Tu narodziła się polska państwowość. Mała wyspa na jeziorze Lednica to jedno z najważniejszych miejsc naszej historii
Ostrów Lednicki, położony na największej wyspie jeziora Lednica, to jedno z kluczowych miejsc związanych z początkami państwa polskiego. Dzięki badaniom archeologicznym i historycznym wyspa odkrywa przed nami tajemnice życia pierwszych Piastów oraz znaczenie chrztu Mieszka I.
Spis treści: Ostrów Lednicki w badaniach archeologicznych – najważniejsze odkrycia Ostrów Lednicki jako miejsce chrztu Mieszka I Ostrów Lednicki dziś – zwiedzanie, rekonstrukcje i edukacja Wyspa Ostrów Lednicki na jeziorze Lednica na Pojezierzu Gnieźnieńskim przyciąga zarówno badaczy, jak i pasjonatów historii. To tu, według najnowszych badań, mógł odbyć się chrzest Mieszka I w 966 roku, a złożone konstrukcje mostów i pozostałości palatium pozwalają lepiej zrozumieć codzienne życie oraz organizację pierwszego polskiego państwa. Współczesne odkrycia, takie jak militaria z X wieku i monety średniowieczne, ukazują skalę i znaczenie tego miejsca dla wczesnośredniowiecznej Polski. Ostrów Lednicki w badaniach archeologicznych – najważniejsze odkrycia Badania archeologiczne prowadzone na Ostrowie Lednickim należą do najbardziej zaawansowanych w Polsce. Ich początki sięgają lat 60. XX wieku, kiedy to archeolodzy rozpoczęli regularne prace wykopaliskowe na wyspie oraz w jej bezpośrednim otoczeniu. Prace te objęły zarówno badania podwodne w jeziorze Lednica, jak i szeroko zakrojone wykopy lądowe. Badania podwodne i lądowe wokół jeziora Lednica Jednym z najważniejszych etapów badań było rozpoczęcie podwodnych eksploracji na jeziorze Lednica przez specjalistów z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 2020 roku, we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, archeolodzy zidentyfikowali militaria z X wieku, fragmenty ceramiki, kości zwierzęce oraz pozostałości umocnień brzegowych z czasów panowania Mieszka I. Badania te znacząco poszerzyły wiedzę o infrastrukturze wodnej, sposobie funkcjonowania mostów oraz szlaków komunikacyjnych z epoki wczesnopiastowskiej. Znaczenie znalezisk z X wieku dla historii Polski Odkrycia z dna jeziora Lednica, jak również te dokonane na wyspie, potwierdzają strategiczne znaczenie Ostrowa Lednickiego jako centrum wczesnego państwa polskiego. Przedmioty militarne, broń, narzędzia oraz ozdoby świadczą o istnieniu tu ważnego grodu obronnego i rezydencji książęcej. Naukowcy z Torunia przeanalizowali strukturę mostów, które łączyły wyspę z lądem, umożliwiając szybki transport ludzi i towarów, a jednocześnie stanowiąc element systemu obronnego. Dodatkowo systematyczne przeszukiwanie terenu przez detektorystów oraz archeologów w ostatnich latach pozwoliło odnaleźć ponad 600 zabytków metalowych – w tym unikatowe monety, ozdoby oraz fragmenty uzbrojenia. Detaliczne analizy palatium i infrastruktury mostowej Jednym z kluczowych obiektów na wyspie są ruiny palatium – monumentalnej rezydencji książęcej, która była miejscem zamieszkania Mieszka I i jego najbliższych. Prowadzone badania wykazały, że budowla była wyjątkowo nowoczesna jak na swoje czasy. Odkryto relikty murów, zaprawy, a także pozostałości przedmiotów codziennego użytku. Współczesne metody analizy pozwoliły zrekonstruować zarówno kształt obiektu, jak i organizację przestrzeni wokół niego. Ostrów Lednicki jako miejsce chrztu Mieszka I Ostrów Lednicki od lat wzbudza zainteresowanie historyków jako potencjalne miejsce chrztu Polski. W ostatnich latach, dzięki postępowi badań archeologicznych i analitycznych, teoria ta zyskuje coraz więcej zwolenników. Najnowsze ustalenia naukowców Zmarły w 2022 r. prof. Andrzej M. Wyrwa, dyrektor Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, wskazywał Ostrów Lednicki jako najpewniejszą lokalizację chrztu księcia Mieszka I w 966 roku. Wyniki analiz archeologicznych i źródeł pisanych wskazują, że na wyspie znajdowała się kaplica chrzcielna, a sama wyspa była najważniejszym ośrodkiem władzy i religii w tym okresie. Symbolika chrztu Polski w kulturze i tradycji Chrzest Mieszka I to kluczowy moment w historii Polski, symbolizujący początek państwowości oraz wprowadzenie kraju do wspólnoty chrześcijańskiej. Ostrów Lednicki, jako miejsce tego wydarzenia, odgrywa istotną rolę nie tylko w naukowej debacie, ale także w świadomości narodowej i tradycji kulturowej Polaków. Wyspa jest dziś miejscem licznych obchodów rocznicowych i pielgrzymek. Związki Ostrowa Lednickiego z Muzeum Pierwszych Piastów Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy jest główną instytucją badawczą i edukacyjną, zajmującą się dokumentowaniem, ochroną oraz popularyzacją dziedzictwa Ostrowa Lednickiego. Placówka prowadzi szeroko zakrojone działania naukowe, edukacyjne i popularyzatorskie, organizując wystawy, rekonstrukcje oraz warsztaty dla zwiedzających. Ostrów Lednicki dziś – zwiedzanie, rekonstrukcje i edukacja Współczesny Ostrów Lednicki to nie tylko miejsce badań naukowych, lecz także ważny punkt na mapie turystycznej Polski. Każdego roku wyspę odwiedzają tysiące turystów, uczniów i pasjonatów historii. Najciekawsze zabytki i ekspozycje Na terenie Ostrowa Lednickiego można zobaczyć nie tylko ruiny palatium i relikty mostów, lecz także liczne rekonstrukcje oraz ekspozycje muzealne. Największym zainteresowaniem cieszą się prezentacje codziennego życia wczesnośredniowiecznych mieszkańców wyspy, a także wystawy poświęcone znaleziskom archeologicznym, takim jak monety średniowieczne, narzędzia czy elementy uzbrojenia. Współczesne badania i edukacja historyczna Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy aktywnie współpracuje z uczelniami wyższymi oraz instytucjami naukowymi z całej Polski. Organizowane są konferencje, seminaria i warsztaty dla dzieci i dorosłych, które przybliżają historię pierwszego państwa polskiego, rozwój infrastruktury wodnej czy znaczenie chrztu Mieszka I dla dziejów Europy. Znaczenie wyspy dla turystyki kulturowej Ostrów Lednicki stanowi istotny element polskiej turystyki kulturowej. Oprócz zwiedzania zabytków i uczestnictwa w wydarzeniach edukacyjnych, wyspa oferuje liczne szlaki spacerowe, możliwość rekreacji oraz kontaktu z przyrodą jeziora Lednica. To miejsce, w którym historia i współczesność łączą się w wyjątkowy sposób, zachęcając do refleksji nad początkami polskiej państwowości oraz dziedzictwem pierwszych Piastów. Ostrów Lednicki, poprzez swoje bogate dziedzictwo archeologiczne, historyczne i kulturowe, pozostaje jednym z najważniejszych symboli narodowych Polski, a jego tajemnice wciąż są odkrywane przez kolejne pokolenia badaczy i miłośników historii. Źródła: Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy Bolesław Chrobry został świętym? Wiemy, dlaczego tak mało się o tym mówi
Bolesław Chrobry, pierwszy koronowany władca Polski podejmował kroki, które mogłyby zapewnić mu status świętego. Pomimo tych działań, jego kanonizacja nigdy nie doszła do skutku. Dlaczego Polska, w przeciwieństwie do innych europejskich krajów, nie doczekała się świętego monarchy w pierwszych wiekach swojego istnienia?
Spis treści: Znaczenie świętości w średniowieczu Bolesław Chrobry a kanonizacja – co poszło nie tak? Czy Bolesław Chrobry został zapomnianym świętym? Co Bolesław Chrobry osiągnął w świetle Kościoła? Książęta i królowie pragnęli, by ich dynastie zyskały status stirps beata, czyli świętych rodów. Jednak w pierwszych wiekach chrześcijaństwa osiągnięcie tego celu nie było łatwe. Świętość postrzegano wtedy bardzo restrykcyjnie. Kościół otaczał czcią głównie pustelników, którzy poświęcili się całkowicie wierze oraz biskupów żyjących w czystości i pokorze. Dla świeckich władców droga na ołtarze była na początku dostępna wyłącznie poprzez męczeństwo. Znaczenie świętości w średniowieczu W średniowieczu świętość władców miała ogromne znaczenie, nie tylko z perspektywy duchowej, ale także politycznej. Posiadanie w rodzie osoby wyniesionej na ołtarze (tzw. stirps beata) zwiększało prestiż dynastii oraz dawało liczne korzyści, takie jak bliższe relacje z papiestwem czy większy autorytet wśród poddanych. Świętość była zatem istotnym narzędziem władzy, które skutecznie wzmacniało pozycję rodu na arenie międzynarodowej. Kult świętych w Europie Środkowej Władcy Europy Środkowej, jak król Stefan na Węgrzech czy książę Wacław w Czechach, szybko dostrzegli potencjał świętości jako narzędzia politycznego. Węgierski król Stefan został kanonizowany za swoje zasługi w umacnianiu chrześcijaństwa, w tym zakładanie diecezji, a książę Wacław w Czechach zyskał świętość dzięki swojej pobożności. W ten sposób święci monarchowie stali się symbolami władzy duchowej i politycznej, umacniając pozycję dynastii na dworach europejskich. Święci władcy jako narzędzie polityczne Świętość była również doskonałym narzędziem politycznej propagandy. Dynastie, takie jak Merowingowie czy dynastia ottońska, doskonale opanowały sztukę wynoszenia swoich krewnych na ołtarze, co pozwalało im umocnić swoją pozycję i prestiż w Europie. Proces ten był kontynuowany przez władców nowo chrześcijańskich państw, takich jak Węgry, Czechy czy Ruś Kijowska, gdzie świętymi zostawali królowie i książęta, którzy najwcześniej przyjęli chrześcijaństwo. Bolesław Chrobry a kanonizacja – co poszło nie tak? Mimo wielu zasług dla Kościoła, Bolesław Chrobry nie został wyniesiony na ołtarze. Choć podejmował liczne działania na rzecz Kościoła, jak choćby sprowadzenie do Polski ciała świętego Wojciecha, czy budowanie swojej pozycji jako chrześcijańskiego monarchy, jego kult nie przetrwał na dłuższą metę. Dlaczego? Polityczne i osobiste przeszkody Jednym z głównych powodów, które mogły uniemożliwić kanonizację Bolesława, były polityczne konflikty, w tym z jego ojcem, Mieszkiem I. Bolesław, zamiast pielęgnować pamięć ojca, starał się zdyskredytować jego zasługi, co mogło zniechęcić duchowieństwo do promowania jego kultu. Ponadto, w późniejszych latach panowania, Chrobry angażował się w kontrowersyjne działania, które mogły zaważyć na jego świętości – kronikarze wspominają o jego burzliwym życiu osobistym, w tym o gwałcie na ruskiej księżniczce Przedsławie. Działania Chrobrego na rzecz Kościoła Pomimo osobistych kontrowersji, Bolesław Chrobry konsekwentnie budował swoją pozycję jako chrześcijański monarcha. Surowo karał tych, którzy łamali chrześcijańskie prawa, a także finansował budowę kościołów i sprowadzał świętych relikwie. Jego współpraca z Kościołem miała na celu nie tylko umocnienie chrześcijaństwa w Polsce, ale również stworzenie wizerunku króla blisko związanego z Kościołem, co mogło przyczynić się do jego ewentualnej kanonizacji. Czy Bolesław Chrobry został zapomnianym świętym? W ostatnich latach coraz więcej historyków twierdzi, że Bolesław Chrobry mógł być otoczony lokalnym kultem po swojej śmierci. Dowodem na to mogą być odkrycia archeologiczne, które sugerują, że grób Bolesława został umieszczony w szczególnie prestiżowym miejscu w poznańskiej katedrze, co wskazuje na to, że planowano wyniesienie go na ołtarze. Dowody archeologiczne i historyczne W poznańskiej katedrze odkryto grób Bolesława w miejscu zarezerwowanym dla świętych. Badania sugerują, że ołtarz katedry został przesunięty, aby zrobić miejsce na pochówek króla, co mogłoby świadczyć o planach jego kanonizacji. Niestety, burzliwe wydarzenia polityczne, takie jak najazd Brzetysława i zniszczenie Gniezna, mogły przekreślić te plany, a kult króla z czasem zanikł. Porównanie z innymi świętymi władcami Podobnie jak inni monarchowie Europy Środkowej, Bolesław Chrobry miał wszelkie predyspozycje do bycia świętym. Jego działalność na rzecz Kościoła, osobista pobożność i polityczne zasługi mogły sprawić, że stałby się symbolem polskiej świętości. Niestety, brak kontynuacji działań na rzecz jego kanonizacji oraz zawirowania polityczne sprawiły, że jego kult nie przetrwał. Co Bolesław Chrobry osiągnął w świetle Kościoła? Mimo że Bolesław Chrobry nie został oficjalnie kanonizowany, jego wpływ na rozwój chrześcijaństwa w Polsce jest niezaprzeczalny. Jako pierwszy król Polski umocnił pozycję Kościoła w państwie i konsekwentnie dążył do tego, aby Polska stała się częścią chrześcijańskiej Europy. Chociaż nie zyskał statusu świętego, jego działania miały długotrwały wpływ na rozwój religii w Polsce i na postrzeganie polskiego władcy jako chrześcijańskiego monarchy. Źródło: National Geographic Polska.
