Czy grób Marii Magdaleny naprawdę znajduje się w Prowansji? Historia jednej z największych chrześcijańskich legend
W krypcie monumentalnej bazyliki w miejscowości Saint-Maximin-la-Sainte-Baume przechowywany jest relikwiarz, który ma zawierać czaszkę Marii Magdaleny. Według prowansalskiej tradycji uczennica Jezusa dotarła po jego śmierci do południowej Galii, a ostatnie lata życia spędziła jako pustelnica. Problem w tym, że ani teksty Nowego Testamentu, ani źródła z pierwszych wieków chrześcijaństwa nie wspominają o jej podróży do Francji. Skąd zatem wzięła się legenda o grobie Marii Magdaleny w Prowansji?
Spis treści: Co naprawdę wiemy o Marii Magdalenie? Jak z uczennicy Jezusa zrobiono skruszoną grzesznicę? Maria Magdalena w apokryfach. Umiłowana uczennica czy rywalka Piotra? Czy Maria Magdalena naprawdę dotarła do Prowansji? Czaszka Marii Magdaleny w gotyckiej bazylice Vézelay kontra Saint-Maximin. Rywalizacja o relikwie świętej Dlaczego legenda narodziła się właśnie we Francji? Czy Maria Magdalena miała dziecko z Jezusem? Maria Magdalena była jedną z najważniejszych kobiet w otoczeniu Jezusa z Nazaretu. To ona, według przekazów ewangelicznych, była świadkiem jego ukrzyżowania, złożenia do grobu i pustego grobowca. Jednocześnie niewiele postaci biblijnych obrosło równie wieloma mitami. Przez stulecia widziano w niej skruszoną grzesznicę, umiłowaną uczennicę, a nawet żonę lub kochankę Jezusa. Jedna z najbardziej niezwykłych opowieści prowadzi aż na południe Francji. Co naprawdę wiemy o Marii Magdalenie? Maria zwana Magdaleną pojawia się po raz pierwszy przy okazji przedstawienia grupy uczniów Jezusa podczas jego działalności w Galilei. Obok Dwunastu towarzyszyły mu kobiety. Jako pierwsza spośród nich wymieniona została Maria Magdalena, z której Jezus miał wypędzić siedem złych duchów. Nie wiadomo, jak rozumieć tę informację. Część badaczy interpretuje ją jako opis egzorcyzmu. Inni dopatrują się w niej świadectwa uzdrowienia z choroby, którą w starożytności przypisywano działaniu sił nadprzyrodzonych. Najczęściej przyjmuje się, że Maria pochodziła z Magdali, portowego miasta nad Jeziorem Galilejskim, położonego nieopodal Tyberiady. Miejscowość bywa identyfikowana z antyczną Taricheą, wymienianą w dziełach żydowskiego historyka Józefa Flawiusza. Współcześnie można tam oglądać pozostałości osady z I wieku oraz starożytnej synagogi, w której znaleziono kamienny blok ozdobiony przedstawieniem menory. Coraz więcej wiemy też na temat wyglądu Marii Magdaleny. Określenie „Magdalena” bywa jednak interpretowane również inaczej. Według jednej z hipotez mogło być greckim odpowiednikiem aramejskiego określenia oznaczającego osobę „uczynioną wielką” lub „wywyższoną”. Badacze przypuszczają, że Maria była wdową albo kobietą niezamężną i stosunkowo dobrze sytuowaną. Razem z innymi kobietami wymienianymi w Ewangeliach miała wspierać materialnie Jezusa i jego uczniów. Nie była więc jedynie bierną obserwatorką, lecz aktywną uczestniczką jego działalności. Z Galilei udała się wraz z Jezusem do Jerozolimy. Według przekazów ewangelicznych była obecna podczas ukrzyżowania, widziała złożenie ciała do grobu, a po szabacie przyszła do grobowca. Relacje czterech Ewangelii różnią się w szczegółach. W pustym grobie kobiety miały zobaczyć młodzieńca, jednego lub dwóch aniołów, którzy oznajmili im, że Jezus zmartwychwstał. W najstarszym zakończeniu Ewangelii Marka przestraszone kobiety uciekają i początkowo nikomu nic nie mówią. Pozostałe przekazy przedstawiają je jako posłanki, które przekazują wiadomość uczniom. Szczególnie dramatycznie scenę tę opisuje Ewangelia według św. Jana. Maria Magdalena spotyka przy grobie zmartwychwstałego Jezusa, lecz początkowo bierze go za ogrodnika. Rozpoznaje nauczyciela dopiero wtedy, gdy ten zwraca się do niej po imieniu. Maria odpowiada emocjonalnym „Rabbuni”, czyli „Mój Nauczycielu”. Następnie otrzymuje polecenie, aby przekazać uczniom wiadomość o zmartwychwstaniu. Z tego powodu w tradycji chrześcijańskiej została nazwana „apostołką apostołów”. Po wykonaniu swojej misji Maria Magdalena znika jednak z kart Nowego Testamentu. Nie wspominają o niej Dzieje Apostolskie ani listy wczesnochrześcijańskie. Ta nagła cisza źródeł stworzyła przestrzeń, którą w następnych stuleciach wypełniły legendy. Jak z uczennicy Jezusa zrobiono skruszoną grzesznicę? Zamieszanie wokół Marii Magdaleny narastało stopniowo. W Ewangeliach występuje kilka kobiet o imieniu Maria, a także anonimowa „grzeszna kobieta”, która podczas uczty namaściła stopy Jezusa wonnym olejkiem, obmyła je łzami i otarła włosami. Już w starożytności niektórzy komentatorzy zaczęli łączyć tę postać z Marią z Betanii, siostrą Łazarza. Nie wszyscy autorzy chrześcijańscy zgadzali się jednak z taką interpretacją. Orygenes, jeden z najważniejszych teologów pierwszych wieków, wyraźnie rozróżniał kobiety występujące w poszczególnych opowieściach. Przełom nastąpił pod koniec VI wieku. Papież Grzegorz Wielki utożsamił Marię Magdalenę, Marię z Betanii i anonimową grzesznicę z Ewangelii Łukasza. W ten sposób cechy trzech różnych bohaterek zostały połączone w jednej postaci. Maria Magdalena stała się w tradycji zachodniej kobietą, która prowadziła grzeszne życie, następnie nawróciła się i została oddaną uczennicą Jezusa. Ewangelie nie nazywają jej jednak prostytutką ani nie przypisują jej grzechów o charakterze seksualnym. Kościoły wschodnie nie przyjęły interpretacji Grzegorza Wielkiego. Zgodnie z dosłownym przekazem Ewangelii czczą Marię Magdalenę, Marię z Betanii i anonimową grzesznicę jako odrębne postacie. W tradycji łacińskiej ich historie zrosły się ze sobą na wiele stuleci. W rezultacie Marii Magdalenie przypisywano jednocześnie pobożną kontemplację Marii z Betanii, skruchę anonimowej grzesznicy oraz uczniowską aktywność świadka zmartwychwstania. Maria Magdalena w apokryfach. Umiłowana uczennica czy rywalka Piotra? Apokryfami nazywa się dawne teksty religijne, które tytułem, tematyką lub formą przypominają księgi biblijne, lecz nie zostały włączone do kanonu Pisma Świętego. W literaturze apokryficznej, zwłaszcza w tekstach związanych z różnymi nurtami gnostyckimi, Maria Magdalena została ukazana jako wyjątkowo bliska i przenikliwa uczennica Jezusa. W Ewangelii Marii przedstawia się ją jako osobę, która otrzymała od Jezusa szczególne objawienie. Po jego odejściu pociesza przestraszonych uczniów i przekazuje im nauki, których pozostali nie znali. Spotyka się jednak ze sprzeciwem Piotra i Andrzeja. W jej obronie staje Lewi, zarzucając Piotrowi, że występuje przeciwko kobiecie. W dziele „Pistis Sophia” Maria wielokrotnie zadaje pytania i wykazuje się znakomitym zrozumieniem nauk Zbawiciela. Piotr skarży się nawet, że kobieta dominuje w rozmowie i nie pozwala wypowiadać się pozostałym uczniom. Z kolei w gnostyckiej Ewangelii Filipa Maria Magdalena została nazwana towarzyszką Zbawiciela. Uszkodzony fragment tekstu wspomina również o pocałunkach, którymi Jezus miał ją obdarzać. Nie wiadomo jednak, gdzie dokładnie ją całował, ponieważ w rękopisie brakuje części zdania. Sam pocałunek mógł mieć w środowisku autorów tekstu znaczenie rytualne lub symbolizować przekazywanie duchowej wiedzy, a nie relację erotyczną. Apokryfy nie są kronikami życia Jezusa i Marii Magdaleny. Powstały później niż Ewangelie kanoniczne i odzwierciedlają spory toczące się we wczesnych wspólnotach chrześcijańskich. Pokazują jednak, że pamięć o Marii jako ważnej uczennicy była żywa przez wiele stuleci. Czy Maria Magdalena naprawdę dotarła do Prowansji? Według prowansalskiej legendy po prześladowaniach w Palestynie Maria Magdalena została wraz z grupą chrześcijan umieszczona na łodzi pozbawionej żagla i steru. Statek miał w cudowny sposób przepłynąć Morze Śródziemne i dotrzeć do wybrzeża dzisiejszej południowej Francji. Podróżować z nią mieli między innymi Łazarz, jego siostra Marta, Maksymin, Sydoniusz oraz Sara, późniejsza patronka Romów. Miejscem lądowania miało być dzisiejsze Saintes-Maries-de-la-Mer w delcie Rodanu. Po przybyciu do Galii Maria Magdalena miała rozpocząć działalność misyjną w głębi kraju. Szczególnie blisko współpracowała rzekomo z Maksyminem, utożsamianym z jednym z 70 lub 72 uczniów Jezusa. Do grupy miał dołączyć także Sydoniusz. Prowansalska tradycja utożsamiła go z niewidomym od urodzenia, którego Jezus uzdrowił w opowieści zawartej w Ewangelii według św. Jana. Ostatnie lata życia Maria miała spędzić jako pustelnica w grocie Sainte-Baume, położonej w wapiennym masywie nieopodal obecnego miasta Saint-Maximin-la-Sainte-Baume. Po jej śmierci ciało miał pochować Maksymin, przedstawiany później jako pierwszy biskup Aix-en-Provence. Żadne źródło z pierwszych wieków chrześcijaństwa nie potwierdza jednak podróży Marii Magdaleny do Galii. Opowieść w znanej nam formie rozwinęła się dopiero w średniowieczu, wiele stuleci po życiu bohaterki. Czaszka Marii Magdaleny w gotyckiej bazylice W Saint-Maximin-la-Sainte-Baume znajduje się największa gotycka budowla sakralna w Prowansji – bazylika pod wezwaniem Marii Magdaleny. Jej budowę rozpoczęto pod koniec XIII wieku, po tym, jak Karol II Andegaweński ogłosił odnalezienie grobu świętej. W krypcie, znajdującej się pod posadzką kościoła, przechowywany jest bogato zdobiony relikwiarz. Umieszczono w nim czaszkę przypisywaną Marii Magdalenie. Znajdują się tam również późnoantyczne, rzeźbione sarkofagi, które tradycja wiąże między innymi z Maksyminem i Sydoniuszem. Nie istnieje jednak naukowy dowód, że czaszka należała do Marii Magdaleny. Badacze wykonali setki fotografii relikwii i na ich podstawie stworzyli trójwymiarowy model czaszki oraz rekonstrukcję twarzy zmarłej kobiety. Bez datowania radiowęglowego i pogłębionych badań szczątków nie można ustalić ani czasu jej życia, ani tożsamości. Kult relikwii odgrywał w średniowieczu ogromną rolę. Szczątki świętych przyciągały pielgrzymów, podnosiły rangę kościołów do katedr i przynosiły miejscowościom wymierne korzyści. Więcej o znaczeniu podobnych przedmiotów można przeczytać w tekście: Odnaleziono zaginiony relikwiarz św. Swituna. „Dla Kościoła jest to sensacja”. Vézelay kontra Saint-Maximin. Rywalizacja o relikwie świętej Saint-Maximin-la-Sainte-Baume nie było pierwszym francuskim sanktuarium, które twierdziło, że posiada szczątki Marii Magdaleny. Od XI wieku relikwiami świętej szczyciło się burgundzkie opactwo w Vézelay. Miejsce stało się jednym z najważniejszych centrów pielgrzymkowych średniowiecznej Francji. To właśnie z Vézelay w 1146 roku Bernard z Clairvaux nawoływał do rozpoczęcia drugiej wyprawy krzyżowej. Znaczenie burgundzkiego sanktuarium zaczęło słabnąć pod koniec XIII wieku. W 1279 roku w Saint-Maximin ogłoszono odnalezienie grobu i szczątków, które miały należeć do Marii Magdaleny. Nowe odkrycie poparli władcy z dynastii Andegawenów oraz dominikanie. W ten sposób narodziła się rywalizacja dwóch sanktuariów posiadających relikwie tej samej osoby. Nie był to w średniowieczu przypadek wyjątkowy. Poszczególne kościoły nierzadko twierdziły, że przechowują te same relikwie albo ich kolejne fragmenty. Do dziś przy bazylice w Saint-Maximin można spotkać określenie miejsca jako „trzeciego najważniejszego grobu chrześcijaństwa”, po Grobie Pańskim w Jerozolimie oraz grobie św. Piotra w Rzymie. Jest to jednak element lokalnej tradycji i promocji sanktuarium, a nie powszechnie uznawana klasyfikacja historyczna. Dlaczego legenda narodziła się właśnie we Francji? Prowansalskie legendy o Marii Magdalenie, rozwijane szczególnie od XI i XII wieku, mogły odpowiadać ambicjom Kościoła w średniowiecznej Francji. Chrześcijańskie wspólnoty istniały w Galii już w II wieku. W późniejszych stuleciach próbowano jednak przesunąć początki miejscowych Kościołów jeszcze głębiej w przeszłość, łącząc je bezpośrednio z uczniami Jezusa. Według średniowiecznych podań Łazarz miał zostać pierwszym biskupem Marsylii. Z kolei pierwszym biskupem Paryża miał być Dionizy, utożsamiany z Dionizym Areopagitą, który nawrócił się po wysłuchaniu mowy św. Pawła w Atenach. Historycy nie potwierdzają tych identyfikacji. Poczuciu szczególnej misji sprzyjał chrzest króla Franków Chlodwiga, tradycyjnie datowany na koniec V wieku, a także rozwój opactwa Saint-Denis, które stało się nekropolią francuskich monarchów. Znaczenie Francji w chrześcijańskiej Europie wzrosło również dzięki reformie kluniackiej oraz wyprawom krzyżowym. Zachodnich uczestników krucjat mieszkańcy Bliskiego Wschodu często określali zbiorczo mianem Franków. Na takim fundamencie powstała opowieść łącząca rzeczywiste początki chrześcijaństwa w Galii z legendarną obecnością najbliższych uczniów Jezusa. Kult Marii Magdaleny pozwalał przedstawiać Prowansję jako swego rodzaju zachodnią Ziemię Świętą. Czy Maria Magdalena miała dziecko z Jezusem? Na zakończenie trzeba wspomnieć o alternatywnej wersji opowieści o Marii Magdalenie. Jest to jednak konstrukcja pseudohistoryczna, która nie ma oparcia w źródłach antycznych ani w wynikach badań historycznych. Według tej teorii Maria Magdalena miała przybyć do Prowansji jako ciężarna żona lub partnerka Jezusa. We Francji miała urodzić córkę, a potomkowie dziecka mieli połączyć się z dynastią Merowingów. Historia ta została spopularyzowana w XX wieku, przede wszystkim przez książkę „Święty Graal, święta krew”, a następnie przez powieść Dana Browna „Kod Leonarda da Vinci”. Autorzy teorii powoływali się między innymi na rzekome tajne dokumenty związane z organizacją nazywaną Zakonem Syjonu. Dokumenty te okazały się częścią mistyfikacji stworzonej w XX wieku przez Francuza Pierre’a Plantarda i jego współpracowników. Nie ma wiarygodnych dowodów, że Jezus i Maria Magdalena byli małżeństwem, mieli dziecko ani zapoczątkowali dynastię Merowingów. Nie oznacza to, że Maria Magdalena nie była postacią wyjątkową. Przeciwnie – przekazy ewangeliczne przedstawiają ją jako wierną uczennicę, świadka ukrzyżowania i jedną z pierwszych osób głoszących zmartwychwstanie. Jej rzeczywiste znaczenie było na tyle duże, że kolejne epoki próbowały tworzyć ją na nowo: jako skruszoną grzesznicę, pustelnicę, mistyczkę, partnerkę Jezusa lub strażniczkę tajemnej wiedzy. Grób w Prowansji pozostaje częścią tej wielowarstwowej legendy, a nie potwierdzonym miejscem pochówku Marii Magdaleny. Źródła: Magdala Archaeological Park, provence-alpes-cotedazur.com Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Wśród ruin Starego Książa odkryto metalowy krzyżyk. Pochodzi sprzed chrztu Polski
Wśród ruin Starego Książa w województwie dolnośląskim archeolodzy znaleźli niezwykły zabytek. Jest to niewielki metalowy krzyżyk sprzed ponad tysiąca lat. To jeden z najstarszych dowodów na chrześcijaństwo na obecnych polskich ziemiach.
Zamek Stary Książ, położony na malowniczym, stromym cyplu skalnym na wysokości 410 m n.p.m., przez stulecia pozostawał w cieniu swojego potężniejszego sąsiada – Zamku Książ. Przez długi czas polscy badacze uważali go za XIX-wieczną „romantyczną ruinę”, wzniesioną jedynie w celach estetycznych przez architekta Christiana Wilhelma Tischbeina. Źródła z XVII wieku wspominały o „pozostałościach pogańskiego zamku”, co sugerowało, że Tischbein wzniósł konstrukcję na fundamentach autentycznej, wiekowej warowni. Po latach domniemań naukowcy poznali prawdę i to dzięki wykopaliskom. W czasie prac natknięto się na niezwykły zabytek. Odkrycie, które zaskoczyło badaczy W marcu 1991 roku zespół archeologów pod kierunkiem Krzysztofa Jaworskiego z Uniwersytetu Wrocławskiego rozpoczął badania wykopaliskowe na Starym Książu. Łopaty badaczy natrafiły na coś, co zrewidowało mapę osadniczą regionu. Oprócz ceramiki z XIII wieku odkryto zespół zabytków wskazujących na istnienie tu potężnego, wieloczłonowego grodu słowiańskiego z przełomu IX i X wieku. Później w tym samym miejscu stanął zamek Bolka I Surowego. Wśród licznych wczesnośredniowiecznych znalezisk żelaznych, takich jak fragmenty topora typu bradatice czy płacidła, znaleziono mały przedmiot, który zelektryzował archeologów. Był to kilkucentymetrowy, równoramienny krzyżyk. Z czego wykonano zagadkowy krzyżyk? Krzyżyk precyzyjnie wycięto z miedzianej blachy o grubości 0,8 mm. Tym, co czyni go wyjątkowym, jest jednostronne pozłocenie. Naukowcy przypuszczają, że nie był to przedmiot noszony na szyi, lecz aplikacja – okucie zdobiące drewnianą skrzyneczkę na relikwie lub oprawę drogocennej księgi. Na krawędziach krzyżyka zachowały się ślady po otworkach na nity (o średnicy ok. 1,5 mm), które służyły do przytwierdzenia go do podłoża. Zabytek, który „zmieniał” swój wiek Tuż po odkryciu w 1991 roku krzyżyk został sklasyfikowany jako zabytek późnośredniowieczny. Naukowcy nie byli w stanie znaleźć innych podobnych obiektów z wcześniejszych okresów. Dopiero sugestie czeskich archeologów, prof. Miloša Šollego i dr B. Kavanovej, rzuciły nowe światło na znalezisko. Wskazali oni na uderzające podobieństwo do artefaktów z głównych ośrodków wielkomorawskich, takich jak Mikulčice czy Staré Město. Od 1997 roku krzyżyk zaczął być traktowany w literaturze jako obiekt wczesnośredniowieczny, co wywołało dyskusję nad zasięgiem wpływów chrześcijańskich i politycznych Państwa Wielkomorawskiego na tereny dzisiejszego Dolnego Śląska. Najnowsze badania stawiają kropkę nad „i” Aby ostatecznie potwierdzić śmiałe tezy o IX-wiecznej metryce, zabytek poddała specjalistycznym badaniom fizykochemicznym prof. Beata Miazga z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Wynikami podzielono się właśnie na łamach „Zeszytów Naukowych Zamku Książ” w artykule autorstwa prof. Krzysztofa Jaworskiego, Sylwii Rodak, Ewy Lisowskiej i Aleksandry Pankiewicz. Analizy wykazały, że zastosowano tzw. złocenie ogniowe, a struktura samej miedzi jest niemal identyczna z zabytkami odkrytymi na słowackim grodzisku Bojná koło Nitry. Tym samym udało się potwierdzić, że zabytek pochodzi z przełomu IX i X wieku i wykazuje ścisłe związki technologiczne oraz kulturowe z ośrodkami dawnego Państwa Wielkomorawskiego. Tu jeszcze ważne dopowiedzenie: na przełomie IX i X wieku w Starym Książu funkcjonował wieloczłonowy gród słowiański, najprawdopodobniej Ślężan pod silnymi wpływami Państwa Wielkomorawskiego. Obszar, na którym znajdowała się warownia, znalazł się w sferze wpływów rodzącego się państwa Piastów dopiero pod koniec X stulecia, jednak te umocnienia były wtedy już niezamieszkane. Znaczenie odkrycia krzyżyka Odkrycie i nowe datowanie krzyżyka ze Starego Książa ma fundamentalne znaczenie dla polskiej mediewistyki. Zabytek ten jest obecnie uznawany za jedno z najstarszych, o ile nie najstarsze materialne świadectwo percepcji chrześcijaństwa na obecnych ziemiach polskich. Potwierdza, że już w IX wieku, na długo przed oficjalnym chrztem Mieszka I, przez Sudety przenikały wpływy kulturowe i religijne z południa. Najstarszy dowód na chrześcijaństwo w Polsce Co ciekawe, za najstarszy materialny ślad chrześcijaństwa na polskich ziemiach uznać można… egipską figurkę Izydy karmiącej Horusa, odkrytą w Małachowie-Złych Miejsc. Wyjątkowość tego zabytku polega na jego celowej modyfikacji: z głowy bogini precyzyjnie odcięto atrybuty egipskiego boga – krowie rogi i dysk słoneczny. Według badaczy, w świecie rzymskim takie przekształcone wizerunki Izydy były powszechnie interpretowane jako Maryja z Dzieciątkiem. Figurka mogła trafić na nasze tereny za pośrednictwem schrystianizowanego Germanina w pierwszych wiekach naszej ery. Jeśli ta interpretacja jest słuszna, posążek stanowi najdawniejszy zabytek chrześcijański w Polsce, mimo że pierwotnie był obiektem kultu pogańskiego. Oryginał znaleziska niestety zaginął. Źródło: Zeszyty Naukowe Zamku Książ, tom II Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Przemienienie Pańskie odsłania boską chwałę. To święto ma niezwykłą historię
6 sierpnia nie jest zwykłym dniem, umykającym w ferworze wakacyjnych wyjazdów. W chrześcijańskim kalendarzu liturgicznym właśnie wtedy celebrowane jest Przemienienie Pańskie, nazywane również teofanią lub epifanią. Jakie wydarzenie upamiętnia to święto? Kiedy wierni zaczęli je obchodzić? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Czym jest Przemienienie Pańskie? Zagadka miejsca Obroniony Belgrad i papieska wdzięczność Polska tradycja Tradycja celebrowania Przemienienia Pańskiego jest charakterystyczna dla trzech głównych nurtów chrześcijaństwa: katolicyzmu, protestantyzmu i prawosławia. Wyznawcy dwóch pierwszych nurtów upamiętniają to wydarzenie corocznie 6 sierpnia, natomiast w Kościele prawosławnym święta przypada na 19 sierpnia. Jednak bez względu na wyznanie, wierni przypominają sobie wówczas o tym samym wydarzeniu, do którego, według biblijnych zapisów, doszło na górze w Galilei. Czym jest Przemienienie Pańskie? To ważne święto upamiętnia wydarzenie z życia Jezusa, opisane przez trzech ewangelistów synoptycznych – Mateusza, Marka i Łukasza. Według ich relacji, Zbawiciel zabrał trzech najbliższych uczniów – Piotra, Jakuba i Jana – na wysoką górę. Tam ujrzeli oni swojego nauczyciela w boskiej chwale, rozmawiającego z Mojżeszem i Eliaszem, czołowymi postaciami Starego Testamentu. Jak głosił Mateusz, twarz Jezusa pałała blaskiem jasnym jak słońce. Marek skupił się na opisie szat jaśniejących nieprawdopodobną bielą. Z kolei Ewangelia według św. Łukasza wyjaśnia cel wyprawy uczniów i nauczyciela na górę. Według jego zapisów, Chrystus udał się tam w celu odbycia modlitwy i właśnie wtedy doszło do samej przemiany. Cała trójka usłyszała wówczas głos Boga: „To jest mój Syn umiłowany, Jego słuchajcie”. Uczniowie przerazili się wówczas i padli na twarz, ale Jezus nakazał im wstać i nie lękać się. Przemienienie Pańskie to nic innego, jak ukazanie boskiej natury Chrystusa i potwierdzenie jego roli jako Zbawiciela ludzkości. Należy bowiem wspomnieć, że rozmowa z Mojżeszem i Eliaszem dotyczyła jego męczeńskiej śmierci. Zagadka miejsca Gdzie miało dojść do przemiany Jezusa? Biblia nie precyzuje tego. Najczęściej wskazywaną lokalizacją jest góra Tabor we wschodniej części doliny Jezreel w Galilei (dzisiejszy Izrael). W IV wieku, z inicjatywy św. Heleny, wybudowano tam pierwszą świątynię. Dziś na szczycie wznosi się franciszkańska bazylika Przemienienia Pańskiego, a w pobliżu niej – prawosławny monaster. Niektórzy ze współczesnych biblistów uważają jednak, że wydarzenie to mogło mieć miejsce na górze Hermon (na granicy dzisiejszego Izraela, Syrii i Libanu). Przemawia za tym chronologia biblijnych wydarzeń. Bezpośrednio przed Przemienieniem, Jezus wraz z uczniami przebywał w okolicach Cezarei Filipowej, zlokalizowanej u podnóża masywu Hermon. Ewangeliści napisali, że do Przemienienia doszło po kilku dniach od tamtych wydarzeń. W linii prostej, Cezareję Filipową dzieli od góry Tabor ok. 70 km. Wyprawa starożytnymi drogami, prowadzącymi przez górzysty teren, wymagałaby dłuższej podróży, niż sugeruje narracja ewangeliczna, a w Biblii nie pojawia się wzmianka wielkiej wędrówce w tym czasie. Obroniony Belgrad i papieska wdzięczność Jak to się stało, że doświadczenie trzech apostołów na galilejskiej górze przerodziło się w jedno z najważniejszych świąt dla chrześcijan na całym świecie? Od Ziemi Świętej po Cesarstwo Bizantyjskie Na Wschodzie rozwój kultu Przemienienia Pańskiego był procesem naturalnym i wczesnym. Już w IV wieku na domniemanej górze Przemienienia wzniesiono okazałą bazylikę. Budowla ta nie tylko chroniła miejsce święte, ale szybko stała się celem dla tysięcy pielgrzymów, co napędzało i umacniało wiarę w boską tożsamość Chrystusa. Jako ustrukturyzowane święto liturgiczne, Przemienienie Pańskie funkcjonuje we wschodniej tradycji chrześcijańskiej prawdopodobnie od V lub VI wieku. Zachowały się dokumenty świadczące o uroczystych obchodach w Syrii z przełomu VII i VIII wieku. Dla chrześcijan obrządku wschodniego dzień ten urósł do rangi najważniejszej celebracji całego okresu letniego. Znaczenie tego święta w tradycji bizantyjskiej można porównać do zachodniej uroczystości Jezusa Chrystusa, Króla Wszechświata. Ukazuje ono bowiem triumf i wszechwładzę Zbawiciela. Rozpowszechnienie kultu na Zachodzie Nieco inaczej wyglądało to w chrześcijaństwie zachodnim. Pierwsze wzmianki o celebracjach pochodzą z VII i VIII wieku, jednak w tamtym czasie Przemienienie Pańskie pozostawało na Zachodzie świętem lokalnym, uzależnionym od woli miejscowego biskupa czy zapału konkretnego zgromadzenia zakonnego. Jednym z wielkich propagatorów tego święta był żyjący na przełomie XI i XII wieku Piotr Czcigodny, opat z Cluny. Opracował on specjalne oficjum na tę okoliczność. Jednakże aby święto weszło do kalendarza rzymskiego i stało się obowiązujące dla całego Kościoła, potrzebny był impuls. Oblężenie Belgradu W 1456 roku ogromna armia Imperium Osmańskiego stanęła pod murami Belgradu, ostatniego wielkiego bastionu, chroniącego Europę przed inwazją muzułmańską. Na czele wojsk chrześcijańskich stanął wybitny wódz i strateg węgierski, Jan Hunyadi. Werbunkiem zajął się franciszkanin Jan Kapistran. Przemierzał on wsie i miasta, gromadząc armię ochotników, często chłopów uzbrojonych jedynie w widły i cepy. Na przełomie lipca i sierpnia doszło do kulminacji starcia. Chrześcijańskie siły dokonały niemożliwego, odpierając szturm i przełamując osmańskie oblężenie. Gdy wieść o ocaleniu Europy pod Belgradem dotarła do Kaliksta III, papież odczytał to jako interwencję samego Boga. Zwycięstwo, które na nowo zabezpieczyło kontynent, przypisał potędze Chrystusa. Z wdzięczności, w 1457 roku przywódca Kościoła podjął oficjalną decyzję – ustanowił święto Przemienienia Pańskiego jako obowiązkowe dla całego Kościoła katolickiego na Zachodzie. Obchody wyznaczono na 6 sierpnia. Był to dzień, kiedy do papieża dotarła wieść o belgradzkim triumfie. Polska tradycja Nie można nie wspomnieć, że w Polsce Przemienienie Pańskie było znane i celebrowane już w XI wieku. Nasza tradycja ludowa zaadaptowała to święto w sposób niezwykle uduchowiony. Naród, przez wieki nękany trudami życia, odczytał tajemnicę z góry Tabor jako symbol odmiany losu. Wierni zaczęli tłumnie pielgrzymować do licznych sanktuariów i kościołów pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, m.in. w Dźwierznie, Osielsku, Krasnymborze, Małym Płocku i Jedwabnym. Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Czy Jezus był jedynakiem? Spory o jego braci i siostry trwają do dziś
Fragment Ewangelii Marka, w którym mieszkańcy Nazaretu pytają o „braci i siostry” Jezusa, od niemal dwóch tysięcy lat dzieli chrześcijan. Czy Maria i Józef mieli po narodzinach Jezusa kolejne dzieci?
