Atak Rosji na kluczowy zabytek Ukrainy. „Równoznaczne ze zbombardowaniem katedry Notre-Dame”
W wyniku rosyjskich nalotów poważnemu zniszczeniu uległa Ławra Peczerska – prawosławny klasztor w Kijowie, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To jeden z najważniejszych zabytków Ukrainy.
Pełnoskalowa rosyjska inwazja na Ukrainę rozpoczęła się 24 lutego 2022 r. Spowodowała znaczne ofiary w ludziach i olbrzymie ruchy ludnościowe. W wyniku bombardowań giną nie tylko wojskowi, ale też cywile. Rosjanie systematycznie niszczą również dziedzictwo kulturowe. Przyświeca temu złowrogi cel: wymazanie historii i pamięci narodu ukraińskiego. Bombardowanie Kijowa Katastrofalny w skutkach był ostatni rosyjski atak z powietrza przeprowadzony w nocy z niedzieli na poniedziałek, którego celem stała się również stolica Ukrainy – Kijów. W wyniku tych nalotów zginęło co najmniej 11 osób. Rosjanie wzięli sobie za cel również dziedzictwo historyczne Ukrainy, co wpisuje się w skomplikowane relacje między tymi krajami. Ławra Peczerska uszkodzona Rosyjski dron uderzył w Ławrę Peczerską. Jest to kijowski zespół klasztorny, założony w XI w. przez św. Antoniego i Teodozjusza. Składa się z cerkwi oraz podziemnych jaskiń, w których spoczywają relikwie świętych. Od wieków stanowi ważne centrum pielgrzymkowe oraz ośrodek nauki i sztuki. Miejsce to można przyrównać do polskiej Jasnej Góry. Wiadomo, że zniszczenia są spore – na terenie Ławry spłonęło ok. 800 metrów kwadratowych dachu Soboru Uspienskiego. Dyrekcja klasztoru przekazała, że ikony i inne cenne zabytki są jednak bezpieczne. Echa ataku na Ławrę Peczerską Świat jest zbulwersowany atakiem na tak ważny zabytek Ukrainy. Szef MSZ Francji Jean-Noel Barrot stwierdził, że dla jego kraju zbombardowanie takie miejsca jest równoznaczne ze zbombardowaniem katedry Notre-Dame. „W kontekście eskalacji wojny w Ukrainie po inwazji Federacji Rosyjskiej, UNESCO potępia odnotowany atak z 15 czerwca, który uderzył w Ławrę Kijowsko-Peczerską, znajdującą się w obrębie obiektu światowego dziedzictwa »Kijów: Sobór Świętej Sofii i powiązane z nim budynki klasztorne, Ławra Kijowsko-Peczerska«, jedno z najważniejszych duchowych i kulturowych miejsc w Ukrainie” – czytamy na stronie ONZ. UNESCO zadeklarowało gotowość do wsparcia w ocenie szkód Ławra Peczerska – historia zniszczeń Na przestrzeni tysiącletniej historii Ławra Peczerska była wielokrotnie celem ataków. W 1240 roku doszło do najazdu mongolskiego, w wyniku którego rozgrabiono kosztowności i zniszczono budowle. W 1482 roku Wojska Chanatu Krymskiego spowodowały ponowne spustoszenie. W 1918 roku artyleria bolszewicka trafiła w zabudowania klasztorne i poważnie je uszkodziła. Również w czasie II wojny światowej Ławra Peczerska uległa częściowemu zniszczeniu. Jeśli chodzi o obecną wojnę, to już w styczniu 2026 roku zabudowania klasztorne częściowo ucierpiały w wyniku bombardowań rosyjskich. Dlaczego Rosja atakuję Ławrę Peczerską? – Atak na Ławrę Peczerską to bezpośrednia próba zniszczenia ukraińskiej tożsamości narodowej i religijnej – wyjaśnia Anastasiya Byesyedina, ekspertka zajmująca się stosunkami międzynarodowymi na Uniwersytecie w Sydney na łamach portalu „The Conversation”. W jej ocenie Rosja uderza w to miejsce, gdyż symbolizuje ono ciągłość Ukrainy od czasów Rusi Kijowskiej, co podważa rosyjskie roszczenia historyczne. Agresja ma silne podłoże religijne: rosyjska Cerkiew nazywa inwazję „świętą wojną”, a ataki na świątynie mają wymazać odrębną tożsamość wiernych po uniezależnieniu się ukraińskiego Kościoła od Moskwy. Zdaniem Byesyediny, destrukcja zabytków wynika też z rosnącej desperacji Rosji wobec braku sukcesów militarnych. Celem najeźdźcy jest złamanie ducha cywilów. „Mówi się, że w tym miejscu pochowany jest Jerzy Dołgoruki, książę Rusi Kijowskiej i założyciel Moskwy. Jednak nawet to nie powstrzymało Rosji przed zaatakowaniem tego miejsca” – konkluduje ekspertka. Źródła: UNESCO, The Conversation Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Historia kontrowersyjnego odłamu katolicyzmu
W niewielkiej miejscowości El Palmar de Troya w Andaluzji znajduje się siedziba jednej z najbardziej niezwykłych wspólnot religijnych współczesnej Europy. Jej członkowie są przekonani, że po śmierci Pawła VI prawdziwy Kościół katolicki utracił swoją siedzibę w Rzymie, a jego centrum zostało ustanowione w El Palmar de Troya. Wspólnota ma własnych papieży, własną wersję Biblii i rozbudowany zbiór zasad regulujących codzienne życie wiernych.
Spis treści: Jak powstał kościół palmariański? Własna Biblia i własna historia chrześcijaństwa Surowe zasady życia codziennego Ilu wiernych liczy Kościół palmariański? Kościół palmariański to chrześcijańska wspólnota religijna powstała w Hiszpanii na tle wydarzeń związanych z domniemanymi objawieniami maryjnymi w miejscowości El Palmar de Troya niedaleko Sewilli. Oficjalnie funkcjonuje pod nazwą Kościół Jeden, Święty, Katolicki, Apostolski i Palmariański, podkreślając w ten sposób przekonanie swoich członków, że reprezentuje autentyczną kontynuację Kościoła założonego przez Chrystusa. Jak powstał kościół palmariański? Początki ruchu sięgają 1968 roku, kiedy pojawiły się relacje o nadprzyrodzonych wizjach na prywatnym terenie w Andaluzji. W kolejnych latach miejsce zaczęło przyciągać pielgrzymów, a jednym z najbardziej znanych wizjonerów stał się Clemente Domínguez y Gómez. To właśnie wokół jego osoby ukształtowała się później odrębna struktura kościelna. Dziś palmariański kościół katolicki uznaje siebie za jedyny prawdziwy Kościół katolicki na świecie, odrzucając zwierzchnictwo Watykanu i kolejnych papieży wybranych po śmierci Pawła VI. Historia wspólnoty jest nierozerwalnie związana z przemianami zachodzącymi w Kościele katolickim po Soborze Watykańskim II. Dla wielu tradycjonalistów reformy liturgiczne i otwarcie na dialog międzyreligijny były zmianami idącymi zbyt daleko. W takim klimacie rozwijał się ruch z El Palmar de Troya. Clemente Domínguez twierdził, że ma wizje Chrystusa, Maryi oraz licznych świętych. Według jego relacji niebo miało ostrzegać przed kryzysem Kościoła i odejściem od prawdziwej wiary. Po śmierci papieża Pawła VI w 1978 roku Domínguez ogłosił, że został mistycznie wybrany przez samego Chrystusa na następcę św. Piotra. Przyjął imię Grzegorz XVII. Od tego momentu ruch przestał być jedynie grupą skupioną wokół objawień. Stał się niezależnym Kościołem z własną hierarchią, duchowieństwem oraz rozbudowanym systemem teologicznym. Co Kościół Katolicki mówi o Kościele Palmariańskim? Stanowisko Kościoła katolickiego wobec palmariańczyków jest jednoznaczne. Watykan nie uznaje ważności ich roszczeń do papiestwa ani twierdzenia, że Stolica Apostolska została przeniesiona do Hiszpanii. Nie uznaje również Palmariańskiego Kościoła jako części Kościoła katolickiego. Z perspektywy Rzymu wspólnota pozostaje poza jednością z Kościołem. Dotyczy to zarówno jej hierarchii, jak i nauczania rozwijanego od końca lat 70. XX wieku. Własna Biblia i własna historia chrześcijaństwa Wielu nowych ruchów religijnych nie tworzy własnych świętych ksiąg. W przypadku Palmariańczyków sytuacja wygląda jednak inaczej. Na przełomie XX i XXI wieku wspólnota opublikowała własną wersję Biblii, określaną jako Świętą Biblię Palmariańską. Tekst ten nie jest zwykłym tłumaczeniem ksiąg zawartych w Starym i Nowym Testamencie. Zawiera liczne interpretacje, dodatki oraz zmiany wynikające z przekonania, że wcześniejsze przekazy zostały zniekształcone. W efekcie powstał tekst znacząco różniący się od Biblii używanej przez katolików, prawosławnych czy protestantów. Szczególna rola Maryi i świętego Józefa Jednym z najbardziej widocznych elementów duchowości palmariańskiej jest wyjątkowo silny kult maryjny. W nauczaniu wspólnoty Maryja zajmuje miejsce jeszcze bardziej eksponowane niż w tradycyjnym katolicyzmie. Palmariańscy papieże ogłosili szereg dodatkowych dogmatów dotyczących Matki Bożej. Wierni podkreślają jej szczególną rolę w historii zbawienia oraz pośrednictwo między człowiekiem a Bogiem. Podobnie rozbudowany został kult świętego Józefa. Wspólnota przypisuje mu wyjątkową pozycję w dziejach chrześcijaństwa, a część nauk dotyczących jego życia wykracza poza tradycyjne nauczanie Kościoła katolickiego. Własne święta i tysiące nowych świętych Jednym z najbardziej zaskakujących elementów działalności Palmariańczyków jest ogromna liczba kanonizacji dokonanych przez ich papieży. Wspólnota ogłosiła świętymi tysiące osób, w tym postacie historyczne, monarchów, duchownych oraz osoby związane z hiszpańskim katolicyzmem. Wśród kanonizowanych znaleźli się między innymi Ojciec Pio, Karol Wielki, Izabela I Katolicka, Krzysztof Kolumb oraz generał Francisco Franco, którego uznano także za współpatrona Hiszpanii. Palmariańczycy wynieśli na ołtarze również osoby związane z historią Hiszpanii, katolicyzmu oraz własnego ruchu religijnego. Część tych osób nigdy nie została kanonizowana przez Kościół rzymskokatolicki, co dobrze pokazuje, jak bardzo palmariańska wizja świętości odbiega od tradycyjnych procedur kanonizacyjnych. W efekcie palmariański kalendarz liturgiczny znacząco różni się od kalendarza Kościoła rzymskokatolickiego i odzwierciedla własną interpretację historii chrześcijaństwa. Surowe zasady życia codziennego To właśnie codzienne reguły życia sprawiają, że wspólnota często staje się przedmiotem zainteresowania mediów i badaczy religii. Wielu obserwatorów uważa je za najbardziej kontrowersyjny element funkcjonowania Kościoła palmariańskiego. Przez lata wiernych obowiązywał rozbudowany zbiór zasad regulujących nie tylko praktyki religijne, ale również życie prywatne. Członkowie wspólnoty nie mogli uczestniczyć w nabożeństwach innych wyznań, głosować w wyborach ani odwiedzać miejsc uznawanych za nieodpowiednie, takich jak plaże, publiczne kąpieliska, dyskoteki czy kluby nocne. Szczególnie restrykcyjne były przepisy dotyczące kontaktów z osobami spoza wspólnoty. Wiernych zachęcano do ograniczania relacji z nie-palmariańczykami, a kontakty z byłymi członkami Kościoła były zakazane. W niektórych okresach nakazywano nawet usuwanie fotografii osób, które opuściły wspólnotę. Kontrowersje budziły również zakazy dotyczące codziennego życia rodzinnego. Kościół sprzeciwiał się antykoncepcji, edukacji seksualnej oraz związkom z osobami spoza wspólnoty. W przeszłości wiernym nakazywano także rezygnację z telewizji, telefonów komórkowych i internetu, które uznawano za zagrożenie dla wiary i moralności. Część tych ograniczeń została później złagodzona, jednak nadal obowiązuje wiele zasad odróżniających palmariańczyków od większości współczesnych wspólnot chrześcijańskich. Ilu wiernych liczy Kościół palmariański? Informacje dotyczące liczebności wspólnoty są ograniczone, ponieważ organizacja nie publikuje szczegółowych danych statystycznych. Szacunki publikowane przez badaczy nowych ruchów religijnych sugerują, że wspólnota liczyła w 2011 roku około półtora tysiąca wiernych na całym świecie. Najwięcej z nich mieszkało w Hiszpanii, Irlandii, Niemczech oraz niektórych krajach Ameryki Łacińskiej. Nowsze dane są trudne do zweryfikowania, a część obserwatorów przypuszcza, że liczba wyznawców mogła w kolejnych latach ulec zmniejszeniu. Choć liczebnie jest to niewielka grupa, jej historia pozostaje wyjątkowym przykładem tego, jak z lokalnych objawień może powstać międzynarodowa wspólnota religijna posiadająca własnego papieża, własne święte księgi i własną interpretację dziejów chrześcijaństwa. Kościół palmariański w Polsce Brakuje wiarygodnych danych dotyczących liczby wyznawców w Polsce. Można przypuszczać, że jest to niewielka grupa, funkcjonująca głównie poza zainteresowaniem opinii publicznej. Brakuje również informacji o stałych miejscach kultu czy rozbudowanych strukturach organizacyjnych porównywalnych z tymi działającymi w Hiszpanii. W dokumentach kościelnych pojawiają się jednak wzmianki wskazujące, że Kościół palmariański w Polsce funkcjonował już pod koniec XX wieku. Wspólnota wymieniała Polskę wśród krajów, w których znajdowali się jej wierni. Nie oznacza to jednak widocznej obecności publicznej. W przeciwieństwie do Hiszpanii, działalność Palmariańczyków nad Wisłą pozostaje praktycznie niewidoczna. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Skąd pochodzi nazwa Biblii? Pierwotnie występowała w liczbie mnogiej
Samo słowo pochodzi od greckiego biblia, które jest po prostu formą liczby mnogiej od biblion, czyli księga. Liczba pojedyncza słowa „Biblia” w wielu językach zakrywa sens mnogości istniejący w jego etymologicznych korzeniach. Biblia jest zbiorem ksiąg. Jakich ksiąg i dlaczego?