Dobrawa była pierwszą polską władczynią. Słynęła z silnego charakteru
Dobrawa jasno zakomunikowała: nie poślubi Mieszka I, jeśli ten nie porzuci swoich siedmiu nałożnic. Tak się stało. Pierwsza polska księżna potrafiła postawić na swoim. Trwale zapisała się na kartach naszej historii.
W tym artykule: Dobrawa i chrzest Polski Dobrawa i wielka polityka państw Co wiemy o charakterze Dobrawy? Dziedzictwo Dobrawy. Co pozostało po słynnej księżnej? Dobrawa Przemyślidka, zwana też Dąbrówką, była córką księcia czeskiego Bolesława I Srogiego z dynastii Przemyślidów. Urodziła się około 930, a zmarła w 977 roku. Dobrawa i chrzest Polski Wprowadzenie chrześcijaństwa w Polsce w 966 roku miało kluczowe znaczenie. Wywarło ogromny wpływ na kulturę i politykę państwa Piastów. Polska przyjęła chrzest za pośrednictwem chrześcijańskich Czech. Przypieczętowaniem sojuszu z naszym południowym sąsiadem był ślub Mieszka I z księżniczką czeską – Dobrawą. Mamy skąpe informacje na ten temat. Na przykład „Rocznik krakowski dawny” podaje: „965 Dubrowka przybyła do Mieszka. 966 Mieszko książę chrzci się”. „Osobisty wpływ tej kobiety musiał być wielki. Od niej dowiadywał się książę polański o wierze, przychodzącej ze świata prastarej i wielkiej kultury” – opisuje obrazowo Paweł Jasienica w książce „Polska Piastów”. Gall Anonim odnotował, że Dobrawa nie chciała początkowo wyjść za Mieszka I. Ten miał siedem żon. Postawiła warunek: ma zostać chrześcijaninem i je odprawić. Tak też się stało. Na wieść o porzuceniu „zwyczaju pogańskiego” księżniczka czeska przybyła do Polski. Mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem napisał w radosnych słowach: „Dzięki szczęśliwemu związkowi z nią [Dobrawą – przyp. red.] topnieją lody niewiary i dzikie wino naszych pogan przemienia się w szlachetną winorośl”. Dobrawa i wielka polityka państw Wszyscy znamy datę: 966 r. Jest to moment przyjęcia przez Polskę chrztu. Wygląda na to, że Dobrawa odegrała istotną rolę w decyzji o przyjęciu chrztu przez Mieszka I, który był pierwszym historycznym władcą Polski. Niektórzy nawet określają ją jako „Matkę Chrzestną Polaków”. Jednak Mieszko I nie przyjął chrześcijaństwa, bo miał takie widzimisię. Ewidentnie była to decyzja polityczna dynastii piastowskiej. Chodziło również o uspokojenie sytuacji na Śląsku i zerwanie sojuszu Czechów z Wieletami. O ziemie śląskie konkurowało powstające państwo polskie z Czechami. „Pas ziemi rozciągniętych wzdłuż północnych skłonów Sudetów stanowił przez większość X w. pograniczną strefę buforową, niepodporządkowaną trwale żadnemu z sąsiednich państw, ale przez nie eksploatowaną (trybuty, łupy, niewolnicy itp.)” – pisze historyk prof. Przemysław Urbańczyk w książce „Zanim Polska została Polską”. Dzięki małżeństwu Mieszka I i Dobrawy uspokoiły się spory o Śląsk. Oba kraje podzieliły się wpływami na Śląsku i czerpały z niego zyski. Po śmierci Dąbrówki znów zaostrzył się spór, dochodziło nawet to otwartej walki zbrojnej. Chociaż dyskutowane jest, czy do sojuszu nie wystarczyłoby małżeństwo, bez przyjmowania chrześcijaństwa. Być może Dobrawa wymogła na księciu chrzest. W ten sposób niejako przypadkowo Polska weszła w strefę chrześcijaństwa. Być może przyczyną chrztu była chęć wprowadzenia jednolitej religii, co miał ułatwić zarządzenie państwem. Wskazywano też, że nowa religia wprowadzała równorzędne stosunki z innymi władcami chrześcijańskimi Europy. Co wiemy o charakterze Dobrawy? Co nieco dowiadujemy się ze średniowiecznych źródeł. Na przykład kronikarz niemiecki Thietmar stwierdził, że Dobrawa była taka, jakie miała imię. „Nazywała się bowiem po słowiańsku Dobrawa, co w języku niemieckim wykłada się: Dobra”. Próbowała nawrócić swojego małżonka żyjącego „w wielorakich błędach pogaństwa”. I dalej Thietmar pisze: „Starała się go zjednać na wszelkie sposoby, nie dla zaspokojenia trzech żądz tego zepsutego świata, lecz dla korzyści wynikających z owej chwalebnej i przez wszystkich wiernych pożądanej nagrody w życiu przyszłym”. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Kronikarz też opisuje następującą historię. Dobrawa po wyjściu za mąż postanowiła w zbliżającym się poście nie jeść mięsa i umartwiać swoje ciało. Jednak Mieszko I namawiał ją, by z tego zrezygnowała. Dobrawa złamała post, ale zrobiła to w jednym celu: „aby móc tym łatwiej zyskać u niego posłuch w innych sprawach”. Negatywnie o Dobrawie pisał czeski kronikarz Kosmas. Ocenił, że była „nad miarę bezwstydna” z uwagi na swój podeszły wiek. Po ślubie miała nałożyć na głowę panieński wianek „co było wielkim głupstwem tej kobiety”. To dość ostry osąd zważając na „przewinienie” księżnej. Dziedzictwo Dobrawy. Co pozostało po słynnej księżnej? Dobrawa nie dożyła pięćdziesiątki. Pochowano ją zapewne w katedrze w Gnieźnie. Niewątpliwie przyczyniła się do wprowadzenia w Polsce chrześcijaństwa. Urodziła dwójkę dzieci: Bolesława, przyszłego pierwszego króla Polski – Chrobrego i zapewne Świętosławę Sygfrydę – interesującą postać średniowiecznej Europy. Została królową Danii, Szwecji i Norwegii. Była to kobieta o silnym charakterze, który być może odziedziczyła po matce. Być może urodziła też nieznaną z imienia córkę, wydaną za mąż za księcia pomorskiego. – Kilkunastoletnie małżeństwo z Mieszkiem należy uznać za udane, spełniło ono oczekiwania polityczne, pieczętując sojusz polsko-czeski oraz przyniosło księciu godnego następcę. Jej roli w przyjęciu przez Mieszka chrześcijaństwa nie należy przeceniać, ale trzeba podkreślić jej wpływ na te kwestię. W tradycji polskiej Dobrawa i Mieszko zapisani zostali jako pierwsza polska para chrześcijańska – zauważa prof. Józef Dobosz w „Słowniku władców polskich”. Druga żona Mieszka I – Oda nie była lubiana przez dostojników kościelnych. Wybranka była mniszką i córką margrabiego Marchii Północnej. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Niemczech odkryto szkielet szlachcianki sprzed 1000 lat. Brakowało jej części głowy
Archeolodzy odnaleźli w Niemczech nietypowy pochówek. W grobie pogrzebano mężczyznę wraz z kobietą, która miała wydrążoną czaszkę. Analiza wykazała, że żyła ok. 1000 lat temu i prawdopodobnie była bardzo zamożna.