Ewangelie napisano po grecku, choć Jezus posługiwał się aramejskim. Użyte tam słowo adelphos (w liczbie mnogiej adelphoi) bywa w Nowym Testamencie stosowane metaforycznie – św. Paweł zwraca się tak nawet do wspólnot kobiet. Jednak Bruce Chilton z Bard College podkreśla, że w scenie z Ewangelii Marka, gdzie mieszkańcy rodzinnego miasta wymieniają konkretne imiona braci Jezusa, chodzi o dosłowne pokrewieństwo, nie metaforę: „Wyszedł stamtąd i przyszedł do swego rodzinnego miasta. A towarzyszyli Mu Jego uczniowie. Gdy nadszedł szabat, zaczął nauczać w synagodze; a wielu, przysłuchując się, pytało ze zdziwieniem: »Skąd On to ma? I co za mądrość, która Mu jest dana? I takie cuda dzieją się przez Jego ręce! Czy nie jest to cieśla, syn Maryi, a brat Jakuba, Józefa, Judy i Szymona? Czyż nie żyją tu u nas także Jego siostry?« I powątpiewali o Nim”. (Mk 6, 1–3, Biblia Tysiąclecia) Podobny wątek pojawia się w Ewangelii Mateusza, gdzie ktoś informuje Jezusa, że na zewnątrz czekają Jego matka i bracia. Wśród rodzeństwa wymieniany jest Jakub – późniejszy przywódca gminy jerozolimskiej, nazywany przez św. Pawła „bratem Pańskim”, wspominany też przez Józefa Flawiusza. Zginął około 62 r. n.e. Innym bratem miał być Judasz (Juda – oczywiście nie ten sam, który zdradził Jezusa), łączony tradycyjnie z Listem Judy z Nowego Testamentu, choć bez pewności co do autorstwa. O Szymonie i Józefie wiadomo niewiele. O wspomnianych w u Marka siostrach – zupełnie nic. Skąd wzięło się rodzeństwo Jezusa? Sedno sporu leży w doktrynie wiecznego dziewictwa Maryi. Apokryficzna Protoewangelia Jakuba z II wieku (spoza kanonu biblijnego) ugruntowała ideę, że Józef był znacznie starszy i miał już dorosłe dzieci z wcześniejszego związku. Jak zauważa Helen Bond z Uniwersytetu w Edynburgu, tekst ten powstał właśnie po to, by wyjaśnić pochodzenie rodzeństwa Jezusa przy zachowaniu dziewictwa Maryi. Z tych rozważań wyłoniły się trzy stanowiska, nazwane od IV-wiecznych teologów: pogląd helwidiański – Maria i Józef mieli wspólne dzieci po Jezusie; pogląd epifaniański – rodzeństwo to dzieci Józefa z pierwszego małżeństwa; pogląd hieronimiański – Józef nie miał dzieci, a bracia byli w rzeczywistości kuzynami. Prawosławie trzyma się wersji epifaniańskiej, katolicyzm – wersji o kuzynach (powołując się m.in. na fakt, że umierający Jezus powierza Maryję opiece Jana, co byłoby zbędne, gdyby miała innych synów). Oba Kościoły podtrzymują dogmat wiecznego dziewictwa Maryi. Protestantyzm, wyrosły z reformacji i nacisku na dosłowne czytanie Pisma, w większości nie przywiązuje wagi do tej doktryny i skłania się ku dosłownemu rozumieniu słowa „brat”. Święta rodzina patchworkowa Współcześni badacze uważają za prawdopodobne, że małżeństwo Marii i Józefa przebiegało standardowo i Jezus miał młodsze rodzeństwo. Zarazem adelphoi mogło obejmować także dzieci Józefa z wcześniejszego związku. Bond zwraca uwagę, że w tamtych czasach rodziny patchworkowe (złożone z dzieci z różnych małżeństw, zawieranych po śmierci współmałżonka) były normą, a granice między rodzeństwem rodzonym i przyrodnim raczej się zacierały. Kluczowy argument to demografia epoki. Chilton szacuje, że wtedy około 35% dzieci umierało przed piątym rokiem życia. To czyni siedmioro dorosłych rodzeństwa (licząc Jezusa) statystycznie mało prawdopodobnym w ramach jednego małżeństwa – bardziej realne wydaje się połączenie dzieci z kilku związków. Bond dodaje, że wbrew popularnemu wyobrażeniu o wielodzietnej, wiktoriańskiej rodzinie, dane ze spisów ludności rzymskiego Egiptu pokazują typowy model: kobieta z dwojgiem dzieci wychodząca za mężczyznę mającego już jedno lub dwoje własnych dzieci. Rodzina rzemieślnicza z niewielkiej galilejskiej wioski zostawiła w źródłach historycznych bardzo skąpe ślady. Dlatego – jak podsumowuje Bond – ostatecznej odpowiedzi na pytanie o rodzeństwo Jezusa prawdopodobnie nigdy nie poznamy. Pozostaje ono kwestią wiary, a nie faktu historycznego. Źródło: National Geographic
Będzie wyższa niż Chrystus w Rio, a nawet Świebodzinie. Niezwykła statua w małej polskiej wsi prawie gotowa
W Konotopiu pod Toruniem dobiega końca budowa najwyższej w Europie statui Matki Boskiej Bolesnej, która wraz z 15-metrowym cokołem osiągnie imponującą wysokość 55,6 metra.
Inwestycja, finansowana przez polskiego miliardera Romana Karkosika, jest na ukończeniu. Monument powstaje w bezpośrednim sąsiedztwie historycznego sanktuarium maryjnego. Uroczyste poświęcenie gigantycznej figury zaplanowano na 15 sierpnia 2026 roku, w święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Monumentalna konstrukcja będzie najwyższa w Europie Budowla o bezprecedensowej skali pochłonęła około 2500 metrów sześciennych betonu i przewyższy figurę Jezusa Chrystusa Króla w Świebodzinie oraz ikoniczny pomnik Chrystusa Odkupiciela w Rio de Janeiro, który wraz z cokołem mierzy „jedynie” 38,5 metra. Konstrukcja składa się z dwóch części: samej figury Maryi, której wysokość przekroczy 40 metrów, oraz 15-metrowego postumentu. Podstawa ta ma kształt korony i będzie pełniła funkcję tarasu widokowego. Prace budowlane rozpoczęły się w 2025 roku i obecnie są na ukończeniu. Pomimo rekordowych rozmiarów, twórcy podkreślają, że nadrzędnym celem projektu jest stworzenie przestrzeni do modlitwy, refleksji i kontemplacji dla przybywających z całego kraju pielgrzymów. Jednak bez wątpienia pomnik będzie przyciągał także zwykłych turystów, a wieś Konotopie stanie się równie słynna, co Świebodzin. Historyczne Sanktuarium Matki Boskiej Bolesnej Nowy pomnik staje obok sanktuarium, które jest celem licznych pielgrzymek. Centralnym punktem jest tam niewielka, 55-centymetrowa figura Matki Boskiej Bolesnej, wykonana z drewna lipowego. Dokładne pochodzenie rzeźby jest nieznane, lecz naiwny styl wskazuje, że z pewnością wykonał ją twórca ludowy. Historia sanktuarium sięga XIX wieku, kiedy to ówczesny właściciel majątku wzniósł murowaną kaplicę, by umieścić w niej tę ludową rzeźbę. Podczas II wojny światowej figurę uratowano przed zniszczeniem – mieszkańcy ukryli ją w bezpiecznym miejscu. Obecna kaplica sanktuarium została wybudowana w latach 2010–2011. Źródła: Wirtualna Polska, Parafia św. Wojciecha B.M. w Kikole Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Od zapomnianej groty do religijnego Disneylandu – fenomen uzdrowień w Lourdes
Wiele miejsc pielgrzymkowych od tysięcy lat słynęło z cudownych uzdrowień, ale w Lourdes związek między wiarą a medycyną był chyba zawsze ważniejszy i budził spory gorętsze niż gdziekolwiek indziej. Z powodu napływu pielgrzymów to małe miasteczko, zagubione w dolinie u stóp Pirenejów, zyskało światową sławę. Dziś w tej trzynastotysięcznej miejscowości jest 350 hoteli oferujących 40 tysięcy łóżek, a co roku odwiedza ją 6 milionów pielgrzymów.
Kiedy w 1858 roku Marie-Bernarde Soubirous z Lourdes oświadczyła, że objawiła jej się Matka Boska, nie było to wydarzenie tak niezwykłe, jak można by sądzić. Młodzi ludzie, zwykle chłopskie dzieci, od stuleci doznawały objawień Najświętszej Panienki i dziewiętnastowiecznej Francji takie nadprzyrodzone zjawiska też nie były obce. Matka Boża objawiła się młodej zakonnicy w Paryżu w 1830 roku, a szesnaście lat później dwóm pastuszkom w La Salette na południowym wschodzie kraju. Gdy zatem Marie-Bernarde, nazywana Bernadette, powiedziała, że w jaskini Massabielle nad rzeką zobaczyła Najświętszą Panienkę, wielu chętnie jej uwierzyło. Objawienie Bernadette Czternastoletnia Bernadette, chorowita i niewykształcona, była córką bezrobotnego, który swego czasu kierował jednym z młynów w Lourdes, ale ostatnio mieszkał z żoną i dziećmi w wilgotnej i zapuszczonej piwnicy dawnego więzienia miejskiego. 11 lutego 1858 roku Bernadette zbierała z siostrą i koleżanką drewno na opał, gdy w jaskini pod miastem doznała pierwszego objawienia. Ukazała jej się kobieta w bieli otoczona bladą poświatą; w ręku trzymała różaniec i czyniła znak krzyża. Bernadette widziała ją wyraźnie, choć jej towarzyszki niczego nie zauważyły. Podczas kolejnych odwiedzin w jaskini dziewczynka znów ujrzała kobietę w bieli. Posługując się miejscowym dialektem, zjawa powiedziała jej, że w grocie należy zbudować kaplicę. W czasie dziewiątego objawienia Bernadette zaczęła kopać w ziemi i odkryła podziemne źródełko, a podczas szesnastego kobieta wyznała, że jest Niepokalanym Poczęciem. Zgadzało się to z katolickim dogmatem głoszącym, że Matka Boska od chwili swego poczęcia była wolna od grzechu pierworodnego, w którym rodzą się wszyscy ludzie. Trudne początki świętego miejsca W tym czasie Bernadette zyskiwała już zwolenników. Mimo to była atakowana przez prasę, miejscowa policja groziła jej aresztowaniem, a któregoś dnia, gdy wracała ze szkoły, jakaś kobieta uderzyła ją w twarz. Krytycy uważali ją za niepiśmienną histeryczkę, która chce zwrócić na siebie uwagę albo jest po prostu wariatką. Policja zabierała akcesoria religijne pozostawiane na miejscu objawień, zagrodzono też wejście do jaskini. Nawet Bernadette nie miała do niej wstępu i ostatniego objawienia 16 lipca doznała po drugiej stronie rzeki. Wkrótce potem schroniła się w miejscowym przytułku prowadzonym przez zakonnice, żeby uniknąć niechcianego zainteresowania, a później wstąpiła do Klasztoru Sióstr Szarytek w Nevers. Zmarła tam w 1879 roku w wieku zaledwie trzydziestu pięciu lat. Mimo zamknięcia groty i wstąpienia Bernadette do klasztoru Lourdes nigdy już nie było takie jak dawniej. Ciche, nieznane szerzej miasteczko stało się jednym z najpopularniejszych ośrodków pielgrzymkowych na świecie, słynącym z cudownych uzdrowień, miejscem pokoju i pojednania w świecie rozdzieranym wojnami. Lourdes – miejsce pielgrzymek W pierwszych dziesięcioleciach XXI wieku Lourdes jest, po Paryżu, najczęściej odwiedzanym przez turystów miejscem we Francji i najczęstszym, po Rzymie, celem pielgrzymek katolików. W pewnym okresie ceny tutejszych domów dorównywały nieruchomościom paryskim. Z powodu napływu pielgrzymów to małe miasteczko, zagubione w dolinie u stóp Pirenejów, zyskało światową sławę. Dziś w tej trzynastotysięcznej miejscowości jest 350 hoteli oferujących 40 tysięcy łóżek, a co roku odwiedza ją 6 milionów pielgrzymów. Dlaczego Lourdes jest tak popularne? Swoją zawrotną karierę Lourdes zawdzięcza przede wszystkim temu, że zaraz po pierwszym objawieniu Bernadette zaczęto notować tam przypadki cudownych uzdrowień. Pierwszy „potwierdzony” cud zdarzył się prawdopodobnie już 1 marca: miejscowa kobieta, która spadając z drzewa, zraniła się w rękę, obmyła ją w źródle w grocie, pomodliła się i natychmiast ozdrowiała. Kilka dni później pięćdziesięciopięcioletni skalnik z Lourdes, Louis Bouriette, odzyskał wzrok w prawym oku. Zanim skończyły się objawienia Bernadette, doszło do jeszcze trzech uzdrowień, które Kościół katolicki uznał później oficjalnie za cudowne. Szeroko pisała o nich prasa, a pod wpływem tych informacji coraz więcej ludzi zaczęło przyjeżdżać do Lourdes. W ciągu trzech lat odnotowano co najmniej 100 uzdrowień, z czego piętnaście, po przeprowadzeniu dochodzenia w 1861 roku, zostało uznanych za cudowne. Stanowisko Kościoła wobec cudu w Lourdes Kościół katolicki, który początkowo nie chciał zajmować stanowiska w sprawie objawień Bernadette, w 1862 roku ogłosił je za prawdziwe. Od tej pory Lourdes rozwijało się nieprzerwanie. Diecezja już wcześniej poczyniła w tym celu odpowiednie kroki: kupiono ziemię wokół groty, a do zarządzania terenem zaproszono misjonarzy z Notre-Dame de Garaison, których zaczęto nazywać Księżmi Kapelanami. Po wyburzeniu zabudowań wytyczono nowe drogi, żeby pielgrzymi mogli łatwiej dotrzeć na miejsce. W następnym dziesięcioleciu wzniesiono nowe sanktuarium, rozpoczęto budowę kościoła, a w grocie ustawiono figurę Matki Boskiej. Po obu stronach drogi do groty stanęły barierki, ujmujące w karby coraz większe tłumy pielgrzymujących. Pielgrzymki kobiet do Lourdes Większość pielgrzymów przybywających do Lourdes w początkowym okresie stanowiły kobiety, przeważnie chłopki. Wydaje się, że ta tendencja utrzymywała się dość długo. W 1894 roku mieszkańcy diecezji Cambrai zorganizowali zbiorową pielgrzymkę do Lourdes; na 5600 pielgrzymów było tylko 400 mężczyzn. Ludzie niechętni tego rodzaju przejawom religijności tłumaczyli to tym, że kobiety nie myślą racjonalnie, są skłonne do histerii i podatne na sugestię. Bliższe prawdy jest raczej inne wyjaśnienie: Bernadette była dziewczynką, a Lourdes leżało na uboczu, z dala od struktur Kościoła i państwa rządzonych przez mężczyzn. Ale słynna grota przyciągała także członków elit. Guwernantka syna Napoleona III przyjechała do Lourdes zaczerpnąć wody, która miała uleczyć porażenie słoneczne jej podopiecznego. Sam Napoleon III, żeby zwiększyć swoją popularność, nakazał jesienią 1858 roku ponownie otworzyć sanktuarium po jego zamknięciu przez policję. Pielgrzymkowy interes W Lourdes, leżącym po przeciwnej stronie rzeki niż sanktuarium, obrotni mieszkańcy zaczęli otwierać firmy, które miały zarabiać na pielgrzymach. Przedsiębiorcy ci robili maksymalny użytek z dostępnych im sposobów reklamy, więc opowieść o Bernadette rozeszła się szeroko. Krajobrazy Lourdes pojawiły się już w pierwszych filmach francuskich pionierów kinematografii, braci Auguste’a i Louisa Lumière. Dzięki popularności Lourdes przewodniki po mieście i sanktuarium znalazły się wśród bestsellerów swoich czasów; na przykład książka francuskiego dziennikarza Henriego Lasserre’a z 1869 roku miała w ciągu zaledwie siedmiu lat 142 wydania. Do końca stulecia została przetłumaczona na osiemdziesiąt języków. Mieszkańcy urządzali w swoich domach pensjonaty, wyrastały hotele, a przy wąskich uliczkach otwierano coraz to nowsze sklepy z pamiątkami. Sprzedawano w nich wszystko, od butelek w kształcie Madonny na wodę źródlaną przez modlitewniki, Biblie, fotografie Bernadette, różańce i obrazki modlitewne po ściereczki, pudełeczka na pigułki (potrzebne chorym pątnikom), miętówki wyprodukowane przy użyciu wody ze świętego źródła, świecące w ciemności różańce i figurki Madonny. W mieście powstały też atrakcje turystyczne, na przykład otwarte w 1974 roku muzeum figur woskowych, w którym można oglądać sceny z życia Bernadette. Nie bez powodu Lourdes nazwano religijnym Disneylandem. Lourdes jako miejsce uzdrowień Wiele miejsc pielgrzymkowych od tysięcy lat słynęło z cudownych uzdrowień, ale w Lourdes związek między wiarą a medycyną był chyba zawsze ważniejszy i budził spory gorętsze niż gdziekolwiek indziej. A przecież objawiając się Bernadette, Matka Boska nigdy nie wspominała o uzdrowieniach. Czemu więc Lourdes stało się nie tylko miejscem uzdrowień, lecz także najsłynniejszym na świecie miejscem świętym, do którego pielgrzymują ludzie pragnący uleczenia? Jego sława jest tak wielka, że inne ośrodki pielgrzymkowe na świecie, często znacznie starsze niż Lourdes, starają się je naśladować. Do cudownych uzdrowień dochodziło w Lourdes od początku, ale dopiero w połowie lat 70. XIX wieku chorzy zaczęli stanowić dużą część pielgrzymów. W drugiej połowie dekady co roku przyjeżdżało ich tu kilkuset, czasami specjalnymi pociągami, często na wózkach inwalidzkich albo na noszach. Podróż była szczególnie uciążliwa podczas upałów albo gdy pociąg był zatłoczony. Chorym pielgrzymom towarzyszyła zwykle rodzina lub przyjaciele; jeśli przybywali sami, pomagała im wiara w cudowną moc źródła. W 1877 roku aż jedna trzecia pielgrzymów, którzy przyjechali koleją, była chora lub umierająca, co unaoczniło pilną potrzebę stworzenia placówek zdrowotnych. W latach 90. XIX wieku powstały łaźnie, a potem baseny. Z biegiem lat w zakładach tych robiło się coraz tłoczniej, więc w 1955 roku otwarto większe baseny. Co uznać za cud? W 1883 roku wątpliwości co do sposobu oceniania i rejestrowania uzdrowień przez Księży Kapelanów doprowadziły do powołania specjalnego urzędu pod nazwą Bureau des Constatations Médicales. Swą siedzibę znalazł on ostatecznie pod jedną z ramp prowadzących do Bazyliki Różańcowej. W tym miejscu najłatwiej było indagować pielgrzymów, którzy twierdzili, że zostali uzdrowieni. Uzdrowienia uznawano za cudowne tylko wtedy, gdy spełniały ściśle określone warunki. Do chwili obecnej biuro zakwalifikowało jako cuda tylko siedemdziesiąt przypadków uzdrowień. Najnowsze zdarzyło się w 2008 roku: siostra Bernadette Moriau, zakonnica w podeszłym wieku, została uleczona z choroby kręgosłupa, która w 1980 roku przykuła ją do wózka inwalidzkiego. Uzdrowienie ogłoszono cudem w 2018 roku. W miarę postępów medycyny liczba uzdrowień uznawanych za cudowne malała, chociaż grupa osób wierzących, że zostały uzdrowione, rosła. Sanktuarium oficjalnie potwierdza odwiedziny około 50 tysięcy chorych pielgrzymów rocznie, ale rzeczywista liczba jest bez wątpienia znacznie wyższa. To jest przedruk z książki autorstwa Kathryn Hurlock pt. „Tam, dokąd ciągną tłumy. Historia świętych miejsc”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Atak Rosji na kluczowy zabytek Ukrainy. „Równoznaczne ze zbombardowaniem katedry Notre-Dame”
W wyniku rosyjskich nalotów poważnemu zniszczeniu uległa Ławra Peczerska – prawosławny klasztor w Kijowie, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To jeden z najważniejszych zabytków Ukrainy.
