogi opadają pionowo w dół od talii — tak jest u małp — ale tak naprawdę kość udowa na odcinku od miednicy do kolana jest skierowana do wewnątrz. Efektem tego jest przesunięcie niższych partii nóg bliżej siebie, co zapewnia znacznie płynniejszy, zgrabniejszy chód. Żadnej małpy nie można wytresować, by chodziła jak człowiek” – zauważa autor „Ciała”. Praludzie mogli posiadać zdolność zimowej hibernacji. Twierdzą badacze Chociaż co roku wiele osób zarzeka się, że chętnie przespały całą zimę, ludzie – w przeciwieństwie do wielu innych ssaków – nie posiadają zdolności do hibernacji. Okazuje się jedn... Zmiany nie kończą się na szkielecie. By być dwunożni, potrzebowaliśmy dużych mięśni pośladków, ścięgien Achillesa, łukowatych stóp, odpowiednio ulokowanych nerwów i naczyń krwionośnych. By móc biegać, musieliśmy utracić większość odwłosienia i wykształcić wiele gruczołów potowych. Skuteczne bieganie i polowanie wymagało też takich zmian w obrębie krtani, które umożliwiłyby skuteczną komunikację. Jak długo trwało pojawianie się tych wszystkich cech? „Pierwsze hominidy potrzebowały 4 milionów lat, aby się nauczyć biegać, a do tego stać się wytrzymałym w trakcie polowania” – pisze Bryson. Źródła: Nature, Science Alert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Leczenie łysienia będzie wkrótce możliwe? Przełomowe badania nad mieszkami włosowymi
Około 85% mężczyzn łysieje po ukończeniu 50. roku życia. U 25% mężczyzn, obciążanych genetycznym wypadaniem włosów, proces ten zaczyna się znacznie wcześniej. Już w wieku nastoletnim. Badacze z University of California opisali białko odpowiedzialne za problem łysienia.
W tym artykule: Dlaczego ludzie łysieją? Naukowcy odkryli, że rozwiązaniem problemu łysienia może być pewne białko Autorzy twierdzą, że to może być przełom w leczeniu łysienia Łysienie to problem, który dotyczy przede wszystkich mężczyzn. Najczęstszym typem tego objawu jest tak zwane łysienie androgenowe. Wpływ na to zjawisko ma przede wszystkim dihydrotestosteron (DHT), czyli organiczny związek chemiczny, który jest aktywną formą testosteronu. DHT negatywnie wpływa na cebulki włosów, co w rezultacie prowadzi do ich osłabienia i wypadania. Dlaczego ludzie łysieją? Warto jednak pamiętać, że łysienie może być również objawem innych dolegliwości i chorób. Może też być reakcją organizmu leki, które w danym momencie się zażywa. Co więcej, łysienie można po prostu odziedziczyć po przodkach. Przedmiotem badań uczonych z całego świata jest fakt, że niektórzy ludzie są bardziej podatni na łysienie niż inni. Nowy lek na raka? Naukowcy znaleźli go w ziołowym lekarstwie australijskich Aborygenów Tradycyjna medycyna od dawna stanowi inspirację dla badaczy. Najnowsze odkrycie może zwiększyć skuteczność terapii onkologicznych. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nowy-lek-na-raka-naukowcy-znalezli-go-w-ziolowym-lekarstwie-australijskich-aborygenow-fot-geoff-derrin-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-f9d01d0.jpeg" width="933" height="700" alt="Nowy lek na raka? Naukowcy znaleźli go w ziołowym lekarstwie australijskich Aborygenów (fot. Geoff Derrin, Wikimedia Commons CC-BY-SA-4.0)" title="Nowy lek na raka? Naukowcy znaleźli go w ziołowym lekarstwie australijskich Aborygenów (fot. Geoff Derrin, Wikimedia Commons CC-BY-SA-4.0)" /> Objawem łysienia zajął się zespół naukowców z University of California. Wyniki ich badań wykazały, że to jedna konkretna substancja chemiczna ma olbrzymi wpływ na ten proces. Autorzy badań Katherine Dinh i Qixuan Wang twierdzą, że ich odkrycie może znacznie wpłynąć nie tylko na leczenie i zapobieganie łysienia, ale również na proces gojenia ran na głowie. Naukowcy odkryli, że rozwiązaniem problemu łysienia może być pewne białko Najnowsze badania zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Biophysical Journal”. Zespół naukowców i autorów badania wziął pod lupę ludzkie mieszki włosowe, aby zbadać ich zdolności regeneracyjne, bo – jak podkreślają – to jedyne miejsce w ciele człowieka, które regeneruje się regularnie i automatycznie. Uczeni odkryli, że wewnątrz mieszków znajduje się białko o nazwie „transformujący czynnik wzrostu beta (TGF-beta). Nowy, eksperymentalny lek na otyłość. Pomaga zrzucić nawet 20% masy ciała. Czy jest bezpieczny? Tirzepatyd jest na razie w fazie badań klinicznych, ale naukowcy twierdzą, że jest niezwykle skuteczny w walce z nadwagą. Specyfik nie został jeszcze zatwierdzony przez amerykańską Agencję ... Jest to białko, które należy do większej rodziny białek zwanej nadrodziną transformującego czynnika wzrostu beta, która zawiera między innymi inhibinę, AMH oraz białka morfogenetyczne kości. Opisane przez naukowców z Kalifornii białko TGF-beta kontroluje mnożenie się komórek oraz ma działanie przeciwzapalne. Krótko mówiąc, białko to zarządza komórkami w trakcie ich rozwoju oraz bierze udział w gojeniu ran. Autorzy twierdzą, że to może być przełom w leczeniu łysienia – TGF-beta pełni dwie kluczowe role. Pomaga aktywować komórki mieszków włosowych, aby wytwarzać nowe włosy. A następnie bierze udział w apoptozie, czyli naturalnym procesie biologicznym, który prowadzi do destrukcji własnych komórek w organizmie – wyjaśnia w artykule prof. Qixuan Wang, główny autor badania. Uczony podkreśla, że mieszki włosowe są źródłem komórek macierzystych, a ich odkrycie może być przełomem w leczeniu łysienia. Autorzy artykułu twierdzą, że potrzebne są teraz dalsze badania, aby móc określić dokładnie, w jaki sposób TGF-beta aktywuje komórki mieszków włosowych. Według uczonych możliwe jest stymulowanie wzrostu włosów poprzez białko, ale należy dowiedzieć się, w jaki sposób można to zrobić. Jeżeli się to uda, prawdopodobnie będzie można raz na zawsze rozwiązać problem łysienia i porzucić nieskuteczne specyfiki, które jedynie spowalniają sam proces. Zgodnie ze statystykami problem łysienia dotyczy nawet 85% mężczyzn po ukończeniu 50. roku życia. U 25 procent mężczyzn, obciążanych genetycznym wypadaniem włosów, proces ten zaczyna się znacznie wcześniej. Łysienie może dotykać nawet co drugiego mężczyznę przed trzysiestką, ale zaledwie 6% kobiet. Należy pamiętać, że za leczenie łysienia nie są odpowiedzialni fryzjerzy. Pomocy należy szukać przede wszystkim u dermatologów. Źródło: Biophysical Journal Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Czy człowiek jest szybszy od konia? Po raz trzeci w historii biegacz prześcignął zwierzę
Do tej pory tylko trzem ludziom udało się wyprzedzić konia w maratonie Man versus Horse. Jak to możliwe?