W tym artykule: Grób mężczyzny i kobiety z wydrążoną czaszką Zmarli pochodzili z IX wieku i prawdopodobnie należeli do arystokracji Grób może być dowodem na zmianę religii zmarłej W niemieckim mieście Eisleben w kraju związkowym Saksonia-Anhalt odbywają się właśnie wykopaliska archeologiczne. Badacze prowadzą badania terenowe w pobliżu dawnego pałacu królewskiego na terenie dzielnicy Helfta. Wybudował go cesarz Otton Wielki. Grób mężczyzny i kobiety z wydrążoną czaszką Archeolodzy odnaleźli tam interesujący pochówek. W grobie pochowano mężczyznę i kobietę. Uwagę naukowców zwrócił szkielet żeński. Czaszka była bowiem wydrążona i brakowało niemal wszystkich kości twarzy. Badacze sugerują, że zmarli prawdopodobnie byli małżeństwem. Kobieta była niewiele niższa i miała ok. 1,55 m wzrostu. Analiza w laboratorium wykazała jednak, że czaszka nie została wydrążona na skutek np. nieudolnej trepanacji, czy innego zabiegu. Uczeni twierdzą, że kość została uszkodzona po śmierci, ponieważ grób był stosunkowo płytki. – Czaszka kobiety została uszkodzona w wyniku kolejnych naruszeń grobu, na przykład przez pług, a być może także przez małe zwierzęta, które zbudowały w grobie swoje nory – powiedział dr hab. Felix Biermann w rozmowie z Live Science, profesor archeologii na Uniwersytecie Szczecińskim, który brał udział w wykopaliskach. – W szczątkach nie ma zatem nic spektakularnego – dodał. Zmarli pochodzili z IX wieku i prawdopodobnie należeli do arystokracji Mężczyznę, który znajdował się w grobie, pochowano z różnymi przedmiotami. To m.in. nóż, komplet pasków, oraz żelazny czubek laski. Ten ostatni artefakt wskazuje, że człowiek ten mógł cieszyć się wysokim statusem. Być może nawet był ówczesnym arystokratą. W Niemczech odkryto pozostałości olbrzymiej konstrukcji. Należała do legendarnego króla Archeolodzy odnaleźli olbrzymią salę z epoki brązu. Badacze uważają, że mogło być to miejsce obrad, w których uczestniczył legendarny król Hinz, władca z kultury nordyjskiej. – Badania wykazały, że mężczyzna żył w IX wieku naszej ery i był urzędnikiem frankońskiego zamku lub grodu, który istniał tu w tamtym okresie – powiedział prof. Biermann. – Ponieważ nie miał przy sobie broni, był prawdopodobnie bardziej urzędnikiem niż wojownikiem – wyjaśnia archeolog. Grób może być dowodem na zmianę religii zmarłej Co ciekawe, kobieta została pochowana w trumnie bez żadnych dóbr pogrzebowych. Naukowcy uważają, że grób mógł zostać w przeszłości obrabowany. Innym wyjaśnieniem badaczy jest fakt, że kobieta nawróciła się na chrześcijaństwo. – Nie jest łatwo odpowiedzieć na pytanie, dlaczego zmarła nie miała żadnych dóbr grobowych – twierdzi prof. Biermann. – Myślę jednak, że bardziej prawdopodobne jest, że ona lub ludzie, którzy ją pochowali, byli już bardziej chrześcijanami niż ten zmarły mężczyzna. Oboje żyli w czasach, gdy chrześcijaństwo powoli zyskiwało akceptację w tym regionie i w tym przypadku decyzja o tym, aby nie grzebać jej wraz z przedmiotami osobistymi mogłoby wyrażać zwrot w stronę jej nowej religii – wyjaśnia uczony. Warto przypomnieć, że chrześcijaństwo zaczęło rozpowszechniać się w Niemczech VII wieku, za sprawą św. Bonifacego. W grobach przedchrześcijańskich często chowano zmarłych wraz z różnymi darami grobowymi. Pochówki te są cenne dla archeologów, ponieważ pozwalają często ocenić pozycję społeczną osoby pogrzebanej, a także rzucają światło na religię, którą wyznawano w tym czasie. Źródło: Uniwersytet Szczeciński, Live Science Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Głowa Jana Chrzciciela jako symbol biblijnej zemsty. Kto skazał na śmierć żydowskiego proroka?
Według biblijnego opisu Jan Chrzciciel został skazany na śmierć przez ścięcie. Żydowski prorok zmarł na życzenie Salome, która nakłoniła Heroda, aby zlecił egzekucję. Archeolodzy od lat szukali miejsca, w których mogły wydarzyć się te sceny. Gdzie zginął Jan Chrzciciel? Czy głowa Jana Chrzciciela naprawdę została przekazana na tacy?
W tym artykule: Kim był Jan Chrzciciel? Jak zginął Jan Chrziciel? Gdzie zginął Jan Chrzciciel? Jan Chrzciciel, zwany również Janem Baptystą, był żydowskim prorokiem i pustelnikiem. Urodził się pomiędzy 6 p.n.e. a 2 r. p.n.e. w En Kerem, a zmarł ok. 32 roku n.e. prawdopodobnie w Macheroncie. To właśnie w fortecy Heroda Wielkiego usytuowanej na szczycie pustynnego wzgórza w Jordanii, męczennik miał zginąć przez ścięcie głowy. Już sama arabska nazwa starożytnego fortu oznacza dosłownie „fortecę ścięcia” i ma nawiązywać do odwołuje się do miejsca kaźni. Kim był Jan Chrzciciel? Według Biblii Jan Chrzciciel miał być krewnym Jezusa. W Ewangelii Łukasza czytamy, że Baptysta urodził się pół roku przed Chrystusem w „mieście w Judzie”. Badacze utożsamiają to miejsce z wioską Ain Kerem w Zachodniej Jerozolimie. Był synem żydowskiego starszego kapłana Zachariasza i niepłodnej kobiety nazywanej przez Ewangelistę Elżbietą. To właśnie kobieta miała być spokrewnioną z Marią z Nazaretu, matką Syna Bożego. Młody Jan chciał w dorosłym życiu zostać kapłanem. Jego plany pokrzyżowała jednak śmierć obojga rodziców. Po tym, jak został sierotą, rozpoczął życie pustelnika na Pustyni Judzkiej. To właśnie tam nawiązał kontakt z esseńczykami, którzy mieli duży wpływ na jego przyszłe poglądy, chociaż jego nauczanie nie zawsze zgadzało się z esseńskimi doktrynami. Wkrótce jego słuchacze zaczęli uznawać go za Mesjasza, czemu Jan Baptysta zdecydowanie zaprzeczał. To właśnie na pustyni rozpoczęła się jego misja jako proroka. Według Ewangelii Jan został powołany, aby wzywał ludzi do nawrócenia oraz przygotował ich drogę do publicznej służby Mesjasza. Miał głosić potrzebę odnowy wewnętrznej i duchowej. Przypieczętowaniem przemiany i potwierdzeniem wejścia na nową drogę życia był chrzest, którego prorok udzielał słuchaczom w rzece Jordan. Ewangelie Synoptyczne podają, że to właśnie Baptysta był człowiekiem, który ochrzcił samego Zbawiciela. Jak zginął Jan Chrziciel? To właśnie nauczanie Jana Chrzciciela stało się przyczyną jego męczeńskiej śmierci. Według Ewangelistów prorok został uwięziony przez Heroda Antypasa, tetrarchę Galilei ze względu na swoje nauki i krytykę króla za poślubienie Herodiady, żony swojego brata Filipa. Według Ewangelii Marka żydowski nauczyciel powiedział Herodowi – Nie wolno ci mieć żony brata swojego – Słowa te wyjątkowo dotknęły Herodiadę, której nie spodobała się krytyka i od tamtego czasu poprzysięgła zemstę na Janie Chrzcicielu. Wkrótce podczas urodzin Heroda, córka jego żony, Salome, wystąpiła przed gośćmi. Miała tańczyć tak, że król w podziękowaniu obiecał dać jej wszystko, o co poprosi. Dziewczyna miała jedno życzenie. Zażądała głowy Jana Chrzciciela. Tetrarcha był zmuszony spełnić to żądanie, ponieważ wcześniej złożył obietnicę. Z drugiej strony Józef Flawiusz, żydowski historyk tłumaczy tę zbrodnie pobudkami czysto politycznymi. Prorok zyskujący zbyt duże poparcie społeczne był dla Heroda Antypasa szczególnie niewygodny. Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Jezus naprawdę istniał? Współcześnie ponad 2 miliardy osób wyznaje chrześcijaństwo i deklaruje wiarę w Chrystusa. Jednak kim tak naprawdę był Jezus? Dla wielu jest Bogiem, ale w niektórych religiach pojawia się... Ostatecznie głowa proroka została przyniesiona na tacy i wręczona Salome, a następnie przekazana jej matce. Tak Ewangelia według Marka opisuje całą sytuację (Biblia Tysiąclecia): – Otóż, kiedy obchodzono urodziny Heroda, tańczyła córka Herodiady wobec gości i spodobała się Herodowi. Zatem pod przysięgą obiecał jej dać wszystko, o cokolwiek poprosi. A ona przedtem już podmówiona przez swą matkę: ”Daj mi - rzekła - tu na misie głowę Jana Chrzciciela!”. Zasmucił się król. Lecz przez wzgląd na przysięgę i na współbiesiadników kazał jej dać. Posłał więc [kata] i kazał ściąć Jana w więzieniu. Przyniesiono głowę jego na misie i dano dziewczęciu, a ono zaniosło ją swojej matce – Wydarzenie z udziałem herodiańskiej femme fatale stało się z czasem jednym z głównych motywów w malarstwie i rzeźbie od wczesnego chrześcijaństwa, przez renesans aż do współczesności. Emanującą erotyzmem i zmysłowością tancerkę z krwawą zbrodnią łączyli Klimt, Moreau, Tycjan czy Caravaggio. Gdzie zginął Jan Chrzciciel? W gruzach położonej w Jordanii dawnej twierdzy Heroda Wielkiego, Macheroncie, archeolodzy odkryli miejsce w którym jego syn, Herod Antypas ok. roku 29 n.e. miał skazać na śmierć Jana Chrzciciela. Salome autor: Lovis Corinth Miejsce, w którym Salome tańczyła dla Heroda Antypasa znaleźć mieli archeolodzy pracujący przy projekcie „Machaerus Excavations and Surveys at the Dead Sea”, co dyrektor tegoż opisał w wydanej w 2020 roku książce „Holy Land Archaeology on Either Side: Archaeological Essays in Honour of Eugenio Alliata”. Odnaleziony dziedziniec, pisał Vörös, ma niszę o charakterystycznym kształcie apsydy w której to zapewne stał tron Heroda Antypasa. Choć miejsce to odkryto już podczas prac archeologicznych 40 lat temu, dopiero teraz połączono niszę z tronem tetrarchy. Salome tańcząca przed Herodem autor: Gustave Moreau Zespół Vörösa prowadził od lat prace rekonstrukcyjne w Macheroncie i w książce, jak twierdził autor z Live Science, pokazywał prawdopodobny wygląd tego miejsca w czasie egzekucji Jana Chrzciciela. Zdania ekspertów od archeologii biblijnej są jednak podzielone. Krytycy tej teorii zwracają uwagę m.in. na rozmiar niszy, dużo skromniejszej niż np. miejsce w którym stał tron ojca Heroda Antypasa. Z kolei, jak donosił Jewish Press, węgierscy archeolodzy odkopali w twierdzy także wannę do rytualnych kąpieli oczyszczających, pozostałości balist (rzymskich maszyn oblężniczych) oraz szereg monet i naczyń. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Japonii odkryto przedmiot z czasów „ukrytych chrześcijan”. Zawiera tajemniczy napis
Naukowcy z Japonii otrzymali zgodę na zbadanie wazy z czasów „ukrytych chrześcijan”. Naczynie należało do pewnej rodziny i było przekazywane z pokolenia na pokolenie. Wykorzystywano je do przechowywania krzyżma, czyli świętego oleju do namaszczania.