Pełnoskalowa rosyjska inwazja na Ukrainę rozpoczęła się 24 lutego 2022 r. Spowodowała znaczne ofiary w ludziach i olbrzymie ruchy ludnościowe. W wyniku bombardowań giną nie tylko wojskowi, ale też cywile. Rosjanie systematycznie niszczą również dziedzictwo kulturowe. Przyświeca temu złowrogi cel: wymazanie historii i pamięci narodu ukraińskiego. Bombardowanie Kijowa Katastrofalny w skutkach był ostatni rosyjski atak z powietrza przeprowadzony w nocy z niedzieli na poniedziałek, którego celem stała się również stolica Ukrainy – Kijów. W wyniku tych nalotów zginęło co najmniej 11 osób. Rosjanie wzięli sobie za cel również dziedzictwo historyczne Ukrainy, co wpisuje się w skomplikowane relacje między tymi krajami. Ławra Peczerska uszkodzona Rosyjski dron uderzył w Ławrę Peczerską. Jest to kijowski zespół klasztorny, założony w XI w. przez św. Antoniego i Teodozjusza. Składa się z cerkwi oraz podziemnych jaskiń, w których spoczywają relikwie świętych. Od wieków stanowi ważne centrum pielgrzymkowe oraz ośrodek nauki i sztuki. Miejsce to można przyrównać do polskiej Jasnej Góry. Wiadomo, że zniszczenia są spore – na terenie Ławry spłonęło ok. 800 metrów kwadratowych dachu Soboru Uspienskiego. Dyrekcja klasztoru przekazała, że ikony i inne cenne zabytki są jednak bezpieczne. Echa ataku na Ławrę Peczerską Świat jest zbulwersowany atakiem na tak ważny zabytek Ukrainy. Szef MSZ Francji Jean-Noel Barrot stwierdził, że dla jego kraju zbombardowanie takie miejsca jest równoznaczne ze zbombardowaniem katedry Notre-Dame. „W kontekście eskalacji wojny w Ukrainie po inwazji Federacji Rosyjskiej, UNESCO potępia odnotowany atak z 15 czerwca, który uderzył w Ławrę Kijowsko-Peczerską, znajdującą się w obrębie obiektu światowego dziedzictwa »Kijów: Sobór Świętej Sofii i powiązane z nim budynki klasztorne, Ławra Kijowsko-Peczerska«, jedno z najważniejszych duchowych i kulturowych miejsc w Ukrainie” – czytamy na stronie ONZ. UNESCO zadeklarowało gotowość do wsparcia w ocenie szkód Ławra Peczerska – historia zniszczeń Na przestrzeni tysiącletniej historii Ławra Peczerska była wielokrotnie celem ataków. W 1240 roku doszło do najazdu mongolskiego, w wyniku którego rozgrabiono kosztowności i zniszczono budowle. W 1482 roku Wojska Chanatu Krymskiego spowodowały ponowne spustoszenie. W 1918 roku artyleria bolszewicka trafiła w zabudowania klasztorne i poważnie je uszkodziła. Również w czasie II wojny światowej Ławra Peczerska uległa częściowemu zniszczeniu. Jeśli chodzi o obecną wojnę, to już w styczniu 2026 roku zabudowania klasztorne częściowo ucierpiały w wyniku bombardowań rosyjskich. Dlaczego Rosja atakuję Ławrę Peczerską? – Atak na Ławrę Peczerską to bezpośrednia próba zniszczenia ukraińskiej tożsamości narodowej i religijnej – wyjaśnia Anastasiya Byesyedina, ekspertka zajmująca się stosunkami międzynarodowymi na Uniwersytecie w Sydney na łamach portalu „The Conversation”. W jej ocenie Rosja uderza w to miejsce, gdyż symbolizuje ono ciągłość Ukrainy od czasów Rusi Kijowskiej, co podważa rosyjskie roszczenia historyczne. Agresja ma silne podłoże religijne: rosyjska Cerkiew nazywa inwazję „świętą wojną”, a ataki na świątynie mają wymazać odrębną tożsamość wiernych po uniezależnieniu się ukraińskiego Kościoła od Moskwy. Zdaniem Byesyediny, destrukcja zabytków wynika też z rosnącej desperacji Rosji wobec braku sukcesów militarnych. Celem najeźdźcy jest złamanie ducha cywilów. „Mówi się, że w tym miejscu pochowany jest Jerzy Dołgoruki, książę Rusi Kijowskiej i założyciel Moskwy. Jednak nawet to nie powstrzymało Rosji przed zaatakowaniem tego miejsca” – konkluduje ekspertka. Źródła: UNESCO, The Conversation Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Historia kontrowersyjnego odłamu katolicyzmu
W niewielkiej miejscowości El Palmar de Troya w Andaluzji znajduje się siedziba jednej z najbardziej niezwykłych wspólnot religijnych współczesnej Europy. Jej członkowie są przekonani, że po śmierci Pawła VI prawdziwy Kościół katolicki utracił swoją siedzibę w Rzymie, a jego centrum zostało ustanowione w El Palmar de Troya. Wspólnota ma własnych papieży, własną wersję Biblii i rozbudowany zbiór zasad regulujących codzienne życie wiernych.
Spis treści: Jak powstał kościół palmariański? Własna Biblia i własna historia chrześcijaństwa Surowe zasady życia codziennego Ilu wiernych liczy Kościół palmariański? Kościół palmariański to chrześcijańska wspólnota religijna powstała w Hiszpanii na tle wydarzeń związanych z domniemanymi objawieniami maryjnymi w miejscowości El Palmar de Troya niedaleko Sewilli. Oficjalnie funkcjonuje pod nazwą Kościół Jeden, Święty, Katolicki, Apostolski i Palmariański, podkreślając w ten sposób przekonanie swoich członków, że reprezentuje autentyczną kontynuację Kościoła założonego przez Chrystusa. Jak powstał kościół palmariański? Początki ruchu sięgają 1968 roku, kiedy pojawiły się relacje o nadprzyrodzonych wizjach na prywatnym terenie w Andaluzji. W kolejnych latach miejsce zaczęło przyciągać pielgrzymów, a jednym z najbardziej znanych wizjonerów stał się Clemente Domínguez y Gómez. To właśnie wokół jego osoby ukształtowała się później odrębna struktura kościelna. Dziś palmariański kościół katolicki uznaje siebie za jedyny prawdziwy Kościół katolicki na świecie, odrzucając zwierzchnictwo Watykanu i kolejnych papieży wybranych po śmierci Pawła VI. Historia wspólnoty jest nierozerwalnie związana z przemianami zachodzącymi w Kościele katolickim po Soborze Watykańskim II. Dla wielu tradycjonalistów reformy liturgiczne i otwarcie na dialog międzyreligijny były zmianami idącymi zbyt daleko. W takim klimacie rozwijał się ruch z El Palmar de Troya. Clemente Domínguez twierdził, że ma wizje Chrystusa, Maryi oraz licznych świętych. Według jego relacji niebo miało ostrzegać przed kryzysem Kościoła i odejściem od prawdziwej wiary. Po śmierci papieża Pawła VI w 1978 roku Domínguez ogłosił, że został mistycznie wybrany przez samego Chrystusa na następcę św. Piotra. Przyjął imię Grzegorz XVII. Od tego momentu ruch przestał być jedynie grupą skupioną wokół objawień. Stał się niezależnym Kościołem z własną hierarchią, duchowieństwem oraz rozbudowanym systemem teologicznym. Co Kościół Katolicki mówi o Kościele Palmariańskim? Stanowisko Kościoła katolickiego wobec palmariańczyków jest jednoznaczne. Watykan nie uznaje ważności ich roszczeń do papiestwa ani twierdzenia, że Stolica Apostolska została przeniesiona do Hiszpanii. Nie uznaje również Palmariańskiego Kościoła jako części Kościoła katolickiego. Z perspektywy Rzymu wspólnota pozostaje poza jednością z Kościołem. Dotyczy to zarówno jej hierarchii, jak i nauczania rozwijanego od końca lat 70. XX wieku. Własna Biblia i własna historia chrześcijaństwa Wielu nowych ruchów religijnych nie tworzy własnych świętych ksiąg. W przypadku Palmariańczyków sytuacja wygląda jednak inaczej. Na przełomie XX i XXI wieku wspólnota opublikowała własną wersję Biblii, określaną jako Świętą Biblię Palmariańską. Tekst ten nie jest zwykłym tłumaczeniem ksiąg zawartych w Starym i Nowym Testamencie. Zawiera liczne interpretacje, dodatki oraz zmiany wynikające z przekonania, że wcześniejsze przekazy zostały zniekształcone. W efekcie powstał tekst znacząco różniący się od Biblii używanej przez katolików, prawosławnych czy protestantów. Szczególna rola Maryi i świętego Józefa Jednym z najbardziej widocznych elementów duchowości palmariańskiej jest wyjątkowo silny kult maryjny. W nauczaniu wspólnoty Maryja zajmuje miejsce jeszcze bardziej eksponowane niż w tradycyjnym katolicyzmie. Palmariańscy papieże ogłosili szereg dodatkowych dogmatów dotyczących Matki Bożej. Wierni podkreślają jej szczególną rolę w historii zbawienia oraz pośrednictwo między człowiekiem a Bogiem. Podobnie rozbudowany został kult świętego Józefa. Wspólnota przypisuje mu wyjątkową pozycję w dziejach chrześcijaństwa, a część nauk dotyczących jego życia wykracza poza tradycyjne nauczanie Kościoła katolickiego. Własne święta i tysiące nowych świętych Jednym z najbardziej zaskakujących elementów działalności Palmariańczyków jest ogromna liczba kanonizacji dokonanych przez ich papieży. Wspólnota ogłosiła świętymi tysiące osób, w tym postacie historyczne, monarchów, duchownych oraz osoby związane z hiszpańskim katolicyzmem. Wśród kanonizowanych znaleźli się między innymi Ojciec Pio, Karol Wielki, Izabela I Katolicka, Krzysztof Kolumb oraz generał Francisco Franco, którego uznano także za współpatrona Hiszpanii. Palmariańczycy wynieśli na ołtarze również osoby związane z historią Hiszpanii, katolicyzmu oraz własnego ruchu religijnego. Część tych osób nigdy nie została kanonizowana przez Kościół rzymskokatolicki, co dobrze pokazuje, jak bardzo palmariańska wizja świętości odbiega od tradycyjnych procedur kanonizacyjnych. W efekcie palmariański kalendarz liturgiczny znacząco różni się od kalendarza Kościoła rzymskokatolickiego i odzwierciedla własną interpretację historii chrześcijaństwa. Surowe zasady życia codziennego To właśnie codzienne reguły życia sprawiają, że wspólnota często staje się przedmiotem zainteresowania mediów i badaczy religii. Wielu obserwatorów uważa je za najbardziej kontrowersyjny element funkcjonowania Kościoła palmariańskiego. Przez lata wiernych obowiązywał rozbudowany zbiór zasad regulujących nie tylko praktyki religijne, ale również życie prywatne. Członkowie wspólnoty nie mogli uczestniczyć w nabożeństwach innych wyznań, głosować w wyborach ani odwiedzać miejsc uznawanych za nieodpowiednie, takich jak plaże, publiczne kąpieliska, dyskoteki czy kluby nocne. Szczególnie restrykcyjne były przepisy dotyczące kontaktów z osobami spoza wspólnoty. Wiernych zachęcano do ograniczania relacji z nie-palmariańczykami, a kontakty z byłymi członkami Kościoła były zakazane. W niektórych okresach nakazywano nawet usuwanie fotografii osób, które opuściły wspólnotę. Kontrowersje budziły również zakazy dotyczące codziennego życia rodzinnego. Kościół sprzeciwiał się antykoncepcji, edukacji seksualnej oraz związkom z osobami spoza wspólnoty. W przeszłości wiernym nakazywano także rezygnację z telewizji, telefonów komórkowych i internetu, które uznawano za zagrożenie dla wiary i moralności. Część tych ograniczeń została później złagodzona, jednak nadal obowiązuje wiele zasad odróżniających palmariańczyków od większości współczesnych wspólnot chrześcijańskich. Ilu wiernych liczy Kościół palmariański? Informacje dotyczące liczebności wspólnoty są ograniczone, ponieważ organizacja nie publikuje szczegółowych danych statystycznych. Szacunki publikowane przez badaczy nowych ruchów religijnych sugerują, że wspólnota liczyła w 2011 roku około półtora tysiąca wiernych na całym świecie. Najwięcej z nich mieszkało w Hiszpanii, Irlandii, Niemczech oraz niektórych krajach Ameryki Łacińskiej. Nowsze dane są trudne do zweryfikowania, a część obserwatorów przypuszcza, że liczba wyznawców mogła w kolejnych latach ulec zmniejszeniu. Choć liczebnie jest to niewielka grupa, jej historia pozostaje wyjątkowym przykładem tego, jak z lokalnych objawień może powstać międzynarodowa wspólnota religijna posiadająca własnego papieża, własne święte księgi i własną interpretację dziejów chrześcijaństwa. Kościół palmariański w Polsce Brakuje wiarygodnych danych dotyczących liczby wyznawców w Polsce. Można przypuszczać, że jest to niewielka grupa, funkcjonująca głównie poza zainteresowaniem opinii publicznej. Brakuje również informacji o stałych miejscach kultu czy rozbudowanych strukturach organizacyjnych porównywalnych z tymi działającymi w Hiszpanii. W dokumentach kościelnych pojawiają się jednak wzmianki wskazujące, że Kościół palmariański w Polsce funkcjonował już pod koniec XX wieku. Wspólnota wymieniała Polskę wśród krajów, w których znajdowali się jej wierni. Nie oznacza to jednak widocznej obecności publicznej. W przeciwieństwie do Hiszpanii, działalność Palmariańczyków nad Wisłą pozostaje praktycznie niewidoczna. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Skąd pochodzi nazwa Biblii? Pierwotnie występowała w liczbie mnogiej
Samo słowo pochodzi od greckiego biblia, które jest po prostu formą liczby mnogiej od biblion, czyli księga. Liczba pojedyncza słowa „Biblia” w wielu językach zakrywa sens mnogości istniejący w jego etymologicznych korzeniach. Biblia jest zbiorem ksiąg. Jakich ksiąg i dlaczego?
„Oxford English Dictionary” definiuje Biblię w następujący spo­sób: „pisma chrześcijańskie składające się ze Starego i Nowego Testamentu; żydowskie pisma składające się z Tory, inaczej Pra­wa, Proroków i Pism (Hagiographa)”. To wyjaśnienie odzwier­ciedla historię owego pojęcia, które pojawiło się jako określenie specyficznie chrześcijańskie, a następnie zaczęło być szerzej uży­wane, przez co różne księgi znane jako Biblia mogą się różnić między sobą co do zawartości. Różne nazwy Biblii Najpierw kilka słów o nazewnictwie. Zbiory ksiąg, o których tu mowa, nie zawsze były określane mianem „Biblii”. Żydow­skie święte pisma miały wiele nazw. Najbardziej powszechny­mi są „pismo”, „pisma”, „święte pisma”, „księgi”, „24 księgi”, „Prawo, Prorocy i Pisma”, „Tanach” (akronim oparty na pierw­szych hebrajskich literach nazw różnych części pisma – Tora, Newiim, Ketuwim) i „mikra” (dosłownie „to, co czytane [na głos]”). Ostatnie dwie ustaliły się w średniowieczu. Nazwy takie jak „Biblia Żydowska” i „Biblia Hebrajska” są dużo nowsze, ale ich dokładną genezę trudno ustalić. Stosunkowo niedawno na uniwersytetach stały się one przedmiotem znacznego zaintereso­wania katedr religioznawczych, gdzie nazwy takie, jak „Katedra Starego Testamentu” wydają się nieodpowiednie w kontekście wielokulturowym i wielowyznaniowym. Chrześcijańskie użycie terminu „Biblia” ma swoje korzenie w tych żydowskich nazwach. W Nowym Testamencie odnajdu­jemy nawiązania do „pisma” i „pism”, gdzie liczba pojedyncza odnosi się do poszczególnych fragmentów (czasem „to pismo”, np. Mk 12,10) lub do pisma jako całości (np. Rz 4,3). To drugie użycie prawdopodobnie wywodzi się z greckiego tłumaczenia pism hebrajskich, znanego jako Septuaginta, gdzie hebrajskie wyrażenia, jak „zgodnie ze słowem YHWH” są przetłumaczone jako „zgodnie ze słowem Pana” (np. 1 Krn 15,15). To użycie zo­staje podtrzymane w późniejszej tradycji, a po łacinie jako sacra scriptura (dosł. święte pismo) jest standardem w średniowiecz­nych dziełach św. Tomasza z Akwinu. Pozostaje on nadal pre­ferowanym sposobem nawiązywania do Biblii w teologicznych kręgach rzymskokatolickich. Dlaczego dziś Biblia ma liczbę pojedynczą? Czasem w Nowym Testamencie greckie biblion (księga) jest używane na określenie księgi Prawa (Ga 3,10; Hbr 9,19). Tutaj pisarze ponownie podążają za zastosowaniem terminu w Septu­agincie. Jednakże inni żydowscy pisarze z I w., szczególnie Józef Flawiusz i Filon, głównie używają liczby mnogiej biblia. To uży­cie staje się standardem w kręgach kościelnych pod koniec IV w. Następnie w średniowieczu zapożyczone do łaciny słowo biblia zaczyna funkcjonować jako forma liczby pojedynczej, co jest od­zwierciedlone w innych europejskich językach: the bible, la bible, la biblia, die Bibel itd. Podsumowując: termin Biblia w odniesieniu do zbioru świę­tych tekstów jest najpierw używany na określenie pism chrze­ścijańskich w ich różnych wersjach. Dopiero później używa się go, aby mówić o pismach żydowskich, aby odróżnić pisma hebrajskie od chrześcijańskich. W ten sposób nazwa „Biblia” w swoim najnowszym użyciu jest niejednoznaczna: może się ona odnosić albo do żydowskiej, albo do chrześcijańskich Biblii w ich różnych formach. To fragment książki Johna Richesa „Biblia. Krótkie wprowadzenie”. Przeł. Wiktor Pskit. Książka ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Nowy Testament pocięto w średniowieczu na kawałki. Po wiekach ujawniono, co skrywał pergamin
Fragment jednej z najważniejszych ksiąg w historii – Nowy Testament – został w XIII wieku pocięty i użyty jako zwykły wypełniacz do wzmacniania opraw innych dokumentów. Dzięki najnowocześniejszym technologiom udało się uratować kilkadziesiąt stron jednej z wersji tego dzieła z VI wieku n.e. Czy jego treść zaskoczyła naukowców?
W XIII wieku w klasztorze Wielka Ławra na greckiej górze Athos mnisi zdecydowali się na drastyczny krok. Dosłownie rozłożyli na części Kodeks H – niezwykle cenną, VI-wieczną kopię Listów św. Pawła. Pergamin był wtedy towarem luksusowym, więc chcieli użyć go do produkcji nowych tomów. Karty manuskryptu zeskrobano, ponownie pokryto atramentem i pocięto, by służyły jako wzmocnienia i wyklejki. W efekcie jedno z najstarszych „wydań” Nowego Testamentu zniknęło z kart historii. Do dzisiaj. Wielkie poszukiwania w bibliotekach Europy Z biegiem wieków ocalałe fragmenty Kodeksu H uległy rozproszeniu. Los rzucił je do najróżniejszych zakątków kontynentu – od słonecznych Włoch i Grecji, przez Francję, aż po Ukrainę i Rosję. Wyzwania polegającego na ich ponownym scaleniu podjął się międzynarodowy zespół badaczy pod kierownictwem profesora Garricka Allena z University of Glasgow. Naukowcy musieli nie tylko zlokalizować fizyczne resztki dokumentu, ale przede wszystkim znaleźć sposób, by odczytać to, co na pierwszy rzut oka wydawało się bezpowrotnie zatarte. Zobaczyć niewidzialne. Technologia obrazowania W badaniach przeszłości coraz częściej stosuje się nowoczesne technologie. Archeolodzy sięgają po skanowanie laserowe (w tym lotnicze, czyli LiDAR) czy geofizykę. A historycy – po jeszcze bardziej wysublimowane narzędzia. W przypadku badań Kodeksu H kluczem do sukcesu okazała się zaawansowana technika optyczna. We współpracy z Early Manuscripts Electronic Library (EMEL) badacze wykorzystali obrazowanie wielospektralne. Dzięki temu udało się cyfrowo zrekonstruować „teksty-duchy”, które fizycznie już nie istnieją na powierzchni kart, ale wykrywa je specjalistyczna aparatura. Wykorzystano fakt, że chemikalia w nowym atramencie (z XIII w.) stworzyły lustrzane odbicia pierwotnego tekstu na sąsiednich stronach, widoczne nawet kilka warstw w głąb pergaminu. Inna wizja Listów św. Pawła Jakie są konkretne wyniki tych badań? Najważniejszym odkryciem są najstarsze znane spisy rozdziałów Listów św. Pawła. Co zaskakujące, różnią się one drastycznie od systemu podziału tekstu, który stosujemy w Biblii dzisiaj. Ale nie treścią. Mimo wszystko jest to bezcenne dane dla historyków i teologów, bo pokazuje, jak pierwotni odbiorcy grupowali i rozumieli treści nauczania apostolskiego. Odkryte karty dają nam unikatowy wgląd w ewolucję Nowego Testamentu na przestrzeni wieków i sposób, w jaki ludzie wchodzili w interakcję ze świętymi tekstami. Ślady rąk, które tworzyły historię Poza suchym tekstem, naukowcy odkryli coś bardziej ludzkiego: ślady pracy samych skrybów. Na ponownie odkrytych stronach widać poprawki, notatki marginesowe i glosy (ręczne dopiski dodane na marginesie lub między wierszami tekstu), które nanoszono podczas kopiowania manuskryptu. Źródło: Glasgow University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Aragonia łączy dziedzictwo chrześcijaństwa i islamu. Znajdziesz tu bezcenne skarby architektury
Podziwiamy ten zapomniany nieco region niczym gigantyczny fresk sprzed setek lat. Aragonia to wspólne dzieło arabskich, żydowskich i chrześcijańskich mieszkańców.