W tym artykule: Brytyjczyk prześcignął kilkadziesiąt koni Człowiek i koń: czy jesteśmy szybszy? Jak przechytrzyć konia? Na świecie nie brakuje nietypowych, żeby nie powiedzieć dziwnych, cyklicznych wydarzeń. Weźmy na przykład la tomatinę organizowaną w Hiszpanii. Uczestnicy zabawy obrzucają się pomidorami. Również Hiszpanie organizują co roku encierro w Pampelunie, czyli przepędzanie byków ulicami miasta. Walijczycy także mają swoje wyścigi z udziałem zwierząt. Mowa o maratonie Man versus Horse. Brytyjczyk prześcignął kilkadziesiąt koni Impreza odbywa się regularnie od 1980 r. w walijskim mieście Llanwrtyd Wells. Na trasie 35 km biegacze rywalizują z jeźdźcami na koniach. Do pokonania mają górzysty teren przecinany drogami. Pierwsza edycja wyścigów została zorganizowana ponad 40 lat temu z inicjatywy Gordona Greena. Mężczyzna podsłuchał, jak klienci w jego pubie dyskutują o tym, że człowiek może prześcignąć konia. Postanowił więc to sprawdzić. Do tej pory udało się to tylko trzem biegaczom. W tym roku na kartach historii zapisał się Ricky Lightfoot. 37-latek z Cumbrii w Wielkiej Brytanii ukończył wyścig w dwie godziny, 22 minuty i 23 sekundy. Był szybszy o dwie minuty i sekundę od pierwszego konia na mecie – Lane House Boya. Jako pierwszy ludzki zwycięzca wyścigu od 15 lat, Brytyjczyk otrzymał nagrodę w wysokości 3500 funtów. Tylko dwóch innych biegaczy dokonało tego wyczynu od 1980 roku: Huw Lobb został pierwszym zwycięzcą w 2004 roku, pokonując najszybszego konia o dwie minuty; a Florien Holtinger zdobył tytuł w 2007 roku. W rozmowie z lokalnymi mediami Lightfoot zdradził, że biegacze mają siedmiominutową przewagę nad końmi i biegną nieco inną trasą. Zwierzęta i ludzie spotykają się tylko na części odcinków trasy. Nowy wyczyn w stajni Red Bulla – kajakarz zjechał ze śmiertelnie niebezpiecznego wulkanu Firma Red Bull słynie z tego, że lubi przekraczać niebezpieczne granice w sportach ekstremalnych. Niedawno udostępniła nagranie, na którym 29-letni Hiszpan zjeżdża kajakiem z 2-kilometroweg... Człowiek i koń: czy jesteśmy szybszy? Usain Bolt, uważany za najszybszego człowieka na świecie, osiągnął maksymalną prędkość blisko 44 km/godz. Tymczasem konie potrafią rozpędzić się nawet do około 88 km/godz. Jak to możliwe? Odpowiedzi na to pytanie zaczęto szukać już ponad 200 lat temu po śmierci wyjątkowego konia wyścigowego, Eclipse. W całej swoje karierze w latach 1769–1770 zwierzę nie miało sobie równych. Po założeniu Royal Veterinary College w 1791 r. weterynarze ustalili, że konie mają zdolność zwiększenia ilości krwi pompowanej przez serce do mięśni. Pomaga im w tym śledziona, będąca magazynem krwinek czerwonych. W porównaniu z ludźmi konie mają też znacznie większą tolerancję na podwyższoną temperaturę ciała i kwasowość krwi. Te parametry rosną szybko podczas intensywnych ćwiczeń. Nie bez znaczenia pozostają dużych rozmiarów końskie serca, mięśnie oraz ścięgna. Istotną rolę odgrywa też dżokej przybierający specjalną pozycję. Wygląda to tak, jakby kucał nad koniem, zamiast siedzieć prosto. W ten sposób odciąża zwierzę, aby nie traciło dodatkowej energii. 5 najdziwniejszych sportów z różnych zakątków świata Niektóre z tych dyscyplin sportowych można skomentować krótkim "Czego to ludzie nie wymyślą!". Jak przechytrzyć konia? Czy ludzie mają szanse w wyścigach z końmi? Okazuje się, że tak. W końcu człowiek wygrał słynny maraton w Walii już trzy razy. Muszą jednak został spełnione pewne warunki. Przede wszystkim trzeba odkreślić, że trasa prowadzi przez górzysty obszar. Na nierównym, pagórkowatym terenie zdolność koni do osiągania i utrzymywania maksymalnej prędkości jest znacznie ograniczona. Ludzie są lżejsi i potrzebują do tego mniej energii. Eksperci wskazują, że na korzyść ludzi może działać także upał. Powód jest prozaiczny. Człowiek może napić się czy schłodzić w trakcie biegu. Koń musi się zatrzymać. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Naukowcy odkryli zupełnie nowe komórki w ludzkich płucach. Mogą pomóc w leczeniu chorób układu oddechowego
Najnowsze badania wykazały, że drogi oddechowe człowieka zawierają nieznane wcześniej, multipotencjalne komórki, które mają duży wpływ w procesie regeneracji pęcherzyków płucnych. Eksperci twierdzą, że to może być przełom w leczeniu chorób układu oddechowego.