W tym artykule: Waza „ukrytych chrześcijan” z 1600 roku Waza mogła brać udział w ceremonii chrztu słynnego japońskiego pana feudalnego Prawie 300 trudnych lat japońskiego chrześcijaństwa W domu pewnej japońskiej rodziny znajdowała się zabytkowa waza. Na pierwszy rzut oka jest to zwyczajne – choć nieco staroświeckie – naczynie. Ma 25 centymetrów wysokości. Właściciele przyznają, że przekazywane było z pokolenia na pokolenie. Do tej pory jednak nikt nie wiedział, do czego waza służyła w przeszłości. Jedyną wskazówką był tajemniczy napis na jej podstawie: „Escencia”. Jeden z członków rodziny postanowił w końcu oddać przedmiot naukowcom z prefektury Nagasaki. Waza „ukrytych chrześcijan” z 1600 roku Lokalni badacze dokonali analizy zarówno chemicznej, jak i historycznej. Stwierdzili, że jest to artefakt, który pochodzi z czasów Kakure-kirishitan. W języku japońskim oznacza to „ukrytych chrześcijan”. Zwrot ten odnosi się do wczesnych wyznawców tej religii, którzy kontynuowali wyznawanie swojej wiary w ukryciu. Chrześcijaństwo zostało bowiem zakazane w okresie Tokugawa (Edo). Naukowcy uznali, że waza była wykorzystywana do przechowywania świętego oleju, czyli tzw. krzyżma. W tradycji chrześcijańskiej jest to substancja stworzona z mieszanki oliwy i balsamu, która była używana do namaszczania przy udzielaniu sakramentów chrztu, bierzmowania, święceń kapłańskich, biskupich, konsekracji kościołów i ołtarzy, a także ślubów zakonnych. Waza mogła brać udział w ceremonii chrztu słynnego japońskiego pana feudalnego Archeolodzy z prefektury Nagasaki uważają, że waza powstała w Chinach w 1600 roku. W tym czasie chrześcijańskim biskupem Japonii był Luís Cerqueira. To jezuita z Portugalii, który od 1594 do swojej śmierci w 1614 roku sprawował władzę w diecezji Funai. Badacze podejrzewają, że naczynie mogło być wykorzystane do przeprowadzenia ceremonii chrztu Konishi Yukinagi na wyspach Amakusa w 1599 roku. To japoński daimyō (pan feudalny w średniowiecznej Japonii), który znany jest ze swej roli w inwazji na Koreę w 1592 roku. Rząd prefektury przyznaje, że waza jest niezwykłym zabytkiem, które rzuca światło na historię „ukrytych chrześcijan”. Przerażająca „mumia syreny” odnaleziona w Japonii. Naukowcy w końcu wiedzą, czym była Mumia tego makabrycznego stworzenia ma już ponad 300 lat. Naukowcy od wielu miesięcy próbowali dowiedzieć się, czy była to hybryda zwierzęcia lub zwykłe oszustwo? Najnowsze badania w końcu... Według portalu ArkeNews to archeolog Yohei Kawaguchi ustalił dawne dzieje wazy. Przedmiot był własnością diecezji Funai do 1614. W tym roku siogunat Edo zakazał chrześcijaństwa, a misjonarze zostali wydaleni z kraju. W całym kraju niszczono wówczas kościoły, dlatego różne cenne artefakty były potajemnie zabierane i przechowywane, aby nie trafiły w ręce władz. To prawdopodobnie wtedy rodzina mogła wejść w posiadanie naczynia. Wiedząc, jak dużą ma wartość, głowa rodziny przekazywała ją z pokolenia na pokolenie. Prawie 300 trudnych lat japońskiego chrześcijaństwa W 1614 r. siogunat Tokugawów przygotowywał się do wojny przeciwko klanowi Toyotomi z Osaki. Reżim chciał umocnić swoją wyższość w Japonii. W tym celu wydał zakaz wyznania chrześcijańskiego, aby wyeliminować wszelkich potencjalnych wrogów w walce o władze. Chociaż wielu misjonarzy wygnano z kraju, niektórzy ukryli się i potajemnie kontynuowali pracę misyjną. Za złapanie groziła im jednak śmierć w strasznych męczarniach. Władze z czasem dopuszczały się coraz większych prześladowań i stosowali szereg represji. Wszyscy podejrzewani o chrześcijaństwo byli torturowani i zmuszani do wyrzeczenia się wiary. Przymusowo nawracano wszystkich na jedyną obowiązującą religię w kraju, którą wyznaczył siogunat. W tym okresie Japonii obowiązywała polityka „zero tolerancji”. Wprowadzono nawet nadzór policyjny nad rodzinami o korzeniach chrześcijańskich. Przez ponad 280 lat misjonarze kontynuowali swoją posługę w podziemiu, a wielu Japończyków pomimo represji nie wyrzekało się wiary. W czasie Kakure-kirishitan. Dochodziło do buntów i zbrojnych powstań przeciwko władzom, jednak większość była brutalnie pacyfikowana. Ruch „ukrytych chrześcijan” doczekał się tolerancji religijnej dopiero w 1898 roku. Źródło: ArkeoNews Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jak naprawdę wyglądał chrzest Polski? Historyk opowiada o szczegółach
Przyjęcie chrztu przez Mieszka sprawiło, że Polska trafiła do nowej przestrzeni kulturowej, wspólnej dla krajów zachodniej Europy - mówi prof. Andrzej M. Wyrwa, dyrektor Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy.
Maciej Replewicz: Co wiemy o chrzcie, poza tym, że przyjął go Mieszko w 966 roku? Prof. Andrzej M. Wyrwa: Naukowcy od wielu lat próbują ustalić dokładne okoliczności, czas, miejsce oraz celebransa, który udzielił chrztu księciu Mieszkowi. W ciągu kilkudziesięciu lat badań wiele udało się wyjaśnić, ale wiele, m.in. ze względu na brak wiarygodnych źródeł, nadal pozostaje tajemnicą. Najwięcej rozważań na ten temat powstało w pierwszej połowie lat 60. ubiegłego stulecia, a więc w okresie poprzedzającym obchody Milenium państwa polskiego. Dziś ze względu na zbliżającą się rocznicę temat ten powraca. To co wiemy z bardzo dużą dozą prawdopodobieństwa to czas tego wydarzenia. Chrzest Mieszka I na pewno miał miejsce w 966 roku - prawdopodobnie w Wielką Sobotę, która w tamtym roku przypadała 14 kwietnia. Dokładny dzień wiąże się z liturgią Wielkiej Soboty, kiedy w Kościele katolickim właśnie udziela się chrztu. Dokładnie jednak nie wiemy, jak wyglądał rytuał tego aktu. W oparciu o nieco późniejsze źródło – Żywot św. Ottona z Bambergu, w którym jest mowa o chrzcie Pomorzan udzielonym przez Ottona w latach dwudziestych XII w. - możemy przypuszczać, że chrzest Mieszka odbywał się w podobny sposób, czyli w basenie chrzcielnym. Po chrzcie Mieszka ochrzczono następnie jego dworzan i drużynę towarzyszących mu wojów. Ile jednak osób ochrzczono w tym pierwszym dniu absolutnie nie wiemy. W krótkim czasie od Wielkiej Soboty byli najprawdopodobniej chrzczeni inni jego poddani. Proces ten przebiegał jednak dłuższy czas, stopniowo, etapami. W pierwszym okresie chrztem objęto najprawdopodobniej tylko elity państwa Mieszka – w granicach do kilkunastu tysięcy osób. Natomiast pozostała część społeczeństwa, której liczbę na ziemiach polskich w tym czasie szacuje się na ok. 650 tys. osób, nadal pozostawała przy wierzeniach przodków. Sam proces ugruntowywania chrześcijaństwa na ziemiach polskich trwał przynajmniej do początku XIII wieku. Maciej Replewicz: Czy znamy miejsce chrztu? Prof. Andrzej M. Wyrwa: Nie mamy całkowitej pewności, gdzie nastąpił chrzest. W wyniku badań milenijnych, m.in. w oparciu o archeologiczne odkrycia domniemanych basenów chrzcielnych brano pod uwagę Poznań, Gniezno, a także Kraków, Wiślicę itp. Żadne dokumenty ani relacje kronikarzy nic wiarygodnego nam na ten temat nie przekazały. Pozostały więc tylko mniej lub bardziej wiarygodne hipotezy. Istniał nawet pogląd, że Mieszko był ochrzczony poza granicami swojego państwa. Wysuwano hipotezy, że nastąpiło to w czeskiej Pradze lub w Regensburgu (Ratyzbonie), dziś na terenie Bawarii, w południowych Niemczech, ale brak wiarygodnych, naukowych dowodów nie potwierdził tej wersji. Odrzucono też koncepcję chrztu w Poznaniu, albowiem dotychczas nie znaleziono tam basenu chrzcielnego. Dziś, po odkryciach z lat 90. XX wieku, za najbardziej prawdopodobne miejsce uznaje się Ostrów Lednicki koło Gniezna. Przemawiają za tym ślady obiektów sakralnych odkrytych tam przez archeologów. Nie chodzi tu wyłącznie o baseny chrzcielne, ale o przygotowanie całej przestrzeni wyspy dla celów rezydencjonalnych księcia – rozbudowa grodu, budowa kamiennego palatium i związanej z nią kaplicy oraz kościoła grodowego, które, jak wynika ze szczegółowych badań, zostały ukończone ok. 964 – 965 r. Do 964 roku wybudowano też wielkie, najdłuższe w tym czasie na Niżu Europejskim, mosty łączące Ostrów Lednicki z lądem. Okazją do tak dużej inwestycji mogły być właśnie uroczystości chrztu księcia. Mimo różnych niewyjaśnionych pytań, które pojawiają się w dyskusjach naukowców, nie ma jednak najmniejszych wątpliwości, że chrzest księcia Mieszka I na pewno miał miejsce na terenie Wielkopolski, w obrębie civitas Schinesghe, czyli państwa gnieźnieńskiego. Maciej Replewicz: A kto dokonał chrztu Mieszka? Prof. Andrzej M. Wyrwa: Tego również nie wiemy. Niektórzy kronikarze, na zasadzie własnej niczym nie udokumentowanej interpretacji, twierdzili, że dokonał tego np. św. Wojciech, inni nawet, że Cyryl i Metody. To oczywiście niczym nie uzasadnione domysły, absolutnie sprzeczne z chronologią chrztu Mieszka. Wielce prawdopodobne wydaje się jednak natomiast, że celebransem, który udzielał chrztu Mieszkowi, mógł być Jordan, który przybył w 965 roku w orszaku Dobrawy do Mieszka, wówczas w randze prezbitera, a w 968 roku ustanowiony pierwszym biskupem w Polsce. Maciej Replewicz: Jak chrzest przyjmowali mieszkańcy ziem polskich? Prof. Andrzej M. Wyrwa: Ziemie pod władaniem Mieszka były dość rozległym terytorium. Kilkaset tysięcy jego poddanych od wielu pokoleń czciło bóstwa pogańskie, praktykowało kult przodków. Decyzja o chrzcie była niezwykle odważnym krokiem księcia. Nie chodziło tu o wprowadzenie religii wyznawanej „równolegle” do starych wierzeń, lecz o całkowite ich wyparcie. Nie był to proces łatwy. Pokazują nam to m.in. wydarzenia z lat trzydziestych XI wieku, kiedy to doszło do buntów przeciw dotychczasowym rządom, a jednocześnie przeciwko duchowieństwu. Niszczono świątynie, mordowano duchownych, powracano też do pogańskich kultów. Można przyjąć, że dopiero od panowania Kazimierza Odnowiciela ziemie polskie zaczęły być chrystianizowane w pełnym tego słowa znaczeniu. Natomiast pełne ugruntowanie chrześcijaństwa spowodowała dopiero tworzona od końca XII wieku sieć parafialna, z duchowieństwem dobrze przygotowanym do przekazywania prawd nowej wiary. Z czasem też, mimo początkowego buntu, nowa religia jednoczyła plemiona żyjące na ziemiach polskich. Maciej Replewicz: Jakie były polityczno-kulturowe konsekwencje chrztu dla Polski, jako kraju leżącego w centrum Europy? Prof. Andrzej M. Wyrwa: Znaczenie chrztu było ogromne. Ziemie polskie zamieszkałe przez liczne plemiona weszły w przestrzeń chrześcijańskiej Europy. Oznaczało to nie tylko wielkie zmiany kulturowe. Polski książę/król stał się równorzędnym partnerem – bratem w wierze - dla innych władców panujących w Europie, nawet dla władców tak potężnych jak cesarz Niemiec. Dla tworzącego się państwa, jako suwerennego tworu, był to istotny czynnik. Przyjęcie chrztu przez Mieszka spowodowało, że Polska trafiła do nowej przestrzeni kulturowej, wspólnej dla krajów zachodniej Europy. Staliśmy się krajem, który w oparciu o treści wynikające z wiary chrześcijańskiej budował nowe oblicze naszej kultury, będącej integralną częścią kultury europejskiej i jej dziedzictwa. Przez kolejne stulecia zmieniała się sytuacja polityczna, wielokrotnie następowała delimitacja granic naszego kraju, liczne wojny, zabory i okupacje, lecz chrześcijaństwo było czynnikiem, które nie pozwoliło naruszyć naszej tożsamości, a jednocześnie było stałym łącznikiem Polski z Europą i zachodnią cywilizacją. Źródło: PAP
Święta woda - w każdej kulturze czci się też żywioł
Od kropel w chrzcielnicy po świętą rzekę, do której wrzucamy ludzkie prochy – woda błogosławi nasze ciało i nasze życie.