Spis treści: Matka Boska Pilar Sura dla Maryi Kochankowie z kamienia W labiryncie czerwieni Aragonia – informacje praktyczne Myślisz, że będą jeszcze te bordowe? – zaaferowana nastolatka pyta koleżankę, z którą stoi w długiej kolejce. Bordo to tegoroczna nowość, schodzi jak świeże bułeczki, mimo że jest droższe niż inne kolory. – Weźmiemy po 10 czerwonych i żółtych, 5 niebieskich i jeszcze 5 białych – wyliczają dziewczyny. No i bordowe, jeśli będą. – Są? To prosimy pięć! – cieszą się. Kartka przy ladzie upomina: „Maksymalnie 35 medidas na osobę”. Po 1 euro za sztukę, 2 euro za bordową – w kolorze chusty na fiestę Matki Boskiej Pilar. Matka Boska Pilar Jest koniec września, Saragossa szykuje się na święto patronki. Przypada 12 października, ale zabawa zaczyna się tydzień wcześniej. Będą procesje, parady, piramida z kwiatów, no i medidas. Dosłownie „miarki”, bo wstążki odmierzają po 36,5 cm – wysokość figurki Maryi z bazyliki, przed którą wije się kolejka. Każdą z nich przytknięto do relikwii, dzięki czemu zapewnia ona ochronę osobie, która otrzyma medidę w darze. Wstążki nie można ponoć kupić dla siebie – trzeba ją dostać. Dziewczyny z kolejki mają chyba wielu krewnych i przyjaciół. Najważniejsza jest jednak nie figurka, tylko słup, na którym stoi. – Według legendy Maryja podarowała go św. Jakubowi, który w rzymskiej Saragossie, czyli Cesarii Auguście, miał misyjny kryzys i nawrócił ledwie garstkę osób – opowiada przewodnik Hubert Kurdelski. – W 40 r. aniołowie przynieśli Matkę Boską na chmurze, a ona przekazała apostołowi filar i kazała wybudować wokół niego świątynię – ciągnie, a my oglądamy wyobrażenie tej sceny w barokowej kaplicy z figurką na kolumnie. Słup okrywa zdobna pelerynka – codziennie inna, świątynia ma ich ok. 450 – ale można zobaczyć go na tyłach kaplicy, przez okienko ze złotym napisem: „Tu czci się i całuje filar”. Tysiące ust i dłoni wyżłobiły w jaspisie wyraźne wgłębienie. Badania potwierdziły, że kolumna pochodzi z I w., za to świątynia jest znacznie młodsza. Budowa ciągnęła się w nieskończoność: od XVII stulecia, gdy kult Matki Boskiej Pilar odżył po cudzie kulawego z Calandy (za sprawą Maryi jakoby odrosła mu noga), aż do połowy XX w., gdy ukończono dzwonnice i fasadę. Bardzo szybko za to świątynia stała się kością niezgody. Kapituła sąsiedniej katedry Seo z niechęcią patrzyła na nowy kult, a pilaristas twierdzili, że to ich kościół jest ważniejszy. Gdy w obawie przed rękoczynami odwołano procesję Bożego Ciała, interweniował Watykan i podzielił siedzibę arcybiskupstwa pomiędzy dwie świątynie. Sura dla Maryi Stara Seo jest z kolei owocem zgody ponad podziałami. Jej wnętrze to gotycki rajski ogród z lasem palmowych kolumn i złotymi kiściami zworników, ale największe wrażenie robi zewnętrzna ściana przy uliczce Sepulcro. Mruga do nas ceramicznymi gwiazdkami w odcieniach bieli, zieleni i turkusu, rozsianymi wśród geometrycznych ornamentów z cegły. Gdyby nie gotyckie okna, mogłaby się znajdować w Fezie czy Marrakeszu. Jest wspomnieniem muzułmańskiej Sarakusty. – Arabowie władali Aragonią prawie 400 lat. Gdy w 1118 r. król Alfons I zdobył miasto, dał im wybór: większość elit wyjechała, ale wielu rzemieślników i chłopów nie. W średniowieczu stanowili ok. 20% ludności Aragonii. Mówiono na nich mudéjares: „ci, którzy pozostali” – opowiada Hubert. Tym samym słowem określa się styl architektoniczny powstały z połączenia obu kultur. Ściana katedry to jedno z jego arcydzieł. Trop mudéjaru prowadzi nas z 700-tysięcznej Saragossy na odludną prowincję. – Arabskie dziedzictwo Hiszpanii kojarzy się z Andaluzją, ale i tu, na północnych rubieżach Al-Andalus, mamy bezcenne skarby – przekonuje Eugenia Gallego ze stowarzyszenia Territorio Mudéjar. Stoimy we wsi Torralba de Ribota, przed kościołem San Félix. Fasadę zgodnie zdobią gotycka rozeta i arabskie wzory z cegieł, ale całość przypomina raczej twierdzę. – To kościół warowny – potwierdza Eugenia. – Jesteśmy na niespokojnym pograniczu Aragonii i Kastylii. W razie ataku mieszkańcy mogli się schronić w świątyni i bronić z galerii na piętrze. Surowość fasady jest też typowa dla architektury muzułmańskiej: skromnej na zewnątrz, zdobnej w środku. W nawie mamy więc motywy świadczące o spotkaniu kultur. Ostre łuki to gotyk, tyle że z cegły – a mistrzami w murowaniu byli w Aragonii muzułmanie. Ściany wymalowano w orientalne motywy geometryczne, ale okna w kaplicach podtrzymują aniołowie. Fundatorem kościoła był arcybiskup i rzemieślnicy musieli się dostosować do jego życzeń. Dorzucili jednak coś od siebie. „On jest Bogiem Jedynym, Bogiem Samowystarczalnym. Nie zrodził i nie został zrodzony. Nikt nie jest mu równy” – czytamy 112 surę Koranu wyrytą w kaplicy Matki Boskiej. W labirynt aragońskiego średniowiecza zapuszczamy się ponownie w Calatayudzie. Na tle wieczornego nieba odcina się smukła wieża kościoła św. Andrzeja. W powietrzu śmigają jaskółki spłoszone biciem w dzwony. Zagłębiamy się w uliczkę, zakręcamy raz, drugi, trzeci pośród kolorowych domków. Zza rogu wyłania się budowla z wapienia z dwoma łukowatymi wejściami. Dziś to kaplica Matki Boskiej Pocieszycielki, dawniej najważniejsza z siedmiu synagog miasta, z osobnymi drzwiami dla kobiet i mężczyzn. Dotykamy chropawego kamienia i próbujemy sobie wyobrazić, jak w uliczkach średniowiecznego Calatayudu zmierzający na modlitwę Żydzi mijali się z chrześcijanami wracającymi z kościoła postawionego przez arabskich mistrzów. Kochankowie z kamienia W katedrze Santa María de Mediavilla w Teruelu niczego wyobrażać sobie nie musimy. Są tu biskupi i orzący chłopi, książęta i muzycy, uwijający się cieśle i malarka przygotowująca farby, uliczni żebracy, a także para w łożu. Słowem, XIII-wieczne społeczeństwo w komplecie. I to z inwentarzem, bo na jednej z belek wymalowano konie, byki, kozy, bociany, a nawet smoki. – Nasz sufit to kaplica Sykstyńska mudéjaru – mówi Isabel, przewodniczka po katedrze. Konstrukcję z sosnowych belek, desek i paneli, długą na 23 m i szeroką na 8, szczelnie pokrywają wizerunki ludzi i zwierząt, motywy roślinne i geometryczne oraz inskrypcje w dwóch językach. – Spójrzcie, tu mamy początek modlitwy „Zdrowaś Maryjo” po łacinie – opowiada Isabel. – A tu słowo „moc” wykaligrafowane pismem kufickim, czyli ozdobnym alfabetem arabskim – wskazuje dwie belki dalej. Średniowieczny klimat panuje też na placu w sercu starówki. Teruel stroi się w kolorowe chorągwie i proporce, szykując do obchodów Wyjazdu Diega – bohatera aragońskiej legendy o nieszczęśliwych kochankach. Za kilka dni wystawią ją uczniowie jednej ze szkół; teraz ćwiczą pod murami katedry. Biedny Juan Diego nie otrzyma spadku. By zdobyć fortunę, pięć lat dał mu teść, a młodzian wyjechał, na wojnie żywot wieść – deklamują chłopcy w dresach. Musimy tu czekać, to niewiast jest dola, lecz biadać nam nie trza, my nadziei ostoja – odpowiadają dziewczyny. Ciąg dalszy znają tu wszyscy. Gdy Diego powraca z bajecznym łupem, witają go weselne dzwony – to ojciec zmusił Isabel, by wyszła za innego. Diego błaga ją o ostatni pocałunek, a gdy ukochana odmawia, nie chcąc złamać ślubnej przysięgi, młodzian pada trupem. Nazajutrz, na jego pogrzebie, Isabel postanawia spełnić prośbę, ale gdy dotyka ustami zimnych warg kochanka, jej serce także pęka. Co ciekawe, Isabel i Diego naprawdę mieszkali na początku XIII w. w Teruelu i tu zostali pochowani – w kościele San Pedro, połączeni na zawsze w alabastrowym sarkofagu. Historia nieszczęśliwej miłości inspirowała poetów, dramatopisarzy i malarzy – i nadal inspiruje, zwłaszcza miłośników rekonstrukcji, którzy przybywają na Wyjazd Diega i lutowe Święto Kochanków z Teruelu, by przenieść się do średniowiecza. W labiryncie czerwieni W pobliskim Albarracín nie trzeba żadnych spektakli, by cofnąć się o 700 albo i więcej lat. Miasteczko przycupnęło na skalnej ostrodze ponad meandrem rzeki Guadalaviar. To strategiczna lokalizacja na szlaku przez góry, ale miejsca pod budowę jest tu jak na lekarstwo. Każdy skrawek wykorzystano już dawno temu. Na urwisku rozsiadła się Alcazaba, twierdza emirów z rodu Banu Razin, którzy panowali tu przed tysiącem lat; dalej stoi gotycka katedra, a za nią gąszcz domostw pnie się wysoko na zbocza gór. Wąskimi uliczkami pniemy się i my – z przystanku w dolinie coraz wyżej i wyżej. Kilkusetletnie domy mają po kilka pięter i przesłaniają niebo; z rzeźbionych kołatek, krat i plafonów spoglądają na nas jaszczury i rycerze w przyłbicach. Dopiero gdy wdrapiemy się na zbocze za murami, możemy objąć wzrokiem miasteczko – jedno z piękniejszych w Hiszpanii. Siadamy na skale otuleni zapachem ziół, otwieramy butelkę aragońskiej garnachy, kroimy owczy ser, pogryzamy oliwki. Proste, wyraziste smaki doskonale pasują do pejzażu. Po szafirowym niebie, maźniętym smugami cirrusów i nakrapianym punkcikami kołujących sępów, rozlewają się fiolety i oranże zmierzchu. Stoki i urwiska, a także domy, kościoły i pałace, jarzą się rdzawym blaskiem. W kanionie rzeki wije się zielonozłota smuga topoli, na krytej kaflami dzwonnicy błyska plamka ultramaryny i bieli. Wszystkimi kolorami Aragonii sycimy się bez ograniczeń – i bez kolejki. Tu na pewno żadnego z nich nie zabraknie. Aragonia – informacje praktyczne Dojazd Aragonia nie ma bezpośrednich połączeń lotniczych z Polską. Do Saragossy, stolicy regionu, dojedziecie szybką koleją AVE z Madrytu (1 godz. 20 min, od 39 euro) lub Barcelony (1 godz. 30 min, od 35 euro), do których dolecicie z wielu miast w Polsce. Do Teruelu możecie też dojechać autobusem z Walencji (2 godz., od 14 euro) mającej połączenia lotnicze z Warszawą, Krakowem, Poznaniem i Wrocławiem. Nocleg Hotel Silken Reino de Aragón – w centrum Saragossy, tuż obok ruin rzymskiego teatru i niedaleko bazyliki Matki Boskiej Pilar. Od 80 euro/pokój 2-os. Hotel Monasterio Benedictino mieści się w zabytkowym klasztorze na obrzeżach starówki w Calatayudzie. Od 64 euro/pokój 2-os. Parada del Carmen w Albarracínie (50 euro/pokój 2-os.) w jednym z najwyżej położonych domów w miasteczku. Za 4 euro można zamówić domowe śniadanie. Jedzenie Restauracja Montal w centrum Saragossy specjalizuje się we współczesnej kuchni aragońskiej. Menu zmienia się wraz z porami roku; my trafiliśmy m.in. na wybitne karczochy i lokalny przysmak, czyli ogórecznik. Bistro Clandestina w Saragossie regularnie zdobywa wyróżnienia w konkursach na najbardziej wyrafinowane tapas w Hiszpanii. My spróbowaliśmy kanapeczek w kształcie Matki Boskiej Pilar, m.in. z ikrą i karmelizowanym nori. La Zarola, niedaleko zabytkowej hali targowej w stylu neomudéjar Mercado Central w Saragossie, oferuje 2,5-godzinne kursy gotowania po aragońsku połączone z obiadem lub kolacją. Alizia Casa de Comidas w Albarracínie proponuje autorskie wersje sezonowych aragońskich dań. Nas zachwycił deser z mleka, migdałów i brzoskwiń z Calandy. Źródło: archiwum NG
„Kanzir! Kanzir!” Jak św. Marek trafił do Wenecji
W roku 828 dwaj kupcy weneccy uratowali relikwie św. Marka z Aleksandrii. Aby je ukryć, zawinęli szczątki świętego w wieprzowinę. Arabscy celnicy widząc pakunek zawołali „Kanzir! Kanzir!” („świnia!”). Relikwie trafiły bezpiecznie do Wenecji, a św. Marek został jej patronem.
Spis treści: Św. Teodor – pierwszy patron Wenecji Relikwie św. Marka uratowane z Aleksandrii Bazylika św. Marka Tożsamość Wenecji Nie sposób przecenić znaczenia Wenecji jako metropolii chrześcijańskiej. Pomimo stałych tarć z władzą papieską, mimo ochrony, na jaką w niektórych momentach mogli w Wenecji liczyć wolnomyśliciele i heretycy, mimo ambiwalentnego stosunku miasta do tutejszej kwitnącej społeczności żydowskiej – od samego początku Wenecja była miastem żywej i głębokiej wiary katolickiej, a miejski kalendarz wypełniony jest korowodem świąt i dni pamięci, gdzie ważnym elementem są modlitwy i ceremonie sakralne. Rozmaici święci odgrywali ważną rolę w życiu Wenecjan, a w poszczególnych parafiach rozkwitał kult indywidualnych postaci. Kiedy Republika Wenecka w XII i XIII wieku aktywnie włączyła się w krucjaty, rabowane relikwie z kościołów i ołtarzy w Ziemi Świętej, Egipcie i Azji Mniejszej sprowadzono do świątyń weneckich, co dodatkowo przydawało miastu chwały i znaczenia. Święte relikwie stały się równie ważnym przedmiotem handlu, jak jedwab czy przyprawy, w tym najbogatszym podówczas mieście europejskim. Św. Teodor – pierwszy patron Wenecji Wenecja potrzebowała też własnego patrona i początkowo zadowalała się osadzonym w tej roli Świętym Teodorem – jednym z licznych żołnierzy męczenników zamordowanych w czasach rzymskich prześladowań w III wieku. Niewiele wiedziano o jego życiu prócz tego, że uczynił całe mnóstwo cudów, że nie chciał czcić pogańskich bożków, a nawet podpalił pogańską świątynię, za co został wydany na śmierć po wymyślnych torturach. Mały kościółek poświęcony Teodorowi zbudowano na miejscu, które teraz zajmuje północna część Bazyliki Świętego Marka. Teodor nadal był przez Wenecjan czczony nawet po tym, jak jego kościółek rozebrano, by zrobić miejsce dla znacznie większej świątyni, poświęconej Ewangeliście. Todaro, jak lokalnie nazywa się Teodora, pozostał ulubionym imieniem nadawanym chłopcom na chrzcie aż do wieku XIX, a posąg świętego w towarzystwie smoka o zadziwiająco przyjaznym spojrzeniu (smok nie jest częścią legendy świętego) znajduje się na jednej z dwóch kolumn stojących na Piazzetta. Podobnie jak skrzydlaty lew na sąsiedniej kolumnie posąg jest dziełem składanym – głowa pochodzi ze starożytnego greckiego pomnika króla Mitrydatesa z Pontu, ciało było niegdyś częścią pomnika rzymskiego z II wieku, a smoka najpewniej dodano dopiero w epoce renesansu. W połowie wieku IX Wenecja kwitła już jako port, z którego przedsiębiorczy handlarze wypływali na Adriatyk i całe Morze Śródziemne. Niedawno zademonstrowana wytrwałość i tendencje niepodległościowe dodatkowo zwiększyły aspiracje Wenecjan. Istniały już połączenia handlowe z Egiptem, a w Aleksandrii cumowały weneckie statki, których kapitanowie dostarczali do Wenecji pieprz, gałkę muszkatołową, cynamon, imbir i goździki, sprowadzane z południowo‑wschodniej Azji przez Jemen, a stamtąd przez Morze Czerwone i dalej lądem karawanami wielbłądów. Przez siedem kolejnych stuleci handel przyprawami miał stanowić jeden z filarów weneckiego bogactwa, a rozwijał go cały zastęp kosmopolitycznych kupców, dobrze dogadujących się z przedstawicielami świata islamu, mówiących płynnie po arabsku, zakładających własne magazyny i utrzymujących swoich pośredników i agentów w Aleksandrii, mieście słynącym z wielokulturowości od jego założenia w epoce hellenistycznej aż do połowy wieku XX, kiedy to kryzys sueski doprowadził do zmierzchu znaczenia miasta. Relikwie św. Marka uratowane z Aleksandrii Nie przypadkiem więc to właśnie z Aleksandrii dwóch weneckich kupców znanych ze swej przedsiębiorczości, odwagi i awanturnictwa sprowadziło do rodzinnego miasta coś, co miało stać się rozstrzygającym elementem identyfikacji państwa i społeczności. Element ten miał później powiązać ideały oddania, służby i lojalności nie tylko w samym mieście, ale również w jego lądowych włoskich posiadłościach i na całym terenie śródziemnomorskiego imperium. W roku 828 dwaj kupcy – Buono da Malamocco i Rustico da Torcello – akurat przebywali w Egipcie i dowiedzieli się, że na mocy decyzji abbasydzkiego kalifa al-Mamuna wspaniały aleksandryjski kościół poświęcony Świętemu Markowi Ewangeliście ma być przekształcony w meczet. Koptyjscy chrześcijanie strzegący ołtarza świętego gorąco pragnęli, by szczątki ich patrona uratowano i przechowano jako obiekt kultu. Chętnie więc przyjęli propozycję pomocy ze strony weneckich kupców. Nie obyło się też zapewne bez łapówek, bo wydaje się mało prawdopodobne, by bez tego wywiezienie tak cennych relikwii z Egiptu było możliwe. Święty pod wieprzowiną Znacznym problemem okazała się kwestia, w jaki sposób przenieść ciało świętego z kościoła na statek przez zatłoczone ulice Aleksandrii. Po otwarciu grobu i trumny koptyjscy kapłani przecięli całun okrywający ciało i sprytnie zastąpili je szczątkami innego męczennika – Świętego Klaudiusza z Hierapolis. Zanim złożyli w skrzyni cenne relikwie, Buono i Rustico ostrożnie zawinęli je w plastry wieprzowiny, wiedząc, że żaden muzułmanin ani Żyd dokonujący inspekcji ładunku nie będzie chciał tknąć takich nieczystości. Wedle weneckiego kronikarza Martina da Canala, piszącego swoje „Les Estoires de Venise” po francusku w manierze chansons de geste w wieku XIII, ciało świętego zaczęło wydzielać aromat świętości, jaki wedle powszechnego wierzenia miał się unosić ze zwłok tych, których później przedstawiano jako kandydatów do kanonizacji. „Gdyby wszystkie przyprawy świata zgromadzono w Aleksandrii” – pisze Martino, dobrze znający międzynarodowe handlowe znaczenie tego portowego miasta – „nie napełniłaby się ona aż takim aromatem”. Nie chcąc przyciągać nadmiernej uwagi, Buono i Rustico otwarcie wystawili na widok to, co wyglądało jak kosz bekonu, na co przerażeni celnicy zareagowali okrzykami: „Kanzir! Kanzir!”, co po arabsku znaczy „świnia!”. Ten epizod zilustrowany jest na mozaice w Bazylice Świętego Marka, ukazującej sprytnych handlarzy transportujących ciało. Obraz Tintoretta Bez wątpienia jednak najwięcej dramatyzmu w przedstawieniu owej chwili uzyskał Jacopo Tintoretto na swym płótnie z roku 1562. Niesamowity protoromantyczny obraz ukazuje burzowe niebo, opustoszałą ulicę antycznego miasta, kilka maleńkich postaci w białych szatach w tle, a na pierwszym planie, przyprawionym szczyptą realizmu w postaci wielbłąda, który przypomina nam, że jesteśmy w Egipcie, widać ludzi pospiesznie niosących ciało – najwyraźniej nietknięte rozkładem i młodzieńcze, przywodzące na myśl ciało Chrystusa – w stronę jego nowej weneckiej siedziby, gdzie stanie się prawdziwym emblematem miasta. Bazylika św. Marka Buono i Rustico wynieśli zawinięte w płótno cenne relikwie na szczyt masztu swego statku i szybko wypłynęli. Sam rejs nie przebiegł bez przygód. W pewnym momencie zerwał się sztorm, który niemal cisnął statek na skały. Na szczęście cudownie interweniował sam Święty Marek, który zbudził kapitana, a ten nakazał opuścić żagiel, by statek mógł bezpiecznie przepłynąć. Gdy okręt dotarł do Wenecji, panujący wówczas doża Giustiniano Participazio (syn Agnella, który niedawno zmarł) nakazał umieścić ciało świętego w specjalnie zbudowanej kaplicy w ogrodzie między swoim pałacem a Kościołem San Teodoro. Obecność relikwii jednego z czterech ewangelistów przydała miastu ogromnego znaczenia. W tym czasie Wenecji bardzo potrzebne było zdobycie respektu zarówno ze strony sąsiednich potęg, jak i cesarza w dalekim Konstantynopolu. Budowa bazyliki To, że doża przechowywał ciało w pobliżu własnej siedziby, zamiast wystawić je w Kościele katedralnym San Pietro di Castello, nadaje nowy wymiar tej opowieści. Kult świętego miał bowiem zaowocować niebawem zbudowaniem wspaniałej bazyliki, łączącej w sobie przepych bizantyjskiego wnętrza z surowym dostojeństwem kaplicy pałacowej. Brana tak często przez zwiedzających za katedrę, Bazylika Świętego Marka nigdy nią nie była. Zbudowano ją w obrębie siedziby doży i przez niemal tysiąc lat we wszystkich kolejnych wcieleniach, mimo całej swej wystawności, była zawsze czymś innym niż kościół metropolitalny. Dopiero w wieku XIX bazylika oficjalnie przyjęła rolę katedry diecezjalnej, choć do dziś nie nazywa się jej il duomo, w przeciwieństwie do innych wielkich budynków kościelnych w całych Włoszech. Pierwsza bazylika przetrwała nieco ponad sto lat, póki w roku 976 w czasie rebelii przeciw próżnemu, zarozumiałemu i tyrańskiemu doży Pietrowi Candiano nie spalono jej wraz z Kościołem Świętego Teodora i z całym Pałacem Dożów. Candiano został zamordowany przez grupę wściekłych szlachciców, a jego następcę, Pietra Orseola, wybrano najpewniej na tej zasadzie, by jak najmniej przypominał poprzednika. Skromny i głęboko pobożny – ostatecznie miał zostać kanonizowany – nowy doża zajął się odbudową zarówno kościoła, jak i pałacu, wydatkując na ten cel osobiste środki. Dopiero jednak w roku 1063, pod koniec długich rządów doży Domenica Contariniego, budynek uzyskał znany nam dziś kształt. Niepewne fundamenty pod pierwotną budowlą skłoniły Contariniego do podjęcia bardzo ambitnego programu napraw, a także dodania narteksu – zewnętrznego portyku – oraz zamówienia rozległych zdobień mozaikowych. Powołał on także kilku specjalnych urzędników państwowych – Procuratori di San Marco – do zarządzania finansami bazyliki i nadzorowania całej jej działalności, obejmującej wspieranie wdów i sierot. Grób św. Marka A gdzie ostatecznie – po tych wszystkich przebudowach – spoczęło ciało świętego? Dopiero za rządów doży Vitalego Faliera (1084–1096) na nowo je odkryto. Faliero, pobożny chrześcijanin, zainicjował serię modlitw i postów, których kulminacją była uroczysta procesja do bazyliki. Zbiorowa moc zebranego tam tłumu najwyraźniej wybłagała boskie wstawiennictwo i wierni ujrzeli „z równą radością, co niedowierzaniem, lekkie drganie marmurowej kolumny niedaleko ołtarza z krzyżem, która następnie upadła na ziemię i odsłoniła przed oczami uradowanych ludzi skrzynię z brązu, kryjącą szczątki Ewangelisty”. Wedle renesansowego pamiętnikarza Marina Sanuda, którego dzieło jest jednym z podstawowych źródeł wiedzy o weneckiej tradycji, kulturze i historii, „z kolumny wystrzeliło jasne światło i ukazała się ręka, na której środkowym palcu lśnił złoty pierścień, a cały kościół przeniknął cudowny aromat”. Wygląd bazyliki Konsekracja odbudowanego kościoła nastąpiła 8 października 1094 roku. Dalsza historia Bazyliki Świętego Marka to niekończący się ciąg upiększeń, trwających kolejne cztery stulecia. Dziś zachwycamy się wielobarwnym bogactwem budynku widzianego z zewnątrz. Ceglana fasada szczodrze przykryta jest marmurem, porfirem i alabastrem. Łuki udekorowane są typowo romańskimi rzeźbionymi przedstawieniami kolejnych miesięcy, a także tablicami wyobrażającymi weneckie rzemiosła i „arkana” – szkutnictwo, murarstwo, ciesielstwo, rybołówstwo, szewstwo, rzeźnictwo i piekarstwo. Nad głównym wejściem stają dęba słynne cztery konie z brązu, sprowadzone tu po niesławnym złupieniu Bizancjum w czasie czwartej krucjaty w roku 1204, kiedy to wiele zrabowanych dzieł sztuki przywieziono do Wenecji, by ozdobić nimi kościoły. Czy te wspaniałe zwierzęta są dziełem greckim lub rzymskim? Uczeni zgadzają się tylko co do tego, że musiały zdobić jakiś duży budynek publiczny – być może hipodrom – w Konstantynopolu. Jako symbole weneckiej chwały szybko stały się emblematem miasta, zapewne więc ze strony Napoleona Bonapartego była to świadoma zniewaga, kiedy w roku 1797 nakazał je przewieźć do Paryża, by zwieńczyć nimi Łuk Triumfalny. Powrót koni do Wenecji po klęsce Napoleona pod Waterloo stanowił wzruszający moment, nawet jeśli ich ponowne umieszczenie nadzorowały austriackie władze cesarskie, którym bezceremonialnie przyznano Wenecję na mocy postanowień traktatu wiedeńskiego. Zainicjowane przez dożę Contariniego upiększenia ówczesnej kaplicy pałacowej można do dziś podziwiać w postaci sekwencji mozaik zdobiących wnętrze Bazyliki Świętego Marka. Trzeba nieco czasu, zanim nasze zmysły zaadaptują się do oglądania tych wszystkich opowieści – wątków starotestamentowych i nowotestamentowych, zobrazowanego szmuglowania ciała Świętego Marka przez Buona i Rustica (scena „Kanzir! Kanzir!” również została przedstawiona) czy żywota Świętego Izydora, którego widzimy, jak przystraja poświęconą mu kaplicę w północnej części kościoła. Takie samo wrażenie wywiera Pala d’Oro, zdumiewający ołtarz wykonany w roku 1105 przez bizantyjskich złotników dla doży Ordelafa Falliera, a sto lat później przerobiony. Trzynaście kilogramów złota i sto trzydzieści kilogramów srebra – w połączeniu z drogimi kamieniami i techniką emaliowania cloisonné – otacza postaci Chrystusa i Matki Bożej oraz sceny z życia Świętego Marka. Tożsamość Wenecji Czego miała właściwie dowodzić cała ta zdumiewająca manifestacja sakralnego piękna na różnych poziomach? Wielu komentujących wnętrze kościoła wyraża pogląd, że wczesnośredniowieczna Wenecja chciała po prostu stać się zachodnim odpowiednikiem Bizancjum, w którego cieniu urosła i zyskała na znaczeniu. Jako że w znacznej mierze nasz stosunek do kultury bizantyjskiej zaciemniany jest dzisiaj przez nostalgię i sentymentalizm, mamy czasem skłonności, by widzieć w Bazylice Świętego Marka najdalej wysuniętą na zachód placówkę wschodniego prawosławia, podmieniając w myślach liturgię i ceremoniał łaciński na świat ikon i archimandrytów. Bazylika jednak zawsze była czymś więcej. Od samego początku, czyli od aktywności Domenica Contariniego po cudowne ponowne odkrycie ciała Świętego Marka i moment, w którym budynek był ukończony i gotowy do konsekracji, całe to przedsięwzięcie było dziełem weneckim, mającym na celu ukazanie Wenecji jako przedmurza Kościoła zachodniego. Jednocześnie Wenecja była gotowa rzucić wyzwanie hegemonii wschodniego cesarstwa, zwyczajnie anektując jego najbardziej charakterystyczne dokonania w dziedzinie sztuki architektonicznej i dekoracyjnej. Co więcej, bazylika przemawia własnym, kosmopolitycznym językiem, sięgając nie tylko po mozaiki, kolumny i płaskorzeźby w stylu greckim, ale również wykorzystując główne elementy romańskich budowli w całych północnych Włoszech, a także czyniąc świadome aluzje do meczetów, ołtarzy i pałaców świata islamskiego, z którym Wenecjanie utrzymywali kontakty handlowe. Budowniczym Bazyliki Świętego Marka udało się osiągnąć w tych ważnych ostatnich dekadach wieku XI coś podobnego do osiągnięcia ich dalekich przodków, którzy niegdyś wbili pierwsze drewniane pale głęboko w podmokłą ziemię. Bazylika, jak żaden inny budynek, pozwoliła Wenecji zakorzenić się w swej wyjątkowości – w tej zupełnie niepowtarzalnej trajektorii ludzkiego losu i historii, rozciągniętej na tysiąc sześćset lat. To fragment książki Jonathana Keatesa „Wenecja. Niezatapialna”. Przeł. Tomasz Miłkowski. Książka ukaże się 3 czerwca nakładem Wydawnictwa Literackiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Sekret chrztu Polski. Kobieta, która zmieniła historię naszego kraju
Wszyscy znamy datę 966, ale czy rozumiemy prawdziwe kulisy decyzji Mieszka I? W oficjalnych kronikach chrzest Polski to wielka polityka i dziejowa konieczność. Jednak prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego rzuca nowe światło na tę historię, wskazując, że o sukcesie tej „operacji” zdecydowała nie tyle dyplomacja, co spryt i… łamanie postów przez czeską księżniczkę.