W tym artykule: W płucach człowieka odkryto zupełnie nowe komórki, które pełnią ważną funkcję regeneracyjną Najnowsze badania pozwoliły dokładnie zlokalizować miejsce występowania komórek Komórki RAS mają dwie podstawowe funkcje Odkrycie może być przełomem w leczeniu wielu chorób W świecie nauki nigdy nie możemy zakładać, że wiemy już wszystko. Każdego dnia uczeni udowadniają nam, że musimy mieć w sobie dużo pokory. Parafrazując Sokratesa, prawdziwa mądrość polega na świadomości własnej niewiedzy. Okazuje się bowiem, że także ludzkie ciało kryje przed nami jeszcze wiele tajemnic. W płucach człowieka odkryto zupełnie nowe komórki, które pełnią ważną funkcję regeneracyjną Udowodnili to naukowcy z Uniwersytetu Pensylwanii. W trakcie najnowszych badań doszli do sensacyjnego odkrycia. Okazało się, że w oskrzelikach, a dokładniej w pobliżu struktur pęcherzykowych znajdują się zupełnie nowe komórki. W miejscu tym dochodzi do wymiany tlenu na dwutlenek węgla. Uczeni nazwali nowo odkryte struktury komórkami wydzielniczymi dróg oddechowych (RAS). Według badań kawa wydłuża życie. Ile filiżanek dziennie przynosi najlepsze efekty? Naukowcy dowodzą, że kawa może być zdrowa. Jakim chorobom zapobiega? Badacze twierdzą, że RAS mają podobne właściwości do komórek macierzystych. To oznacza, że mają zdolność przekształcania się w określony typ komórek. Dzięki temu umożliwiają regenerację uszkodzonych pęcherzyków płucnych. Naukowcy uważają, że to odkrycie może być przełomowe w kontekście leczenia chorób układu oddechowego. Co ciekawe, okazało się, że palenie papierosów zaburza funkcje regeneracyjne komórek RAS. Najnowsze badania pozwoliły dokładnie zlokalizować miejsce występowania komórek Znaczna część badań nad drogami oddechowymi odbywa się na myszach. Naukowcy, świadomi różnic organów zwierzęcych i ludzkich, postanowili sprawdzić je dokładniej sprawdzić. W tym celu zespół uczonych pobrał próbki tkanki płucnej od zdrowych dawców i przeanalizował geny w konkretnych komórkach. W ten sposób naukowcy natrafili na ślady RAS. – Od dawna wiemy, że drogi oddechowe myszy i ludzi są inne. Ale dopiero najnowsze badania pozwoliły na dokładną identyfikację tych unikatowych komórek – mówił w rozmowie z Live Science profesor Edward Morrisey, jeden z autorów odkrycia. Dieta nordycka poprawia poziom glukozy i cholesterolu nawet, jeśli nie schudniemy - wynika z badań Dieta śródziemnomorska jest uznawana przez naukowców za jedną z najzdrowszych na świecie. Ma jednak równie zdrową konkurencję! To dieta nordycka, która również nie wymaga szczególnych w... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dieta-nordycka-co-to-jest-i-czy-moze-poprawic-wyniki-badan-bez-utraty-wagi-co-jesc-by-zyc-zdrowiej-fot-getty-images-ef7b927.jpeg" width="938" height="625" alt="Dieta nordycka. Co to jest i czy może poprawić wyniki badań bez utraty wagi? Co jeść, by żyć zdrowiej? (fot. Getty Images)" title="Dieta nordycka. Co to jest i czy może poprawić wyniki badań bez utraty wagi? Co jeść, by żyć zdrowiej? (fot. Getty Images)" /> To dlatego, że płuca myszy nie posiadają oskrzelików, gdzie właśnie zlokalizowane zostały komórki RAS. Co ciekawe, naukowcy odkryli obecność RAS również u fretek. Uczeni zaryzykowali tezę, że ten rodzaj komórek może występować u większości ssaków. Komórki RAS mają dwie podstawowe funkcje Naukowcy zwracają uwagę, że komórki RAS mają dwie podstawowe funkcje. Pierwsza to wydzielanie cząsteczek, które wchodzą w skład wydzieliny pokrywającej oskrzeliki od wewnątrz. W ten sposób zapobiegają zapadaniu się górnych dróg oddechowych i zwiększają wydajność płuc. Druga funkcja z kolei odpowiada właśnie za regenerację uszkodzonych pęcherzyków. – RAS działają zarówno jak komórki progenitorowe oraz odgrywają istotną rolę w utrzymywaniu dróg oddechowych w dobrej kondycji. Prościej mówiąc, dzięki nim, nasze płuca są zdrowsze – mówi prof. Morrisey Odkrycie może być przełomem w leczeniu wielu chorób Zespół naukowców informuje, że ich najnowsze odkrycie może być kluczowe w leczeniu chorób, takich jak przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP). To jedno z poważniejszych schorzeń kładu oddechowego, które spowodowane jest miedzy innymi czynnikami środowiskowymi oraz paleniem wyrobów tytoniowych. POChP może prowadzić do niewydolności płuc, a nawet przedwczesnej śmierci. Według WHO, w wyniku tej choroby umiera rocznie ok. 3 milionów osób na świecie. Pacjent z zespołem zamknięcia formułuje całe zdania dzięki implantowi mózgu. Pierwszy taki przypadek w historii Dzięki wszczepionym do mózgu elektrodom chory, który nie mógł poruszać się ani mówić, jest w stanie komunikować się ze światem pełnymi zdaniami. Buduje je w tempie jednej litery na min... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pacjent-z-zespolem-zamkniecia-formuluje-cale-zdania-dzieki-implantowi-mozgu-pierwszy-taki-przypadek-w-historii-fot-wyss-center-9905074.jpeg" width="938" height="620" alt="Pacjent z zespołem zamknięcia formułuje całe zdania dzięki implantowi mózgu. Pierwszy taki przypadek w historii (fot. WYSS CENTER)" title="Pacjent z zespołem zamknięcia formułuje całe zdania dzięki implantowi mózgu. Pierwszy taki przypadek w historii (fot. WYSS CENTER)" /> Naukowcy twierdzą, że komórki RAS powinny regenerować uszkodzone pęcherzyki płucne. To w teorii, bo w praktyce okazuje się, że dym tytoniowy może znacznie uszkadzać RAS, które stają się niewydolne. Badacze mają jednak nadzieję, że badając dokładnie właściwości nowo odkrytych komórek, będziemy mogli skuteczniej wykorzystywać ich właściwości i zapobiegać chorobom układu oddechowego, m.in. POChP. Źródło: Nature
Odkryto najstarszy do tej pory przepis na mumifikację
Najstarsza znana instrukcja pochodząca z czasów antycznego Egiptu ujawnia nowe szczegóły dotyczące procesu balsamowania zwłok.