„Oxford English Dictionary” definiuje Biblię w następujący spo­sób: „pisma chrześcijańskie składające się ze Starego i Nowego Testamentu; żydowskie pisma składające się z Tory, inaczej Pra­wa, Proroków i Pism (Hagiographa)”. To wyjaśnienie odzwier­ciedla historię owego pojęcia, które pojawiło się jako określenie specyficznie chrześcijańskie, a następnie zaczęło być szerzej uży­wane, przez co różne księgi znane jako Biblia mogą się różnić między sobą co do zawartości. Różne nazwy Biblii Najpierw kilka słów o nazewnictwie. Zbiory ksiąg, o których tu mowa, nie zawsze były określane mianem „Biblii”. Żydow­skie święte pisma miały wiele nazw. Najbardziej powszechny­mi są „pismo”, „pisma”, „święte pisma”, „księgi”, „24 księgi”, „Prawo, Prorocy i Pisma”, „Tanach” (akronim oparty na pierw­szych hebrajskich literach nazw różnych części pisma – Tora, Newiim, Ketuwim) i „mikra” (dosłownie „to, co czytane [na głos]”). Ostatnie dwie ustaliły się w średniowieczu. Nazwy takie jak „Biblia Żydowska” i „Biblia Hebrajska” są dużo nowsze, ale ich dokładną genezę trudno ustalić. Stosunkowo niedawno na uniwersytetach stały się one przedmiotem znacznego zaintereso­wania katedr religioznawczych, gdzie nazwy takie, jak „Katedra Starego Testamentu” wydają się nieodpowiednie w kontekście wielokulturowym i wielowyznaniowym. Chrześcijańskie użycie terminu „Biblia” ma swoje korzenie w tych żydowskich nazwach. W Nowym Testamencie odnajdu­jemy nawiązania do „pisma” i „pism”, gdzie liczba pojedyncza odnosi się do poszczególnych fragmentów (czasem „to pismo”, np. Mk 12,10) lub do pisma jako całości (np. Rz 4,3). To drugie użycie prawdopodobnie wywodzi się z greckiego tłumaczenia pism hebrajskich, znanego jako Septuaginta, gdzie hebrajskie wyrażenia, jak „zgodnie ze słowem YHWH” są przetłumaczone jako „zgodnie ze słowem Pana” (np. 1 Krn 15,15). To użycie zo­staje podtrzymane w późniejszej tradycji, a po łacinie jako sacra scriptura (dosł. święte pismo) jest standardem w średniowiecz­nych dziełach św. Tomasza z Akwinu. Pozostaje on nadal pre­ferowanym sposobem nawiązywania do Biblii w teologicznych kręgach rzymskokatolickich. Dlaczego dziś Biblia ma liczbę pojedynczą? Czasem w Nowym Testamencie greckie biblion (księga) jest używane na określenie księgi Prawa (Ga 3,10; Hbr 9,19). Tutaj pisarze ponownie podążają za zastosowaniem terminu w Septu­agincie. Jednakże inni żydowscy pisarze z I w., szczególnie Józef Flawiusz i Filon, głównie używają liczby mnogiej biblia. To uży­cie staje się standardem w kręgach kościelnych pod koniec IV w. Następnie w średniowieczu zapożyczone do łaciny słowo biblia zaczyna funkcjonować jako forma liczby pojedynczej, co jest od­zwierciedlone w innych europejskich językach: the bible, la bible, la biblia, die Bibel itd. Podsumowując: termin Biblia w odniesieniu do zbioru świę­tych tekstów jest najpierw używany na określenie pism chrze­ścijańskich w ich różnych wersjach. Dopiero później używa się go, aby mówić o pismach żydowskich, aby odróżnić pisma hebrajskie od chrześcijańskich. W ten sposób nazwa „Biblia” w swoim najnowszym użyciu jest niejednoznaczna: może się ona odnosić albo do żydowskiej, albo do chrześcijańskich Biblii w ich różnych formach. To fragment książki Johna Richesa „Biblia. Krótkie wprowadzenie”. Przeł. Wiktor Pskit. Książka ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Nowy Testament pocięto w średniowieczu na kawałki. Po wiekach ujawniono, co skrywał pergamin
Fragment jednej z najważniejszych ksiąg w historii – Nowy Testament – został w XIII wieku pocięty i użyty jako zwykły wypełniacz do wzmacniania opraw innych dokumentów. Dzięki najnowocześniejszym technologiom udało się uratować kilkadziesiąt stron jednej z wersji tego dzieła z VI wieku n.e. Czy jego treść zaskoczyła naukowców?
W XIII wieku w klasztorze Wielka Ławra na greckiej górze Athos mnisi zdecydowali się na drastyczny krok. Dosłownie rozłożyli na części Kodeks H – niezwykle cenną, VI-wieczną kopię Listów św. Pawła. Pergamin był wtedy towarem luksusowym, więc chcieli użyć go do produkcji nowych tomów. Karty manuskryptu zeskrobano, ponownie pokryto atramentem i pocięto, by służyły jako wzmocnienia i wyklejki. W efekcie jedno z najstarszych „wydań” Nowego Testamentu zniknęło z kart historii. Do dzisiaj. Wielkie poszukiwania w bibliotekach Europy Z biegiem wieków ocalałe fragmenty Kodeksu H uległy rozproszeniu. Los rzucił je do najróżniejszych zakątków kontynentu – od słonecznych Włoch i Grecji, przez Francję, aż po Ukrainę i Rosję. Wyzwania polegającego na ich ponownym scaleniu podjął się międzynarodowy zespół badaczy pod kierownictwem profesora Garricka Allena z University of Glasgow. Naukowcy musieli nie tylko zlokalizować fizyczne resztki dokumentu, ale przede wszystkim znaleźć sposób, by odczytać to, co na pierwszy rzut oka wydawało się bezpowrotnie zatarte. Zobaczyć niewidzialne. Technologia obrazowania W badaniach przeszłości coraz częściej stosuje się nowoczesne technologie. Archeolodzy sięgają po skanowanie laserowe (w tym lotnicze, czyli LiDAR) czy geofizykę. A historycy – po jeszcze bardziej wysublimowane narzędzia. W przypadku badań Kodeksu H kluczem do sukcesu okazała się zaawansowana technika optyczna. We współpracy z Early Manuscripts Electronic Library (EMEL) badacze wykorzystali obrazowanie wielospektralne. Dzięki temu udało się cyfrowo zrekonstruować „teksty-duchy”, które fizycznie już nie istnieją na powierzchni kart, ale wykrywa je specjalistyczna aparatura. Wykorzystano fakt, że chemikalia w nowym atramencie (z XIII w.) stworzyły lustrzane odbicia pierwotnego tekstu na sąsiednich stronach, widoczne nawet kilka warstw w głąb pergaminu. Inna wizja Listów św. Pawła Jakie są konkretne wyniki tych badań? Najważniejszym odkryciem są najstarsze znane spisy rozdziałów Listów św. Pawła. Co zaskakujące, różnią się one drastycznie od systemu podziału tekstu, który stosujemy w Biblii dzisiaj. Ale nie treścią. Mimo wszystko jest to bezcenne dane dla historyków i teologów, bo pokazuje, jak pierwotni odbiorcy grupowali i rozumieli treści nauczania apostolskiego. Odkryte karty dają nam unikatowy wgląd w ewolucję Nowego Testamentu na przestrzeni wieków i sposób, w jaki ludzie wchodzili w interakcję ze świętymi tekstami. Ślady rąk, które tworzyły historię Poza suchym tekstem, naukowcy odkryli coś bardziej ludzkiego: ślady pracy samych skrybów. Na ponownie odkrytych stronach widać poprawki, notatki marginesowe i glosy (ręczne dopiski dodane na marginesie lub między wierszami tekstu), które nanoszono podczas kopiowania manuskryptu. Źródło: Glasgow University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Aragonia łączy dziedzictwo chrześcijaństwa i islamu. Znajdziesz tu bezcenne skarby architektury
Podziwiamy ten zapomniany nieco region niczym gigantyczny fresk sprzed setek lat. Aragonia to wspólne dzieło arabskich, żydowskich i chrześcijańskich mieszkańców.
Spis treści: Matka Boska Pilar Sura dla Maryi Kochankowie z kamienia W labiryncie czerwieni Aragonia – informacje praktyczne Myślisz, że będą jeszcze te bordowe? – zaaferowana nastolatka pyta koleżankę, z którą stoi w długiej kolejce. Bordo to tegoroczna nowość, schodzi jak świeże bułeczki, mimo że jest droższe niż inne kolory. – Weźmiemy po 10 czerwonych i żółtych, 5 niebieskich i jeszcze 5 białych – wyliczają dziewczyny. No i bordowe, jeśli będą. – Są? To prosimy pięć! – cieszą się. Kartka przy ladzie upomina: „Maksymalnie 35 medidas na osobę”. Po 1 euro za sztukę, 2 euro za bordową – w kolorze chusty na fiestę Matki Boskiej Pilar. Matka Boska Pilar Jest koniec września, Saragossa szykuje się na święto patronki. Przypada 12 października, ale zabawa zaczyna się tydzień wcześniej. Będą procesje, parady, piramida z kwiatów, no i medidas. Dosłownie „miarki”, bo wstążki odmierzają po 36,5 cm – wysokość figurki Maryi z bazyliki, przed którą wije się kolejka. Każdą z nich przytknięto do relikwii, dzięki czemu zapewnia ona ochronę osobie, która otrzyma medidę w darze. Wstążki nie można ponoć kupić dla siebie – trzeba ją dostać. Dziewczyny z kolejki mają chyba wielu krewnych i przyjaciół. Najważniejsza jest jednak nie figurka, tylko słup, na którym stoi. – Według legendy Maryja podarowała go św. Jakubowi, który w rzymskiej Saragossie, czyli Cesarii Auguście, miał misyjny kryzys i nawrócił ledwie garstkę osób – opowiada przewodnik Hubert Kurdelski. – W 40 r. aniołowie przynieśli Matkę Boską na chmurze, a ona przekazała apostołowi filar i kazała wybudować wokół niego świątynię – ciągnie, a my oglądamy wyobrażenie tej sceny w barokowej kaplicy z figurką na kolumnie. Słup okrywa zdobna pelerynka – codziennie inna, świątynia ma ich ok. 450 – ale można zobaczyć go na tyłach kaplicy, przez okienko ze złotym napisem: „Tu czci się i całuje filar”. Tysiące ust i dłoni wyżłobiły w jaspisie wyraźne wgłębienie. Badania potwierdziły, że kolumna pochodzi z I w., za to świątynia jest znacznie młodsza. Budowa ciągnęła się w nieskończoność: od XVII stulecia, gdy kult Matki Boskiej Pilar odżył po cudzie kulawego z Calandy (za sprawą Maryi jakoby odrosła mu noga), aż do połowy XX w., gdy ukończono dzwonnice i fasadę. Bardzo szybko za to świątynia stała się kością niezgody. Kapituła sąsiedniej katedry Seo z niechęcią patrzyła na nowy kult, a pilaristas twierdzili, że to ich kościół jest ważniejszy. Gdy w obawie przed rękoczynami odwołano procesję Bożego Ciała, interweniował Watykan i podzielił siedzibę arcybiskupstwa pomiędzy dwie świątynie. Sura dla Maryi Stara Seo jest z kolei owocem zgody ponad podziałami. Jej wnętrze to gotycki rajski ogród z lasem palmowych kolumn i złotymi kiściami zworników, ale największe wrażenie robi zewnętrzna ściana przy uliczce Sepulcro. Mruga do nas ceramicznymi gwiazdkami w odcieniach bieli, zieleni i turkusu, rozsianymi wśród geometrycznych ornamentów z cegły. Gdyby nie gotyckie okna, mogłaby się znajdować w Fezie czy Marrakeszu. Jest wspomnieniem muzułmańskiej Sarakusty. – Arabowie władali Aragonią prawie 400 lat. Gdy w 1118 r. król Alfons I zdobył miasto, dał im wybór: większość elit wyjechała, ale wielu rzemieślników i chłopów nie. W średniowieczu stanowili ok. 20% ludności Aragonii. Mówiono na nich mudéjares: „ci, którzy pozostali” – opowiada Hubert. Tym samym słowem określa się styl architektoniczny powstały z połączenia obu kultur. Ściana katedry to jedno z jego arcydzieł. Trop mudéjaru prowadzi nas z 700-tysięcznej Saragossy na odludną prowincję. – Arabskie dziedzictwo Hiszpanii kojarzy się z Andaluzją, ale i tu, na północnych rubieżach Al-Andalus, mamy bezcenne skarby – przekonuje Eugenia Gallego ze stowarzyszenia Territorio Mudéjar. Stoimy we wsi Torralba de Ribota, przed kościołem San Félix. Fasadę zgodnie zdobią gotycka rozeta i arabskie wzory z cegieł, ale całość przypomina raczej twierdzę. – To kościół warowny – potwierdza Eugenia. – Jesteśmy na niespokojnym pograniczu Aragonii i Kastylii. W razie ataku mieszkańcy mogli się schronić w świątyni i bronić z galerii na piętrze. Surowość fasady jest też typowa dla architektury muzułmańskiej: skromnej na zewnątrz, zdobnej w środku. W nawie mamy więc motywy świadczące o spotkaniu kultur. Ostre łuki to gotyk, tyle że z cegły – a mistrzami w murowaniu byli w Aragonii muzułmanie. Ściany wymalowano w orientalne motywy geometryczne, ale okna w kaplicach podtrzymują aniołowie. Fundatorem kościoła był arcybiskup i rzemieślnicy musieli się dostosować do jego życzeń. Dorzucili jednak coś od siebie. „On jest Bogiem Jedynym, Bogiem Samowystarczalnym. Nie zrodził i nie został zrodzony. Nikt nie jest mu równy” – czytamy 112 surę Koranu wyrytą w kaplicy Matki Boskiej. W labirynt aragońskiego średniowiecza zapuszczamy się ponownie w Calatayudzie. Na tle wieczornego nieba odcina się smukła wieża kościoła św. Andrzeja. W powietrzu śmigają jaskółki spłoszone biciem w dzwony. Zagłębiamy się w uliczkę, zakręcamy raz, drugi, trzeci pośród kolorowych domków. Zza rogu wyłania się budowla z wapienia z dwoma łukowatymi wejściami. Dziś to kaplica Matki Boskiej Pocieszycielki, dawniej najważniejsza z siedmiu synagog miasta, z osobnymi drzwiami dla kobiet i mężczyzn. Dotykamy chropawego kamienia i próbujemy sobie wyobrazić, jak w uliczkach średniowiecznego Calatayudu zmierzający