Człowiek odczuwa potrzebę przeżywania sacrum – to nieodłączny element jego duchowości. Obszary świętości w rozmaitych kulturach były lokowane różnie, ale bardzo często status świętych zyskiwały rzeki. Głównie za sprawą pierwiastka kosmogonicznego, jaki stanowi woda. W kosmogonii, w mitach i rytuałach niezależnie od kultury spełnia ona te same funkcje: jest zaczątkiem stworzenia, udziela „nowego narodzenia”, użyźnia, wzmacnia siły witalne, leczy, zapewnia odrodzenie po śmierci. Płynąca woda rzeki symbolizuje przemijanie, upływający czas, a więc drogę, życiową wędrówkę. Ma swój początek (źródło) i koniec, którym jest powrót do stanu chaosu, śmierci, gdy uchodzi do bezmiaru oceanu. Ponadto koryto rzeki rozcina obszar na dwa odrębne fragmenty, stanowiąc wyraźną naturalną granicę, której przekroczenie związane jest z niebezpieczeństwem. Pokonanie brodu czy mostu stanowi zatem ważne doświadczenie egzystencjalne na granicy świata żywych i krainy śmierci. Rzeka trafia do sfery sacrum zwykle wtedy, gdy wyróżnia się kształtem i wielkością, posiada „moc”, została konsekrowana albo znajduje się na obszarze przepojonym sakralnością. Wiele kultów i obrzędów było skoncentrowanych wokół rzek. Ich przekraczanie wymagało fizycznego trudu i miało sens symboliczny: oznaczało przejście do innego świata. Zgodnie z tą logiką droga w zaświaty musiała wieść przez rzekę. To dlatego Egipcjanie przenosili zmarłych na zachodni brzeg Nilu, tam gdzie zachodzi słońce. Z tego też powodu w mitologii Greków Hermes odprowadzał dusze nad brzeg rzeki Styks (Znienawidzona), a przeprawa łodzią Charona pozbawiała umarłego pamięci o poprzednim życiu. Afrykańczycy wierzyli, że dusza przeprawia się promem, którego przewoźnik pobiera opłatę w muszelkach. Dobrzy ludzie trafiają na drugi brzeg szybko i bez przeszkód, natomiast źli wypadają z promu i muszą płynąć wpław nawet trzy lata. W dawnych wyobrażeniach rosyjskich zmarły przekraczał rzekę Zabyt (Zapomnienie), by po 40 dniach zapomnieć o wszystkim. Skoro po śmierci człowiek wyprawiał się za rzekę, automatycznie stawała się ona granicą oddzielającą żyjących od zaświatów. Na Białorusi wycinano na kładce ślad stopy na znak, że jest to kładka „zaduszna” i przechodząc przez nią, należy westchnąć za duszę zmarłego. Indianie byli przekonani, że woda ma zdolność zatrzymywania duchów i nawet pokonując kałuże, kładli na nich źdźbło trawy – pomost dla duszy zmarłego. Na Słowiańszczyźnie w chwili śmierci lub podczas pogrzebu nad potokami przerzucano kładki, by dusza mogła opuścić świat żywych. W tym samym celu ludy syberyjskie chowały swoich zmarłych wzdłuż rzeki. Do dziś żywe są pogrzebowe rytuały Hindusów (śradha), którzy na brzegach swoich świętych rzek urządzili miejsca kremacji zwłok. Zamienione w proch trafiają wprost do wód Gangesu, co pozwala zmarłemu dostąpić wiecznej szczęśliwości. Podanie umierającej osobie świętej wody z Gangesu lub śmierć i kremacja ciała na jego brzegu zapewnia wyzwolenie z łańcucha kolejnych narodzin i śmierci. W Gangesie dokonuje się też rytualnych obmyć. Takie ablucje oznaczają odrodzenie, porzucenie dawnej postaci i przejście do nowego, dziewiczego kształtu. Oczyszczają ze zbrodni, ze zgubnej obecności zmarłych, z szaleństwa i przygnębienia. Szczególne znaczenie ma obmycie się w rzece dokonane w wyjątkowych okolicznościach. Według wierzeń słowiańskich nabraniu mocy witalnych sprzyjała kąpiel w noc wigilijną, w Wielkanoc, gdy uderzy pierwszy wiosenny piorun, w wigilię św. Jana – w czasie, gdy woda miała niezwykłą moc sakralną. W Judei mieszkańcy przychodzili do św. Jana i przyjmowali od niego chrzest w rzece Jordan, wyznając przy tym swoje grzechy. Takiemu ponownemu narodzeniu, swoistej inicjacji, poddał się Jezus, nim rozpoczął działalność misyjną. Inną postać przyjmują obrzędy inicjacyjne w Afryce: dziewczynę po obcięciu włosów zanosi się na plecach nad rzekę, gdzie trzykrotnie zanurza się ją w wodzie, składając w ten sposób ofiarę duchowi. U dawnych Karelczyków, Mordwinów, Estończyków, Czeremisów i innych ludów ugrofińskich kobiety zwracały się do Matki Wody, aby mieć dzieci. Z kolei niepłodne kobiety tatarskie klękają i modlą się o potomstwo w pobliżu stawu. Tradycje starochińskie nakazują, by państwo młodzi odbyli wspólną kąpiel przed obrzędami weselnymi. Także według starych wierzeń słowiańskich młoda para powinna poddać się rytualnemu oczyszczeniu, do którego drogą było umycie się w rzece lub źródle. Na Wołyniu wylewano na rozebranych do naga młodych konewkę „wody żywej”, symbolizując w ten sposób wyzbycie się poprzedniego stanu. Swoją moc woda objawia przez zanurzenie: dochodzi w niej do rozkładu każdej formy, wszelka historia staje się przekreślona, to, co się zanurza w wodzie, umiera, a wynurzając się, staje się podobne do dziecka bez grzechu i bez historii, zdolne do rozpoczęcia nowego życia. W religiach starożytnych zanurzano w wodzie głównie boginie płodności i rolnictwa, żeby zregenerować ich siły i zapewnić dobre zbiory oraz rozmnożenie dóbr. Chrześcijaństwo wzbogaciło symbol zanurzenia nowymi wartościami. Chrzest miał na celu przede wszystkim zbawienie duszy i odpuszczenie grzechów, nie zaś leczenie chorób. Chrzest uprzytamnia nam śmierć. Zapowiedziany był już w Starym Testamencie przez Ezechiela: …Wyleję na was wodę czystą i będziecie oczyszczeni i ukazany przez św. Jana w Apokalipsie: …I ukazał mi wypływającą z tronu Boga i Baranka rzekę wody żywota, która jaśniała jak kryształ (...) i po obu stronach rzeki stało drzewo żywota. Rzeka i jej brzegi były ważnymi miejscami w praktykach ofiarnych, bo tu powierzone dary szybko nabierały właściwości przysługujących światu duchów i bogów. W starożytnej Grecji armia nie przechodziła przez rzekę, zanim nie złożyła ofiary jej bóstwu. Według Hezjoda nie należało przeprawiać się bez wcześniejszego umycia rąk i modlitwy. Trojańczycy składali Skamandrowi ofiarę ze zwierząt i wrzucali w jego nurt żywe konie. Inne ludy indoeuropejskie, np. Frankowie, Germanie, a także Słowianie, również składały rzekom ofiary. Masajowie wrzucają do wody pęk trawy, Bagandowie przynoszą w ofierze ziarna kawy. Gesty ofiarne zapewniały ludziom bezpieczeństwo w wodzie: Rosjanie przed wyruszeniem w podróż rzeką wrzucali w jej nurt drobne pieniądze, Serbowie także chleb, zaś rybacy – jagnię, kurę lub inne zwierzę. W starożytnym Rzymie co roku westalki w obecności kapłanów zrzucały z mostów do Tybru Argei – kukły ze związanymi rękami i nogami. Ceremonia ta była reliktem pradawnego zwyczaju składania bogu rzeki w ofierze ludzi (prawdopodobnie byli to 60-letni starcy, usuwani z miasta ze względu na wiek). Ofiary zapewniały także płodność: bezdzietne małżeństwo udawało się nad Dunaj, do którego trafiało zwierzę ofiarne i nad którym wznoszono modły. Sposobem na sprowadzenie deszczu w okresie długiej posuchy było pławienie w rzekach dziewcząt i kobiet. Celtowie składali ofiary w postaci przedmiotów codziennego użytku, o czym świadczą znaleziska wzdłuż brzegu Wełtawy i Łaby. Z drugiej strony rzeka i jej brzegi były miejscem pozbywania się nieczystości, usuwania poza granice obszaru zamieszkania wszystkiego, co zaburzało ład. Obrzędem tego rodzaju jest choćby znane na Słowiańszczyźnie topienie marzanny. Do rzeki wrzucano również prochy heretyków i czarownic. W Finlandii w ostatni dzień roku dziewczęta wypędzały demony kijami, które potem wrzucano do rzeki za wsią. Wiedza o przyszłości powinna pochodzić z tamtego świata, zatem rzeka jako element otwierający drogę w zaświaty była wykorzystywana do praktyk wróżebnych. Na Słowiańszczyźnie obserwowano wianki puszczone na wodę w wigilię św. Jana lub w Zielone Świątki albo na św. Andrzeja. Dziewczyna, której wianek zatonął, mogła spodziewać się śmierci lub chorób i nieszczęść. Obracający się wianek zapowiadał dolę dziewiczą, zaś ten, który odpłynął hen – przybycie swatów z daleka. Uprawianie praktyk leczniczych nad rzekami bierze się z wiary w magiczne właściwości wody. Szczególne moce przypisuje się tej czerpanej z rzeki przed wschodem słońca bądź o północy, wtedy bowiem woda „odpoczywa”. Taka woda według np. Białorusinów miała zdolność leczenia wszelakich chorób, co wynikało stąd, że pochodziła z zaświatów i była napełniona ich mocami. Cechy magiczne i uzdrawiające posiada woda zaczerpnięta z poświęconej przez kapłana rzeki w dzień prawosławnego świętego Jordanu (na pamiątkę Chrztu Pańskiego) obchodzonego 19 stycznia. Lud ruski przechowuje tę wodę w domu jako gwarant zdrowia i błogosławieństwa. Leczniczymi właściwościami odznacza się woda w strumyku wypływającym z cudownego źródełka na zboczach Grabarki. Pątnicy przybywający tam w przededniu święta Spasa, tj. 18 sierpnia, dokonują ablucji, obmywając twarz i chore miejsca. Służą do tego płócienne chusteczki, które po obmyciu pątnicy pozostawiają na brzegu. Według polskich tradycji ludowych krosty i „bolaki” leczyło się w Wielki Piątek, stając nad rzeką płynącą z południa i mówiąc: Witam cię wodo rejna [czysta], co omywasz kamienie i krzemienie, obmyjże i mnie grzeszne stworzenie. Na Śląsku uważano, iż woda czerpana przed wschodem słońca w Wielki Piątek leczy choroby oczu, usuwa piegi, czyni płeć piękną i powoduje porost włosów. Idąc po nią, nie należy się oglądać za siebie i nic mówić. Wodę są kultury azjatyckie, zwłaszcza hinduska. W tradycji wedyjskiej każda kropla objawia wartość absolutną. Wodo, ty jesteś źródłem każdej rzeczy i wszelkiego istnienia! – mówi jeden z tekstów Bhawiśjottarapurany. Rzeki są jednym z najważniejszych symboli kultowych hinduizmu, w którym woda stanowi źródło boskości, bo oczyszcza i karmi. Większość cieków i zbiorników wodnych ma właściwości nadprzyrodzone związane z konkretnymi bóstwami. Najstarsza cywilizacja hinduska rozwinęła się nad Indusem i Saraswati. W czasach wedyjskich należały do grupy siedmiu „rzek- -matek” albo „świętych rzek” (sapta-sindhava). Do rzek przyrównywano Sansarę, czyli „kołowrót istnień” związany z wędrówką dusz, ideą ponownych narodzin, stąd odległy brzeg rzeki (para) stał się symbolem docelowego życiowego pielgrzymowania każdego Hindusa. Na samym szczycie w hierarchii wodnych świętości Indii znajduje się Ganges. Nazywany przez Hindusów Ganga Mai lub Ganga Mâtâ (Matka Ganga), czyli rzeka – dawczyni życia, zapewnia łaski i wieczne zbawienie. Kult Gangesu, utożsamianego z boginią Gangą, rozwinął się zwłaszcza od czasów najazdów Ariów (ok. 1500 r. p.n.e.). Według wierzeń i mitów po zstąpieniu na ziemię Ganges został rozczłonkowany na siedem strumieni, z których trzy popłynęły na wschód, trzy na zachód i jeden na południe, tak że każda z siedmiu rzek jest lokalnym Gangesem. Ganga zeszła na ziemię, by wymazać grzechy ludzkie, jej dotknięcie daje gwarancję zbawienia. O nieziemskim pochodzeniu Gangesu świadczą liczne nazwy tej rzeki zachowane w tradycji hinduskiej, np. Alaka – nandi (płynąca z loków Śiwy), Bhadra – soma (błogosławiony napój), Deva – bhuti (pochodząca z nieba), Hara – śekhara (grzywa Śiwy), Khapaga (płynąca z nieba), Tripathaga lub Triśrotah (potrójnie płynąca, tzn. przepływająca przez niebo, ziemię i piekło). Według mitu Ganges został spuszczony z nieba za przyczyną Wisznu, który podczas pobytu w niebie spuścił wielkie strumienie wody na głowę Śiwy, sprawiając, że jego włosy rozsypały się na wszystkie strony świata. Czczenie Gangesu nie przeszkadza Hindusom zanieczyszczać go niemiłosiernie. Rzeka należy do najbrudniejszych w Indiach, co nie dziwi, zważywszy, że spływają doń ścieki z ponad 100 miast i 130 dużych zakładów przemysłowych. A że do nurtu wrzucane są także prochy i zwłoki zmarłych (np. przez Waranasi przepływa rocznie około 33 tys. ciał), zagraża to zdrowiu milionów pielgrzymów, którzy oprócz rytualnej kąpieli także piją wodę z Gangesu. Na szczęście rzeka odznacza się dużą zdolnością samooczyszczania. Inną świętą rzeką Hindusów jest mityczna Saraswati, opisywana w Rigwedzie. Saraswati – według mitologii wedyjskiej – bierze swój początek w niebiańskim oceanie i przepływa przez trzy sfery świata, tocząc swe wody pod ziemią. Ma moc oczyszczania i obdarzania nieśmiertelnością i bogactwem (Saraswati – bogini nauk, literatury i sztuki, córka lub żona Brahmy, personifikacja najświętszej rzeki). Według wierzeń Hindusów Saraswati uchodzi do Gangesu w Allahabad (Prajag). Jest to miejsce „potrójnie święte” ze względu na spotkanie trzech świętych rzek: Gangesu, Saraswati i Jamuny. Jak dowodzą wyniki badań naukowych z przełomu XIX i XX w., Saraswati istniała w rzeczywistości. Jej źródła znajdowały się w Himalajach, w rejonie obszarów źródłowych współczesnej rzeki Satladź. Gdy wraz z końcem epoki lodowcowej klimat stawał się wilgotny i coraz cieplejszy, z Himalajów spływały na południe rzeki. Około 8 tys. lat p.n.e. zachodnia część Radżastanu stanowiła żyzną i zieloną krainę. Nad brzegami Saraswati – w coraz korzystniejszych warunkach klimatycznych – powstało około 1600 osad, w tym wielkich miast (m.in. Rupar, Kalibangan, Lothal, Dholavira, Banawali) tworzących jedną z największych starożytnych cywilizacji. Badania archeologiczne wykazały, iż większość miast kultury harappiańskiej położonych jest po wschodniej stronie Indusu w Pendżabie i Radżastanie. Ich lokalizacja nawiązuje do przebiegu Saraswati, która niegdyś przepływała przez te obszary i stanowiła kolebkę – jak niektórzy twierdzą – cywilizacji przewyższającej tę wyrosłą nad Indusem. W takim ujęciu Mohendżo Daro i Harappa wydają się być peryferyjnymi ośrodkami znaczącej cywilizacji Saraswati. Jej największy rozkwit nastąpił między 3000 i 1700 r. p.n.e. Pod koniec tego okresu rzeka Saraswati zaczęła zanikać, aż w końcu wyschła. W obrębie jej dawnego koryta zachowało się kilka jezior – obecnie słonych – których osady denne świadczą o tym, iż były to niegdyś zbiorniki słodkowodne. Kilka innych rzek zmieniło wówczas bieg. Znaczna część niegdyś zielonego obszaru Radżastanu stała się pustynią. Ludność związana z cywilizacją Saraswati zaczęła migrować w poszukiwaniu lepszych warunków życia, kierując się głównie na wschód – do dorzecza Gangesu i Jamuny, oraz na południe – do Godawari. Okres migracji ludów wiązano początkowo z inwazją Ariów, jednak jest bardzo prawdopodobne, iż jej główną przyczyną było wyschnięcie Saraswati i innych rzek. Co spowodowało tak drastyczne zmiany środowiska? Dotychczasowe badania pozwalają przypuszczać, że zanik Saraswati nastąpił wskutek nałożenia się kilku czynników: tektonicznego (zmiana biegu rzek źródłowych), klimatycznego (ocieplenie, spadek opadów) oraz hydrologicznego (odcięcie odcinków źródłowych wskutek kaptażu, czyli przechwycenia ich wód przez inne rzeki). Godne uwagi są analogie między ustaleniami nauki a opisami mitologicznymi: siedem boskich rzek wypływało z powoli poruszającego się węża, który może odzwierciedlać ruch lodowca w Himalajach, natomiast „drżące góry”, w których gnieżdżą się demony zwalczane ogniem przez bogów, można wiązać z epizodami sejsmicznymi. Czyżby zatem język nauki nie był jedynym, w którym daje się opisać dzieje Ziemi? O sakralnym charakterze chińskiej Huang He zadecydowała rola żywicielki, a także fakt, że płynie ona przez pustynię Ordos. Za sprawą dobrego ducha jej wód żyzna gleba była transportowana i osadzana na chińskich ziemiach. W przedmuzułmańskiej Arabii panował politeizm, a każdy szczep miał swoje główne bóstwo. Często było nim źródło lub studnia. Starożytni Egipcjanie przez tysiąclecia boską cześć oddawali Nilowi, który ich nie tylko żywił, ale i bronił. Wylewy rzeki zapewniały obfite zbiory. Jej przybory regulował bóg Hapi rezydujący na wyspie File blisko pierwszej katarakty przy Asuanie, zamykającej z południa przed wrogimi plemionami nubijskimi drogę wodną do Egiptu. Chrześcijański Kościół abisyński utrzymuje do dziś, że przystanią Arki Przymierza jest klasztor koptyjski na wyspie na jeziorze Tana, z którego wypływa Nil Błękitny. Najdłuższą rzeką rosji, piątą pod względem długości na świecie, jest Jenisej, święty dla ludów Ketów i Nganasanów. Uważają ją za odpowiednik osi kosmicznej prowadzącej z nieba do podziemnej krainy bogini Chośadam, która została zesłana do dolnego świata za zdradę z Księżycem. Bieg Jeniseju symbolizuje ucieczkę Chośadam po wygnaniu przez herosa Albę na wyspę zmarłych na północy. Niebiańskim symbolem Jeniseju są tęcza i Droga Mleczna. W mitach ludów syberyjskich często pojawiała się rzeka łącząca trzy światy: górny, średni i dolny. Jej źródło znajdowało się w świecie górnym, zaś ujście w dolnym, pod którym rozciąga się podziemne morze. Szaman chcąc dostać się do krainy duchów, musiał przejść przez most „cienki jak włos z końskiego ogona”. Według Ewenków podróżował zwykle rzeką po wszystkich światach w łódce z kory brzozowej. Udawał się w dół rzeki, żeby odprowadzić dusze zmarłych do dolnego świata lub ku górze, by zdobyć wiedzę i moc. Jenisej stanowi ważny szlak żeglugi śródlądowej od Krasnojarska do ujścia, lecz tylko latem, gdyż na długich siedem miesięcy zamarza. Prowadzone jest tam również intensywne rybołówstwo – łowi się jesiotra, bieługę, sterleta. W górnym biegu rzeki znajdują się dwie wielkie hydroelektrownie: Krasnojarska i Sajano-Suszeńska. Jordan jest wyjątkową rzeką dla chrześcijan i wyznawców judaizmu. Nad jej brzegami działali św. Jan Chrzciciel i Jezus, przekraczał ją naród wybrany pod wodzą Jozuego, gdy wchodził do Kanaanu. Przeprawianie się Izraelitów przez Jordan interpretowano w czasach chrześcijańskich jako sakrament chrztu. Ryby uświęcone Jordanem można było jeść nawet w dni postne, co przeszło potem do tradycji chrześcijańskiej. Nad jego brzeg ciągnęli Judejczycy, aby św. Jan ich ochrzcił (…przyjmowali od niego chrzest w rzece Jordan, wyznając przy tym swe grzechy). Był wśród nich także Jezus. Na pamiątkę tego wydarzenia grekokatolicy obchodzą święto Jordanu. Oczyszczanie z grzechów wywodziło się z prastarej idei ponownego narodzenia przez wyjście z macierzyńskiego łona wody. Dziś Jordan, intensywnie wykorzystywany do nawadniania i celów energetycznych, niesie coraz mniej coraz brudniejszej wody. Świętymi rzekami chrześcijan są też „cedrony”, przepływające przez kalwarie, odwzorowujące układ przestrzenny Jerozolimy i okolic. Współcześnie Cedron w Kalwarii Zebrzydowskiej traktowany jest jako rzeka święta głównie przez pielgrzymów odbywających Dróżki Męki Pańskiej. Ludzie mieszkający nad Cedronem uważają go za zwykłą rzekę, choć niektórzy pamiętają dawne zwyczaje kąpieli uzdrawiających i zabierania wody z Cedronu w Wielki Piątek do celów leczniczych. Skoro w wielu kulturach i religiach rzeki mają charakter sakralny, wydawałoby się, iż powinny cieszyć się czcią i poszanowaniem. Tymczasem na ogół są najbardziej zdegradowanymi elementami środowiska. Współczesna kultura duchowa, do której zalicza się naukę, sztukę i religię, została zdominowana przez ten pierwszy składnik, co doprowadziło do jednostronnego, wąskiego rozumienia człowieka, przyrody i ich wzajemnych relacji. Człowiek cywilizacji naukowo-technicznej zdesakralizował świat. Zagubienie świadomości duchowego wymiaru rzeczywistości, odcięcie od transcendencji, prowadzi do zagłady wielu ekosystemów. Tymczasem istnieją różne drogi prowadzące do poznania – komplementarne w stosunku do siebie. Jak pisał Jan Paweł II, …między rozumem […] a wiarą nie może być istotnego konfliktu. Wiara uznaje autonomię naturalnego rozumu […] wiara i nauka należą do odmiennych porządków poznania… Drogą do przezwyciężenia obecnego kryzysu ekologicznego mogą być tylko zmiany w sferze moralności i etyki. A rzeki, ze względu na ogromne znaczenie w życiu człowieka, powinny być otoczone poszanowaniem i ochroną ze względu na wartości uniwersalne – nawet bez uzasadnień mitycznych i religijnych.