W oparciu o swoisty „podręcznik eksperta” sprzed 3500 lat, zawierający medyczne notatki papirus, egiptolożka Sofie Schiødt z uniwersytetu w Kopenhadze była w stanie zrekonstruować kompletny proces przygotowywania zwłok w podróż w zaświaty. Nieznane dotąd szczegóły pochodzą z 6-metrowego papirusu zwanego Louvre-Carlsberg od nazw placówek muzealnych, między które go podzielono. W starożytnym Egipcie balsamowanie ciała było sztuką zastrzeżoną dla garstki osób. Nowe osoby wtajemniczano jedynie przekazując im tajniki z ust do ust. Naukowcy dysponowali dotąd jedynie dwoma instrukcjami na temat mumifikacji zwłok. Egiptolodzy byli więc mocno zaskoczeni odkryciem „ściągawki” na której wymieniono niezwykle wiele szczegółów procesu mumifikacji. - Wiele elementów procesu balsamowania odkrytych w tym papirusie nie występuje w znanych nam dwóch innych podręcznikach mumifikacji. Czytając ten nowy tekst ma się wrażenie, że to materiał służący specjaliści. Są receptury na różne smarowidła czy informacje o różnych typach bandaży. Pewne prostsze elementy, jak suszenie ciała natrytem (sodą naturalną – red.), pominięto – wyjaśnia Schiødt. Szczególnie ekscytującym fragmentem dla duńskiej egiptolożki jest nieznany dotąd opis procedury balsamowania twarzy zmarłego. Zawiera ona listę składników (głównie roślinnych) z których przygotowywano się płyn, którym to nasączano płachtę czerwonego lnu do przykrycia twarzy. Tak potraktowany materiał był rodzajem kokonu o właściwościach antybakteryjnych. Do tego ładnie pachniał. Choć procedury tej dotąd nie znano, już wcześniej wydobywano mumie mające mniej więcej tyle lat, co nowoodkryty podręcznik balsamowania, których głowy okryte były materiałem oklejonym skorupą z naturalnych materiałów. Można śmiało założyć, że to był efekt końcowy opisanego wyżej postępowania z twarzą zmarłego. fot. Ida Christensen Ciekawe jest znaczenie cyfry 4 w procesie balsamowania. Prowadzony był on przez zespół ekspertów od mumifikacji właśnie w interwale wynoszącym cztery dni. W te szczególne dni, zanim przystępowano do pracy nad zwłokami, ciało zmarłego było obnoszone w specjalnej procesji. W sumie w trakcie procesu balsamowania odbywało się 17 takich parad. W dniach pomiędzy nimi ciało okrywano materiałem a potem warstwą siana nasączaną substancjami zapachowymi. Miało to odpędzić dzikie zwierzęta i owady. Balsamowanie odbywało się w stworzonym specjalnie do tego celu warsztacie budowanym koło miejsca pochówku. Trwało 70 dni. Pierwsze 35 ciało suszono traktując je natrytem, zarówno w środku jak i na zewnątrz. Pierwszy zabieg nałożenia warstwy sody odbywał się 4 dnia. Pierwszego dnia całego procesu ciało przechodziło proces oczyszczenia. Wyjmowano organy wewnętrzne, mózg i zajmowano się oczami. Drugi główny etap balsamowania, pozostałe 35 dni, poświęcano na okrywanie zwłok bandażami i aromatycznymi substancjami. Właśnie na tym etapie odbywało się opisane w papirusie Louvre-Carlsberg balsamowanie twarzy. Ciało było gotowe do pochówku 68 dnia. Wówczas umieszczano je w trumnie, sarkofagu. Pozostałe 48 godzin poświęcano na rytuały mające pozwolić zmarłemu „żyć” w zaświatach.
Probiotyki nie takie dobre, jak sądzono. Zaburzają florę bakteryjną organizmu
Lekarze zalecają je jako osłonę podczas brania antybiotyków, ale najnowsze badania pokazują, że zaburzają florę bakteryjną i gospodarkę genetyczną.