na modlitwę Żydzi mijali się z chrześcijanami wracającymi z kościoła postawionego przez arabskich mistrzów. Kochankowie z kamienia W katedrze Santa María de Mediavilla w Teruelu niczego wyobrażać sobie nie musimy. Są tu biskupi i orzący chłopi, książęta i muzycy, uwijający się cieśle i malarka przygotowująca farby, uliczni żebracy, a także para w łożu. Słowem, XIII-wieczne społeczeństwo w komplecie. I to z inwentarzem, bo na jednej z belek wymalowano konie, byki, kozy, bociany, a nawet smoki. – Nasz sufit to kaplica Sykstyńska mudéjaru – mówi Isabel, przewodniczka po katedrze. Konstrukcję z sosnowych belek, desek i paneli, długą na 23 m i szeroką na 8, szczelnie pokrywają wizerunki ludzi i zwierząt, motywy roślinne i geometryczne oraz inskrypcje w dwóch językach. – Spójrzcie, tu mamy początek modlitwy „Zdrowaś Maryjo” po łacinie – opowiada Isabel. – A tu słowo „moc” wykaligrafowane pismem kufickim, czyli ozdobnym alfabetem arabskim – wskazuje dwie belki dalej. Średniowieczny klimat panuje też na placu w sercu starówki. Teruel stroi się w kolorowe chorągwie i proporce, szykując do obchodów Wyjazdu Diega – bohatera aragońskiej legendy o nieszczęśliwych kochankach. Za kilka dni wystawią ją uczniowie jednej ze szkół; teraz ćwiczą pod murami katedry. Biedny Juan Diego nie otrzyma spadku. By zdobyć fortunę, pięć lat dał mu teść, a młodzian wyjechał, na wojnie żywot wieść – deklamują chłopcy w dresach. Musimy tu czekać, to niewiast jest dola, lecz biadać nam nie trza, my nadziei ostoja – odpowiadają dziewczyny. Ciąg dalszy znają tu wszyscy. Gdy Diego powraca z bajecznym łupem, witają go weselne dzwony – to ojciec zmusił Isabel, by wyszła za innego. Diego błaga ją o ostatni pocałunek, a gdy ukochana odmawia, nie chcąc złamać ślubnej przysięgi, młodzian pada trupem. Nazajutrz, na jego pogrzebie, Isabel postanawia spełnić prośbę, ale gdy dotyka ustami zimnych warg kochanka, jej serce także pęka. Co ciekawe, Isabel i Diego naprawdę mieszkali na początku XIII w. w Teruelu i tu zostali pochowani – w kościele San Pedro, połączeni na zawsze w alabastrowym sarkofagu. Historia nieszczęśliwej miłości inspirowała poetów, dramatopisarzy i malarzy – i nadal inspiruje, zwłaszcza miłośników rekonstrukcji, którzy przybywają na Wyjazd Diega i lutowe Święto Kochanków z Teruelu, by przenieść się do średniowiecza. W labiryncie czerwieni W pobliskim Albarracín nie trzeba żadnych spektakli, by cofnąć się o 700 albo i więcej lat. Miasteczko przycupnęło na skalnej ostrodze ponad meandrem rzeki Guadalaviar. To strategiczna lokalizacja na szlaku przez góry, ale miejsca pod budowę jest tu jak na lekarstwo. Każdy skrawek wykorzystano już dawno temu. Na urwisku rozsiadła się Alcazaba, twierdza emirów z rodu Banu Razin, którzy panowali tu przed tysiącem lat; dalej stoi gotycka katedra, a za nią gąszcz domostw pnie się wysoko na zbocza gór. Wąskimi uliczkami pniemy się i my – z przystanku w dolinie coraz wyżej i wyżej. Kilkusetletnie domy mają po kilka pięter i przesłaniają niebo; z rzeźbionych kołatek, krat i plafonów spoglądają na nas jaszczury i rycerze w przyłbicach. Dopiero gdy wdrapiemy się na zbocze za murami, możemy objąć wzrokiem miasteczko – jedno z piękniejszych w Hiszpanii. Siadamy na skale otuleni zapachem ziół, otwieramy butelkę aragońskiej garnachy, kroimy owczy ser, pogryzamy oliwki. Proste, wyraziste smaki doskonale pasują do pejzażu. Po szafirowym niebie, maźniętym smugami cirrusów i nakrapianym punkcikami kołujących sępów, rozlewają się fiolety i oranże zmierzchu. Stoki i urwiska, a także domy, kościoły i pałace, jarzą się rdzawym blaskiem. W kanionie rzeki wije się zielonozłota smuga topoli, na krytej kaflami dzwonnicy błyska plamka ultramaryny i bieli. Wszystkimi kolorami Aragonii sycimy się bez ograniczeń – i bez kolejki. Tu na pewno żadnego z nich nie zabraknie. Aragonia – informacje praktyczne Dojazd Aragonia nie ma bezpośrednich połączeń lotniczych z Polską. Do Saragossy, stolicy regionu, dojedziecie szybką koleją AVE z Madrytu (1 godz. 20 min, od 39 euro) lub Barcelony (1 godz. 30 min, od 35 euro), do których dolecicie z wielu miast w Polsce. Do Teruelu możecie też dojechać autobusem z Walencji (2 godz., od 14 euro) mającej połączenia lotnicze z Warszawą, Krakowem, Poznaniem i Wrocławiem. Nocleg Hotel Silken Reino de Aragón – w centrum Saragossy, tuż obok ruin rzymskiego teatru i niedaleko bazyliki Matki Boskiej Pilar. Od 80 euro/pokój 2-os. Hotel Monasterio Benedictino mieści się w zabytkowym klasztorze na obrzeżach starówki w Calatayudzie. Od 64 euro/pokój 2-os. Parada del Carmen w Albarracínie (50 euro/pokój 2-os.) w jednym z najwyżej położonych domów w miasteczku. Za 4 euro można zamówić domowe śniadanie. Jedzenie Restauracja Montal w centrum Saragossy specjalizuje się we współczesnej kuchni aragońskiej. Menu zmienia się wraz z porami roku; my trafiliśmy m.in. na wybitne karczochy i lokalny przysmak, czyli ogórecznik. Bistro Clandestina w Saragossie regularnie zdobywa wyróżnienia w konkursach na najbardziej wyrafinowane tapas w Hiszpanii. My spróbowaliśmy kanapeczek w kształcie Matki Boskiej Pilar, m.in. z ikrą i karmelizowanym nori. La Zarola, niedaleko zabytkowej hali targowej w stylu neomudéjar Mercado Central w Saragossie, oferuje 2,5-godzinne kursy gotowania po aragońsku połączone z obiadem lub kolacją. Alizia Casa de Comidas w Albarracínie proponuje autorskie wersje sezonowych aragońskich dań. Nas zachwycił deser z mleka, migdałów i brzoskwiń z Calandy. Źródło: archiwum NG
„Kanzir! Kanzir!” Jak św. Marek trafił do Wenecji
W roku 828 dwaj kupcy weneccy uratowali relikwie św. Marka z Aleksandrii. Aby je ukryć, zawinęli szczątki świętego w wieprzowinę. Arabscy celnicy widząc pakunek zawołali „Kanzir! Kanzir!” („świnia!”). Relikwie trafiły bezpiecznie do Wenecji, a św. Marek został jej patronem.
Spis treści: Św. Teodor – pierwszy patron Wenecji Relikwie św. Marka uratowane z Aleksandrii Bazylika św. Marka Tożsamość Wenecji Nie sposób przecenić znaczenia Wenecji jako metropolii chrześcijańskiej. Pomimo stałych tarć z władzą papieską, mimo ochrony, na jaką w niektórych momentach mogli w Wenecji liczyć wolnomyśliciele i heretycy, mimo ambiwalentnego stosunku miasta do tutejszej kwitnącej społeczności żydowskiej – od samego początku Wenecja była miastem żywej i głębokiej wiary katolickiej, a miejski kalendarz wypełniony jest korowodem świąt i dni pamięci, gdzie ważnym elementem są modlitwy i ceremonie sakralne. Rozmaici święci odgrywali ważną rolę w życiu Wenecjan, a w poszczególnych parafiach rozkwitał kult indywidualnych postaci. Kiedy Republika Wenecka w XII i XIII wieku aktywnie włączyła się w krucjaty, rabowane relikwie z kościołów i ołtarzy w Ziemi Świętej, Egipcie i Azji Mniejszej sprowadzono do świątyń weneckich, co dodatkowo przydawało miastu chwały i znaczenia. Święte relikwie stały się równie ważnym przedmiotem handlu, jak jedwab czy przyprawy, w tym najbogatszym podówczas mieście europejskim. Św. Teodor – pierwszy patron Wenecji Wenecja potrzebowała też własnego patrona i początkowo zadowalała się osadzonym w tej roli Świętym Teodorem – jednym z licznych żołnierzy męczenników zamordowanych w czasach rzymskich prześladowań w III wieku. Niewiele wiedziano o jego życiu prócz tego, że uczynił całe mnóstwo cudów, że nie chciał czcić pogańskich bożków, a nawet podpalił pogańską świątynię, za co został wydany na śmierć po wymyślnych torturach. Mały kościółek poświęcony Teodorowi zbudowano na miejscu, które teraz zajmuje północna część Bazyliki Świętego Marka. Teodor nadal był przez Wenecjan czczony nawet po tym, jak jego kościółek rozebrano, by zrobić miejsce dla znacznie większej świątyni, poświęconej Ewangeliście. Todaro, jak lokalnie nazywa się Teodora, pozostał ulubionym imieniem nadawanym chłopcom na chrzcie aż do wieku XIX, a posąg świętego w towarzystwie smoka o zadziwiająco przyjaznym spojrzeniu (smok nie jest częścią legendy świętego) znajduje się na jednej z dwóch kolumn stojących na Piazzetta. Podobnie jak skrzydlaty lew na sąsiedniej kolumnie posąg jest dziełem składanym – głowa pochodzi ze starożytnego greckiego pomnika króla Mitrydatesa z Pontu, ciało było niegdyś częścią pomnika rzymskiego z II wieku, a smoka najpewniej dodano dopiero w epoce renesansu. W połowie wieku IX Wenecja kwitła już jako port, z którego przedsiębiorczy handlarze wypływali na Adriatyk i całe Morze Śródziemne. Niedawno zademonstrowana wytrwałość i tendencje niepodległościowe dodatkowo zwiększyły aspiracje Wenecjan. Istniały już połączenia handlowe z Egiptem, a w Aleksandrii cumowały weneckie statki, których kapitanowie dostarczali do Wenecji pieprz, gałkę muszkatołową, cynamon, imbir i goździki, sprowadzane z południowo‑wschodniej Azji przez Jemen, a stamtąd przez Morze Czerwone i dalej lądem karawanami wielbłądów. Przez siedem kolejnych stuleci handel przyprawami miał stanowić jeden z filarów weneckiego bogactwa, a rozwijał go cały zastęp kosmopolitycznych kupców, dobrze dogadujących się z przedstawicielami świata islamu, mówiących płynnie po arabsku, zakładających własne magazyny i utrzymujących swoich pośredników i agentów w Aleksandrii, mieście słynącym z wielokulturowości od jego założenia w epoce hellenistycznej aż do połowy wieku XX, kiedy to kryzys sueski doprowadził do zmierzchu znaczenia miasta. Relikwie św. Marka uratowane z Aleksandrii Nie przypadkiem więc to właśnie z Aleksandrii dwóch weneckich kupców znanych ze swej przedsiębiorczości, odwagi i awanturnictwa sprowadziło do rodzinnego miasta coś, co miało stać się rozstrzygającym elementem identyfikacji państwa i społeczności. Element ten miał później powiązać ideały oddania, służby i lojalności nie tylko w samym mieście, ale również w jego lądowych włoskich posiadłościach i na całym terenie śródziemnomorskiego imperium. W roku 828 dwaj kupcy – Buono da Malamocco i Rustico da Torcello – akurat przebywali w Egipcie i dowiedzieli się, że na mocy decyzji abbasydzkiego kalifa al-Mamuna wspaniały aleksandryjski kościół poświęcony Świętemu Markowi Ewangeliście ma być przekształcony w meczet. Koptyjscy chrześcijanie strzegący ołtarza świętego gorąco pragnęli, by szczątki ich patrona uratowano i przechowano jako obiekt kultu. Chętnie więc przyjęli propozycję pomocy ze strony weneckich kupców. Nie obyło się też zapewne bez łapówek, bo wydaje się mało prawdopodobne, by bez tego wywiezienie tak cennych relikwii z Egiptu było możliwe. Święty pod wieprzowiną Znacznym problemem okazała się kwestia, w jaki sposób przenieść ciało świętego z kościoła na statek przez zatłoczone ulice Aleksandrii. Po otwarciu grobu i trumny koptyjscy kapłani przecięli całun okrywający ciało i sprytnie zastąpili je szczątkami innego męczennika – Świętego Klaudiusza z Hierapolis. Zanim złożyli w skrzyni cenne relikwie, Buono i Rustico ostrożnie zawinęli je w plastry wieprzowiny, wiedząc, że żaden muzułmanin ani Żyd dokonujący inspekcji ładunku nie będzie chciał tknąć takich nieczystości. Wedle weneckiego kronikarza Martina da Canala, piszącego swoje „Les Estoires de Venise” po francusku w manierze chansons de geste w wieku XIII, ciało świętego zaczęło wydzielać aromat świętości, jaki wedle powszechnego wierzenia miał się unosić ze zwłok tych, których później przedstawiano jako kandydatów do kanonizacji. „Gdyby wszystkie przyprawy świata zgromadzono w Aleksandrii” – pisze Martino, dobrze znający międzynarodowe handlowe znaczenie tego portowego miasta – „nie napełniłaby się ona aż takim aromatem”. Nie chcąc przyciągać nadmiernej uwagi, Buono i Rustico otwarcie wystawili na widok to, co wyglądało jak kosz bekonu, na co przerażeni celnicy zareagowali okrzykami: „Kanzir! Kanzir!”, co po arabsku znaczy „świnia!”