W nowym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak opowiada o kulisach chrztu Polski i pierwszych latach czeskiej księżniczki Dobrawy na dworze księcia Mieszka I. Przeszkoda, o której nie piszą podręczniki Mieszko I, władca pogański, stając przed wyborem przyjęcia chrześcijaństwa, musiał mierzyć się z barierami, o których rzadko myślimy. Chodziło o styl życia, a konkretnie – o rygorystyczne zasady postne, które dla pogańskiego wodza były nie do zaakceptowania. – Największą przeszkodą dla naszego księcia jest to, że jeżeli będzie władcą chrześcijańskim, to będzie musiał pościć – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Średniowieczne kalendarze postne były bezlitosne. Posty obejmowały nie tylko piątki i Wielki Post, ale także wigilie wszystkich świąt patronalnych. W praktyce oznaczało to, że Mieszko przez 2/3 roku nie mógłby jeść mięsa. Dla ówczesnego władcy, którego życie opierało się na ucztach i sile, była to bariera psychologiczna i obyczajowa nie do przeskoczenia. Dobrawa – mistrzyni dyplomacji przy stole To właśnie w tym momencie do gry wchodzi Dobrawa (Dąbrówka). Zamiast nudnych wykładów o teologii, postawiła na pokaz praktyczny. Zrozumiała, że aby przekonać męża do nowej wiary, musi pokazać mu, że chrześcijaństwo nie oznacza końca przyjemności życia. – Dobrawa, żeby przekonać Mieszka, łamała posty. To jest bardzo interesująca informacja dla historyka. Popatrz, ja złamię post i nic się nie stanie – mówi prof. Czwojdrak. Czeska księżniczka wysłana przez brata, by „udobruchać” dzikiego pogańskiego władcę, okazała się genialną strateżką. Pokazując Mieszkowi, że łamanie postów nie skutkuje gniewem bożym, zbiła jego najważniejszy argument przeciwko chrztowi. Czy chrzest był „cichym układem”? Prof. Czwojdrak zwraca uwagę, że Dobrawa nie manipulowała Mieszkiem, by nawrócić go w sensie mistycznym. Ona pokazywała mu korzyści. Chrześcijaństwo w tamtym czasie było przepustką do elity zachodniego świata. Dzięki sprytowi żony Mieszko mógł zachować twarz, uniknąć wizerunku „pogańskiego dzikusa” i jednocześnie nie zmieniać drastycznie swoich nawyków żywieniowych. – Te przekazy pokazują, jak Dobrawa, odpowiednio manipulując swoim mężem, przekonała go do tego, żeby on ten chrzest przyjął – dodaje badaczka. To fascynujące spojrzenie – chrzest Polski nie zaczął się od wielkiej iluminacji, ale od rozmowy w alkowie, podczas której księżniczka z Czech udowodniła mężowi, że „nowoczesność” wcale nie musi boleć. Kobieta w cieniu wielkiej polityki Historia Dobrawy to przykład na to, jak kobiety w średniowieczu, mimo oficjalnego braku władzy, realnie sterowały losami państw. Choć kronikarze tacy jak Thietmar nie zawsze byli przychylni Słowianom, to właśnie ich zapiski o „łamaniu postów” przez Dobrawę stają się dla historyków kluczem do zrozumienia, dlaczego Mieszko w ogóle zdecydował się na tak odważny krok. Pamiętajmy o tym, patrząc na mapę Europy X wieku. To nie była tylko gra królów i biskupów. To była historia dwóch osób: władcy, który bał się utraty stylu życia, i kobiety, która wiedziała, jak bezpiecznie wprowadzić go w nowy świat. Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Giordano Bruno – konfliktowy filozof, heretyk czy pierwszy męczennik nauki? Ile prawdy jest w jego legendzie?
17 lutego 1600 roku na rzymskim placu Campo de’Fiori zapłonął stos. Na stosie stał związany i zakneblowany Giordano Bruno, były dominikanin, były kalwinista, heretyk w ocenie obu odłamów chrześcijaństwa. Człowiek, który rzucił wyzwanie ówczesnym prawom i przekonaniom. Jego poglądy były tak trudne do zaakceptowania, że inkwizycji zadenuncjował filozofa jego własny uczeń.
Spis treści: Męczennik nauki Giordano Bruno – dominikanin Tułaczka filozofa Do Oxfordu z polskim szlachcicem Multiwersum i nieskończoność Wszechświata Osiem zarzutów kardynała Bellarmino We współczesnych czasach Giordana Bruna wymieniamy jednym tchem z takimi postaciami, jak Hypatia z Aleksandrii, matematyczka zamordowana przez tłum, piewca teorii heliocentrycznej Galileusz czy Rosalind Franklin, pionierka badań nad DNA, przez lata pomijana przez środowisko naukowe. Bruno był postacią przywoływaną na sztandarach walki o świeckie państwa, wolność naukową i wolność słowa. Jego sława rosła z każdym kolejnym wiekiem, a największym zainteresowaniem zaczął się cieszyć od roku 1870. Męczennik nauki Wówczas, w okresie silnego i wciąż narastającego antyklerykalizmu, została wydana we Francji książka Gastona Tissandiera „Les martyrs de la science”, czyli „Męczennicy nauki”. Tissandier, francuski chemik, meteorolog, aeronauta i popularyzator nauki, przedstawia w niej Giordana Bruna jako ofiarę fanatyzmu religijnego i prześladowań za poglądy wyprzedzające epokę. I właśnie ta narracja przeważa do dziś, choć prawdę powiedziawszy trudno jest mieć Bruna za naukowca w dzisiejszym znaczeniu tego słowa. Był z pewnością teologiem i filozofem, jednak jego poglądy traktowane często jako wyprzedzające epokę, niekoniecznie odnosiły się do prawdziwych dociekań naukowych. Wynikały raczej z koncepcji tworzonej przez niego kosmogonii. Giordano Bruno – dominikanin Giordano Bruno urodził się w styczniu lub w lutym 1548 roku w wiosce Nola nieopodal Neapolu, a na chrzcie otrzymał imię Philippo. Zmienił je na Giordano, gdy w wieku 18 lat wstąpił do zakonu dominikanów. Był synem żołnierza Giovanniego Bruna i Fraulisy Savolino. Wybór kariery duchownej był podyktowany chęcią zdobywania wiedzy, o którą było najłatwiej właśnie poprzez wstąpienia do stanu duchownego. Już wówczas dała o sobie znać konfrontacyjna natura Bruna. Jako człowiek, który odrzucał kult świętych, wyrzucił ze swojej celi wszystkie obrazki ich przedstawiające. Nie pozwalał też innym braciom czytać żywotów świętych. Popadł nawet w konflikt z bezpośrednim przełożonym, którego zadenuncjował do neapolitańskiej Świętej Inkwizycji. Mimo tych wszystkich sporów w 1572 r. przyjął święcenia kapłańskie. W zakonie jednak nie zabawił długo. Już w lutym 1573 roku został oskarżony o herezję, a akt oskarżenia zawierał niemal 130 punktów. Bruno uciekł przed inkwizycją i został ekskomunikowany. To tylko ugruntowało jako krytyczny stosunek do katolicyzmu i zakonów. W pismach nazywał zakonników osłami i nieukami. Tułaczka filozofa W tym momencie został też tułaczem, który do końca swych dni nigdzie nie zagrzeje miejsca. Wędrował po Italii, aż w 1579 trafił do protestanckiej Genewy. Również tam szybko wywołał kolejny konflikt. Po wykładzie Anthony’ego de la Faye sporządził listę dwudziestu jego rzekomych błędów, czym naraził się wpływowemu filozofowi i trafił do aresztu. Wolność odzyskał dopiero po oficjalnych przeprosinach. Prawdopodobnie próbował w ten sposób podważyć autorytet de la Faye’a i przejąć katedrę filozofii, jednak plan się nie powiódł. W Genewie formalnie przeszedł na kalwinizm, jednak nie utożsamiał się z nim w pełni i nie zdobył zaufania miejscowego środowiska. Kolejnym przystankiem była Francja, gdzie Bruno zyskał pewną stabilizację. W latach 1579–1581 wykładał w Tuluzie, a następnie działał w Paryżu pod protektoratem króla Henryka III, którego zainteresował mnemotechniką. Otrzymał stanowisko lektora królewskiego, co zapewniło mu spokojne warunki do pracy i publikacji. W tym czasie powstały m.in. „De umbris idearum”, „Candelaio” i „Cantus Circeus”, w których Giordano Bruno krytykował moralne i religijne realia epoki. Do Oxfordu z polskim szlachcicem Dobra passa nie trwała długo. Bruno był zmuszony uciekać do Anglii, do Londynu. Pragnął wykładać, a szansę na to zobaczył w wojewodzie sieradzkim Olbrachcie Łaskim. Ten polski szlachcic, awanturnik i okultysta przybył w 1583 roku do Londynu na spotkanie z królową Elżbietą I. Królowa przyjęła go wyjątkowo przychylnie. Prawdopodobnie wtedy wypatrzył Polaka Giordano Bruno, który potrzebował protektora, który umożliwi mu dostanie się do grona naukowego Uniwersytetu w Oxfordzie. Już w trakcie pobytu w Anglii Bruno napisał „O nieskończoności wszechświata i światach”, które dotyczyło zagadnień kosmologicznych, zainspirowanych m.in. teorią Kopernika. Z kolei w „Wieczerzy Środy Popielcowej” skrytykował Biblię jako źródło poznania prawdy o świecie naturalnym. Jednak angielscy intelektualiści nie widzieli w Bruno równego sobie. Mnożące się oskarżenia sprawiły, że zdecydował się wrócić na kontynent. Multiwersum i nieskończoność Wszechświata Zatrzymajmy się na chwilę przy kwestii nieskończoności Wszechświata i pewnej idei wieloświata. Przy naszej współczesnej wiedzy łatwo jest nam powiedzieć, że nieskończoność Wszechświata Giordana Bruna odnosiła się ogromu kosmosu, a przekonanie o istnieniu innych światów – do planet pozasłonecznych lub nawet multiwersum. Ale Bruno wysnuł taki wniosek nie z badań, obserwacji czy wyliczeń, tylko z faktu nieskończoności Boga, która implikuje nieskończoność Wszechświata, stanowiącego jego odbicie. Przyjmując zaś, że dwie nieskończoności nie mogą istnieć równolegle wnioskował, że Bóg jest immanentną częścią Wszechświata, pochodzącą z tej samej co Wszechświat substancji. Ideę Kopernika uznawał, ale samego Kopernika miał za matematyka niezdolnego pojąć prawdziwej natury kosmosu. Uważał pojedyncze gwiazdy wraz z ich systemami planetarnymi za podstawowe jednostki Wszechświata. Liczba takich jednostek, podobnie jak przestrzeń samego Wszechświata, była nieskończona, przestrzeń pomiędzy nimi wypełniał zaś eter, ponieważ próżna przestrzeń nie mogła istnieć. Komety były błądzącymi w przestrzeni fragmentami byłych gwiazd, nie zaś – jak u innych autorów w tamtych czasach – ulotnymi tworami, narzędziami Boga czy niebiańskimi posłańcami. Osiem zarzutów kardynała Bellarmino Jednak to, co wydarzyło się 17 lutego 1600 roku na Campo De’Fiori nie było spowodowane głównie tymi przekonaniami, które określilibyśmy dzisiaj jako naukowe. Giordanowi Brunonowi postawiono osiem głównych zarzutów sformułowanych przez kardynała Bellarmino. Dotyczyły one: Zaprzeczaniu Trójcy Świętej: Bruno podważał dogmat o Trójcy Świętej, co było uznawane za jedną z najcięższych herezji. Zaprzeczaniu bóstwa Chrystusa: filozof twierdził, że Chrystus nie był Bogiem, lecz jedynie „niezwykle zdolnym sztukmistrzem/magikiem”, który oszukiwał ludzi. Zaprzeczaniu dziewictwa Maryi: negował dogmat o niepokalanym poczęciu i dziewictwie Marii z Nazaretu. Wierze w reinkarnację (transmigracja dusz): głosił pogląd, że dusze ludzkie mogą przechodzić w inne ciała, w tym zwierzęce. Omówionej wyżej nauki o nieskończoności Wszechświata. Panteizmu, czyli utożsamianiu Boga z naturą: Bruno twierdził, że Bóg jest immanentny, czyli obecny wewnątrz materii i Wszechświata, co sprzeciwiało się chrześcijańskiej koncepcji Boga osobowego. Negowania wiecznego potępienia: przekonywał, że kara piekła nie jest wieczna i że szatan ostatecznie zostanie zbawiony. Wypowiedzi przeciwko mszy św. i dogmatom: oskarżono go o bluźnierstwo przeciwko mszy oraz ogólną wrogość wobec religii katolickiej. Chociaż śmierć Giordano Bruno była tragicznym wydarzeniem, miała jednak znacznie więcej wspólnego z walką o wolność słowa niż o wolność nauki. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wielkie zamieszanie w Watykanie. Historia papieża, którego... pominięto.
Wywodzące się z hebrajskiego imię Jan jest najczęściej przyjmowanym spośród wszystkich wybieranych przez następców św. Piotra. W XIII w. na tronie papieskim zasiadł jedyny dotychczas Portugalczyk, Piotr Hiszpan, który zdecydował, że będzie nosił imię Jan. Dlaczego Piotr Hiszpan stał się Janem XXI?
Spis treści: Walka o władzę w Rzymie: Ottonowie kontra Krescencjusze Błąd, który namieszał w historii: tajemnica „podwójnego” Jana Tragiczny finał antypapieża: Jan XVI na tronie Piotrowym Krwawy odwet cesarza: okrutny koniec Jana XVI Dlaczego nie ma Jana XX? Wielka pomyłka w numeracji Do rozwiązania tej zagadki wydają się prowadzić zasadniczo dwie drogi. Jedna wiodłaby do Marianusa Scotusa, irlandzkiego mnicha i kronikarza z XI w., który pomylił się w swoich wyliczeniach biskupów Rzymu urzędujących w X w. Drugi powód zamieszania w rejestrach papieskich wiąże się z pierwszym papieżem Niemcem, Grzegorzem V, panowaniem Ottona III, zaś w Polsce z rządami Bolesława Chrobrego. Wydarzenia z X w. na tyle zagmatwały porządek w katalogach pontyfikalnych, że w XIII w. trudno już było o ścisłą numerację. Przyjrzyjmy się bliżej sytuacji w końcu X w. Walka o władzę w Rzymie: Ottonowie kontra Krescencjusze Druga połowa X w. wyniosła do godności cesarskiej przedstawicieli rodu Ludolfingów, dobrze znanych z lekcji historii Ottonów. Konflikt między dynastią ottońską a rodem rzymskich patrycjuszy Krescencjuszy dotyczył przede wszystkim papieskiego tronu. Niespełna dwadzieścia lat po chrzcie Polski cesarz Otton II postarał się o wyniesienie do godności papieża niegdysiejszego arcykanclerza Italii Pietra Canepanovy, który przyjął imię Jana XIV. Wybrany bez konsultacji z duchowieństwem i ludem rzymskim, reformatorsko nastawiony następca św. Piotra już w kilka miesięcy po objęciu władzy został jej pozbawiony przez antypapieża Bonifacego VII przy wsparciu Krescencjuszy. Uwięziony w rzymskim Zamku św. Anioła Jan XIV zmarł z głodu lub został otruty. Jednak kim był antypapież? Za antypapieża uznaje się osobę, która nielegalnie zasiadła na Stolicy Apostolskiej. W analizach historycznych w odniesieniu do okresu między powstaniem Państwa Kościelnego w VIII w. a XII w. najczęściej uważa się, że głównie motywy polityczne decydowały o potraktowaniu danej osoby jako bezprawnego papieża. Błąd, który namieszał w historii: tajemnica „podwójnego” Jana W badaniach można spotkać się z opinią, że za podwójne liczenie Jana XIV był odpowiedzialny irlandzki mnich Marianus Scotus. W dziele „Cronica Clara”, w napisanych w XI w. „Dziejach świata”, często kopiowanych przez późniejszych autorów, wprowadził po pontyfikacie Jana XIV, zaś przed wyborem Jana XV jeszcze jednego papieża. W analizach historycznych przyjmuje się jednak za najbardziej prawdopodobne, że kronikarz błędnie duplikował papieża Jana XIV, panującego na przełomie 983 i 984 roku. Dobrze znany ze zjazdu w Gnieźnie Otton III, jeszcze jako król, w 996 r. zatroszczył się o to, by na Stolicy Piotrowej zasiadł jego kuzyn a zarazem dawny kapelan, Brunon. Wychowany niegdyś na dworze biskupa Wormacji Brunon postanowił, że jako papież będzie nazywał się Grzegorzem V. Niedługo po rozpoczęciu pontyfikatu Grzegorz V koronował Ottona III na cesarza. Pontyfikat Grzegorza V okazał się być niezagrożony tak długo, jak w Wiecznym Mieście przebywał Otton III. Po wyjeździe cesarza przywódca rzymskiego rodu patrycjuszy Krescencjusz II wspólnie z Bizantyjczykami wzniecił bunt i wygnał Grzegorza V. Jesienią 996 r. w centrum wydarzeń pojawił się Jan Filagatos, wychowawca Ottona III i jego ojciec chrzestny. Tragiczny finał antypapieża: Jan XVI na tronie Piotrowym Osiemnaście wieków przed chrztem Polski antyczni Grecy założyli na południu współczesnych Włoch swoje kolonie. Właśnie greccy osadnicy wprowadzili nazwę „Italia” na określenie obszaru Półwyspu Apenińskiego. Jednym z potomków osiadłych w Kalabrii Greków był Jan Filagatos. Nadzwyczaj znakomicie układała się jego kościelna i polityczna kariera, o czym świadczą urzędy kanclerza cesarskiego, opata w Noantoli czy wreszcie arcybiskupstwo Piacenzy. Po wybuchu rebelii Krescencjusza wpływowy dostojnik udał się na tereny dzisiejszych północnych Włoch, ażeby mediować między Krescencjuszem a Ottonem. Najprawdopodobniej na przełomie lutego i marca 997 r. Krescencjusz, który zdążył już mianować się dyktatorem, sprowadził Jana Filagatosa do Rzymu i wyniósł go na tron Piotrowy jako Jana XVI. Przebywający na wygnaniu Grzegorz V obłożył ekskomuniką i pozbawił wszelkich godności kościelnych Jana Filagatosa. Trudno z całą pewnością stwierdzić, czy Jan XVI odegrał jedynie rolę marionetki w rękach Krescencjusza, czy też świadomie wystąpił przeciwko cesarzowi przy poparciu Bizantyjczyków. Roczny pontyfikat uznanego za antypapieża Jana XVI miał swój tragiczny finał. Krwawy odwet cesarza: okrutny koniec Jana XVI Gdy w styczniu 998 r. Otton III wraz z Grzegorzem V wkroczyli z wojskiem do Wiecznego Miasta rozpoczęły się rokowania z buntownikami. Stojącego na czele rebelii Krescencjusza aresztowano i ścięto, natomiast Jan XVI po ucieczce z miasta ukrył się w Kampanii. Ostatecznie wysłannicy cesarscy schwytali antypapieża, który został oślepiony, pozbawiony nosa, uszu i języka. W Rzymie okrutnie oszpeconego usadzono na osła i, założywszy mu na głowę wypreparowane wymiona krowy, prowadzono po ulicach. Podczas synodu w Wielkim Poście 998 roku. formalnie zniesiono z urzędu Jana XVI. Zamknięty w klasztorze zmarł przypuszczalnie latem 1001 r. Dlaczego nie ma Jana XX? Wielka pomyłka w numeracji Kiedy w 1276 r. dawny osobisty lekarz papieża Grzegorza X, ceniony już za życia uczony Piotr Hiszpan jako pierwszy Portugalczyk obejmował tron Piotrowy, stanął przed wyborem imienia. Wspomniana pomyłka u Marianusa Scotusa odnośnie do Jana XIV, jak też numerowanie w niektórych kronikach papieża Jana XVII jako Jana XVI spowodowały niemały zamęt we właściwej rachubie Janów na Stolicy Apostolskiej. Nie ma pełnego konsensusu wśród znawców tematu, czy Piotr Hiszpan świadomie rozwiązał dylemat nieścisłości i przeskoczył w numeracji. Niekiedy uczeni zakładają, że i on popełnił błąd, gdy wybrał imię Jan XXI zamiast Jana XX. Gdy zatem zajrzymy do pocztu papieży, a nawet do oficjalnie przyjętego spis antypapieży nie znajdziemy nikogo o imieniu Jan XX. Sławny logik i medyk sprawował urząd głowy Kościoła niespełna rok. W „Boskiej komedii” Dante uczcił Piotra Hiszpana, umieszczając go pośród teologów w niebie, zaś Jan Długosz chwalił przystępność papieża Jana XXI, który nie unikał obcowania z nikim, choćby najuboższym, żeby tylko był wykształcony. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Kim był prawdziwy Poncjusz Piłat? Jego historyczne istnienie nie budzi wątpliwości
Rzymski prefekt, znany chrześcijanom jako człowiek odpowiedzialny za śmierć Jezusa, jest jedną z niewielu postaci Nowego Testamentu, które pojawiają się w zapisach archeologicznych. Kim był Poncjusz Piłat?