Mikrobiom jelitowy często nazywany jest naszym drugim mózgiem. Jego skomplikowany układ wpływa praktycznie na działalność całego organizmu. Nowe badanie pokazuje, że probiotyki (często przyjmowane w formie suplementów lub produktów nabiałowych: jogurtu i kefiru) mogą nie tylko nie pomóc, ale wręcz utrudnić pacjentowi powrót do odpowiedniej formy po terapii antybiotykami. Dodatkowo wyszło, że różni pacjenci mogą reagować na nie skrajnie inaczej. Pierwsze dwie prace, opublikowane w piśmie branżowym Cell opisują badania endoskopowe i kolonoskopowe mikrobiomu ludzi, którzy brali antybiotyki przed i po przyjęciu probiotyków. Druga badana grupa przyjmowała probiotyki tylko przed antybiotykami. Badacze dowiedzieli się, że mikrobiom tej pierwszej grupy przeszedł “bardzo poważne zakłócenia”. - Gdy probiotyki skolonizowały już jelita, zupełnie zablokowały powrót oryginalnego mikrobiomu, zaburzonego przez leczenie antybiotykami – mówi Eran Elinav, immunolog z Naukowego Instytutu Weizmanna w Izraelu, szef zespołu badawczego. Dodatkowo zaobserwowano zaburzenia w działaniu genów i tworzeniu nowych białek oraz RNA. Efekt utrzymywał się przez sześć miesięcy. Trzeba dodać, że te negatywne efekty nie zostały zaobserwowane u osób, którym wszczepiono pierwotny mikrobiom sprzed antybiotykoterapii. W tym przypadku sytuacja unormowała się w ciągu kilku dni. Kłopot w tym, że tego typu zabieg nie jest możliwy na masową skalę i raczej nie może stać się równie powszechnym rozwiązaniem jak próba naprawy sytuacji po antybiotykach probiotykiem. Podczas badań wyszła jeszcze jedna ciekawostka: badając próbki kału 25 osób okazało się, że zawarty w nich mikrobiom tylko częściowo odpowiada temu funkcjonującemu w organizmach ochotników. - Fakt, że opieramy się prawie tylko na próbkach kału w badaniu mikrobiomu, a może nie być to wcale wiarygodna metoda – mówi Elinav. Kolejne badanie skupiło się na 15 osobach, części z nich podano 11 dawek popularnych probiotyków, innym tylko placebo. Dodatkowo pobrano próbki z układu gastroenterologicznego. - To czego dowiedzieliśmy się jest zaskakujące – wyjaśnia Elinav – Tych, którzy dostali probiotyki mogliśmy podzielić na dwie grupy: pierwsza, która odrzuciła nową kolonizację i druga, która się przyjęła i zmodyfikowała mikrobiom oraz geny gospodarza. W grupie placebo nie zarejestrowano żadnego efektu. - To pokazuje, że paradygmat jednego probiotyku dla wszystkich powinno się zastąpić dokładnym projektowaniem terapii “na miarę”, która wymaga nauki, pomiarów i technologii – dodaje naukowiec – Z takim podejściem będziemy mieli większe szanse na poprawę zdrowia. Badania te nie dają niestety jednak pełnego klinicznego obrazu zjawiska i wymagają kolejnych testów, które potwierdzą lub zaprzeczą wnioskom. Bernard Corfe, molekularny gastroenterolog z Uniwersytetu Sheffield mówi, że obecnie “szycie probiotyków na miarę” może być zbyt trudne. Wymagałoby zebrania ogromnej ilości próbek i dość inwazyjnych badań, na które nie każdy się zgodzi. - Myślę, ze dla ludzi z chronicznymi problemami metoda prób i błędów wciąż jest najszybszym sposobem uzyskania odpowiedzi – przekonuje. Błażej Grygiel Źródło: The Guardian
Ludzkie komórki to zaledwie 43% naszego ciała. To badanie wywraca nasze rozumienie "bycia człowiekiem"
Zrozumienie tego kto zamieszkuje nasze wnętrze i jak się w nim zachowuje może pozwolić nam znacznie lepiej walczyć z chorobami autoimmunologicznymi: od alergii aż po chorobę Parkinsona.