. Ten epizod zilustrowany jest na mozaice w Bazylice Świętego Marka, ukazującej sprytnych handlarzy transportujących ciało. Obraz Tintoretta Bez wątpienia jednak najwięcej dramatyzmu w przedstawieniu owej chwili uzyskał Jacopo Tintoretto na swym płótnie z roku 1562. Niesamowity protoromantyczny obraz ukazuje burzowe niebo, opustoszałą ulicę antycznego miasta, kilka maleńkich postaci w białych szatach w tle, a na pierwszym planie, przyprawionym szczyptą realizmu w postaci wielbłąda, który przypomina nam, że jesteśmy w Egipcie, widać ludzi pospiesznie niosących ciało – najwyraźniej nietknięte rozkładem i młodzieńcze, przywodzące na myśl ciało Chrystusa – w stronę jego nowej weneckiej siedziby, gdzie stanie się prawdziwym emblematem miasta. Bazylika św. Marka Buono i Rustico wynieśli zawinięte w płótno cenne relikwie na szczyt masztu swego statku i szybko wypłynęli. Sam rejs nie przebiegł bez przygód. W pewnym momencie zerwał się sztorm, który niemal cisnął statek na skały. Na szczęście cudownie interweniował sam Święty Marek, który zbudził kapitana, a ten nakazał opuścić żagiel, by statek mógł bezpiecznie przepłynąć. Gdy okręt dotarł do Wenecji, panujący wówczas doża Giustiniano Participazio (syn Agnella, który niedawno zmarł) nakazał umieścić ciało świętego w specjalnie zbudowanej kaplicy w ogrodzie między swoim pałacem a Kościołem San Teodoro. Obecność relikwii jednego z czterech ewangelistów przydała miastu ogromnego znaczenia. W tym czasie Wenecji bardzo potrzebne było zdobycie respektu zarówno ze strony sąsiednich potęg, jak i cesarza w dalekim Konstantynopolu. Budowa bazyliki To, że doża przechowywał ciało w pobliżu własnej siedziby, zamiast wystawić je w Kościele katedralnym San Pietro di Castello, nadaje nowy wymiar tej opowieści. Kult świętego miał bowiem zaowocować niebawem zbudowaniem wspaniałej bazyliki, łączącej w sobie przepych bizantyjskiego wnętrza z surowym dostojeństwem kaplicy pałacowej. Brana tak często przez zwiedzających za katedrę, Bazylika Świętego Marka nigdy nią nie była. Zbudowano ją w obrębie siedziby doży i przez niemal tysiąc lat we wszystkich kolejnych wcieleniach, mimo całej swej wystawności, była zawsze czymś innym niż kościół metropolitalny. Dopiero w wieku XIX bazylika oficjalnie przyjęła rolę katedry diecezjalnej, choć do dziś nie nazywa się jej il duomo, w przeciwieństwie do innych wielkich budynków kościelnych w całych Włoszech. Pierwsza bazylika przetrwała nieco ponad sto lat, póki w roku 976 w czasie rebelii przeciw próżnemu, zarozumiałemu i tyrańskiemu doży Pietrowi Candiano nie spalono jej wraz z Kościołem Świętego Teodora i z całym Pałacem Dożów. Candiano został zamordowany przez grupę wściekłych szlachciców, a jego następcę, Pietra Orseola, wybrano najpewniej na tej zasadzie, by jak najmniej przypominał poprzednika. Skromny i głęboko pobożny – ostatecznie miał zostać kanonizowany – nowy doża zajął się odbudową zarówno kościoła, jak i pałacu, wydatkując na ten cel osobiste środki. Dopiero jednak w roku 1063, pod koniec długich rządów doży Domenica Contariniego, budynek uzyskał znany nam dziś kształt. Niepewne fundamenty pod pierwotną budowlą skłoniły Contariniego do podjęcia bardzo ambitnego programu napraw, a także dodania narteksu – zewnętrznego portyku – oraz zamówienia rozległych zdobień mozaikowych. Powołał on także kilku specjalnych urzędników państwowych – Procuratori di San Marco – do zarządzania finansami bazyliki i nadzorowania całej jej działalności, obejmującej wspieranie wdów i sierot. Grób św. Marka A gdzie ostatecznie – po tych wszystkich przebudowach – spoczęło ciało świętego? Dopiero za rządów doży Vitalego Faliera (1084–1096) na nowo je odkryto. Faliero, pobożny chrześcijanin, zainicjował serię modlitw i postów, których kulminacją była uroczysta procesja do bazyliki. Zbiorowa moc zebranego tam tłumu najwyraźniej wybłagała boskie wstawiennictwo i wierni ujrzeli „z równą radością, co niedowierzaniem, lekkie drganie marmurowej kolumny niedaleko ołtarza z krzyżem, która następnie upadła na ziemię i odsłoniła przed oczami uradowanych ludzi skrzynię z brązu, kryjącą szczątki Ewangelisty”. Wedle renesansowego pamiętnikarza Marina Sanuda, którego dzieło jest jednym z podstawowych źródeł wiedzy o weneckiej tradycji, kulturze i historii, „z kolumny wystrzeliło jasne światło i ukazała się ręka, na której środkowym palcu lśnił złoty pierścień, a cały kościół przeniknął cudowny aromat”. Wygląd bazyliki Konsekracja odbudowanego kościoła nastąpiła 8 października 1094 roku. Dalsza historia Bazyliki Świętego Marka to niekończący się ciąg upiększeń, trwających kolejne cztery stulecia. Dziś zachwycamy się wielobarwnym bogactwem budynku widzianego z zewnątrz. Ceglana fasada szczodrze przykryta jest marmurem, porfirem i alabastrem. Łuki udekorowane są typowo romańskimi rzeźbionymi przedstawieniami kolejnych miesięcy, a także tablicami wyobrażającymi weneckie rzemiosła i „arkana” – szkutnictwo, murarstwo, ciesielstwo, rybołówstwo, szewstwo, rzeźnictwo i piekarstwo. Nad głównym wejściem stają dęba słynne cztery konie z brązu, sprowadzone tu po niesławnym złupieniu Bizancjum w czasie czwartej krucjaty w roku 1204, kiedy to wiele zrabowanych dzieł sztuki przywieziono do Wenecji, by ozdobić nimi kościoły. Czy te wspaniałe zwierzęta są dziełem greckim lub rzymskim? Uczeni zgadzają się tylko co do tego, że musiały zdobić jakiś duży budynek publiczny – być może hipodrom – w Konstantynopolu. Jako symbole weneckiej chwały szybko stały się emblematem miasta, zapewne więc ze strony Napoleona Bonapartego była to świadoma zniewaga, kiedy w roku 1797 nakazał je przewieźć do Paryża, by zwieńczyć nimi Łuk Triumfalny. Powrót koni do Wenecji po klęsce Napoleona pod Waterloo stanowił wzruszający moment, nawet jeśli ich ponowne umieszczenie nadzorowały austriackie władze cesarskie, którym bezceremonialnie przyznano Wenecję na mocy postanowień traktatu wiedeńskiego. Zainicjowane przez dożę Contariniego upiększenia ówczesnej kaplicy pałacowej można do dziś podziwiać w postaci sekwencji mozaik zdobiących wnętrze Bazyliki Świętego Marka. Trzeba nieco czasu, zanim nasze zmysły zaadaptują się do oglądania tych wszystkich opowieści – wątków starotestamentowych i nowotestamentowych, zobrazowanego szmuglowania ciała Świętego Marka przez Buona i Rustica (scena „Kanzir! Kanzir!” również została przedstawiona) czy żywota Świętego Izydora, którego widzimy, jak przystraja poświęconą mu kaplicę w północnej części kościoła. Takie samo wrażenie wywiera Pala d’Oro, zdumiewający ołtarz wykonany w roku 1105 przez bizantyjskich złotników dla doży Ordelafa Falliera, a sto lat później przerobiony. Trzynaście kilogramów złota i sto trzydzieści kilogramów srebra – w połączeniu z drogimi kamieniami i techniką emaliowania cloisonné – otacza postaci Chrystusa i Matki Bożej oraz sceny z życia Świętego Marka. Tożsamość Wenecji Czego miała właściwie dowodzić cała ta zdumiewająca manifestacja sakralnego piękna na różnych poziomach? Wielu komentujących wnętrze kościoła wyraża pogląd, że wczesnośredniowieczna Wenecja chciała po prostu stać się zachodnim odpowiednikiem Bizancjum, w którego cieniu urosła i zyskała na znaczeniu. Jako że w znacznej mierze nasz stosunek do kultury bizantyjskiej zaciemniany jest dzisiaj przez nostalgię i sentymentalizm, mamy czasem skłonności, by widzieć w Bazylice Świętego Marka najdalej wysuniętą na zachód placówkę wschodniego prawosławia, podmieniając w myślach liturgię i ceremoniał łaciński na świat ikon i archimandrytów. Bazylika jednak zawsze była czymś więcej. Od samego początku, czyli od aktywności Domenica Contariniego po cudowne ponowne odkrycie ciała Świętego Marka i moment, w którym budynek był ukończony i gotowy do konsekracji, całe to przedsięwzięcie było dziełem weneckim, mającym na celu ukazanie Wenecji jako przedmurza Kościoła zachodniego. Jednocześnie Wenecja była gotowa rzucić wyzwanie hegemonii wschodniego cesarstwa, zwyczajnie anektując jego najbardziej charakterystyczne dokonania w dziedzinie sztuki architektonicznej i dekoracyjnej. Co więcej, bazylika przemawia własnym, kosmopolitycznym językiem, sięgając nie tylko po mozaiki, kolumny i płaskorzeźby w stylu greckim, ale również wykorzystując główne elementy romańskich budowli w całych północnych Włoszech, a także czyniąc świadome aluzje do meczetów, ołtarzy i pałaców świata islamskiego, z którym Wenecjanie utrzymywali kontakty handlowe. Budowniczym Bazyliki Świętego Marka udało się osiągnąć w tych ważnych ostatnich dekadach wieku XI coś podobnego do osiągnięcia ich dalekich przodków, którzy niegdyś wbili pierwsze drewniane pale głęboko w podmokłą ziemię. Bazylika, jak żaden inny budynek, pozwoliła Wenecji zakorzenić się w swej wyjątkowości – w tej zupełnie niepowtarzalnej trajektorii ludzkiego losu i historii, rozciągniętej na tysiąc sześćset lat. To fragment książki Jonathana Keatesa „Wenecja. Niezatapialna”. Przeł. Tomasz Miłkowski. Książka ukaże się 3 czerwca nakładem Wydawnictwa Literackiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Sekret chrztu Polski. Kobieta, która zmieniła historię naszego kraju
Wszyscy znamy datę 966, ale czy rozumiemy prawdziwe kulisy decyzji Mieszka I? W oficjalnych kronikach chrzest Polski to wielka polityka i dziejowa konieczność. Jednak prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego rzuca nowe światło na tę historię, wskazując, że o sukcesie tej „operacji” zdecydowała nie tyle dyplomacja, co spryt i… łamanie postów przez czeską księżniczkę.
W nowym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak opowiada o kulisach chrztu Polski i pierwszych latach czeskiej księżniczki Dobrawy na dworze księcia Mieszka I. Przeszkoda, o której nie piszą podręczniki Mieszko I, władca pogański, stając przed wyborem przyjęcia chrześcijaństwa, musiał mierzyć się z barierami, o których rzadko myślimy. Chodziło o styl życia, a konkretnie – o rygorystyczne zasady postne, które dla pogańskiego wodza były nie do zaakceptowania. – Największą przeszkodą dla naszego księcia jest to, że jeżeli będzie władcą chrześcijańskim, to będzie musiał pościć – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Średniowieczne kalendarze postne były bezlitosne. Posty obejmowały nie tylko piątki i Wielki Post, ale także wigilie wszystkich świąt patronalnych. W praktyce oznaczało to, że Mieszko przez 2/3 roku nie mógłby jeść mięsa. Dla ówczesnego władcy, którego życie opierało się na ucztach i sile, była to bariera psychologiczna i obyczajowa nie do przeskoczenia. Dobrawa – mistrzyni dyplomacji przy stole To właśnie w tym momencie do gry wchodzi Dobrawa (Dąbrówka). Zamiast nudnych wykładów o teologii, postawiła na pokaz praktyczny. Zrozumiała, że aby przekonać męża do nowej wiary, musi pokazać mu, że chrześcijaństwo nie oznacza końca przyjemności życia. – Dobrawa, żeby przekonać Mieszka, łamała posty. To jest bardzo interesująca informacja dla historyka. Popatrz, ja złamię post i nic się nie stanie – mówi prof. Czwojdrak. Czeska księżniczka wysłana przez brata, by „udobruchać” dzikiego pogańskiego władcę, okazała się genialną strateżką. Pokazując Mieszkowi, że łamanie postów nie skutkuje gniewem bożym, zbiła jego najważniejszy argument przeciwko chrztowi. Czy chrzest był „cichym układem”? Prof. Czwojdrak zwraca uwagę, że Dobrawa nie manipulowała Mieszkiem, by nawrócić go w sensie mistycznym. Ona pokazywała mu korzyści. Chrześcijaństwo w tamtym czasie było przepustką do elity zachodniego świata. Dzięki sprytowi żony Mieszko mógł zachować twarz, uniknąć wizerunku „pogańskiego dzikusa” i jednocześnie nie zmieniać drastycznie swoich nawyków żywieniowych. – Te przekazy pokazują, jak Dobrawa, odpowiednio manipulując swoim mężem, przekonała go do tego, żeby on ten chrzest przyjął – dodaje badaczka. To fascynujące spojrzenie – chrzest Polski nie zaczął się od wielkiej iluminacji, ale od rozmowy w alkowie, podczas której księżniczka z Czech udowodniła mężowi, że „nowoczesność” wcale nie musi boleć. Kobieta w cieniu wielkiej polityki Historia Dobrawy to przykład na to, jak kobiety w średniowieczu, mimo oficjalnego braku władzy, realnie sterowały losami państw. Choć kronikarze tacy jak Thietmar nie zawsze byli przychylni Słowianom, to właśnie ich zapiski o „łamaniu postów” przez Dobrawę stają się dla historyków kluczem do zrozumienia, dlaczego Mieszko w ogóle zdecydował się na tak odważny krok. Pamiętajmy o tym, patrząc na mapę Europy X wieku. To nie była tylko gra królów i biskupów. To była historia dwóch osób: władcy, który bał się utraty stylu życia, i kobiety, która wiedziała, jak bezpiecznie wprowadzić go w nowy świat. Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Giordano Bruno – konfliktowy filozof, heretyk czy pierwszy męczennik nauki? Ile prawdy jest w jego legendzie?