To jedyny rzymski urzędnik i osoba niebędąca chrześcijaninem, wymieniana w chrześcijańskich wyznaniach wiary. Co tydzień w kościołach na całym świecie miliony ludzi recytują, że Jezus „ukrzyżowany również za nas, pod Poncjuszem Piłatem został umęczony” albo „umęczon pod Ponckim Piłatem, ukrzyżowan, umarł i pogrzebion”. To uderzający szczegół. W Credo Nicejskim czy Apostolskim nie znajdziemy królów, cesarzy ani nawet apostołów – jest tam jednak Piłat. Kim był człowiek, który skazał Jezusa? Fakt, że Jezus z Nazaretu został stracony pod rządami Piłata, piątego prefekta rzymskiej prowincji Judea, należy do najlepiej udokumentowanych faktów wczesnego chrześcijaństwa. Potwierdzają go nie tylko Ewangelie, ale i rzymski historyk Tacyt w swoich „Rocznikach”. Jednak sam Poncjusz Piłat pozostaje postacią niejednoznaczną. Czy był on niechętnym sędzią, jak przedstawia go tradycja chrześcijańska – zmuszonym do wydania wyroku na niewinnego człowieka i symbolicznie „umywającym ręce”? Czy raczej bezwzględnym wykonawcą woli imperium, jak opisują go żydowscy autorzy? Zarówno dowody archeologiczne, jak i źródła pisane ukazują Piłata jako człowieka aktywnie zaangażowanego w życie administracyjne i gospodarcze Judei, choć często działającego bez wyczucia. Jego lekceważenie żydowskiej religijności ostatecznie doprowadziło do usunięcia go z urzędu. Piłat – „uparty” biurokrata Poncjusz Piłat objął urząd prefekta około 26 roku n.e. i pozostał na tym stanowisku niemal do śmierci cesarza Tyberiusza w 37 roku n.e. W ramach swoich oficjalnych obowiązków odpowiadał za utrzymanie ładu i porządku, nadzorowanie spraw sądowych (zwłaszcza tych zagrożonych karą śmierci), pobór podatków oraz nadzór nad biciem monet. W przeciwieństwie do wielu postaci związanych z Nowym Testamentem, historyczne istnienie Poncjusza Piłata nie budzi wątpliwości. W 1961 roku archeolodzy odkryli w Cezarei Nadmorskiej – ważnym rzymskim porcie nad Morzem Śródziemnym, na terenie dzisiejszego Izraela – inskrypcję na wapiennej płycie, w której pojawia się imię „Pontius Pilate” wraz z tytułem „prefekta Judei”. Kamień ten był pierwotnie częścią budowli publicznej poświęconej cesarzowi Tyberiuszowi i stanowi bezpośredni, pochodzący z I wieku dowód historyczny na sprawowanie przez Piłata urzędu. Poza tzw. kamieniem Piłata, jego imię pojawia się także w żydowskich źródłach historycznych i filozoficznych, na brązowych monetach bitych w czasie jego rządów, a być może również na pierścieniu pieczętnym znalezionym w Herodium, na południowy wschód od Jerozolimy, z inskrypcją „Pilato”. Co więcej, najstarszy zachowany opis Piłata nie pochodzi z tekstów chrześcijańskich, lecz od żydowskiego filozofa Filona z Aleksandrii z I wieku n.e. W dziele „Poselstwo do Gajusza”, będącym obroną żydowskich praktyk religijnych skierowaną do cesarza Kaliguli, Filon przedstawia Piłata jako „nieustępliwego, upartego i okrutnego”. Filon opisuje sytuację, w której namiestnik polecił umieścić w pałacu Heroda w Jerozolimie pozłacane tarcze poświęcone cesarzowi. Choć nie zawierały one wizerunków uznawanych za bałwochwalcze, problemem była – jak sugeruje Filon – sama treść inskrypcji, która mogła naruszać żydowską wrażliwość religijną. Prawdopodobnie określała ona Tyberiusza jako „syna boskiego Augusta” lub „pontifex maximus” (najwyższego kapłana). Dla starożytnych Żydów obecność pogańskich symboli religijnych czy form uznawanych za bałwochwalcze w Jerozolimie – świętym mieście – stanowiła naruszenie prawa religijnego. Według Filona żydowscy przywódcy odwołali się bezpośrednio do Tyberiusza, który ostatecznie nakazał usunięcie tarcz. Żydowski historyk Józef Flawiusz również przedstawia Piłata jako człowieka niewrażliwego religijnie, zwłaszcza w porównaniu z innymi rzymskimi namiestnikami. W jednym z epizodów Piłat pozwolił swoim żołnierzom wprowadzić do Jerozolimy – pod osłoną nocy – sztandary wojskowe z wizerunkami cesarskimi, czego wcześniejsi prefekci unikali, szanując żydowskie zakazy dotyczące bałwochwalstwa. Józef Flawiusz wyjaśnia, że prawo żydowskie zabrania tworzenia wizerunków, a takie symbole naruszały ten zakaz. Decyzja Piłata wywołała masowe protesty – demonstranci mieli nawet odsłaniać swoje szyje, deklarując gotowość na śmierć, zamiast zgodzić się na złamanie prawa religijnego. Ostatecznie Piłat ustąpił pod presją protestujących. – Ten odwrót można interpretować nie jako oznakę słabości, lecz jako dowód na to, że Piłat był pragmatycznym administratorem, który rozumiał ryzyko niepotrzebnego rozlewu krwi – zauważa Helen Bond, profesor historii wczesnego chrześcijaństwa na Uniwersytecie Edynburskim. Jak podkreśla prof. Helen Bond w swojej książce „Pontius Pilate in History and Interpretation”, Judea przeszła pod bezpośrednią kontrolę Rzymu zaledwie kilka dekad przed objęciem urzędu przez Piłata, a on sam był odpowiedzialny za egzekwowanie rzymskiej władzy nad wciąż niespokojną ludnością. Fakt, że pozostał na stanowisku przez 10 lat, sugeruje pewien stopień kompetencji administracyjnej, w tym zdolność do negocjowania i zarządzania lokalnymi napięciami. Jednak po dekadzie sprawowania urzędu Piłat został odwołany w następstwie krwawego incydentu na górze Garizim, gdzie brutalnie stłumił zgromadzenie Samarytan. Według Józefa Flawiusza skargi delegacji żydowskich i samarytańskich skłoniły Witeliusza, namiestnika Syrii, do wysłania Piłata do Rzymu, aby ten zdał sprawę ze swojego postępowania przed cesarzem Tyberiuszem. Jednak zanim prefekt dotarł do stolicy, cesarz już nie żył. To, co działo się później, pozostaje niejasne; wiemy jedynie, że namiestnictwo Piłata zakończyło się w atmosferze hańby. Proces Jezusa Na tym tle rozgrywa się najsłynniejszy proces w historii religii. Wszystkie cztery Ewangelie opisują, że Jezus został postawiony przed Piłatem w czasie święta Paschy i oskarżony o uzurpowanie sobie tytułu króla. W oczach Rzymian stanowiło to poważne przestępstwo polityczne. Wizerunek Piłata w Ewangeliach jest zróżnicowany: od pragmatycznego (w Ewangelii Marka proponuje uwolnienie Jezusa, ale ulega presji tłumu), po umiarkowanie przychylnego (u Łukasza uznaje niewinność Jezusa, po czym odsyła go do Heroda). Jak zauważa prof. Helen Bond, te różnice mówią mniej o historycznym Piłacie, a więcej o teologicznych i politycznych intencjach autorów Ewangelii. Z prawnego punktu widzenia tylko Piłat miał prawo skazać na śmierć, dlatego historycznie to właśnie on musiał wydać wyrok. Jednocześnie sama decyzja o egzekucji nie wymaga szczególnie złożonego wyjaśnienia. Jak podkreśla prof. Helen Bond, każda charyzmatyczna postać przyciągająca zwolenników jako „Król Żydów”, zwłaszcza w napiętym politycznie okresie Paschy, niemal na pewno zwróciłaby uwagę rzymskiego namiestnika. Od prefekta do arcyłotra Po odwołaniu z urzędu przez namiestnika Syrii, Witeliusza, Piłat znika z zapisów historycznych. W późniejszych tradycjach rzymskich i chrześcijańskich zaczął funkcjonować jako „ten, który skazał Jezusa na śmierć”, a jego losy obrosły licznymi legendami. Opowiadano o jego rzekomej karze – od egzekucji, przez wygnanie do Andaluzji lub Szkocji, aż po samobójstwo. W tekście znanym jako „Mors Pilati” Piłat przedstawiany jest jako ten, który odbiera sobie życie; jego ciało zostaje wrzucone do Tybru, lecz burze i demoniczne zjawiska zmuszają do jego wydobycia i ponownego pochówku w okolicach jeziora Czterech Kantonów w Szwajcarii. Niektórzy późniejsi teologowie okazywali jednak Piłatowi współczucie, przypisując mu bardziej pozytywny los, sugerując, że nawrócił się na chrześcijaństwo i poniósł męczeńską śmierć. Syryjska wersja „Dziejów Piłata” opisuje jego egzekucję w sposób podkreślający Bożą łaskę, natomiast tekst „Męczeństwo Piłata”, znany w tradycjach koptyjskiej, arabskiej i etiopskiej, przedstawia go jako męczennika ukrzyżowanego na tym samym krzyżu co Jezus i pochowanego w pobliżu jego grobu. W niektórych wschodnich tradycjach chrześcijańskich zarówno Piłat, jak i jego żona byli przez stulecia czczeni jako święci. Opowieści te odzwierciedlają powszechne we wczesnym chrześcijaństwie przekonanie, że każde spotkanie z Jezusem ma moc przemiany. Z historycznego punktu widzenia kontakt Piłata z Jezusem był jednak zapewne krótki i – z jego perspektywy – mało znaczący. Mimo to właśnie ta jedna decyzja sprawiła, że jego miejsce w historii zostało na zawsze przypieczętowane. Źródło: National Geographic
Dlaczego chrześcijaństwo wygrało? Sekret sukcesu Jezusa oczami eksperta
W czasach Jezusa po Palestynie wędrowało wielu charyzmatycznych proroków, ale tylko jeden z nich zmienił bieg historii. Dlaczego to właśnie chrześcijaństwo przetrwało próbę czasu, podczas gdy inne kulty odeszły w zapomnienie? O tym opowiada w wideopodcaście National Geographic Polska historyk prof. Robert Wiśniewski.
Profesor Robert Wiśniewski z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, ekspert od historii późnego antyku, w rozmowie z National Geographic Polska wskazuje na kilka kluczowych czynników, które złożyły się na historyczny sukces chrześcijaństwa. Choć zaznacza, że nauka nie potrafi w pełni odpowiedzieć na pytanie, dlaczego to akurat ten nurt przetrwał i zdominował świat, wskazuje na konkretne procesy historyczne, społeczne i organizacyjne. Charyzma i osobowość Jezusa Punktem wyjścia była postać samego Jezusa. Naukowiec podkreśla, że jego osobista charyzma była tym, co pierwotnie przyciągnęło do niego ludzi. Jezus był postrzegany przez jemu współczesnych jako charyzmatyczny nauczyciel, a dla wielu także jako cudotwórca. To ten bezpośredni kontakt między nauczycielem a słuchaczami stał się fundamentem ruchu, mimo że początkowo miał on charakter lokalny i ograniczony do Palestyny. Rola Pawła z Tarsu i wyjście w świat Kluczowym momentem w rozwoju chrześcijaństwa była działalność Pawła z Tarsu w pokoleniu po śmierci Jezusa. To Paweł, według profesora, nadał ruchowi nową dynamikę, dążąc do uczynienia z nauk Jezusa „czegoś wielkiego”. Najważniejsze aspekty jego działalności to: ekspansja geograficzna: przeniesienie nauki z prowincjonalnej Palestyny do wielkich, otwartych na świat metropolii wschodniej części basenu Morza Śródziemnego; język grecki: głoszenie nowej wiary w grece, która była wówczas „super językiem” świata rzymskiego (lingua franca). Dzięki temu przesłanie Jezusa stało się zrozumiałe dla wykształconych elit i mieszkańców miast, od Aleksandrii po Rzym. Odpowiedź na potrzeby duchowe epoki Chrześcijaństwo odniosło sukces, ponieważ wpisało się w szersze trendy religijne epoki Cesarstwa Rzymskiego. Profesor Wiśniewski wymienia tu dwa główne aspekty: obietnica zbawienia: silny nacisk na los człowieka po śmierci i indywidualne zbawienie, co w tamtym czasie stawało się coraz bardziej popularne w różnych kultach. relacja z Bogiem: oferowanie bardzo indywidualnego, bezpośredniego kontaktu człowieka z Wszechmogącym. Przewaga organizacyjna – powstanie Kościoła Naukowiec stawia tezę, że chrześcijaństwo mogło wygrać z innymi, podobnymi religiami tamtego okresu dzięki lepszej organizacji. W przeciwieństwie do wielu rozproszonych kultów, chrześcijanie zdołali stworzyć trwałą i silną instytucję, którą nazywamy Kościołem. To właśnie struktura instytucjonalna, hierarchia kleru i wewnętrzna dyscyplina pozwoliły tej religii przetrwać okresy bycia nurtem marginalnym i ostatecznie zdominować przestrzeń publiczną Imperium. W ramach widepodcastu rozmawiamy z prof. Wiśniewskim też między innymi na temat tego, jak wyglądał Jezus, jakie są namacalne dowody na jego istnienie. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gdzie anioł ukazał się Maryi? Archeolodzy badają dwa miejsca Zwiastowania Pańskiego
Gdzie dokładnie miało miejsce Zwiastowanie Pańskie? Archeolodzy biblijni od dawna poszukują dowodów na lokalizację, w której Dziewica Maryja dowiedziała się, że pocznie dziecko. Oto czego udało im się dowiedzieć.
Dokładnie dziewięć miesięcy przed Bożym Narodzeniem chrześcijanie obchodzą uroczystość Zwiastowania Pańskiego. Upamiętniają w ten sposób dzień, w którym – zgodnie z ich wierzeniami – anioł ukazał się dziewicy o imieniu Maryja i ogłosił, że w cudowny sposób poczęła Jezusa. Badacze Biblii datują te wydarzenia na około 6 rok p.n.e. – Zwiastowanie ukazuje chrześcijanom, że narodziny Jezusa są częścią boskiego planu, a on sam jest jednocześnie człowiekiem – narodzonym z niewiasty – jak i istotą boską – wyjaśnia Joan E. Taylor, profesor emerytowana z King’s College London i autorka książki „Boy Jesus: Growing up Judean in Turbulent Times”. – Mimo ogromnego znaczenia Zwiastowania dla wiary, wczesnochrześcijańskie teksty podają niewiele konkretnych szczegółów na temat miejsca, w którym doszło do tego wydarzenia – zauważa James D. Tabor, emerytowany profesor religioznawstwa i początków chrześcijaństwa na University of North Carolina w Charlotte, autor książki „The Lost Mary: Rediscovering the Mother of Jesus”. Jednak pielgrzymi od pokoleń odwiedzają w Nazarecie dwa różne miejsca, które uznają za scenę Zwiastowania: jaskinię, w której Maryja miała mieszkać, oraz studnię, z której najprawdopodobniej korzystała. Archeolodzy biblijni badali te lokalizacje, licząc na odnalezienie śladów pochodzących z czasów Zwiastowania, co mogłoby potwierdzić, że Maryja rzeczywiście mogła tam przebywać. Wykopaliska pozwoliły lepiej zrozumieć starożytny Nazaret, sposoby, w jaki pierwsi chrześcijanie czcili Maryję oraz duchowe doświadczenia dawnych pielgrzymów – choć nie przyniosły ostatecznej odpowiedzi na pytanie o dokładne miejsce samego Zwiastowania. Lokalizacja Zwiastowania w Ewangelii według św. Łukasza W Nowym Testamencie znajdują się cztery Ewangelie, jednak historia Zwiastowania Maryi pojawia się tylko w jednej z nich: Ewangelii według św. Łukasza. Badacze uważają, że została ona spisana pod koniec I wieku n.e., czyli kilkadziesiąt lat po opisywanych wydarzeniach. Zgodnie z jej treścią „anioł Gabriel został posłany przez Boga do miasta w Galilei, zwanego Nazaret”, gdzie ukazał się Maryi i obwieścił jej boskie przeznaczenie. Nazaret, położony w północnym Izraelu niedaleko Jeziora Galilejskiego, istnieje do dziś – to jedno z największych palestyńskich miast arabskich w kraju. Jego historia sięga jednak starożytności, kiedy to Ewangelie wskazały go jako rodzinne miasto Jezusa. W tamtym czasie Nazaret znajdował się pod panowaniem Cesarstwa Rzymskiego. – Starożytna wioska była położona na dolnych zboczach, na zachód i powyżej od wadi (doliny) – wyjaśnia archeolożka Yardenna Alexandre z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności (IAA). – Domy wznoszono bezpośrednio na dość stromym podłożu skalnym. Podczas gdy dzisiejszy Nazaret liczy około 80 000 mieszkańców, starożytna osada – jak podkreśla prof. James D. Tabor – była małą wioską rolniczą o skromnej zabudowie. Było to miejsce, w którym rodziny żyły w bliskim sąsiedztwie, a codzienne życie kręciło się wokół prac domowych, rolnictwa i wspólnych zasobów, takich jak studnie i źródła. Wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa wierni zaczęli odbywać pielgrzymki do miejsc świętych, w tym do Nazaretu. Wyprawy te prowadziły ich do punktów związanych z Jezusem, jego rodziną i działalnością, co miało umacniać ich duchowość i pozwalać na wykroczenie poza świat materialny. Na miejscu wierni modlili się, przyjmowali błogosławieństwa, zostawiali dary oraz zabierali ze sobą pamiątki i przedmioty kultu. Prof. Joan E. Taylor zauważa, że pielgrzymki do Nazaretu rozpoczęły się na dobre w IV wieku i obejmowały jaskinię oraz studnię, które do dziś są kojarzone z Maryją. Jednak archeolog Kenneth Dark, autor książki „Archaeology of Jesus’ Nazareth” i profesor w St. Edmund’s College na Uniwersytecie w Cambridge, podkreśla, że nie sposób dokładnie ustalić, dlaczego to właśnie te dwa miejsca stały się obiektem czci. – Nie wiemy dokładnie, co mówiono pierwszym pielgrzymom ani kto przekazywał im te informacje. Bazylika Zwiastowania w Nazarecie i jaskinia związana z Maryją Jedną z pierwszych osób, które opisały to miejsce, była Egeria – pątniczka z Hiszpanii, której listy z podróży do Ziemi Świętej wspominają o wizycie w Nazarecie około 383 roku n.e. Pisała ona, że Maryja miała mieszkać w „dużej i bardzo wspaniałej grocie”, nad którą wzniesiono ołtarz. Ołtarz ten był prawdopodobnie jedną z wielu budowli sakralnych wznoszonych kolejno w miejscu, które pielgrzymi uznawali za scenę Zwiastowania. Na przestrzeni wieków powstawały tam kolejne świątynie – były budowane i niszczone w okresie bizantyjskim oraz krzyżowców, a następnie ponownie wznoszone i rozbudowywane. W 1954 roku wyburzono stary budynek kościoła, aby zrobić miejsce pod budowę dzisiejszej Bazyliki Zwiastowania. Rozbiórka ta dała badaczom rzadką okazję do przeprowadzenia wykopalisk w obrębie jej fundamentów. W latach 1955–1966 Bellarmino Bagatti, włoski archeolog i franciszkański kapłan odkrył groty, jamy i tunele, które dawni mieszkańcy Nazaretu wykorzystywali jako magazyny, warsztaty, a nawet pomieszczenia mieszkalne. Odkrycia te jedynie utwierdziły pielgrzymów w przekonaniu, że Maryja mieszkała w tej grocie lub w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Prof. Kenneth Dark zauważa, że podobne instalacje w pobliskich stanowiskach służyły jako kryjówki podczas powstania żydowskiego około 70 roku n.e., kiedy to Judejczycy zbuntowali się przeciwko cesarskiemu Rzymowi w walce o niepodległość. Skoro groty te musiały istnieć jeszcze przed wybuchem rebelii, to według prof. Kennetha Darka ich datowanie pokrywa się z czasem opisanym w historii o Zwiastowaniu. – Z punktu widzenia archeologii nie ma nic, co pozwoliłoby zaprzeczyć, że Grota Zwiastowania jest tą samą jaskinią, o której mówi Biblia – stwierdza badacz, zaznaczając jednocześnie, że nie ma też twardych dowodów, które mogłyby to jednoznacznie potwierdzić. Wykopaliska potwierdziły również, że chrześcijańscy pielgrzymi przybywali do groty co najmniej od późnego okresu rzymskiego, kiedy to Nazaret odwiedziła Egeria. Prof. Dark wskazuje na dowody istnienia „kunsztownie zdobionego kościoła” z V wieku, znajdującego się pod fundamentami dzisiejszej Bazyliki Zwiastowania. Badania ujawniły także lampy ukryte pod mozaikową posadzką budowli, co sugeruje, że pątnicy nawiedzali grotę na długo przed wzniesieniem rzymskich konstrukcji z późniejszego okresu. Czy Zwiastowanie mogło mieć miejsce przy studni? Niespełna kilometr od Bazyliki Zwiastowania znajduje się prawosławna cerkiew św. Gabriela. Wzniesiono ją w pobliżu studni, gdzie – według innej wersji opowieści o Zwiastowaniu – anioł po raz pierwszy nawiązał kontakt z Maryją. Opowieść ta pochodzi z Protoewangelii Jakuba – pochodzącej z II wieku ewangelii apokryficznej, która cieszyła się ogromną popularnością, wywierała wielki wpływ i została przetłumaczona na co najmniej dziewięć języków. Tekst skupia się na narodzinach, życiu oraz wiecznym dziewictwie Maryi. Według tekstu Maryja „wzięła dzban i wyszła, aby napełnić go wodą”, zanim usłyszała głos: „Bądź pozdrowiona, pełna łaski, Pan z Tobą, błogosławiona jesteś między niewiastami!”. Zaniepokojona Maryja wróciła do domu, gdzie powitał ją anioł i oznajmił, że narodzi Jezusa. Prof. Joan E. Taylor zauważa, że w samym tekście nie ma mowy o tym, by działo się to w Nazarecie. Niemniej jednak do IV wieku studnię zaczęto utożsamiać z tą wioską, a pielgrzymi przypisali miejsce akcji z Protoewangelii do punktu zwanego „Źródłem Maryi”. W latach 1997–1998 archeolożka Yardenna Alexandre wraz ze swoim zespołem przeprowadziła wykopaliska w obrębie „Źródła Maryi”. Wśród ich odkryć znalazły się monety z wizerunkami króla Heroda i cesarza Klaudiusza oraz lampa, której forma sugeruje, że ówcześni mieszkańcy Nazaretu byli Żydami. Prace zespołu badawczego zweryfikowały również, że studnia była użytkowana w czasach Zwiastowania. – Pozostałości z późnego okresu hellenistycznego i wczesnego okresu rzymskiego wskazują, że źródło służyło wiosce w tych właśnie epokach – wyjaśnia Yardenna Alexandre. Prof. James D. Tabor dodaje, że studnia była miejscem codziennych spotkań, do którego kobiety przychodziły czerpać wodę. W małej wiosce, takiej jak Nazaret, stanowiłaby ona jedną z centralnych przestrzeni społecznych. Pogłębione zrozumienie świata Maryi Z perspektywy historycznej i archeologicznej badacze twierdzą, że żadne z tych miejsc nie jest mniej lub bardziej prawdopodobne od drugiego. Oba wykazują ślady aktywności z czasów, w których miało dojść do Zwiastowania. Niektórzy naukowcy uważają jednak, że próba precyzyjnego wskazania miejsca tego wydarzenia jest skupianiem się na niewłaściwym pytaniu. – Archeologia nie może potwierdzić, że Zwiastowanie miało miejsce, ani zweryfikować nadprzyrodzonych aspektów tej historii – wyjaśnia prof. James D. Tabor. – To, co może zrobić, to zrekonstruować środowisko historyczne, w którym narodziła się ta tradycja. Źródło: National Geographic
Zanim pojawił się Jezus, tłumy podążały za nim. Jan Chrzciciel zmienił oblicze Judei
Jan Chrzciciel to jedna z najbardziej fascynujących postaci biblijnych. Jego proroctwa, chrzest Jezusa i niezwykła popularność wśród mieszkańców Judei czynią z niego postać, której wpływ wykraczał daleko poza ramy Ewangelii.