Chrzest Polski czy tylko polskiego władcy? Kiedy tak naprawdę odbył się chrzest? Wiele pytań mało odpowiedzi [WYWIAD]
Ochrzcił się władca czy zostało ochrzczone całe Państwo? Odpowiedź nie jest wcale taka prosta. Przeczytajcie wywiad o kulisach chrztu Polski.
Określenie „chrzest Polski” jest błędne, nawet jeśli uznamy, że w 966 r. ochrzczony został Mieszko – powiedział dziennikarzowi PAP, Michałowi Szukale prof. Przemysław Urbańczyk, archeolog z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego i Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, badający początki państwa polskiego. Michał Szukała: Co według Pana wydarzyło się wiosną 966 r.? Prof. Przemysław Urbańczyk: Nie wiemy, czy w 966 r. i nie wiemy czy wiosną. Mamy bardzo niewiele informacji i żadna z nich nie pochodzi z tego okresu. Dopiero kilkadziesiąt lat później biskup Thietmar z Merseburga napisał, że Mieszko ze swoją czeską żoną Dobrawą żył bez chrztu przez rok lub trzy lata. Mamy więc podstawy sądzić, że został ochrzczony pomiędzy 966 r. a 968 r. W tzw. kronikach polskich zapisano rok 967, a w jednej z nich nawet rok 960. Widzimy więc, że kronikarze nie byli pewni daty chrztu. Wybrano rok 966, ponieważ był on bliski daty przybycia Dobrawy do kraju Mieszka. Jeśli chodzi o datę kwietniową, to tym bardziej nie dysponujemy żadnymi wskazówkami. Możemy tylko zakładać, że jeśli była to dla Mieszka I ważna uroczystość religijna, to odbyła się w trakcie najważniejszych świąt chrześcijańskich, czyli Wielkanocy, wypadającej wówczas 15 kwietnia. Michał Szukała: Czyli karierę tej daty zawdzięczamy niemieckiemu biskupowi żyjącemu kilkadziesiąt lat później? Prof. Przemysław Urbańczyk: I polskim kronikom podającym rok 966. Nie wiemy jednak na jakiej podstawie. Być może data ta zachowała się w pamięci dynastycznej lub jest oparta na zaginionych rocznikach, takich jak tzw. rocznik Gaudentego lub rocznikach spisywanych w Czechach. Wiemy tylko, że dopiero kilkadziesiąt lat po tej dacie pojawiają się daty związane z przyjęciem chrztu przez Mieszka I. Michał Szukała: Można powiedzieć, że jest ona logiczna, ponieważ rok później urodził się Bolesław Chrobry… Prof. Przemysław Urbańczyk: Nie mamy na to dowodów. Ta data jest „korzystna”, ponieważ nie dopuszcza możliwości, że jeden z naszych najwybitniejszych władców urodził się ze związku niechrześcijańskiego. Wybór roku 966 wydaje się być podyktowany potrzebami politycznymi i propagandowymi, ale niekoniecznie religijnymi. Michał Szukała: Można powiedzieć, że tzw. reakcja pogańska w latach trzydziestych XI w. spowodowała zanik pamięci historycznej w państwie Piastów? Prof. Przemysław Urbańczyk: W tamtym czasie pamięć była oparta na tradycji ustnej. Była ona oczywiście dość długa, ale podlegała rozmaitym manipulacjom i poprawkom mającym na celu przedstawienie przeszłości dynastii jako bardziej chlubnej i starożytnej. Ważne było również, aby była dostosowana do aktualnej sytuacji politycznej. Michał Szukała: Skoro rok 966 jest tak niepewny, to - posługując się szkolną narracją - należy spytać, jaka data jest pierwszą pewną w polskiej historii. Prof. Przemysław Urbańczyk: Rok 963. Saski kronikarz Widukind z Korbei nad Wezerą, spisując dzieje Sasów zapisał, że banita Wichman dwukrotnie pokonał „króla Mieszka”, który był władcą „Licikavików”. Jest to pierwsza data, w której Mieszko I został zauważony. Nie wiadomo czy był stroną atakującą, ale wydaje mi się, że tak. Prawdopodobnie parł w kierunku Odry, aby otworzyć swoje państwo na Bałtyk. Prawdopodobnie Wichman współpracował z Wieletami, którzy skutecznie wykorzystali jego umiejętności dwukrotnie pokonując Mieszka. Michał Szukała: Wielu historyków uważa, że wydarzenia roku 963 były kluczowe dla podjęcia przez Mieszka decyzji o przyjęciu chrztu. Czy zgadza się Pan z taką opinią? Prof. Przemysław Urbańczyk: Bitwy z Wichmanem mogły odgrywać tu dużą rolę, ale jeszcze istotniejsze wydaje się, że w tym okresie granice Marchii Wschodniej, stanowiącej przedmurze chrześcijaństwa, docierają do Odry. Mieszko I widział więc to zagrożenie, które było znacznie większe niż wojska Wieletów i Wichmana. Stojący na czele Marchii margrabia Gero był politykiem bezwzględnym. Kilka lat wcześniej wymordował kilkunastu książąt słowiańskich. Był on ogromnym zagrożeniem dla Piastów i Przemyślidów. Mimo że Bolesław I czeski był wtedy w dość dobrych stosunkach z cesarstwem, to jednak mógł czuć się zagrożony parciem tego państwa na wschód. Ta wspólnota interesów obu władców tłumaczyłaby łatwość zawarcia przez nich sojuszu. Skutki zjednoczenia ich sił były niemal natychmiastowe. W 967 r. Mieszko I z pomocą posiłków przysłanych przez swojego teścia Bolesława I Okrutnego, rozbija Wichmana. W ciągu czterech lat sytuacja polityczna w tej części Europy zmienia się więc całkowicie. W 963 r. Mieszko jest pokonany przez Wichmana, zawiera więc sojusz matrymonialno-polityczny z Czechami i w 967 r. zwycięża i zabija saskiego grafa. Michał Szukała: Skoro jesteśmy przy sojuszu z Bolesławem to powiedzmy, czy ślub Mieszka I odbył się pomiędzy chrześcijanką i barbarzyńcą, czy raczej dziedzicem tradycji wielkomorawskiej. Czy Przemyślidzi zdawali sobie sprawę z kim mają do czynienia? Prof. Przemysław Urbańczyk: Z pewnością wiedzieli kim jest Mieszko. Każdy władca musiał doskonale wiedzieć kim są jego sąsiedzi i jakimi siłami dysponują. Moim zdaniem fakt, że Mieszko I dostał rękę księżniczki Dobrawy jest dowodem na to, że Bolesław I wiedział, że nie ma do czynienia z dzikusem z wielkopolskiej puszczy, ale że dysponuje on siłą, za którą stoi tradycja. Wedle mojej koncepcji, jeżeli Mieszko I był potomkiem wielkomorawskiej dynastii Mojmirowiców, to na pewno wiedziano o tym w Pradze. Nie byłby więc on traktowany jak watażka z puszczy nadwarciańskiej, lecz spadkobierca tradycji tego państwa. Bez takiego założenia ciężko zrozumieć, że księżniczka ze schrystianizowanego od kilkudziesięciu lat państwa zostaje wysłana do Wielkopolski i wydana za poganina. Oczywiście znamy takie przypadki w tamtej epoce. Przecież Mieszko I wydał swoją córkę Świętosławę-Gunhildę za władcę Szwecji Eryka Zwycięskiego, który do końca życia pozostał poganinem. W tym wypadku jednak najlepszym wytłumaczeniem tego układu politycznego jest fakt, że Mieszko I był dziedzicem znacznie poważniejszej i głębszej tradycji niż lokalnego rodu z Wielkopolski wywodzącego swoją genealogię od Piasta. Michał Szukała: Skoro poprzednicy Mieszka I byli spadkobiercami tradycji wielkomorawskiej, to jak mógł wyglądać proces budowania przez nich nowej państwowości? Prof. Przemysław Urbańczyk: Od zawsze niemal badacze zastanawiają się skąd wzięło się państwo wczesnopiastowskie. Państwa nie wyrastają same z siebie na pustkowiu. Historia uczy, że pojawiają się na obrzeżach już istniejących systemów politycznych. Państwo wczesnopiastowskie w swoim funkcjonowaniu jest kopią państw Europy łacińskiej. Stąd możemy podejrzewać, że na jego powstanie wpływały czynniki zewnętrzne. Nauka już ostatecznie odrzuciła tzw. „koncepcję normańską”, według której poprzedników Mieszka wspierali Wikingowie. Nie ma na to nawet najmniejszych przesłanek archeologicznych. Pozostaje więc wyłącznie kierunek wielkomorawski. Występuje zbieżność chronologiczna pomiędzy upadkiem Państwa Wielkomorawskiego a powstaniem państwa na obszarze Wielkopolski. W 906 r. Morawianie zostają rozbici pod Bratysławą przez armię madziarską. Kilkanaście lat później nad Wartą ktoś rozpoczyna budowę silnie umocnionych grodów konstruowanych w specyficznej technice hakowej. Wcześniej te tereny nie były zupełnie predestynowane do takiego rozwoju. Nie było tam ani wielkich bogactw, grodów czy gęstego osadnictwa. Musiała to być więc inicjatywa polityczna kogoś, kto wiedział jak to zrobić i miał do tego odpowiednią determinację oraz charyzmę do przekonania lokalnej ludności… Michał Szukała: Przekonania siłą? Prof. Przemysław Urbańczyk: Niekoniecznie. Pamiętajmy, że w tym czasie nie było podziału na różne języki słowiańskie. Mogły występować tylko lokalne dialekty w ramach jednego języka zachodniosłowiańskiego. Nie występowały także poważne różnice kulturowe. Pamiętajmy również, że Słowianie we wczesnym średniowieczu mieli skłonność do przyjmowania u siebie przybyszy z zewnątrz, oferujących im swoją wiedzę, głównie militarną… Michał Szukała: Taką „karierę zrobił” Samon, ale jego państwo bardzo szybko się rozpadło. Prof. Przemysław Urbańczyk: Tak, ponieważ nie było żadnych warunków do jego przetrwania. Mówienie o państwie jest nawet pewnym nadużyciem. Był to wódz, który wygrał kilka bitew i podporządkował sobie pewne terytorium. Państwo ma jednak zawsze pewną stabilną strukturę i centrum władzy. „Państwo Samona” było więc efemerydą. Pierwszym trwałym państwem słowiańskim była Wielka Morawa. Warto więc wziąć pod uwagę również to, że już w tamtym czasie musiały istnieć kontakty Morawian z ziemiami na północy. Podstawą gospodarki wielkomorawskiej był handel niewolnikami. Później rozwijał się on również w Czechach. Centrum handlu niewolniczego znajdowało się w Bratysławie. Stamtąd wiódł szlak handlowy do Triestu i Wenecji i dalej do Bizancjum. Niewolnicy byli