17 lutego 1600 roku na rzymskim placu Campo de’Fiori zapłonął stos. Na stosie stał związany i zakneblowany Giordano Bruno, były dominikanin, były kalwinista, heretyk w ocenie obu odłamów chrześcijaństwa. Człowiek, który rzucił wyzwanie ówczesnym prawom i przekonaniom. Jego poglądy były tak trudne do zaakceptowania, że inkwizycji zadenuncjował filozofa jego własny uczeń.
Spis treści: Męczennik nauki Giordano Bruno – dominikanin Tułaczka filozofa Do Oxfordu z polskim szlachcicem Multiwersum i nieskończoność Wszechświata Osiem zarzutów kardynała Bellarmino We współczesnych czasach Giordana Bruna wymieniamy jednym tchem z takimi postaciami, jak Hypatia z Aleksandrii, matematyczka zamordowana przez tłum, piewca teorii heliocentrycznej Galileusz czy Rosalind Franklin, pionierka badań nad DNA, przez lata pomijana przez środowisko naukowe. Bruno był postacią przywoływaną na sztandarach walki o świeckie państwa, wolność naukową i wolność słowa. Jego sława rosła z każdym kolejnym wiekiem, a największym zainteresowaniem zaczął się cieszyć od roku 1870. Męczennik nauki Wówczas, w okresie silnego i wciąż narastającego antyklerykalizmu, została wydana we Francji książka Gastona Tissandiera „Les martyrs de la science”, czyli „Męczennicy nauki”. Tissandier, francuski chemik, meteorolog, aeronauta i popularyzator nauki, przedstawia w niej Giordana Bruna jako ofiarę fanatyzmu religijnego i prześladowań za poglądy wyprzedzające epokę. I właśnie ta narracja przeważa do dziś, choć prawdę powiedziawszy trudno jest mieć Bruna za naukowca w dzisiejszym znaczeniu tego słowa. Był z pewnością teologiem i filozofem, jednak jego poglądy traktowane często jako wyprzedzające epokę, niekoniecznie odnosiły się do prawdziwych dociekań naukowych. Wynikały raczej z koncepcji tworzonej przez niego kosmogonii. Giordano Bruno – dominikanin Giordano Bruno urodził się w styczniu lub w lutym 1548 roku w wiosce Nola nieopodal Neapolu, a na chrzcie otrzymał imię Philippo. Zmienił je na Giordano, gdy w wieku 18 lat wstąpił do zakonu dominikanów. Był synem żołnierza Giovanniego Bruna i Fraulisy Savolino. Wybór kariery duchownej był podyktowany chęcią zdobywania wiedzy, o którą było najłatwiej właśnie poprzez wstąpienia do stanu duchownego. Już wówczas dała o sobie znać konfrontacyjna natura Bruna. Jako człowiek, który odrzucał kult świętych, wyrzucił ze swojej celi wszystkie obrazki ich przedstawiające. Nie pozwalał też innym braciom czytać żywotów świętych. Popadł nawet w konflikt z bezpośrednim przełożonym, którego zadenuncjował do neapolitańskiej Świętej Inkwizycji. Mimo tych wszystkich sporów w 1572 r. przyjął święcenia kapłańskie. W zakonie jednak nie zabawił długo. Już w lutym 1573 roku został oskarżony o herezję, a akt oskarżenia zawierał niemal 130 punktów. Bruno uciekł przed inkwizycją i został ekskomunikowany. To tylko ugruntowało jako krytyczny stosunek do katolicyzmu i zakonów. W pismach nazywał zakonników osłami i nieukami. Tułaczka filozofa W tym momencie został też tułaczem, który do końca swych dni nigdzie nie zagrzeje miejsca. Wędrował po Italii, aż w 1579 trafił do protestanckiej Genewy. Również tam szybko wywołał kolejny konflikt. Po wykładzie Anthony’ego de la Faye sporządził listę dwudziestu jego rzekomych błędów, czym naraził się wpływowemu filozofowi i trafił do aresztu. Wolność odzyskał dopiero po oficjalnych przeprosinach. Prawdopodobnie próbował w ten sposób podważyć autorytet de la Faye’a i przejąć katedrę filozofii, jednak plan się nie powiódł. W Genewie formalnie przeszedł na kalwinizm, jednak nie utożsamiał się z nim w pełni i nie zdobył zaufania miejscowego środowiska. Kolejnym przystankiem była Francja, gdzie Bruno zyskał pewną stabilizację. W latach 1579–1581 wykładał w Tuluzie, a następnie działał w Paryżu pod protektoratem króla Henryka III, którego zainteresował mnemotechniką. Otrzymał stanowisko lektora królewskiego, co zapewniło mu spokojne warunki do pracy i publikacji. W tym czasie powstały m.in. „De umbris idearum”, „Candelaio” i „Cantus Circeus”, w których Giordano Bruno krytykował moralne i religijne realia epoki. Do Oxfordu z polskim szlachcicem Dobra passa nie trwała długo. Bruno był zmuszony uciekać do Anglii, do Londynu. Pragnął wykładać, a szansę na to zobaczył w wojewodzie sieradzkim Olbrachcie Łaskim. Ten polski szlachcic, awanturnik i okultysta przybył w 1583 roku do Londynu na spotkanie z królową Elżbietą I. Królowa przyjęła go wyjątkowo przychylnie. Prawdopodobnie wtedy wypatrzył Polaka Giordano Bruno, który potrzebował protektora, który umożliwi mu dostanie się do grona naukowego Uniwersytetu w Oxfordzie. Już w trakcie pobytu w Anglii Bruno napisał „O nieskończoności wszechświata i światach”, które dotyczyło zagadnień kosmologicznych, zainspirowanych m.in. teorią Kopernika. Z kolei w „Wieczerzy Środy Popielcowej” skrytykował Biblię jako źródło poznania prawdy o świecie naturalnym. Jednak angielscy intelektualiści nie widzieli w Bruno równego sobie. Mnożące się oskarżenia sprawiły, że zdecydował się wrócić na kontynent. Multiwersum i nieskończoność Wszechświata Zatrzymajmy się na chwilę przy kwestii nieskończoności Wszechświata i pewnej idei wieloświata. Przy naszej współczesnej wiedzy łatwo jest nam powiedzieć, że nieskończoność Wszechświata Giordana Bruna odnosiła się ogromu kosmosu, a przekonanie o istnieniu innych światów – do planet pozasłonecznych lub nawet multiwersum. Ale Bruno wysnuł taki wniosek nie z badań, obserwacji czy wyliczeń, tylko z faktu nieskończoności Boga, która implikuje nieskończoność Wszechświata, stanowiącego jego odbicie. Przyjmując zaś, że dwie nieskończoności nie mogą istnieć równolegle wnioskował, że Bóg jest immanentną częścią Wszechświata, pochodzącą z tej samej co Wszechświat substancji. Ideę Kopernika uznawał, ale samego Kopernika miał za matematyka niezdolnego pojąć prawdziwej natury kosmosu. Uważał pojedyncze gwiazdy wraz z ich systemami planetarnymi za podstawowe jednostki Wszechświata. Liczba takich jednostek, podobnie jak przestrzeń samego Wszechświata, była nieskończona, przestrzeń pomiędzy nimi wypełniał zaś eter, ponieważ próżna przestrzeń nie mogła istnieć. Komety były błądzącymi w przestrzeni fragmentami byłych gwiazd, nie zaś – jak u innych autorów w tamtych czasach – ulotnymi tworami, narzędziami Boga czy niebiańskimi posłańcami. Osiem zarzutów kardynała Bellarmino Jednak to, co wydarzyło się 17 lutego 1600 roku na Campo De’Fiori nie było spowodowane głównie tymi przekonaniami, które określilibyśmy dzisiaj jako naukowe. Giordanowi Brunonowi postawiono osiem głównych zarzutów sformułowanych przez kardynała Bellarmino. Dotyczyły one: Zaprzeczaniu Trójcy Świętej: Bruno podważał dogmat o Trójcy Świętej, co było uznawane za jedną z najcięższych herezji. Zaprzeczaniu bóstwa Chrystusa: filozof twierdził, że Chrystus nie był Bogiem, lecz jedynie „niezwykle zdolnym sztukmistrzem/magikiem”, który oszukiwał ludzi. Zaprzeczaniu dziewictwa Maryi: negował dogmat o niepokalanym poczęciu i dziewictwie Marii z Nazaretu. Wierze w reinkarnację (transmigracja dusz): głosił pogląd, że dusze ludzkie mogą przechodzić w inne ciała, w tym zwierzęce. Omówionej wyżej nauki o nieskończoności Wszechświata. Panteizmu, czyli utożsamianiu Boga z naturą: Bruno twierdził, że Bóg jest immanentny, czyli obecny wewnątrz materii i Wszechświata, co sprzeciwiało się chrześcijańskiej koncepcji Boga osobowego. Negowania wiecznego potępienia: przekonywał, że kara piekła nie jest wieczna i że szatan ostatecznie zostanie zbawiony. Wypowiedzi przeciwko mszy św. i dogmatom: oskarżono go o bluźnierstwo przeciwko mszy oraz ogólną wrogość wobec religii katolickiej. Chociaż śmierć Giordano Bruno była tragicznym wydarzeniem, miała jednak znacznie więcej wspólnego z walką o wolność słowa niż o wolność nauki. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wielkie zamieszanie w Watykanie. Historia papieża, którego... pominięto.
Wywodzące się z hebrajskiego imię Jan jest najczęściej przyjmowanym spośród wszystkich wybieranych przez następców św. Piotra. W XIII w. na tronie papieskim zasiadł jedyny dotychczas Portugalczyk, Piotr Hiszpan, który zdecydował, że będzie nosił imię Jan. Dlaczego Piotr Hiszpan stał się Janem XXI?