Zrozumienie tego kto zamieszkuje nasze wnętrze i jak się w nim zachowuje może pozwolić nam znacznie lepiej walczyć z chorobami autoimmunologicznymi: od alergii aż po chorobę Parkinsona. Przy okazji wraca jedno z najbardziej pierwotnych pytań, z którym zmagali się biolodzy, filozofowie, psycholodzy – co to znaczy być człowiekiem? - Są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu – mówi o naszych mikro gościach profesor Ruth Ley z Instytutu Maxa Plancka – Twoje ciało to nie tylko ty. Niezależnie od tego jak często się myjesz – całe twoje ciało jest pokryte populacjami malutkich sąsiadów. Są wśród nich wirusy, bakterie, grzyby, archeony. Najwięcej znajduje się w mrocznych zakątkach naszych wnętrzności. - Jesteś bardziej mikrobem niż człowiekiem - powiedział w rozmowie z BBC profesor Rob Knight z Uniwersytetu Kalifornii w San Diego. To nie jest tak, że mamy jeden genom Do niedawna sądzono, że stosunek komórek ludzkich do mikrobów to 1 do 10. Ostatnie, znacznie dokładniejsze analizy przedstawiają wynik korzystniejszy dla nas, ale genetycznie jesteśmy w mniejszości. Nasz genom, złożony z 20 tysięcy genów, tymczasem łącznie mikroby żyjące w nas mają 20 milionów swoich własnych genów. Nagle poczuliście się obco we własnym ciele prawda? - To co czyni nas ludźmi to kombinacja genów mikroorganizmów z naszego wnętrza z naszymi własnymi – dodaje profesor Sarkis Mazmanian z Caltech – To nie jest tak, że mamy jeden genom, geny naszego mikrobiomu są drugim osobnym, który wzbogaca aktywność naszego. Krok po kroku nauka poznaje fascynujący wpływ naszych mikroskopijnych współlokatorów na organizm: niektórzy nas chronią, wspierają układ immunologiczny, inni produkują cenne witaminy. Właśnie teraz zmienia się podejście naukowców i lekarzy. Wcześniej można je było porównać do wojny, teraz prowadzi się badania nad tym jak wykorzystać i wzbogacić mikrobiom by jeszcze bardziej poprawił nasze zdrowie. Szczepionki i antybiotyki były naszymi głównymi orężami na froncie walki z mikroorganizmami. Nie można nie doceniać ich kolosalnego znaczenia przy walce z ospą, polio i innymi chorobami. Jednak niektórzy naukowcy zwracają uwagę, że silne leki uszkadzają także kultury “dobrych” bakterii, bez których nasze zdrowie raczej się nie poprawi. Klucz do zrozumienia alergii? - Mamy za sobą 50 lat świetnej roboty przy eliminacji chorób zakaźnych, ale jednocześnie mamy wzrost chorób autoimmunologicznych oraz alergii – mówi profesor Ley. Naszemu mikrobiomowi przypisuje się nie tylko wpływ na występowanie lub nie chorób, ale także stanów zapalnych, wpływ na skuteczność terapii nowotworów, a nawet depresji, otyłości i autyzmu. Eksperyment przeprowadzony na myszach przez profesor Knight przyniósł bardzo ciekawe rezultaty. Wychowane w prawie zupełnej sterylności zwierzęta nie miały praktycznie kontaktu z mikrobami. - Byliśmy w stanie pokazać, że kontakt z mikrobiomem osób szczupłych i otyłych wpłynął na wagę myszy w zależności od tego który otrzymały – mówi naukowiec. Co więcej, zaszczepienie mikrobiomu szczupłej osoby grubym myszkom sprawiło, że schudły. Nie wiadomo jednak, czy podobny rezultat uzyskano by u ludzi. Jedno jest pewne – czeka nas zmiana podejścia nauki do naszych własnych współlokatorów i pasażerów, a słowa takie jak grzyb czy bakteria w naszym własnym kontekście przestaną być jednoznacznie negatywne. Trzeba się dogadać z sąsiadami. Błażej Grygiel Źródło: BBC