Spis treści: Jan Chrzciciel w świetle źródeł historycznych i biblijnych Działalność prorocka Jana Chrzciciela i jej wpływ na społeczność Relacje Jana Chrzciciela z Jezusem i znaczenie jego śmierci Dziedzictwo Jana Chrzciciela w tradycji chrześcijańskiej Choć w dzisiejszych czasach Jan Chrzciciel często bywa kojarzony głównie jako ten, który ochrzcił Jezusa, w I wieku naszej ery był postacią niezwykle rozpoznawalną i wpływową w całej Judei. Jego charyzmatyczne nauczanie, radykalny styl życia oraz odważna krytyka władzy przyciągały do niego tłumy ludzi. Zarówno źródła biblijne, jak i historyczne – w tym pisma Flawiusza Józefa – podkreślają jego autorytet i niezależność, która budziła podziw i niepokój ówczesnych elit. Jan Chrzciciel w świetle źródeł historycznych i biblijnych Postać Jana Chrzciciela pojawia się nie tylko w Ewangeliach, ale także w dziełach historycznych, przede wszystkim w pismach żydowskiego historyka Flawiusza Józefa. W swojej pracy „Dawne dzieje Izraela” Józef Flawiusz opisuje Jana jako postać powszechnie szanowaną i cieszącą się wielką popularnością, która nawoływała do cnotliwego życia i odnowy moralnej. Józef zwraca uwagę na wielki zasięg idei Jana i powody jego egzekucji z rozkazu Heroda Antypasa, który obawiał się wpływu proroka na społeczeństwo. Przekaz Ewangelii i wizerunek proroka na pustyni Według Ewangelii Jan prowadził życie ascety. Mieszkał na pustyni, nosił odzienie z sierści wielbłądziej i żywił się szarańczą oraz dzikim miodem. Jego styl życia nawiązywał do tradycji starotestamentowych proroków, zwłaszcza Eliasza. Proroków w Judei często utożsamiano z osobami nawołującymi do nawrócenia i duchowej przemiany. Ewangelie podkreślają, że Jan był tym, który „przygotowuje drogę Panu”, wzywając do pokuty i chrztu na odpuszczenie grzechów. Dlaczego Jan był bardziej znany niż Jezus? W czasach, gdy działał Jan Chrzciciel, jego popularność była tak wielka, że przyćmiła nawet Jezusa. Świadczy o tym fakt, iż tłumy podążały za Janem, uznając go czasem za możliwego Mesjasza. Jak wskazuje historyk prof. James McGrath z Butler University, Ewangelie wręcz „walczą” o podkreślenie nadrzędnej roli Jezusa wobec Jana, bo ten drugi cieszył się większym szacunkiem i miał własnych uczniów, kontynuujących jego dzieło już po jego śmierci. Niezależne ruchy religijne w tamtym okresie, skupione wokół charyzmatycznych nauczycieli, były charakterystycznym elementem judaizmu schyłku epoki Drugiej Świątyni. Działalność prorocka Jana Chrzciciela i jej wpływ na społeczność Asceza Jana nie była wyłącznie demonstracją pobożności – w ówczesnej Judei miała głęboki sens społeczny i religijny. Poprzez rezygnację z wygód życia, Jan demonstrował całkowite oddanie Bogu oraz niezależność od systemów politycznych i ekonomicznych. Jego dieta i ubiór nawiązywały do idei oczyszczenia i duchowej walki ze złem, a także podkreślały ciągłość z tradycją prorocką Izraela. Praktyka chrztu i jej korzenie w tradycji żydowskiej Chrzest wodny, którego udzielał Jan, miał swoje odpowiedniki w praktykach żydowskich związanych z oczyszczeniem rytualnym (mykwy). Nowością Jana było połączenie tego rytuału z apelem do radykalnej zmiany życia i publicznego wyznania grzechów. Część badaczy wiąże praktyki Jana z rytuałami wspólnoty Qumran, autorów słynnych zwojów znad Morza Martwego. Uczniowie i kontynuacja po śmierci Po egzekucji Jana Chrzciciela jego ruch nie zanikł od razu. Jeszcze wiele lat później w Nowym Testamencie pojawiają się wzmianki o uczniach Jana, którzy kontynuowali praktyki chrztu. Wskazuje to na szerokie oddziaływanie jego nauk na społeczność żydowską, a także na początki różnorodności ruchów religijnych wokół Jordanu w I wieku n.e. Relacje Jana Chrzciciela z Jezusem i znaczenie jego śmierci Moment chrztu Jezusa przez Jana Chrzciciela jest jednym z najbardziej znaczących wydarzeń w Nowym Testamencie i fundamentem rozważań teologicznych. Głos z nieba ogłasza, że oto jest syn Boga. Jednak Jan udzielał chrztu na odpuszczenie grzechów, podczas gdy tradycja chrześcijańska podkreśla bezgrzeszność Jezusa. Ewangelie tłumaczą ten fakt jako akt solidarności i wzór dla wiernych, a teologowie – jako symboliczne przejęcie misji proroka. Niejasne są relacje między ruchem Jana a Jezusa. W Ewangelii Łukasza pojawia się wątek pokrewieństwa (Maryja, matka Jezusa i Elżbieta, matka Jana miały być krewnymi). Jednak pozostałe teksty sugerują, że obie grupy funkcjonowały niezależnie, a nawet rywalizowały o zwolenników. W Dziejach Apostolskich odnajdujemy wzmianki o uczniach Jana nieuznających Jezusa jako Mesjasza, co pokazuje rozbieżności wśród wczesnych ruchów judeochrześcijańskich. Pojawiały się też spekulacje, że Jezus to Jan Chrzciciel przywrócony do życia. Egzekucja Jana – motywy polityczne i religijne Śmierć Jana z rozkazu Heroda Antypasa, którą Ewangelie wiążą ze spiskiem Salome i Herodiady, przez Flawiusza Józefa opisana jest jako polityczny akt prewencyjny. Herod bał się siły oddziaływania proroka na masy. Popularność i niezależność Jana były dla władzy realnym zagrożeniem. Dlatego prorokowi ścięto głowę. Dziedzictwo Jana Chrzciciela w tradycji chrześcijańskiej Postać Jana Chrzciciela ukształtowała wczesną doktrynę chrześcijańską. Jego wezwanie do pokuty i chrzest stały się filarami misji Jezusa i rodzącego się Kościoła. W tradycji Kościoła Jan to nie tylko prorok, ale także męczennik i prekursor, który zapowiedział nadejście Mesjasza. Asceza Jana stanowiła wzorzec dla ruchów monastycznych i ascetycznych, inspirując pokolenia pustelników oraz wspólnot zakonnych w chrześcijaństwie wschodnim i zachodnim. Jego model życia był interpretowany jako wyraz absolutnej wierności Bogu. Obecność Jana w liturgii i ikonografii Jan Chrzciciel pojawia się w liturgii jako patron chrztu, pokuty i nawrócenia. Jest jednym z najczęściej przedstawianych świętych w ikonografii chrześcijańskiej – zarówno w tradycji wschodniej, jak i zachodniej. Jego atrybuty to krzyż, baranek i odzienie z sierści wielbłądziej. Jan Chrzciciel pozostaje postacią niezwykłą – nie tylko jako prorok zapowiadający Jezusa, ale także niezależny lider religijny, którego głos kształtował religijne i społeczne życie starożytnej Judei. Źródło: National Geographic
Czy ojciec Jezusa był rzymskim łucznikiem? W Niemczech odkryto tajemniczą inskrypcję
Pomnik rzymskiego żołnierza, pochodzący z I wieku i odkryty przy okazji budowy torów nad Renem, wzbudził sensację już w momencie odnalezienia niemal 170 lat temu. Najbardziej intrygująca okazuje się inskrypcja, w której wspomina się łucznika Tyberiusza Juliusza Abdesa Panterę. Co wiąże go z Jezusem z Nazaretu?
Spis treści: Imperium Romanum we współczesnych Niemczech Plotka o Jezusie Ben Panterze Świadectwa Talmudu o Jezusie Jezus, syn obywatela rzymskiego, pełnej krwi Aryjczyk Płyta nagrobna Sydończyka Pantery wywołała w świecie naukowym niemały zamęt. Zaczęto się zastanawiać nad związkiem znaleziska z sięgającą początków chrześcijaństwa plotką o ziemskim ojcu Jezusa o przydomku Pantera. Przypomniano również wzmianki w Talmudzie o Jezusie Ben Panderze (zmiana brzmienia wynikała z transkrypcji). Pogłoska o potencjalnym rzymskim rodowodzie Jezusa rozgrzała serca i umysły zwłaszcza w epoce rządów NSDAP. Przyjrzyjmy się sprawie bliżej. Imperium Romanum we współczesnych Niemczech Cesarstwo Rzymskie czasów Jezusa obejmowało nie tylko cały basen Morza Śródziemnego. Po przegranej bitwie w Lesie Teutoburskim umowna granica Imperium przebiegała na Renie. Przenoszenie oddziałów, w skład których wchodzili mężczyźni pochodzący się z najrozmaitszych zakątków imperium, było znaną praktyką. Nagrobek eksponowany w muzeum Roemerhalle w Bad Kreuznach upamiętnia Sydończyka (czyli mieszkańca ziem dzisiejszego Libanu), który 40 lat wojował dla cesarstwa. Płyta grobowa robi wrażenie wymiarami (ok. 2 m wysokości), dobrym stanem zachowania i modelunkiem postaci. Najpewniej życie Pantery przypadło na panowanie pierwszego cesarza Rzymu Oktawiana Augusta i jego następcy Tyberiusza, co można wywnioskować z imienia (praenomen) Tyberiusz oraz „nazwiska” (nomen) Juliusz. Chociaż uzyskał rzymskie obywatelstwo (standard po 25 latach służby), jego korzenie były semickie, o czym świadczy człon Abdes. Przydomek Pantera wskazuje na waleczny charakter, przypominający drapieżnika. Semita Pantera był zatem współczesny Jezusowi z Nazaretu, jednak w przeciwieństwie do niego służył Rzymowi i posiadał obywatelstwo. Plotka o Jezusie Ben Panterze Przypuszczalnie już pod koniec I w. wśród Żydów i pogan rozeszła się plotka, jakoby założyciel Kościoła został zrodzony z pozamałżeńskiego związku Żydówki z żołnierzem o imieniu Pantera. Wówczas nazywano by go Jezus Ben Pantera, czyli syn Pantery. Jednakże w tekście ewangelii, w którym przytacza się negatywne sądy o Jezusie, nigdzie nie używa się takiego zniesławienia przeciw rabbiemu z Nazaretu. Możliwe, że „Ben Pantera” było świadomym przeinaczeniem „Ben Partenou” (syn Dziewicy). Żyjący w II wieku filozof Celsus, zaciekły wróg chrześcijaństwa, powoływał się na ten rzekomy fakt w celu zdyskredytowania Jezusa i młodej religii. Jak na ironię, poglądy Celsusa zachowały się w utworze „Przeciw Celsusowi”, którego autorem był Orygenes, wybitny interpretator Biblii. Kontrargumentując zręcznie odniósł się on do Platona. Stwierdził, że nie można sobie wyobrazić, aby dusza człowieka, który niezwykle przyczynił się dla dobra wielu, zamieszkała w ciele stworzonym z tak haniebnego związku. Świadectwa Talmudu o Jezusie Zredagowany w V w. Talmud to jeden ze zbiorów praw judaizmu. Stanowi kompilację tradycji powstałych na przestrzeni stuleci. Dla mędrców judaizmu chronologia miała wtórne znaczenie, a polemika z rosnącym chrześcijaństwem stawała się koniecznością. Talmud ma w dezawuujący sposób wypowiadać się o Jezusie określanym Ben Stada, Ben Pandera oraz Jeszu Nocri. Ale, gdy się uważnie przyjrzeć, okazuje się, że mamy do czynienia z pierwotnie trzema osobami. Czy którąś z nich można powiązać z Jezusem? Ben Stada lub Ben Pandera Najstarsza wydaje się wzmianka mówiąca, że Ben Stada robił sobie znaki na ciele i był skłonny do odrzucenia Boga. W późniejszych tekstach utożsamia się Ben Stadę z Ben Panderą, który miał być synem Miriam, zwanej też Stada, fryzjerki. Miała zdradzić męża z Panderą, ale nie wspomina się, żeby ten był żołnierzem. Ben Panderę oskarżano o czary, których nauczył się w Egipcie, i zwodzenie ludzi. Wiadomo, że jego proces odbył się tylko przed żydowskim sądem. Wyrok śmierci objął ukamienowanie, a następnie powieszenie w przeddzień Paschy w miejscowości Lod. Abstrahując od niedokładnych stycznych z ewangeliami (choćby egzekucja przed świętem, ale wykonana przez Rzymian w Jerozolimie), trudno utożsamić któregoś z nich z Jezusem. Jeżeli kontekst, w którym Talmud umieszcza te postaci jest wiarygodny, wówczas Ben Stada byłby współczesny św. Pawłowi, zaś Ben Pandera musiałby żyć w trakcie tzw. II wojny żydowskiej, czyli okołu 100 lat po odejściu Jezusa. Jeszu Nocri (Jezus Nazarejczyk) Drugą postacią, która pojawia się w Talmudzie i którą później identyfikowano z Ben Panderą, jest Jeszu Nocri. Teksty ukazują go jako krnąbrnego ucznia faryzejskiego rabina. Za słabość do kobiet został ekskomunikowany przez swego mistrza. Podejmowane przez Jeszu próby pojednania z nauczycielem zakończyły się fiaskiem. Co więcej, Jeszu stał się dla rabina arogantem i zwodzicielem Izraela. Podobnie do Jezusa z Nazaretum Jeszu miał uczniów (m.in. Mataja, czyli Mateusza) i został powieszony w przeddzień Paschy. Skonfliktowany z faryzeuszami może odrobinę przypominać Jezusa z Nazaretu, ale działał około 80 lat przed jego narodzinami – oczywiście gdy założymy, że tło historyczne proponowane w Talmudzie jest prawidłowe. Jezus, syn obywatela rzymskiego, pełnej krwi Aryjczyk W narodowosocjalistycznych Niemczech zapomniana plotka o rzymskiej krwi w żyłach Jezusa zaczęła ponownie rezonować. Taki twórca chrześcijaństwa, mówiący po aramejsku, z rzymskiego ojca, wydawał się odpowiedni dla nazistów. W Trzeciej Rzeszy znaczący teologowie starali się skonstruować obraz aryjskiego Jezusa jako syna „wolnej od trucizny judaizmu” pary nie-Żydów. Ideologizacja i przeinaczenia wzięły górę nad poszukiwaniem prawdy. Współcześnie odrzuca się utożsamienie Jezusa z Jeszu Nocrim, Ben Stadą czy Panderą. Dotyczące ich ogólnikowe i skąpe dane uznaje się za niewystarczające przesłanki do pewnej identyfikacji. Nie można zapominać o popularności imienia Jezus czy przydomka Pantera, co też utrudnia zadanie weryfikacji. Podkreśla się odmienny kontekst historyczny: Żyda Jezusa ukrzyżowano w Jerozolimie na rozkaz Piłata. Semicki łucznik z Sydonu nie miał najprawdopodobniej pojęcia o cieśli z Nazaretu, a już na pewno nie przypuszczał, jak wiele spekulacji zrodzi jego płyta grobowa. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Legendarny król Nubii istniał naprawdę. Potwierdza to dokument z XVII-wiecznego śmietnika
Polscy archeolodzy potwierdzili istnienie króla Qashqasha – postaci dotąd uważanej za półlegendarną. Dokument z XVII wieku znaleziony w Sudanie ujawnia kulisy arabizacji fascynującego królestwa Nubii, które było chrześcijańskim przyczółkiem w Afryce.
Spis treści: Historia Nubii znaleziona w śmietniku Nubia – zaginione królestwo na styku światów Król Qashqash – od legendy do historii Proces arabizacji Nubii Dzieje Afryki zamknięte na kartce papieru Dokument znaleziony w pozostałościach śmietnika potwierdza istnienie Qashqasha – władcy Nubii, którego dotąd znaliśmy jedynie z przekazów ustnych i fragmentarycznych wzmianek. Arabskojęzyczny dekret królewski zweryfikowany przez polskich historyków ostatecznie udowadnia realność legendarnej postaci i pozwala lepiej zrozumieć arabizację afrykańskiej enklawy chrześcijaństwa. Historia Nubii znaleziona w śmietniku Wyobraź sobie Starą Gondolę, czyli ruiny dawnej stolicy Makurii położone pośród pustynnego Sudanu. Grupa archeologów trafia na śmieciowisko pełne niepozornych odpadków sprzed wieków. Tam, w stertach potłuczonych naczyń i kurzu, leży fragment papieru. To wyblakłe pismo zawiera arabski tekst, który na zawsze zmienia rozumienie historii regionu. Na tym skrawku pojawia się imię Qashqasha. Dzięki temu bohater znany tylko z legend nagle… staje się faktem. Ten dokument to oficjalny rozkaz: król Nubii nakazuje w nim przekazanie darów swoim poddanym. To niby prosta administracyjna notka, ale na jej podstawie archeolodzy rekonstruują świat, który do tej pory toną w mroku wieków średnich. Nubia – zaginione królestwo na styku światów Aby zrozumieć wagę tego odkrycia, trzeba cofnąć się w czasie. Nubia to starożytna kraina rozciągająca się wzdłuż środkowego Nilu, na południe od Egiptu (obecnie w tym miejscu znajduje się Sudan i południowy Egipt). Przez tysiąclecia była mostem łączącym śródziemnomorskie cywilizacje z Afryką Subsaharyjską. To tutaj ścierały się wpływy faraonów, później cesarzy Bizancjum, arabsko-muzułmańskich dynastii i lokalnych potężnych rodów. Królestwa Nubii – przede wszystkim Makuria, ale także Nobatia i Alodia – słynęły z bogactwa, chrześcijańskiej kultury (nubijskie chrześcijaństwo było jednym z najstarszych na świecie), monumentalnych świątyń i siły militarnej. Upadek Makurii w XIV wieku sprawił, że region popadł w zapomnienie. Przez kilka kolejnych stuleci historia Nubii skrywała się w mroku tzw. „ciemnych wieków”. O dawnych władcach, rytuałach, a nawet o samych mieszkańcach, przez długi czas wiedziano niewiele. Samotna cytadela na pustyni – Stara Dongola była pamiątką po dawnym świecie Stara Dongola, niegdyś stolica Makurii, w okresie postmakurytańskim zredukowała się do cytadeli otoczonej kilkoma dzielnicami. Wtedy to powstały legendy o królach, takich jak Qashqash – postaciach na granicy historii i mitu. Archeolodzy przez lata znajdowali jedynie urywki tej opowieści, aż do dnia, gdy natrafili na królewski rozkaz pośród śmieci sprzed wieków. Król Qashqash – od legendy do historii Przez wieki postać Qashqasha była obecna w sudańskich przekazach ustnych i rzadkich pisanych źródłach (np. Kitāb al-Ṭabaqāt). Uważano go za przodka świętych mężów, którzy mieli wpływ na kształtowanie się późniejszego islamu w regionie. Dopiero odnaleziony rozkaz, badany przez Tomasza Barańskiego z Uniwersytetu Warszawskiego jednoznacznie umieszcza Qashqasha wśród rzeczywistych władców Dongoli. Wspomniany rozkaz nakazuje przekazać konkretne dobra (owce, bawełnę, nakrycie głowy) wybranym osobom – część z nich to przedstawiciele lokalnej administracji i elity, inni to zapewne liderzy plemion. Ta codzienna praktyka wymiany darów była podstawą lojalności, siatki wpływów i pozycji społecznej. W ten sposób władcy Nubii, nawet w późniejszych czasach, mogli kontrolować szerokie obszary zamieszkane przez różnorodne społeczności. Dlaczego dokument był po arabsku? Proces arabizacji Nubii Arabski tekst dokumentu zdradza jednak, że Qashqash i jego dwór byli na etapie przechodzenia od lokalnych tradycji do nowej rzeczywistości językowej. Słaba znajomość klasycznego arabskiego u autora rozkazu wskazuje, że arabizacja Nubii przebiegała stopniowo. W czasach panowania Funjów (XVI–XIX wiek) Nubia była polem ścierania się tradycji chrześcijańskich z narastającym wpływem islamu i arabskości. Elity, takie jak Qashqash, pełniły rolę pośredników między dawną chrześcijańską przeszłością a nową muzułmańską rzeczywistością Sudanu. Dzieje Afryki zamknięte na kartce papieru Władcy tacy jak Qashqash, których istnienie potwierdzają teraz źródła pisane, według legend mają być przodkami kluczowych rodzin religijnych Sudanu. Teraz lepiej rozumiemy to, jak lokalne tradycje przenikały się z islamem i jak rodziła się wyjątkowa do dzisiaj lokalna kultura. Przypadkowe znalezisko pokazuje, że historia Nubii i całej Afryki Subsaharyjskiej to nie tylko plamy niewiedzy na mapie. To pełna dynamiki opowieść o ludziach, którzy przez wieki łączyli światy, handlowali, walczyli i budowali mosty między kontynentami. Historia chrześcijaństwa nie jest zarezerwowana wyłącznie dla Europy. Źródła: Azania: Archaeological Research in Africa, arkeonews.net Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zyskała miano „polskiej Jerozolimy”. Święta przestrzeń rozciąga się na całe wzgórza
W sercu Małopolski, na styku Beskidu Makowskiego i Pogórza Wielickiego, rozpościera się przestrzeń, która od ponad czterech stuleci definiuje duchową tożsamość regionu i narodu – Kalwaria Zebrzydowska. Klasztor, będący symbolem tego miasta, to coś więcej niż sanktuarium. Mówimy tu o monumentalnym założeniu przestrzennym, w którym architektura, topografia i wiara tworzą nierozerwalną całość. Wpisanie tego kompleksu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1999 roku było jedynie formalnym potwierdzeniem jego wyjątkowej uniwersalnej wartości, opartej na kryteriach integralności, autentyczności i historycznej ciągłości tradycji pielgrzymkowej.
Spis treści: Polska Jerozolima Dróżki Kalwaryjskie Serce kultu maryjnego Sanktuarium Pasyjno-Maryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej jest jednym z najwybitniejszych osiągnięć sakralnych w Europie. Jego wartość wynika z genialnego połączenia wizji fundacyjnej Mikołaja Zebrzydowskiego, talentu manierystycznych i barokowych architektów i naturalnej, lecz celowo przetworzonej topografii Beskidu. Ewolucja sanktuarium od kultu pasyjnego do pełnego kultu pasyjno-maryjnego, ugruntowana poprzez cud krwawych łez Matki Bożej, stworzyła unikatowe miejsce, w którym pielgrzymi mogą przeżywać tajemnice zbawienia w komplementarny sposób. Polska Jerozolima Historia sanktuarium kalwaryjskiego jest ściśle powiązana z ambicjami i głęboką religijnością jednego z najważniejszych rodów arystokratycznych XVII-wiecznej Rzeczypospolitej – Zebrzydowskich. Inicjatorem i wielkim fundatorem kompleksu był Mikołaj Zebrzydowski, wojewoda krakowski i starosta generalny krakowski. Jego motywacja do stworzenia Kalwarii, nazwanej później „polską Jerozolimą”, miała podłoże zarówno osobiste, jak i szerszy kontekst kontrreformacji, dążącej do umocnienia wiary poprzez wizualne i zmysłowe doświadczenie tajemnic religijnych. Legenda o trzech krzyżach W 1600 roku starosta krakowski ufundował niewielki kościół pw. Ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Obiekt powstał według modelu jerozolimskich kaplic, przywiezionego z Ziemi Świętej w 1599 roku przez Hieronima Strzałę. Według legendy działanie to było podyktowane niezwykłą wizją, którą miała doznać jego żona, Dorota. Szlachcianka, modląc się w komnacie lanckorońskiego zamku, miała ujrzeć trzy płonące krzyże nad zalesioną górą. Gdy opowiedziała o tym mężowi, ten zadecydował o wzniesieniu kościoła w miejscu niezwykłej wizji. W zamierzaniu Zebrzydowskiego miejsce to miało służyć prywatnej modlitwie. Wojewoda postanowił jednak wybudować kaplicę Grobu Chrystusa i niewielki klasztor. Akt fundacyjny Akt Fundacyjny, wydany w Krakowie 1 grudnia 1602 roku, formalnie ustanowił przeznaczenie terenu. Zebrzydowski przekazał wzgórze, przyszły klasztor i kościół pod opiekę zakonu bernardynów. Wybór Zebrzydowskiego miał wymiar symboliczny – bernardyni byli związani z opieką nad miejscami świętymi w Jerozolimie, co umacniało ideę Kalwarii jako jej wiernej kopii. Zebrzydowski zobowiązał się do budowy kościoła wzorowanego na kaplicach Męki Pańskiej w Jerozolimie, kaplicy Grobu Pańskiego i szeregu kaplic Drogi Krzyżowej, które miały służyć pobożności i refleksji. Architektoniczny mariaż Architektura Kalwarii Zebrzydowskiej jest wyjątkową syntezą późnego manieryzmu i wczesnego baroku, która rozwijała się dynamicznie przez cały XVII wiek. Za kluczowe projekty odpowiadali wybitni artyści. Początkowy projekt kościoła i klasztoru, realizowany w latach 1604–1609, został stworzony przez włoskiego architekta Jana Marię Bernardoniego i flamandzkiego architekta i złotnika Pawła Baudartha. Konsekracja pierwszego kościoła nastąpiła 4 października 1609 roku. Baudarth kontynuował prace, projektując pierwsze kaplice Drogi Krzyżowej w latach 1609–1617, w tym kluczowe obiekty jak Ratusz Piłata, Grób Pana Jezusa, Ogrójec czy Pałac Heroda. Wzory dla tych obiektów, w tym model dla samego kościoła, były sprowadzane bezpośrednio z Jerozolimy. Wybór Bernardoniego i Baudartha, specjalizujących się w estetyce kontrreformacyjnej, był kluczowy. Ich zadaniem było stworzenie dokładnej, ale jednocześnie artystycznie przetworzonej kopii Jerozolimy. Wierność topograficzna i architektoniczna miała potęgować poczucie autentycznego przeżywania Męki, co stanowiło centralny element barokowego kultu. Ciągłość dzieła Po śmierci Mikołaja Zebrzydowskiego jego dzieło było kontynuowane przez kolejnych członków rodu, którzy wprowadzili nowe akcenty w architekturze i kulcie. Jan Zebrzydowski, syn Mikołaja, kontynuował budowę po 1620 roku. Uzupełnił Dróżki Pasyjne o pięć kolejnych kaplic (Bramę Wschodnią, Kaplicę na Cedronie, Cyrenejczyka, Weronikę i Pierwszy Upadek pana Jezusa). Co ważne, to on zainicjował kult maryjny, budując osiem kaplic dedykowanych kontemplacji tajemnic życia Maryi, które stały się zalążkiem Dróżek Matki Bożej. Kolejnym kluczowym fundatorem był Michał Zebrzydowski, który rozbudował kompleks klasztorny, dodając drugi krużganek od strony północnej. Jego największym wkładem było ufundowanie kaplicy Matki Bożej Kalwaryjskiej, do dziś uznawanej za jeden z najpiękniejszych obiektów barokowych w Kalwarii. Ostatnim wielkim mecenasem była Magdalena Czartoryska, której fundacja pozwoliła na monumentalną rozbudowę kościoła, przekształcając go w dzisiejszą bazylikę. Dodano długą i szeroką nawę, a przede wszystkim imponującą fasadę z dwiema wieżami, ukończoną w 1702 roku, już po śmierci fundatorki. Dróżki Kalwaryjskie Kalwaria Zebrzydowska jest słynna przede wszystkim ze względu na swój kompleks dróżkowy, który stanowi wyjątkowy w skali światowej system ścieżek pielgrzymkowych, łączących kontemplację Męki Pańskiej i Boleści Matki Bożej. Praktyka pielgrzymowania dróżkami rozwijała się od połowy XVII wieku. Dróżki Pana Jezusa Dróżki Pana Jezusa, czyli rozszerzona Droga Krzyżowa, składają się z 28 stacji rozmieszczonych w 24 obiektach. Trasy te, wplecione w naturalny krajobraz Beskidu, mają długość przekraczającą 8 km. Unikatowe połączenie architektury i natury miało służyć jako fizyczne i duchowe doświadczenie. Długi czas przejścia (z modlitwami zajmuje około 5 godzin) i wymagający zalesiony teren czynią z Kalwarii Zebrzydowskiej przestrzeń przeznaczoną do głębokiej, często połączonej z fizycznym trudem, kontemplacji. Dostępna jest również krótsza opcja – Rzymska Droga Krzyżowa, która rozpoczyna się przy kaplicy „U Piłata” i może być pokonana w około 2 godziny. To spore udogodnienie dla grup lub osób z ograniczonym czasem. Dróżki Matki Bożej Kult maryjny, który zyskał na znaczeniu dzięki fundacjom Jana i Michała Zebrzydowskich i pojawieniu się cudownego obrazu, jest realizowany poprzez Dróżki Matki Bożej. Ścieżki te składają się z 24 stacji, zgrupowanych w 11 obiektach, z czego 10 jest współdzielonych ze stacjami Dróżek Pana Jezusa. Dróżki Matki Bożej są podzielone na trzy części: Boleści (cierpienia), Zaśnięcia (śmierć) i Wniebowzięcia (triumf). Kult maryjny kulminuje w uroczystościach Zaśnięcia i Pogrzebu Najświętszej Maryi Panny, które odbywają się na Dróżkach w sierpniu. Serce kultu maryjnego Wśród licznych zabytków Kalwarii Zebrzydowskiej, szczególne miejsce zajmuje cudowny wizerunek Matki Bożej Kalwaryjskiej, znajdujący się w barokowej Kaplicy Matki Bożej. Cud krwawych łez Obraz jest olejnym wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem, powstałym prawdopodobnie na początku XVII wieku. Kluczowym momentem dla historii kultu, który przyczynił się do gwałtownego wzrostu znaczenia sanktuarium, był cud, do którego miało dojść 3 maja 1641 roku. W tym dniu obraz, będący własnością Stanisława Paszkowskiego, miał zapłakać krwawymi łzami. W obliczu cudu, wezwani księża apelowali do Paszkowskiego, by przekazał wizerunek do kościoła. Według XVII-wiecznej kroniki, Paszkowski, choć początkowo skłonny ofiarować obraz do Marcyporęby, został w drodze w tajemniczy sposób ciągnięty za rękę i prowadzony przez lasy, aż nagle ukazała mu się słynna świątynia kalwaryjska. Ten nadprzyrodzony epizod, opisany przez kronikarza jako dziwny wypadek, został zinterpretowany jako bezpośrednia interwencja Boga, który sam wybrał Kalwarię Zebrzydowską. Obraz trafił do sanktuarium w 1641 roku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dziś Środa Popielcowa. Dlaczego posypujemy głowę popiołem?