Spis treści: Walka o władzę w Rzymie: Ottonowie kontra Krescencjusze Błąd, który namieszał w historii: tajemnica „podwójnego” Jana Tragiczny finał antypapieża: Jan XVI na tronie Piotrowym Krwawy odwet cesarza: okrutny koniec Jana XVI Dlaczego nie ma Jana XX? Wielka pomyłka w numeracji Do rozwiązania tej zagadki wydają się prowadzić zasadniczo dwie drogi. Jedna wiodłaby do Marianusa Scotusa, irlandzkiego mnicha i kronikarza z XI w., który pomylił się w swoich wyliczeniach biskupów Rzymu urzędujących w X w. Drugi powód zamieszania w rejestrach papieskich wiąże się z pierwszym papieżem Niemcem, Grzegorzem V, panowaniem Ottona III, zaś w Polsce z rządami Bolesława Chrobrego. Wydarzenia z X w. na tyle zagmatwały porządek w katalogach pontyfikalnych, że w XIII w. trudno już było o ścisłą numerację. Przyjrzyjmy się bliżej sytuacji w końcu X w. Walka o władzę w Rzymie: Ottonowie kontra Krescencjusze Druga połowa X w. wyniosła do godności cesarskiej przedstawicieli rodu Ludolfingów, dobrze znanych z lekcji historii Ottonów. Konflikt między dynastią ottońską a rodem rzymskich patrycjuszy Krescencjuszy dotyczył przede wszystkim papieskiego tronu. Niespełna dwadzieścia lat po chrzcie Polski cesarz Otton II postarał się o wyniesienie do godności papieża niegdysiejszego arcykanclerza Italii Pietra Canepanovy, który przyjął imię Jana XIV. Wybrany bez konsultacji z duchowieństwem i ludem rzymskim, reformatorsko nastawiony następca św. Piotra już w kilka miesięcy po objęciu władzy został jej pozbawiony przez antypapieża Bonifacego VII przy wsparciu Krescencjuszy. Uwięziony w rzymskim Zamku św. Anioła Jan XIV zmarł z głodu lub został otruty. Jednak kim był antypapież? Za antypapieża uznaje się osobę, która nielegalnie zasiadła na Stolicy Apostolskiej. W analizach historycznych w odniesieniu do okresu między powstaniem Państwa Kościelnego w VIII w. a XII w. najczęściej uważa się, że głównie motywy polityczne decydowały o potraktowaniu danej osoby jako bezprawnego papieża. Błąd, który namieszał w historii: tajemnica „podwójnego” Jana W badaniach można spotkać się z opinią, że za podwójne liczenie Jana XIV był odpowiedzialny irlandzki mnich Marianus Scotus. W dziele „Cronica Clara”, w napisanych w XI w. „Dziejach świata”, często kopiowanych przez późniejszych autorów, wprowadził po pontyfikacie Jana XIV, zaś przed wyborem Jana XV jeszcze jednego papieża. W analizach historycznych przyjmuje się jednak za najbardziej prawdopodobne, że kronikarz błędnie duplikował papieża Jana XIV, panującego na przełomie 983 i 984 roku. Dobrze znany ze zjazdu w Gnieźnie Otton III, jeszcze jako król, w 996 r. zatroszczył się o to, by na Stolicy Piotrowej zasiadł jego kuzyn a zarazem dawny kapelan, Brunon. Wychowany niegdyś na dworze biskupa Wormacji Brunon postanowił, że jako papież będzie nazywał się Grzegorzem V. Niedługo po rozpoczęciu pontyfikatu Grzegorz V koronował Ottona III na cesarza. Pontyfikat Grzegorza V okazał się być niezagrożony tak długo, jak w Wiecznym Mieście przebywał Otton III. Po wyjeździe cesarza przywódca rzymskiego rodu patrycjuszy Krescencjusz II wspólnie z Bizantyjczykami wzniecił bunt i wygnał Grzegorza V. Jesienią 996 r. w centrum wydarzeń pojawił się Jan Filagatos, wychowawca Ottona III i jego ojciec chrzestny. Tragiczny finał antypapieża: Jan XVI na tronie Piotrowym Osiemnaście wieków przed chrztem Polski antyczni Grecy założyli na południu współczesnych Włoch swoje kolonie. Właśnie greccy osadnicy wprowadzili nazwę „Italia” na określenie obszaru Półwyspu Apenińskiego. Jednym z potomków osiadłych w Kalabrii Greków był Jan Filagatos. Nadzwyczaj znakomicie układała się jego kościelna i polityczna kariera, o czym świadczą urzędy kanclerza cesarskiego, opata w Noantoli czy wreszcie arcybiskupstwo Piacenzy. Po wybuchu rebelii Krescencjusza wpływowy dostojnik udał się na tereny dzisiejszych północnych Włoch, ażeby mediować między Krescencjuszem a Ottonem. Najprawdopodobniej na przełomie lutego i marca 997 r. Krescencjusz, który zdążył już mianować się dyktatorem, sprowadził Jana Filagatosa do Rzymu i wyniósł go na tron Piotrowy jako Jana XVI. Przebywający na wygnaniu Grzegorz V obłożył ekskomuniką i pozbawił wszelkich godności kościelnych Jana Filagatosa. Trudno z całą pewnością stwierdzić, czy Jan XVI odegrał jedynie rolę marionetki w rękach Krescencjusza, czy też świadomie wystąpił przeciwko cesarzowi przy poparciu Bizantyjczyków. Roczny pontyfikat uznanego za antypapieża Jana XVI miał swój tragiczny finał. Krwawy odwet cesarza: okrutny koniec Jana XVI Gdy w styczniu 998 r. Otton III wraz z Grzegorzem V wkroczyli z wojskiem do Wiecznego Miasta rozpoczęły się rokowania z buntownikami. Stojącego na czele rebelii Krescencjusza aresztowano i ścięto, natomiast Jan XVI po ucieczce z miasta ukrył się w Kampanii. Ostatecznie wysłannicy cesarscy schwytali antypapieża, który został oślepiony, pozbawiony nosa, uszu i języka. W Rzymie okrutnie oszpeconego usadzono na osła i, założywszy mu na głowę wypreparowane wymiona krowy, prowadzono po ulicach. Podczas synodu w Wielkim Poście 998 roku. formalnie zniesiono z urzędu Jana XVI. Zamknięty w klasztorze zmarł przypuszczalnie latem 1001 r. Dlaczego nie ma Jana XX? Wielka pomyłka w numeracji Kiedy w 1276 r. dawny osobisty lekarz papieża Grzegorza X, ceniony już za życia uczony Piotr Hiszpan jako pierwszy Portugalczyk obejmował tron Piotrowy, stanął przed wyborem imienia. Wspomniana pomyłka u Marianusa Scotusa odnośnie do Jana XIV, jak też numerowanie w niektórych kronikach papieża Jana XVII jako Jana XVI spowodowały niemały zamęt we właściwej rachubie Janów na Stolicy Apostolskiej. Nie ma pełnego konsensusu wśród znawców tematu, czy Piotr Hiszpan świadomie rozwiązał dylemat nieścisłości i przeskoczył w numeracji. Niekiedy uczeni zakładają, że i on popełnił błąd, gdy wybrał imię Jan XXI zamiast Jana XX. Gdy zatem zajrzymy do pocztu papieży, a nawet do oficjalnie przyjętego spis antypapieży nie znajdziemy nikogo o imieniu Jan XX. Sławny logik i medyk sprawował urząd głowy Kościoła niespełna rok. W „Boskiej komedii” Dante uczcił Piotra Hiszpana, umieszczając go pośród teologów w niebie, zaś Jan Długosz chwalił przystępność papieża Jana XXI, który nie unikał obcowania z nikim, choćby najuboższym, żeby tylko był wykształcony. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Kim był prawdziwy Poncjusz Piłat? Jego historyczne istnienie nie budzi wątpliwości
Rzymski prefekt, znany chrześcijanom jako człowiek odpowiedzialny za śmierć Jezusa, jest jedną z niewielu postaci Nowego Testamentu, które pojawiają się w zapisach archeologicznych. Kim był Poncjusz Piłat?
To jedyny rzymski urzędnik i osoba niebędąca chrześcijaninem, wymieniana w chrześcijańskich wyznaniach wiary. Co tydzień w kościołach na całym świecie miliony ludzi recytują, że Jezus „ukrzyżowany również za nas, pod Poncjuszem Piłatem został umęczony” albo „umęczon pod Ponckim Piłatem, ukrzyżowan, umarł i pogrzebion”. To uderzający szczegół. W Credo Nicejskim czy Apostolskim nie znajdziemy królów, cesarzy ani nawet apostołów – jest tam jednak Piłat. Kim był człowiek, który skazał Jezusa? Fakt, że Jezus z Nazaretu został stracony pod rządami Piłata, piątego prefekta rzymskiej prowincji Judea, należy do najlepiej udokumentowanych faktów wczesnego chrześcijaństwa. Potwierdzają go nie tylko Ewangelie, ale i rzymski historyk Tacyt w swoich „Rocznikach”. Jednak sam Poncjusz Piłat pozostaje postacią niejednoznaczną. Czy był on niechętnym sędzią, jak przedstawia go tradycja chrześcijańska – zmuszonym do wydania wyroku na niewinnego człowieka i symbolicznie „umywającym ręce”? Czy raczej bezwzględnym wykonawcą woli imperium, jak opisują go żydowscy autorzy? Zarówno dowody archeologiczne, jak i źródła pisane ukazują Piłata jako człowieka aktywnie zaangażowanego w życie administracyjne i gospodarcze Judei, choć często działającego bez wyczucia. Jego lekceważenie żydowskiej religijności ostatecznie doprowadziło do usunięcia go z urzędu. Piłat – „uparty” biurokrata Poncjusz Piłat objął urząd prefekta około 26 roku n.e. i pozostał na tym stanowisku niemal do śmierci cesarza Tyberiusza w 37 roku n.e. W ramach swoich oficjalnych obowiązków odpowiadał za utrzymanie ładu i porządku, nadzorowanie spraw sądowych (zwłaszcza tych zagrożonych karą śmierci), pobór podatków oraz nadzór nad biciem monet. W przeciwieństwie do wielu postaci związanych z Nowym Testamentem, historyczne istnienie Poncjusza Piłata nie budzi wątpliwości. W 1961 roku archeolodzy odkryli w Cezarei Nadmorskiej – ważnym rzymskim porcie nad Morzem Śródziemnym, na terenie dzisiejszego Izraela – inskrypcję na wapiennej płycie, w której pojawia się imię „Pontius Pilate” wraz z tytułem „prefekta Judei”. Kamień ten był pierwotnie częścią budowli publicznej poświęconej cesarzowi Tyberiuszowi i stanowi bezpośredni, pochodzący z I wieku dowód historyczny na sprawowanie przez Piłata urzędu. Poza tzw. kamieniem Piłata, jego imię pojawia się także w żydowskich źródłach historycznych i filozoficznych, na brązowych monetach bitych w czasie jego rządów, a być może również na pierścieniu pieczętnym znalezionym w Herodium, na południowy wschód od Jerozolimy, z inskrypcją „Pilato”. Co więcej, najstarszy zachowany opis Piłata nie pochodzi z tekstów chrześcijańskich, lecz od żydowskiego filozofa Filona z Aleksandrii z I wieku n.e. W dziele „Poselstwo do Gajusza”, będącym obroną żydowskich praktyk religijnych skierowaną do cesarza Kaliguli, Filon przedstawia Piłata jako „nieustępliwego, upartego i okrutnego”. Filon opisuje sytuację, w której namiestnik polecił umieścić w pałacu Heroda w Jerozolimie pozłacane tarcze poświęcone cesarzowi. Choć nie zawierały one wizerunków uznawanych za bałwochwalcze, problemem była – jak sugeruje Filon – sama treść inskrypcji, która mogła naruszać żydowską wrażliwość religijną. Prawdopodobnie określała ona Tyberiusza jako „syna boskiego Augusta” lub „pontifex maximus” (najwyższego kapłana). Dla starożytnych Żydów obecność pogańskich symboli religijnych czy form uznawanych za bałwochwalcze w Jerozolimie – świętym mieście – stanowiła naruszenie prawa religijnego. Według Filona żydowscy przywódcy odwołali się bezpośrednio do Tyberiusza, który ostatecznie nakazał usunięcie tarcz. Żydowski historyk Józef Flawiusz również przedstawia Piłata jako człowieka niewrażliwego religijnie, zwłaszcza w porównaniu z innymi rzymskimi namiestnikami. W jednym z epizodów Piłat pozwolił swoim żołnierzom wprowadzić do Jerozolimy – pod osłoną nocy – sztandary wojskowe z wizerunkami cesarskimi, czego wcześniejsi prefekci unikali, szanując żydowskie zakazy dotyczące bałwochwalstwa. Józef Flawiusz wyjaśnia, że prawo żydowskie zabrania tworzenia wizerunków, a takie symbole naruszały ten zakaz. Decyzja Piłata wywołała masowe protesty – demonstranci mieli nawet odsłaniać swoje szyje, deklarując gotowość na śmierć, zamiast zgodzić się na złamanie prawa religijnego. Ostatecznie Piłat ustąpił pod presją protestujących. – Ten odwrót można interpretować nie jako oznakę słabości, lecz jako dowód na to, że Piłat był pragmatycznym administratorem, który rozumiał ryzyko niepotrzebnego rozlewu krwi – zauważa Helen Bond, profesor historii wczesnego chrześcijaństwa na Uniwersytecie Edynburskim. Jak podkreśla prof. Helen Bond w swojej książce „Pontius Pilate in History and Interpretation”, Judea przeszła pod bezpośrednią kontrolę Rzymu zaledwie kilka dekad przed objęciem urzędu przez Piłata, a on sam był odpowiedzialny za egzekwowanie rzymskiej władzy nad wciąż niespokojną ludnością. Fakt, że pozostał na stanowisku przez 10 lat, sugeruje pewien stopień kompetencji administracyjnej, w tym zdolność do negocjowania i zarządzania lokalnymi napięciami. Jednak po dekadzie sprawowania urzędu Piłat został odwołany w następstwie krwawego incydentu na górze Garizim, gdzie brutalnie stłumił zgromadzenie Samarytan. Według Józefa Flawiusza skargi delegacji żydowskich i samarytańskich skłoniły Witeliusza, namiestnika Syrii, do wysłania Piłata do Rzymu, aby ten zdał sprawę ze swojego postępowania przed cesarzem Tyberiuszem. Jednak zanim prefekt dotarł do stolicy, cesarz już nie żył. To, co działo się później, pozostaje niejasne; wiemy jedynie, że namiestnictwo Piłata zakończyło się w atmosferze hańby. Proces Jezusa Na tym tle rozgrywa się najsłynniejszy proces w historii religii. Wszystkie cztery Ewangelie opisują, że Jezus został postawiony przed Piłatem w czasie święta Paschy i oskarżony o uzurpowanie sobie tytułu króla. W oczach Rzymian stanowiło to poważne przestępstwo polityczne. Wizerunek Piłata w Ewangeliach jest zróżnicowany: od pragmatycznego (w Ewangelii Marka proponuje uwolnienie Jezusa, ale ulega presji tłumu), po umiarkowanie przychylnego (u Łukasza uznaje niewinność Jezusa, po czym odsyła go do Heroda). Jak zauważa prof. Helen Bond, te różnice mówią mniej o historycznym Piłacie, a więcej o teologicznych i politycznych intencjach autorów Ewangelii. Z prawnego punktu widzenia tylko Piłat miał prawo skazać na śmierć, dlatego historycznie to właśnie on musiał wydać wyrok. Jednocześnie sama decyzja o egzekucji nie wymaga szczególnie złożonego wyjaśnienia. Jak podkreśla prof. Helen Bond, każda charyzmatyczna postać przyciągająca zwolenników jako „Król Żydów”, zwłaszcza w napiętym politycznie okresie Paschy, niemal na pewno zwróciłaby uwagę rzymskiego namiestnika. Od prefekta do arcyłotra Po odwołaniu z urzędu przez namiestnika Syrii, Witeliusza, Piłat znika z zapisów historycznych. W późniejszych tradycjach rzymskich i chrześcijańskich zaczął funkcjonować jako „ten, który skazał Jezusa na śmierć”, a jego losy obrosły licznymi legendami. Opowiadano o jego rzekomej karze – od egzekucji, przez wygnanie do Andaluzji lub Szkocji, aż po samobójstwo. W tekście znanym jako „Mors Pilati” Piłat przedstawiany jest jako ten, który odbiera sobie życie; jego ciało zostaje wrzucone do Tybru, lecz burze i demoniczne zjawiska zmuszają do jego wydobycia i ponownego pochówku w okolicach jeziora Czterech Kantonów w Szwajcarii. Niektórzy późniejsi teologowie okazywali jednak Piłatowi współczucie, przypisując mu bardziej pozytywny los, sugerując, że nawrócił się na chrześcijaństwo i poniósł męczeńską śmierć. Syryjska wersja „Dziejów Piłata” opisuje jego egzekucję w sposób podkreślający Bożą łaskę, natomiast tekst „Męczeństwo Piłata”, znany w tradycjach koptyjskiej, arabskiej i etiopskiej, przedstawia go jako męczennika ukrzyżowanego na tym samym krzyżu co Jezus i pochowanego w pobliżu jego grobu. W niektórych wschodnich tradycjach chrześcijańskich zarówno Piłat, jak i jego żona byli przez stulecia czczeni jako święci. Opowieści te odzwierciedlają powszechne we wczesnym chrześcijaństwie przekonanie, że każde spotkanie z Jezusem ma moc przemiany. Z historycznego punktu widzenia kontakt Piłata z Jezusem był jednak zapewne krótki i – z jego perspektywy – mało znaczący. Mimo to właśnie ta jedna decyzja sprawiła, że jego miejsce w historii zostało na zawsze przypieczętowane. Źródło: National Geographic
Dlaczego chrześcijaństwo wygrało? Sekret sukcesu Jezusa oczami eksperta
W czasach Jezusa po Palestynie wędrowało wielu charyzmatycznych proroków, ale tylko jeden z nich zmienił bieg historii. Dlaczego to właśnie chrześcijaństwo przetrwało próbę czasu, podczas gdy inne kulty odeszły w zapomnienie? O tym opowiada w wideopodcaście National Geographic Polska historyk prof. Robert Wiśniewski.