również transportowani Dunajem nad Morze Czarne. Zapotrzebowanie na niewolników musiało być więc duże. Jedynym terenem, z którego można było pozyskiwać niewolników był obszar późniejszych ziem polskich. Archeolodzy odnajdują ślady bytności Morawian na tym obszarze na Śląsku i w Małopolsce, co nie oznacza, że przyłączyli te ziemie do swojego państwa. Michał Szukała: W historii średniowiecza ogromną rolę odgrywają badania porównawcze. Czy mamy więc jakiekolwiek przykłady sytuacji, w której nad jakimś państwem pogańskim panuje chrześcijanin i nie dokonuje żadnych ruchów w kierunku jego chrystianizacji? Prof. Przemysław Urbańczyk: Mamy. Można wymienić plemiona Obodrytów mieszkających między Odrą a Górną Łabą. Przez kilkadziesiąt byli rządzeni przez chrześcijańską dynastię Nakonitów. Drugim przykładem jest Szwecja. Syn wspomnianej Świętosławy Olof Skoetkonung został wychowany przez matkę po chrześcijańsku i był pierwszym chrześcijańskim władcą tego kraju. Mimo to przez kolejne sto lat Szwedzi, włącznie z arystokracją są całkowicie pogańscy. Był to swego rodzaju kompromis, w którym pozwalano królom wyznawać inną wiarę niż ta dominująca wśród poddanych. Michał Szukała: Musiało to być jednak bardzo specyficzne chrześcijaństwo, skoro było potępiane przez pisarzy chrześcijańskich tego okresu. Prof. Przemysław Urbańczyk: Nazywali tę wiarę półchrześcijaństwem. Święty Bruno z Kwerfurtu uważał, że jest to „tchórzliwe chrześcijaństwo, jeszcze gorsze od pogaństwa”. Te oceny wynikały bowiem z negatywnej oceny kompromisu, jakim była rezygnacja przez władcę z egzekwowania wartości, które sam wyznawał i pozostawienia poddanym wolnej ręki w wyborze religii. Gdyby jednak próbował narzucić im swoją religię mógłby stracić władzę. Michał Szukała: Niezależnie od tego jak postrzegamy rok 966 to jednak bez wątpienia jest to moment, w którym Mieszko trafia na scenę polityczną tej części Europy. Według „szkolnej narracji” panował już wówczas nad Polską. Nad czym rzeczywiście sprawował władzę Mieszko I? Prof. Przemysław Urbańczyk: Nie możemy mówić wówczas o Polsce. Ta nazwa pojawiła się dopiero na początku XI w. Wprowadza ją do obiegu Bolesław Chrobry wybijając monetę, na której określa sam siebie jako władcę Polonii – Princes Polonie. Mieszko I nie był twórcą swojego państwa. Odziedziczył je po przodkach, kimkolwiek by nie byli. Już 40 lat przed pojawieniem się Mieszka w źródłach pisanych wznoszono grody takie jak Giecz, Grzybowo, Poznań, Ostrów Lednicki i nieco później Gniezno. Wyznaczają one niewielkie terytorium w Wielkopolsce. Mieszko I odziedziczył to terytorium i znacznie poszerzył jego granice, ale nie wiemy jak bardzo. Należy też pamiętać, że mówienie o ściśle wytyczonych granicach w tym okresie jest umowne. Jedna bitwa mogła zmienić obszar państwa. Moim zdaniem państwo Mieszka obejmowało obszar między Odrą a Wisłą i między Bałtykiem a Sudetami z forpocztą w okolicach Ołomuńca. Michał Szukała: Kiedyś uważano Gniezno za najważniejszy gród państwa wczesnopiastowskiego. Tymczasem ustalenia archeologiczne są inne... Prof. Przemysław Urbańczyk: Gniezno pojawiło się w tzw. drugiej fazie powstawania grodów. Pojawiło się w latach 40. X wieku. To czy gród pochodził z okresu wczesnopiastowskiego poznajemy po użytej przy jego budowie technice hakowej, pozwalającej budować wysokie i potężne umocnienia. Był to pierwszy wkład tych ziem w dorobek technologiczny świata. Michał Szukała: Jakie nadzieje na dalsze poszerzenie naszej wiedzy wiąże Pan z archeologią? Prof. Przemysław Urbańczyk: W archeologii zawsze możemy liczyć na przełom. Odróżnia to ją od historii opartej na analizie źródeł pisanych, których zasób raczej się nie powiększy. No chyba, że archiwa watykańskie skrywają coś, czego ktoś nie zauważył. Tymczasem archeolodzy co roku wyruszają na wykopaliska i przetwarzają swoje odkrycia na informacje historyczne, których nie ma w źródłach pisanych. Bardzo liczę na podsumowanie badań profesora Władysława Duczko, który wraz ze swoim zespołem zajął się badaniami znalezisk srebra w okresie wczesnośredniowiecznym. Artefakty poddano badaniom stylistycznym i materiałowym. Nie chcę na razie zdradzać rezultatów tych badań, które poszerzą naszą wiedzę o tym okresie. Michał Szukała: Ale może zdradzi Pan jakie tezy znalazły się w Pana nowej książce, która niebawem trafi do księgarń? Prof. Przemysław Urbańczyk: W kwietniu w wydawnictwie Zysk i Spółka powinna ukazać się moja książka „Co się stało w 966 r.”, która jest podsumowaniem moich dotychczasowych tez. Jej zadaniem jest ich popularyzowanie, stąd jej przystępny charakter. Nie zawiera przypisów i długich wywodów typowych dla publikacji naukowych. Opowiem w niej o mojej koncepcji państwa wczesnopiastowskiego oraz wydarzeń około roku 966 i w kolejnych latach panowania Mieszka. Skupiam się również na omówieniu kontaktów ziem polskich z chrześcijaństwem przed rokiem 966. Próbuję odpowiedzieć też na pytanie na ile moment tzw. „chrztu Polski” był przełomowy, czy może nie miał wpływu na mieszkańców państwa Mieszka I. Warto przypominać, że określenie „chrzest Polski” jest błędne nawet jeśli uznamy, że w 966 r. ochrzczony został Mieszko. Prawdopodobnie poza nim i jego najbliższym otoczeniem nikt z jego poddanych nie został wówczas chrześcijaninem. Michał Szukała: Nawet szersze elity jego państwa? Prof. Przemysław Urbańczyk: Nie ma na to żadnych, najmniejszych dowodów archeologicznych. Wygląda, że rządził z Ostrowa Tumskiego swoimi pogańskimi poddanymi. Miał tam malutką kaplicę, która według danych archeologicznych zbudowana została przed rokiem 966. Ten fakt wciąż nie dociera do świadomości większości historyków. Źródło: PAP
Zobacz najstarsze zabytki piśmiennictwa w Polsce. Wystawa w Płocku na 1050 rocznicę Chrztu Polski
Z okazji 1050 rocznicy początku chrystianizacji Polski Towarzystwo Naukowe Płockie zaprezentowało ekspozycję ponad 20 starodruków z XV-XVIII wieku.
Otwarta w czwartek wystawa zatytułowana jest „Pomniki dziejów Polski”. Wszystkie prezentowane tam zabytki, w tym pierwsze wydania dzieł średniowiecznych dziejopisów, pochodzą ze zbiorów Biblioteki im. Zielińskich TNP. „Pokazujemy zabytki piśmiennictwa historycznego z trzech epok: średniowiecza, odrodzenia i baroku. Na dużą uwagę zasługują zwłaszcza dwa egzemplarze kroniki Macieja Miechowity. To wydanie z Krakowa z 1521 r., w którym po raz pierwszy zamieszczono podobizny władców Polski. Zostały one wykonane w technice drzeworytu” – powiedziała podczas otwarcia wystawy jej autorka Agnieszka Ciechomska z TNP. Napisana po łacinie przez Macieja Miechowitę „Chronica Polonorum” obejmuje dzieje Polski od czasów najwcześniejszych do 1506 r. Wśród prezentowanych na ekspozycji dzieł są także pierwsze drukowane wersje „Roczników, czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego" Jana Długosza w dwóch wydaniach z Dobromila z 1615 r. oraz z Lipska z 1711 r., a także „Historia Polonica” Wincentego Kadłubka – wydanie z Dobromila z 1612 r. Na wystawie zobaczyć można też „Kronikę Polską” Marcina Bielskiego wydaną w Krakowie w 1597 r. Wystawa „Pomnik dziejów Polski” będzie otwarta w TNP do 6 maja. Otwarciu ekspozycji towarzyszył wykład księdza prof. dr hab. Michała Grzybowskiego „Chrzest i początki chrześcijaństwa w Polsce”. „W średniowiecznym piśmiennictwie o Polsce zaczęto wspominać wraz z jej chrztem. Wcześniej nikt o nas specjalnie nie pisał. Dopiero Chrzest Polski sprawił, że zaczęliśmy istnieć w Europie” – powiedział ks. prof. Grzybowski. Przypomniał, że jednym z pierwszych dzieł, gdzie pojawia się nazwa Polski, jest spisany po łacinie ok. 1004 r. przez św. Brunona z Kwerfurtu „Żywot św. Wojciecha”. TNP to najstarsza tego typu instytucja w Polsce, powstała w 1820 r. Jej założycielami byli rektor Szkoły Wojewódzkiej Płockiej Kajetan Morykoni, biskup płocki i senator Królestwa Polskiego Adam Prażmowski, a także ziemianin, weteran wojen napoleońskich pułkownik Stanisław Dembowski. Od 2004 r. instytucja, prowadzące badania regionalne, organizująca wykłady, odczyty i wystawy, jest organizacją pożytku publicznego. Należąca do TNP Biblioteka im. Zielińskich jest jedną z siedmiu najstarszych w kraju. Wchodząc w skład 55 placówek tworzących Narodowy Zasób Biblioteczny, posiada status biblioteki naukowej. Jej księgozbiór liczy ponad 403 680 jednostek. Do kolekcji specjalnej należy tam ok. 16 tys. zabytkowych woluminów, z czego w formie cyfrowej zapisano dotychczas 8 700 różnego rodzaju wydawnictw. W zbiorze specjalnym Biblioteki im. Zielińskich TNP znajdują się m.in.: „Boska Komedia” Dantego Alighieri (1487 r.), „Kronika świata” Wernera Rolewincka (1492 r.) oraz pierwsze wydanie z 1543 r. „De revolutionibus orbium coelestium” Mikołaja Kopernika z 1543 r. Główne obchody jubileuszowe chrztu Polski z udziałem biskupów i władz państwowych rozpoczną się 14 kwietnia w Gnieźnie uroczystą mszą św. dziękczynną w tamtejszej katedrze. Na wyspie Ostrów Lednicki zabrzmi dzwon Mieszko-Dobrawa, odlany specjalnie na jubileusz. W kolejnych dniach, do 16 kwietnia, miejscem głównych uroczystości będzie Poznań. Tam 15 kwietnia z udziałem prezydenta Andrzeja Dudy zbierze się Zgromadzenie Narodowe. Źródło: PAP