Środa Popielcowa 2026 wyznacza początek Wielkiego Postu i odliczanie do Wielkanocy. W tym samym czasie przyroda budzi się do życia. Jak się okazuje, te wydarzenia są ze sobą powiązane.
Spis treści: Kiedy jest Środa Popielcowa 2026? Z czego jest popiół na Środę Popielcową? Środa Popielcowa – historia święta w Polsce Środa Popielcowa – czy można jeść mięso? Środa Popielcowa 2026 rozpoczyna Wielki Post. W Kościele katolickim jest to 40-dniowy okres przygotowań do Wielkanocy. Data pamiątki Zmartwychwstania Pańskiego jest ruchoma i zależy od cyklu księżycowego. Przypada na pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca, po równonocy wiosennej. Jak widać, Wielkanoc i poprzedzające ją wydarzenia są ściśle związane z nadejściem wiosny. Wiosennych symboli nie brakuje też na samym wielkanocnym stole. Jajko ma symbolizować nowe życie, co dotyczy nie tylko Jezusa, ale też budzącej się do życia przyrody za oknem. Zanim jednak chrześcijanie (i nie tylko) zasiądą do suto zastawionych stołów, najpierw musi minąć Wielki Post. Okres tan zawsze rozpoczyna się od Środy Popielcowej. To jedno z najpopularniejszych świąt w Kościele katolickim. Kiedy jest Środa Popielcowa 2026? Środa Popielcowa, znana również jako Popielec, to ruchome święto w kalendarzu liturgicznym Kościoła katolickiego. Przypada 46 dni przed Wielkanocą, która także jest świętem ruchomym. Środa Popielcowa może więc mieć datę między 4 lutego a 10 marca. W 2026 roku Środa Popielcowa przypada na 18 lutego. Z czego jest popiół na Środę Popielcową? Tradycja posypywania głów popiołem w Środę Popielcową sięga VIII wieku. Początkowo popiół pochodził z różnych źródeł. Jednak w XI wieku, za pontyfikatu papieża Urbana II, ustalono, że powinien on być pozyskiwany ze spalonych palm poświęconych w Niedzielę Palmową poprzedniego roku. Ten symboliczny gest ma przypominać wiernym o kruchości życia ludzkiego oraz potrzebie pokuty i nawrócenia. Podczas obrzędu posypywania głów popiołem kapłan wypowiada słowa „Prochem jesteś i w proch się obrócisz” lub „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”. Środa Popielcowa – historia święta w Polsce Posypywanie głów wiernych popiołem to najbardziej znana tradycja związana z Popielcem. Jednak historia samego święta w Polsce jest o wiele bogatsza. Różne zwyczaje, niektóre już zapomniane, kształtowały się na przestrzeni dziejów. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa okres postu trwał zaledwie 40 godzin. Obejmował jedynie Wielki Piątek i Wielką Sobotę. Dopiero w IV wieku rozpowszechnił się zwyczaj 40-dniowego postu. To nawiązanie do biblijnej historii Jezusa poszczącego na pustyni. W Polsce Środa Popielcowa była nazywana również Wstępną Środą, co podkreślało jej rolę jako wstępu do Wielkiego Postu. W tradycji ludowej Środa Popielcowa była dniem, w którym kończyły się huczne zabawy karnawałowe, a rozpoczynał się okres refleksji i pokuty. W niektórych regionach Polski, przykładowo na ziemi kieleckiej, praktykowano zwyczaj tzw. sądu nad mięsopustem. Polegał on na symbolicznym topieniu lub paleniu kukły symbolizującej karnawał. W Warszawie i mazowieckich wsiach organizowano z kolei inscenizacje przedstawiające walkę między karnawałem a postem, podczas których kukłę karnawału ścinano lub obkładano batami. Interesującym zwyczajem praktykowanym w Wielkopolsce był tzw. podkur, czyli posiłek spożywany o północy z wtorku na Środę Popielcową. Było to symboliczne przejście od karnawału do postu. Gospodyni domu wnosiła na stół półmisek przykryty pokrywą, spod której wylatywał ptak, najczęściej wróbel. Na półmisku znajdowały się śledzie, jaja i kubek mleka. Odmowa spożycia tego posiłku była uważana za wielki nietakt, a nawet grzech. Po posiłku biesiadnicy wróżyli sobie, ochlapując sufit mlekiem i interpretując powstałe plamy jako wróżby na przyszłość. W niektórych miejscach, przykładowo w Kiełpinach (woj. kujawsko-pomorskie), granicą między zapustami a Popielcem nie była noc z wtorku na środę, a dopiero dzwon na popielcowe nabożeństwo. Osoby, które mimo wezwania nie przerywały zabawy, były rozpędzane przez starszą kobietę uzbrojoną w worek z popiołem. Ta biła uczestników zabawy, aż towarzystwo się rozeszło. Środa Popielcowa – czy można jeść mięso? W Środę Popielcową wiernych Kościoła katolickiego obowiązuje post ścisły. Oznacza to, że osoby w wieku od 18 do 60 lat powinny ograniczyć się do spożycia jednego posiłku do syta oraz dwóch lekkich posiłków w ciągu dnia. Obowiązuje również wstrzymanie się od spożywania pokarmów mięsnych. Wstrzemięźliwość od mięsa obowiązuje wszystkich wiernych, którzy ukończyli 14. rok życia. Warto zauważyć, że w przeszłości zasady postu były znacznie surowsze. W dawnej Polsce nie spożywano potraw mięsnych w poniedziałki, środy i piątki, a w niektórych regionach w środy i piątki rezygnowano również z potraw na gorąco. Podstawą pożywienia w okresie postu były takie potrawy, jak żur i śledzie. Źródła: Dzieje, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Aniołowie nie byli tacy, jak myślisz. W starożytności budzili przerażenie
W starożytności aniołowie wcale nie przypominali słodkich, bożonarodzeniowych postaci. Często budzili strach, mieli ogniste skrzydła i nadprzyrodzone moce.
Spis treści: Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Niebiańskie istoty budzące grozę Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Hierarchie i przemiana wyobrażeń Daleko im było do pulchnych, rumianych cherubinków znanych ze sztuki renesansu. To były ogniste istoty, które budziły lęk. Dziś aniołowie należą do najbardziej kojących postaci religijnych w zbiorowej wyobraźni. To świetliste, skrzydlate byty, które spokojnie unoszą się nad szopkami bożonarodzeniowymi i śpiewają radośnie. Ich obecność w historii Narodzenia Pańskiego jest zresztą kluczowa dla biegu wydarzeń. W Ewangelii według św. Łukasza anioł Gabriel zapowiada narodziny Jana Chrzciciela jego ojcu Zachariaszowi. Zwiastuje też cudowne narodzenie Jezusa jego matce, Maryi. To aniołowie ogłaszają pasterzom pod nocnym niebem dobrą nowinę wielkiej radości. Co najważniejsze, to anioł przychodzi do Józefa we śnie. Wyjaśnia mu naturę ciąży narzeczonej, która w innych okolicznościach byłaby skandalem. Potem poleca mu uciec z dzieckiem do Egiptu, by uniknąć gniewu Heroda. Bez anielskiej interwencji Jezus nie dożyłby dorosłości. Jednak aniołowie w świecie starożytnym byli znacznie dziwniejsi i bardziej zróżnicowani. Często też byli dużo bardziej onieśmielający, niż sugeruje opowieść bożonarodzeniowa i współczesne przedstawienia. Nawet Gabriel, anioł kojarzony ze świętami, miał w sobie coś surowego. Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Słowo „anioł” (greckie angelos, będące tłumaczeniem hebrajskiego malak) oznacza posłańca. To trafny opis tego, co najwcześniejsze anioły w Biblii robią najczęściej. Przekazują wiadomości od Boga i nagle ingerują w ludzkie sprawy. W Księdze Rodzaju przybywa trzech anielskich gości, aby zapowiedzieć narodziny Izaaka. Inni później wyprowadzają Lota z miasta Sodomy, skazanej na zagładę. Christy Cobb z University of Denver, mówi, że w Biblii aniołowie strzegą Ogrodu Eden, przynoszą wiadomość Abrahamowi, stoją u boku Pana w Niebie, przekazują wieści o cudownych narodzinach, a nawet walczą z Szatanem. Te anioły są wyraźnie antropomorficzne. Mówią, chodzą, a nawet jedzą. Jak wyjaśnia Cobb, te role z czasem się rozwijają. Późniejsze księgi Biblii hebrajskiej wprowadzają postacie o określonych funkcjach i imionach. Księga Daniela wspomina o dwóch postaciach, które stały się centralne dla późniejszej tradycji jako archaniołowie. To Gabriel – niebiański tłumacz wizji – oraz Michał, dowódca wojskowy walczący w imieniu Izraela. W tym okresie aniołowie są już czymś więcej niż posłańcami. Stają się administratorami złożonej, niebiańskiej rzeczywistości. Około II wieku p.n.e. działają jako „funkcjonariusze” niebiańskiej biurokracji. Prowadzą zapisy ludzkich czynów na Dzień Sądu. Niebiańskie istoty budzące grozę Inne teksty biblijne opisują istoty niebiańskie, które przekraczają granice ludzkiej wyobraźni. Prorok Izajasz przedstawia wizję nieba, w której Bóg siedzi na tronie otoczony przez serafiny. Serafy miały twarze, ale również trzy pary skrzydeł. Kilka stuleci później Ezechiel opisuje anielskie istoty żywe (hebr. ḥajjot) z czterema twarzami, czterema skrzydłami i ludzkimi ciałami. Towarzyszą im tajemnicze ofanim – koła w kołach, ogniste i pokryte oczami. Mimo tej różnorodności wyglądu reakcja ludzi w Biblii pozostaje stała. Niemal każdy człowiek, który spotyka anioła, jest przerażony. Gdy Gabriel ukazuje się Zachariaszowi i Maryi, pierwsze słowa, które słyszą, brzmią „nie bój się”. Ten strach jest zresztą uzasadniony. W Biblii hebrajskiej anioł Pana zabija jednej nocy 185 000 żołnierzy asyryjskich podczas oblężenia Jerozolimy. Zachariasz doświadcza przedsmaku tej anielskiej surowości. Kiedy wątpi, że on i jego starzejąca się żona mogą począć dziecko, Gabriel karze go. Pozbawia go mowy aż do narodzin Jana. Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Poza kanonem biblijnym aniołowie zyskują jeszcze bardziej rozbudowane tożsamości i historie. Starożytne żydowskie teksty, takie jak 1 Księga Henocha, opisują ogromne zastępy aniołów. Zarządzają one wszystkim – od cykli kosmicznych, po ludzki los. Niektóre anioły, jak upadli Czuwający, stają się przestrogą. Według opowieści nawiązali relacje seksualne z kobietami i ujawnili ludziom technologiczne sekrety. Przekroczyli tym samym zakazane granice. Inne anioły w tym okresie pełnią funkcję niebiańskich skrybów. Zapisują ludzkie uczynki albo prowadzą dusze między światami. We wczesnośredniowiecznej Ewangelii pseudo-Mateusza – jak mówi Cobb – aniołowie odgrywają wspierającą rolę podczas ciąży Maryi. Każdego dnia rozmawiają z nią i otaczają Jezusa podczas narodzin. W innych tekstach ich udział w poczęciu Jezusa jest bardziej aktywny. Późnoantyczni chrześcijanie sądzili, że w chwili zwiastowania Maryja poczęła Jezusa, po prostu słuchając Gabriela. – Przez jej ucho – pisze Efrem Syryjczyk – Słowo Boskiego Ojca weszło i potajemnie zamieszkało w jej łonie. Hierarchie i przemiana wyobrażeń W książce „Angels in Late Ancient Christianity” historyczka Ellen Muehlberger dowodzi, że pierwsi chrześcijanie uważali anioły za kluczowych uczestników działania świata. Aniołowie wypełniali późnoantyczny kosmos. Tworzyli to, co autorka nazywa anielskim światopoglądem – przekonaniem, że wszechświat jest zatłoczony niewidzialnymi istotami, których działania wpływają na każdy aspekt życia. W średniowieczu aniołowie zyskali uporządkowane hierarchie. Stało się tak między innymi dzięki wpływowym pismom przypisywanym pseudo-Dionizemu Areopagicie, który podzielił ich na dziewięć chórów. Od serafinów i cherubinów, aż po „zwykłe” anioły. Średniowieczni teologowie rozwijali wizje ich możliwości, natury i obowiązków. Wyobrażali sobie aniołów jako czyste intelekty, zdolne błyskawicznie przemieszczać się między niebem a ziemią. XIII-wieczny teolog Tomasz z Akwinu twierdził, że każdemu człowiekowi wyznaczony jest anioł stróż. Malarze renesansowi jeszcze bardziej „uczłowieczyli” aniołów. Złagodzili rysy, dodali powiewne szaty, instrumenty muzyczne i łagodne wyrazy twarzy. Pojawiły się też cherubinki – pulchne, skrzydlate niemowlęta. Artystycznie wywodzą się od Kupidyna i są efektem mieszanki języka biblijnego, klasycznych wyobrażeń i twórczej fantazji. W epoce oświecenia aniołowie stali się w równym stopniu symbolami moralnymi, co bytami teologicznymi. Uosabiali cnotę i sentymentalność. Dzisiejsze „bożonarodzeniowe” anioły zawdzięczają jednak równie dużo estetyce wiktoriańskiej i kulturze popularnej, co tradycji kościelnej. Świąteczna sztuka i literatura XIX wieku umieszczały anioły w centrum scen Narodzenia. Przedstawiano je częściej jako świecące, pocieszające postacie, a nie przerażających posłańców boskiej mocy. We współczesnych mediach anioły przybierają formy podkreślające delikatność, przewodnictwo i osobistą opiekę. Mimo tej przemiany – od ognistych, złożonych istot do łagodnych, skrzydlatych opiekunów – aniołowie pozostają potężnymi symbolami więzi między człowiekiem a tym, co boskie. Starożytnym Żydom i chrześcijanom wyjaśniali, w jaki sposób wszechmocny Bóg oddziałuje na świat. Potem dla wierzących byli źródłem pocieszenia, ochrony i piękna. Dziś aniołowie wciąż pojawiają się w różnych tradycjach religijnych, kulturze popularnej i osobistej duchowości. Odbijają zarówno dawne idee, jak i współczesne tęsknoty. Pokazują też głęboko ludzką potrzebę zrozumienia niewidzialnych sił, które kształtują nasz świat. Źródło: National Geographic
Po co kościół wymyślił konfesjonał – za historią tego mebla stoi sławny kardynał
Dzieje konfesjonału łączą się z historią praktyki sakramentu pokuty. Wyjaśniamy, jakie były prawdziwe powody powstania konfesjonału, jak zmieniała się spowiedź w katolicyzmie oraz jakie znaczenie ma dzisiaj.
Spis treści: Historia powstania konfesjonału i pierwsze praktyki spowiedzi Praktyczne i duchowe powody wprowadzenia konfesjonału Konfesjonał we współczesnym Kościele katolickim – znaczenie i symbole Pytanie „po co kościół wymyślił konfesjonał” prowadzi do przełomowych zmian, które zaszły w Kościele katolickim w XVI wieku. Wprowadzenie konfesjonału jako miejsca wyznawania grzechów wynikało zarówno z praktycznych potrzeb wiernych, jak i z rosnącej troski o moralność oraz bezpieczeństwo spowiedzi. Inicjatywa ta wiąże się ściśle z postacią kardynała Karola Boromeusza i epoką Soboru Trydenckiego, kiedy to Kościół dążył do uregulowania i ujednolicenia sakramentu pokuty. Współcześnie konfesjonał kojarzy się nie tylko z dyskrecją, lecz także z tradycją duchowej odnowy. Historia powstania konfesjonału i pierwsze praktyki spowiedzi Wczesna forma spowiedzi i potrzeba zmian w Kościele Pierwsze wieki chrześcijaństwa nie znały konfesjonału w dzisiejszym rozumieniu. Spowiedź była wówczas wydarzeniem publicznym – grzesznik wyznawał winy wobec wspólnoty. Taka praktyka, choć zgodna z nauką Jezusa o skrusze i pojednaniu, szybko zaczęła rodzić wiele problemów. Stygmatyzacja i poczucie wstydu sprawiły, że już od VI wieku pojawiły się pierwsze próby indywidualizacji sakramentu pokuty. Właśnie wtedy mnisi irlandzcy wprowadzili praktykę prywatnej spowiedzi, która z czasem zyskała na popularności w całym Kościele łacińskim. Z biegiem stuleci rosła potrzeba stworzenia rozwiązań zapewniających większą intymność, ochronę godności penitenta oraz jednolitość praktyki sakramentalnej. Zmiany te przyspieszyły decyzje IV Soboru Laterańskiego z 1215 roku, które nałożyły na wiernych obowiązek dorocznej spowiedzi indywidualnej. Jednak dopiero okres reformacji i kontrreformacji wyznaczył kierunek rozwoju nowoczesnej formy spowiedzi w Kościele katolickim. Reforma Boromeusza i kształt nowoczesnego konfesjonału Przełom nastąpił w połowie XVI wieku. To właśnie wtedy, podczas wdrażania postanowień Soboru Trydenckiego, kardynał Karol Boromeusz – arcybiskup Mediolanu – wprowadził konfesjonał w formie specjalnego mebla, oddzielającego spowiednika i penitentów za pomocą kratki. Boromeusz wyznaczył nie tylko kształt konfesjonału, ale i zalecenia dotyczące jego umiejscowienia w każdej parafii. Kratki i przegrody miały służyć ograniczeniu kontaktu fizycznego oraz zwiększeniu poczucia bezpieczeństwa, zwłaszcza w relacjach z kobietami. Decyzja ta była podyktowana także względami zdrowotnymi. W czasach częstych epidemii minimalizowanie bliskości było działaniem prewencyjnym. Sam Boromeusz, znany z rygorystycznej moralności i surowych metod, dążył do tego, by praktyka sakramentu była jak najściślej zgodna z zasadami Kościoła. Praktyczne i duchowe powody wprowadzenia konfesjonału Zapewnienie prywatności i anonimowości penitentowi Jednym z głównych powodów powstania konfesjonału była potrzeba ochrony prywatności osoby przystępującej do spowiedzi. Dzięki przegrodzie z kratką penitent mógł swobodniej wyznawać grzechy, nie będąc rozpoznanym przez spowiednika. Taka anonimowość sprzyjała szczerości oraz głębszemu poczuciu bezpieczeństwa psychologicznego. W praktyce konfesjonał umożliwił oddzielenie sfery sakramentalnej od społecznej, wzmacniając jednocześnie poczucie zaufania do samej instytucji Kościoła. Zmiany te wpisywały się w kontrreformacyjne dążenie do uporządkowania i zjednoczenia praktyk religijnych. Bezpieczeństwo, moralność i ochrona zdrowia podczas spowiedzi Nie mniej istotnym powodem była kwestia szeroko rozumianego bezpieczeństwa. Oddzielenie penitentów od spowiednika poprzez kratkę stanowiło skuteczną barierę przed możliwością nadużyć, szczególnie w relacjach pomiędzy duchownym a kobietami. Takie rozwiązanie miało ograniczać pokusy oraz chronić przed skandalami, które w historii Kościoła wielokrotnie bywały przedmiotem publicznych debat. W czasach powszechnych epidemii konfesjonał miał też wymiar praktyczny – umożliwiał zachowanie dystansu, a przez to minimalizował ryzyko zakażeń. Moralna motywacja była wyraźnie akcentowana przez twórców nowoczesnej formy konfesjonału. Boromeusz postrzegał kontakt fizyczny i brak świadków jako potencjalne źródło „chaosu moralnego”, dlatego dążył do wprowadzenia zasad minimalizujących tego typu ryzyko. Konfesjonał we współczesnym Kościele katolickim – znaczenie i symbole Znaczenie konfesjonału dla praktyki sakramentu pokuty Dziś konfesjonał pozostaje stałym elementem wnętrza każdego kościoła katolickiego. Jego rola nie ogranicza się do funkcji praktycznych – to również miejsce symboliczne, gdzie wierny doświadcza Bożego miłosierdzia i łaski przebaczenia. Anonimowość i poczucie bezpieczeństwa, jakie oferuje konfesjonał, pomagają wielu ludziom otworzyć się na głęboką duchową przemianę. Sama praktyka spowiedzi przeszła liczne ewolucje, jednak sedno sakramentu pozostało niezmienne: chodzi o pojednanie człowieka z Bogiem i wspólnotą. Współcześnie, w sytuacjach wyjątkowych (np. pielgrzymki, szpitale, podróże), dopuszcza się spowiedź poza konfesjonałem, lecz to właśnie tradycyjny mebel nadal uznawany jest za standardową formę. Zmiany, kontrowersje i obecne wyzwania związane z konfesjonałem Na przestrzeni wieków pojawiały się także krytyczne głosy dotyczące instytucji konfesjonału – zarówno w wymiarze społecznym, jak i psychologicznym. Część teologów i psychologów podkreśla możliwość nadużyć, formalizmu czy nacisku emocjonalnego. Papież Franciszek podkreślił, że konfesjonał powinien być miejscem miłosierdzia, a nie „salą tortur”. Wobec dynamicznych zmian społecznych, coraz więcej osób poddaje refleksji sensowność i aktualność niektórych tradycyjnych praktyk sakramentalnych. Mimo to konfesjonał – jako miejsce sakramentalne i symboliczne – wciąż pozostaje żywym znakiem duchowej troski Kościoła o człowieka, a zarazem przestrzenią chroniącą jego intymność i wolność sumienia. Warto pamiętać, że funkcja konfesjonału wykracza poza ramy religijności. To również przykład historycznego procesu przystosowywania się instytucji do zmieniających się realiów społecznych, zdrowotnych i psychologicznych. Dzisiejszy konfesjonał, choć wywodzi się z odległej epoki, wciąż pozostaje aktualną odpowiedzią na ludzkie potrzeby duchowe i społeczne. Źródło: National Geographic Polska