Profesor Robert Wiśniewski z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, ekspert od historii późnego antyku, w rozmowie z National Geographic Polska wskazuje na kilka kluczowych czynników, które złożyły się na historyczny sukces chrześcijaństwa. Choć zaznacza, że nauka nie potrafi w pełni odpowiedzieć na pytanie, dlaczego to akurat ten nurt przetrwał i zdominował świat, wskazuje na konkretne procesy historyczne, społeczne i organizacyjne. Charyzma i osobowość Jezusa Punktem wyjścia była postać samego Jezusa. Naukowiec podkreśla, że jego osobista charyzma była tym, co pierwotnie przyciągnęło do niego ludzi. Jezus był postrzegany przez jemu współczesnych jako charyzmatyczny nauczyciel, a dla wielu także jako cudotwórca. To ten bezpośredni kontakt między nauczycielem a słuchaczami stał się fundamentem ruchu, mimo że początkowo miał on charakter lokalny i ograniczony do Palestyny. Rola Pawła z Tarsu i wyjście w świat Kluczowym momentem w rozwoju chrześcijaństwa była działalność Pawła z Tarsu w pokoleniu po śmierci Jezusa. To Paweł, według profesora, nadał ruchowi nową dynamikę, dążąc do uczynienia z nauk Jezusa „czegoś wielkiego”. Najważniejsze aspekty jego działalności to: ekspansja geograficzna: przeniesienie nauki z prowincjonalnej Palestyny do wielkich, otwartych na świat metropolii wschodniej części basenu Morza Śródziemnego; język grecki: głoszenie nowej wiary w grece, która była wówczas „super językiem” świata rzymskiego (lingua franca). Dzięki temu przesłanie Jezusa stało się zrozumiałe dla wykształconych elit i mieszkańców miast, od Aleksandrii po Rzym. Odpowiedź na potrzeby duchowe epoki Chrześcijaństwo odniosło sukces, ponieważ wpisało się w szersze trendy religijne epoki Cesarstwa Rzymskiego. Profesor Wiśniewski wymienia tu dwa główne aspekty: obietnica zbawienia: silny nacisk na los człowieka po śmierci i indywidualne zbawienie, co w tamtym czasie stawało się coraz bardziej popularne w różnych kultach. relacja z Bogiem: oferowanie bardzo indywidualnego, bezpośredniego kontaktu człowieka z Wszechmogącym. Przewaga organizacyjna – powstanie Kościoła Naukowiec stawia tezę, że chrześcijaństwo mogło wygrać z innymi, podobnymi religiami tamtego okresu dzięki lepszej organizacji. W przeciwieństwie do wielu rozproszonych kultów, chrześcijanie zdołali stworzyć trwałą i silną instytucję, którą nazywamy Kościołem. To właśnie struktura instytucjonalna, hierarchia kleru i wewnętrzna dyscyplina pozwoliły tej religii przetrwać okresy bycia nurtem marginalnym i ostatecznie zdominować przestrzeń publiczną Imperium. W ramach widepodcastu rozmawiamy z prof. Wiśniewskim też między innymi na temat tego, jak wyglądał Jezus, jakie są namacalne dowody na jego istnienie. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gdzie anioł ukazał się Maryi? Archeolodzy badają dwa miejsca Zwiastowania Pańskiego
Gdzie dokładnie miało miejsce Zwiastowanie Pańskie? Archeolodzy biblijni od dawna poszukują dowodów na lokalizację, w której Dziewica Maryja dowiedziała się, że pocznie dziecko. Oto czego udało im się dowiedzieć.
Dokładnie dziewięć miesięcy przed Bożym Narodzeniem chrześcijanie obchodzą uroczystość Zwiastowania Pańskiego. Upamiętniają w ten sposób dzień, w którym – zgodnie z ich wierzeniami – anioł ukazał się dziewicy o imieniu Maryja i ogłosił, że w cudowny sposób poczęła Jezusa. Badacze Biblii datują te wydarzenia na około 6 rok p.n.e. – Zwiastowanie ukazuje chrześcijanom, że narodziny Jezusa są częścią boskiego planu, a on sam jest jednocześnie człowiekiem – narodzonym z niewiasty – jak i istotą boską – wyjaśnia Joan E. Taylor, profesor emerytowana z King’s College London i autorka książki „Boy Jesus: Growing up Judean in Turbulent Times”. – Mimo ogromnego znaczenia Zwiastowania dla wiary, wczesnochrześcijańskie teksty podają niewiele konkretnych szczegółów na temat miejsca, w którym doszło do tego wydarzenia – zauważa James D. Tabor, emerytowany profesor religioznawstwa i początków chrześcijaństwa na University of North Carolina w Charlotte, autor książki „The Lost Mary: Rediscovering the Mother of Jesus”. Jednak pielgrzymi od pokoleń odwiedzają w Nazarecie dwa różne miejsca, które uznają za scenę Zwiastowania: jaskinię, w której Maryja miała mieszkać, oraz studnię, z której najprawdopodobniej korzystała. Archeolodzy biblijni badali te lokalizacje, licząc na odnalezienie śladów pochodzących z czasów Zwiastowania, co mogłoby potwierdzić, że Maryja rzeczywiście mogła tam przebywać. Wykopaliska pozwoliły lepiej zrozumieć starożytny Nazaret, sposoby, w jaki pierwsi chrześcijanie czcili Maryję oraz duchowe doświadczenia dawnych pielgrzymów – choć nie przyniosły ostatecznej odpowiedzi na pytanie o dokładne miejsce samego Zwiastowania. Lokalizacja Zwiastowania w Ewangelii według św. Łukasza W Nowym Testamencie znajdują się cztery Ewangelie, jednak historia Zwiastowania Maryi pojawia się tylko w jednej z nich: Ewangelii według św. Łukasza. Badacze uważają, że została ona spisana pod koniec I wieku n.e., czyli kilkadziesiąt lat po opisywanych wydarzeniach. Zgodnie z jej treścią „anioł Gabriel został posłany przez Boga do miasta w Galilei, zwanego Nazaret”, gdzie ukazał się Maryi i obwieścił jej boskie przeznaczenie. Nazaret, położony w północnym Izraelu niedaleko Jeziora Galilejskiego, istnieje do dziś – to jedno z największych palestyńskich miast arabskich w kraju. Jego historia sięga jednak starożytności, kiedy to Ewangelie wskazały go jako rodzinne miasto Jezusa. W tamtym czasie Nazaret znajdował się pod panowaniem Cesarstwa Rzymskiego. – Starożytna wioska była położona na dolnych zboczach, na zachód i powyżej od wadi (doliny) – wyjaśnia archeolożka Yardenna Alexandre z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności (IAA). – Domy wznoszono bezpośrednio na dość stromym podłożu skalnym. Podczas gdy dzisiejszy Nazaret liczy około 80 000 mieszkańców, starożytna osada – jak podkreśla prof. James D. Tabor – była małą wioską rolniczą o skromnej zabudowie. Było to miejsce, w którym rodziny żyły w bliskim sąsiedztwie, a codzienne życie kręciło się wokół prac domowych, rolnictwa i wspólnych zasobów, takich jak studnie i źródła. Wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa wierni zaczęli odbywać pielgrzymki do miejsc świętych, w tym do Nazaretu. Wyprawy te prowadziły ich do punktów związanych z Jezusem, jego rodziną i działalnością, co miało umacniać ich duchowość i pozwalać na wykroczenie poza świat materialny. Na miejscu wierni modlili się, przyjmowali błogosławieństwa, zostawiali dary oraz zabierali ze sobą pamiątki i przedmioty kultu. Prof. Joan E. Taylor zauważa, że pielgrzymki do Nazaretu rozpoczęły się na dobre w IV wieku i obejmowały jaskinię oraz studnię, które do dziś są kojarzone z Maryją. Jednak archeolog Kenneth Dark, autor książki „Archaeology of Jesus’ Nazareth” i profesor w St. Edmund’s College na Uniwersytecie w Cambridge, podkreśla, że nie sposób dokładnie ustalić, dlaczego to właśnie te dwa miejsca stały się obiektem czci. – Nie wiemy dokładnie, co mówiono pierwszym pielgrzymom ani kto przekazywał im te informacje. Bazylika Zwiastowania w Nazarecie i jaskinia związana z Maryją Jedną z pierwszych osób, które opisały to miejsce, była Egeria – pątniczka z Hiszpanii, której listy z podróży do Ziemi Świętej wspominają o wizycie w Nazarecie około 383 roku n.e. Pisała ona, że Maryja miała mieszkać w „dużej i bardzo wspaniałej grocie”, nad którą wzniesiono ołtarz. Ołtarz ten był prawdopodobnie jedną z wielu budowli sakralnych wznoszonych kolejno w miejscu, które pielgrzymi uznawali za scenę Zwiastowania. Na przestrzeni wieków powstawały tam kolejne świątynie – były budowane i niszczone w okresie bizantyjskim oraz krzyżowców, a następnie ponownie wznoszone i rozbudowywane. W 1954 roku wyburzono stary budynek kościoła, aby zrobić miejsce pod budowę dzisiejszej Bazyliki Zwiastowania. Rozbiórka ta dała badaczom rzadką okazję do przeprowadzenia wykopalisk w obrębie jej fundamentów. W latach 1955–1966 Bellarmino Bagatti, włoski archeolog i franciszkański kapłan odkrył groty, jamy i tunele, które dawni mieszkańcy Nazaretu wykorzystywali jako magazyny, warsztaty, a nawet pomieszczenia mieszkalne. Odkrycia te jedynie utwierdziły pielgrzymów w przekonaniu, że Maryja mieszkała w tej grocie lub w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Prof. Kenneth Dark zauważa, że podobne instalacje w pobliskich stanowiskach służyły jako kryjówki podczas powstania żydowskiego około 70 roku n.e., kiedy to Judejczycy zbuntowali się przeciwko cesarskiemu Rzymowi w walce o niepodległość. Skoro groty te musiały istnieć jeszcze przed wybuchem rebelii, to według prof. Kennetha Darka ich datowanie pokrywa się z czasem opisanym w historii o Zwiastowaniu. – Z punktu widzenia archeologii nie ma nic, co pozwoliłoby zaprzeczyć, że Grota Zwiastowania jest tą samą jaskinią, o której mówi Biblia – stwierdza badacz, zaznaczając jednocześnie, że nie ma też twardych dowodów, które mogłyby to jednoznacznie potwierdzić. Wykopaliska potwierdziły również, że chrześcijańscy pielgrzymi przybywali do groty co najmniej od późnego okresu rzymskiego, kiedy to Nazaret odwiedziła Egeria. Prof. Dark wskazuje na dowody istnienia „kunsztownie zdobionego kościoła” z V wieku, znajdującego się pod fundamentami dzisiejszej Bazyliki Zwiastowania. Badania ujawniły także lampy ukryte pod mozaikową posadzką budowli, co sugeruje, że pątnicy nawiedzali grotę na długo przed wzniesieniem rzymskich konstrukcji z późniejszego okresu. Czy Zwiastowanie mogło mieć miejsce przy studni? Niespełna kilometr od Bazyliki Zwiastowania znajduje się prawosławna cerkiew św. Gabriela. Wzniesiono ją w pobliżu studni, gdzie – według innej wersji opowieści o Zwiastowaniu – anioł po raz pierwszy nawiązał kontakt z Maryją. Opowieść ta pochodzi z Protoewangelii Jakuba – pochodzącej z II wieku ewangelii apokryficznej, która cieszyła się ogromną popularnością, wywierała wielki wpływ i została przetłumaczona na co najmniej dziewięć języków. Tekst skupia się na narodzinach, życiu oraz wiecznym dziewictwie Maryi. Według tekstu Maryja „wzięła dzban i wyszła, aby napełnić go wodą”, zanim usłyszała głos: „Bądź pozdrowiona, pełna łaski, Pan z Tobą, błogosławiona jesteś między niewiastami!”. Zaniepokojona Maryja wróciła do domu, gdzie powitał ją anioł i oznajmił, że narodzi Jezusa. Prof. Joan E. Taylor zauważa, że w samym tekście nie ma mowy o tym, by działo się to w Nazarecie. Niemniej jednak do IV wieku studnię zaczęto utożsamiać z tą wioską, a pielgrzymi przypisali miejsce akcji z Protoewangelii do punktu zwanego „Źródłem Maryi”. W latach 1997–1998 archeolożka Yardenna Alexandre wraz ze swoim zespołem przeprowadziła wykopaliska w obrębie „Źródła Maryi”. Wśród ich odkryć znalazły się monety z wizerunkami króla Heroda i cesarza Klaudiusza oraz lampa, której forma sugeruje, że ówcześni mieszkańcy Nazaretu byli Żydami. Prace zespołu badawczego zweryfikowały również, że studnia była użytkowana w czasach Zwiastowania. – Pozostałości z późnego okresu hellenistycznego i wczesnego okresu rzymskiego wskazują, że źródło służyło wiosce w tych właśnie epokach – wyjaśnia Yardenna Alexandre. Prof. James D. Tabor dodaje, że studnia była miejscem codziennych spotkań, do którego kobiety przychodziły czerpać wodę. W małej wiosce, takiej jak Nazaret, stanowiłaby ona jedną z centralnych przestrzeni społecznych. Pogłębione zrozumienie świata Maryi Z perspektywy historycznej i archeologicznej badacze twierdzą, że żadne z tych miejsc nie jest mniej lub bardziej prawdopodobne od drugiego. Oba wykazują ślady aktywności z czasów, w których miało dojść do Zwiastowania. Niektórzy naukowcy uważają jednak, że próba precyzyjnego wskazania miejsca tego wydarzenia jest skupianiem się na niewłaściwym pytaniu. – Archeologia nie może potwierdzić, że Zwiastowanie miało miejsce, ani zweryfikować nadprzyrodzonych aspektów tej historii – wyjaśnia prof. James D. Tabor. – To, co może zrobić, to zrekonstruować środowisko historyczne, w którym narodziła się ta tradycja. Źródło: National Geographic
Zanim pojawił się Jezus, tłumy podążały za nim. Jan Chrzciciel zmienił oblicze Judei
Jan Chrzciciel to jedna z najbardziej fascynujących postaci biblijnych. Jego proroctwa, chrzest Jezusa i niezwykła popularność wśród mieszkańców Judei czynią z niego postać, której wpływ wykraczał daleko poza ramy Ewangelii.
Spis treści: Jan Chrzciciel w świetle źródeł historycznych i biblijnych Działalność prorocka Jana Chrzciciela i jej wpływ na społeczność Relacje Jana Chrzciciela z Jezusem i znaczenie jego śmierci Dziedzictwo Jana Chrzciciela w tradycji chrześcijańskiej Choć w dzisiejszych czasach Jan Chrzciciel często bywa kojarzony głównie jako ten, który ochrzcił Jezusa, w I wieku naszej ery był postacią niezwykle rozpoznawalną i wpływową w całej Judei. Jego charyzmatyczne nauczanie, radykalny styl życia oraz odważna krytyka władzy przyciągały do niego tłumy ludzi. Zarówno źródła biblijne, jak i historyczne – w tym pisma Flawiusza Józefa – podkreślają jego autorytet i niezależność, która budziła podziw i niepokój ówczesnych elit. Jan Chrzciciel w świetle źródeł historycznych i biblijnych Postać Jana Chrzciciela pojawia się nie tylko w Ewangeliach, ale także w dziełach historycznych, przede wszystkim w pismach żydowskiego historyka Flawiusza Józefa. W swojej pracy „Dawne dzieje Izraela” Józef Flawiusz opisuje Jana jako postać powszechnie szanowaną i cieszącą się wielką popularnością, która nawoływała do cnotliwego życia i odnowy moralnej. Józef zwraca uwagę na wielki zasięg idei Jana i powody jego egzekucji z rozkazu Heroda Antypasa, który obawiał się wpływu proroka na społeczeństwo. Przekaz Ewangelii i wizerunek proroka na pustyni Według Ewangelii Jan prowadził życie ascety. Mieszkał na pustyni, nosił odzienie z sierści wielbłądziej i żywił się szarańczą oraz dzikim miodem. Jego styl życia nawiązywał do tradycji starotestamentowych proroków, zwłaszcza Eliasza. Proroków w Judei często utożsamiano z osobami nawołującymi do nawrócenia i duchowej przemiany. Ewangelie podkreślają, że Jan był tym, który „przygotowuje drogę Panu”, wzywając do pokuty i chrztu na odpuszczenie grzechów. Dlaczego Jan był bardziej znany niż Jezus? W czasach, gdy działał Jan Chrzciciel, jego popularność była tak wielka, że przyćmiła nawet Jezusa. Świadczy o tym fakt, iż tłumy podążały za Janem, uznając go czasem za możliwego Mesjasza. Jak wskazuje historyk prof. James McGrath z Butler University, Ewangelie wręcz „walczą” o podkreślenie nadrzędnej roli Jezusa wobec Jana, bo ten drugi cieszył się większym szacunkiem i miał własnych uczniów, kontynuujących jego dzieło już po jego śmierci. Niezależne ruchy religijne w tamtym okresie, skupione wokół charyzmatycznych nauczycieli, były charakterystycznym elementem judaizmu schyłku epoki Drugiej Świątyni. Działalność prorocka Jana Chrzciciela i jej wpływ na społeczność Asceza Jana nie była wyłącznie demonstracją pobożności – w ówczesnej Judei miała głęboki sens społeczny i religijny. Poprzez rezygnację z wygód życia, Jan demonstrował całkowite oddanie Bogu oraz niezależność od systemów politycznych i ekonomicznych. Jego dieta i ubiór nawiązywały do idei oczyszczenia i duchowej walki ze złem, a także podkreślały ciągłość z tradycją prorocką Izraela. Praktyka chrztu i jej korzenie w tradycji żydowskiej Chrzest wodny, którego udzielał Jan, miał swoje odpowiedniki w praktykach żydowskich związanych z oczyszczeniem rytualnym (mykwy). Nowością Jana było połączenie tego rytuału z apelem do radykalnej zmiany życia i publicznego wyznania grzechów. Część badaczy wiąże praktyki Jana z rytuałami wspólnoty Qumran, autorów słynnych zwojów znad Morza Martwego. Uczniowie i kontynuacja po śmierci Po egzekucji Jana Chrzciciela jego ruch nie zanikł od razu. Jeszcze wiele lat później w Nowym Testamencie pojawiają się wzmianki o uczniach Jana, którzy kontynuowali praktyki chrztu. Wskazuje to na szerokie oddziaływanie jego nauk na społeczność żydowską, a także na początki różnorodności ruchów religijnych wokół Jordanu w I wieku n.e. Relacje Jana Chrzciciela z Jezusem i znaczenie jego śmierci Moment chrztu Jezusa przez Jana Chrzciciela jest jednym z najbardziej znaczących wydarzeń w Nowym Testamencie i fundamentem rozważań teologicznych. Głos z nieba ogłasza, że oto jest syn Boga. Jednak Jan udzielał chrztu na odpuszczenie grzechów, podczas gdy tradycja chrześcijańska podkreśla bezgrzeszność Jezusa. Ewangelie tłumaczą ten fakt jako akt solidarności i wzór dla wiernych, a teologowie – jako symboliczne przejęcie misji proroka. Niejasne są relacje między ruchem Jana a Jezusa. W Ewangelii Łukasza pojawia się wątek pokrewieństwa (Maryja, matka Jezusa i Elżbieta, matka Jana miały być krewnymi). Jednak pozostałe teksty sugerują, że obie grupy funkcjonowały niezależnie, a nawet rywalizowały o zwolenników. W Dziejach Apostolskich odnajdujemy wzmianki o uczniach Jana nieuznających Jezusa jako Mesjasza, co pokazuje rozbieżności wśród wczesnych ruchów judeochrześcijańskich. Pojawiały się też spekulacje, że Jezus to Jan Chrzciciel przywrócony do życia. Egzekucja Jana – motywy polityczne i religijne Śmierć Jana z rozkazu Heroda Antypasa, którą Ewangelie wiążą ze spiskiem Salome i Herodiady, przez Flawiusza Józefa opisana jest jako polityczny akt prewencyjny. Herod bał się siły oddziaływania proroka na masy. Popularność i niezależność Jana były dla władzy realnym zagrożeniem. Dlatego prorokowi ścięto głowę. Dziedzictwo Jana Chrzciciela w tradycji chrześcijańskiej Postać Jana Chrzciciela ukształtowała wczesną doktrynę chrześcijańską. Jego wezwanie do pokuty i chrzest stały się filarami misji Jezusa i rodzącego się Kościoła. W tradycji Kościoła Jan to nie tylko prorok, ale także męczennik i prekursor, który zapowiedział nadejście Mesjasza. Asceza Jana stanowiła wzorzec dla ruchów monastycznych i ascetycznych, inspirując pokolenia pustelników oraz wspólnot zakonnych w chrześcijaństwie wschodnim i zachodnim. Jego model życia był interpretowany jako wyraz absolutnej wierności Bogu. Obecność Jana w liturgii i ikonografii Jan Chrzciciel pojawia się w liturgii jako patron chrztu, pokuty i nawrócenia. Jest jednym z najczęściej przedstawianych świętych w ikonografii chrześcijańskiej – zarówno w tradycji wschodniej, jak i zachodniej. Jego atrybuty to krzyż, baranek i odzienie z sierści wielbłądziej. Jan Chrzciciel pozostaje postacią niezwykłą – nie tylko jako prorok zapowiadający Jezusa, ale także niezależny lider religijny, którego głos kształtował religijne i społeczne życie starożytnej Judei. Źródło: National Geographic
Czy ojciec Jezusa był rzymskim łucznikiem? W Niemczech odkryto tajemniczą inskrypcję
Pomnik rzymskiego żołnierza, pochodzący z I wieku i odkryty przy okazji budowy torów nad Renem, wzbudził sensację już w momencie odnalezienia niemal 170 lat temu. Najbardziej intrygująca okazuje się inskrypcja, w której wspomina się łucznika Tyberiusza Juliusza Abdesa Panterę. Co wiąże go z Jezusem z Nazaretu?
Spis treści: Imperium Romanum we współczesnych Niemczech Plotka o Jezusie Ben Panterze Świadectwa Talmudu o Jezusie Jezus, syn obywatela rzymskiego, pełnej krwi Aryjczyk Płyta nagrobna Sydończyka Pantery wywołała w świecie naukowym niemały zamęt. Zaczęto się zastanawiać nad związkiem znaleziska z sięgającą początków chrześcijaństwa plotką o ziemskim ojcu Jezusa o przydomku Pantera. Przypomniano również wzmianki w Talmudzie o Jezusie Ben Panderze (zmiana brzmienia wynikała z transkrypcji). Pogłoska o potencjalnym rzymskim rodowodzie Jezusa rozgrzała serca i umysły zwłaszcza w epoce rządów NSDAP. Przyjrzyjmy się sprawie bliżej. Imperium Romanum we współczesnych Niemczech Cesarstwo Rzymskie czasów Jezusa obejmowało nie tylko cały basen Morza Śródziemnego. Po przegranej bitwie w Lesie Teutoburskim umowna granica Imperium przebiegała na Renie. Przenoszenie oddziałów, w skład których wchodzili mężczyźni pochodzący się z najrozmaitszych zakątków imperium, było znaną praktyką. Nagrobek eksponowany w muzeum Roemerhalle w Bad Kreuznach upamiętnia Sydończyka (czyli mieszkańca ziem dzisiejszego Libanu), który 40 lat wojował dla cesarstwa. Płyta grobowa robi wrażenie wymiarami (ok. 2 m wysokości), dobrym stanem zachowania i modelunkiem postaci. Najpewniej życie Pantery przypadło na panowanie pierwszego cesarza Rzymu Oktawiana Augusta i jego następcy Tyberiusza, co można wywnioskować z imienia (praenomen) Tyberiusz oraz „nazwiska” (nomen) Juliusz. Chociaż uzyskał rzymskie obywatelstwo (standard po 25 latach służby), jego korzenie były semickie, o czym świadczy człon Abdes. Przydomek Pantera wskazuje na waleczny charakter, przypominający drapieżnika. Semita Pantera był zatem współczesny Jezusowi z Nazaretu, jednak w przeciwieństwie do niego służył Rzymowi i posiadał obywatelstwo. Plotka o Jezusie Ben Panterze Przypuszczalnie już pod koniec I w. wśród Żydów i pogan rozeszła się plotka, jakoby założyciel Kościoła został zrodzony z pozamałżeńskiego związku Żydówki z żołnierzem o imieniu Pantera. Wówczas nazywano by go Jezus Ben Pantera, czyli syn Pantery. Jednakże w tekście ewangelii, w którym przytacza się negatywne sądy o Jezusie, nigdzie nie używa się takiego zniesławienia przeciw rabbiemu z Nazaretu. Możliwe, że „Ben Pantera” było świadomym przeinaczeniem „Ben Partenou” (syn Dziewicy). Żyjący w II wieku filozof Celsus, zaciekły wróg chrześcijaństwa, powoływał się na ten rzekomy fakt w celu zdyskredytowania Jezusa i młodej religii. Jak na ironię, poglądy Celsusa zachowały się w utworze „Przeciw Celsusowi”, którego autorem był Orygenes, wybitny interpretator Biblii. Kontrargumentując zręcznie odniósł się on do Platona. Stwierdził, że nie można sobie wyobrazić, aby dusza człowieka, który niezwykle przyczynił się dla dobra wielu, zamieszkała w ciele stworzonym z tak haniebnego związku. Świadectwa Talmudu o Jezusie Zredagowany w V w. Talmud to jeden ze zbiorów praw judaizmu. Stanowi kompilację tradycji powstałych na przestrzeni stuleci. Dla mędrców judaizmu chronologia miała wtórne znaczenie, a polemika z rosnącym chrześcijaństwem stawała się koniecznością. Talmud ma w dezawuujący sposób wypowiadać się o Jezusie określanym Ben Stada, Ben Pandera oraz Jeszu Nocri. Ale, gdy się uważnie przyjrzeć, okazuje się, że mamy do czynienia z pierwotnie trzema osobami. Czy którąś z nich można powiązać z Jezusem? Ben Stada lub Ben Pandera Najstarsza wydaje się wzmianka mówiąca, że Ben Stada robił sobie znaki na ciele i był skłonny do odrzucenia Boga. W późniejszych tekstach utożsamia się Ben Stadę z Ben Panderą, który miał być synem Miriam, zwanej też Stada, fryzjerki. Miała zdradzić męża z Panderą, ale nie wspomina się, żeby ten był żołnierzem. Ben Panderę oskarżano o czary, których nauczył się w Egipcie, i zwodzenie ludzi. Wiadomo, że jego proces odbył się tylko przed żydowskim sądem. Wyrok śmierci objął ukamienowanie, a następnie powieszenie w przeddzień Paschy w miejscowości Lod. Abstrahując od niedokładnych stycznych z ewangeliami (choćby egzekucja przed świętem, ale wykonana przez Rzymian w Jerozolimie), trudno utożsamić któregoś z nich z Jezusem. Jeżeli kontekst, w którym Talmud umieszcza te postaci jest wiarygodny, wówczas Ben Stada byłby współczesny św. Pawłowi, zaś Ben Pandera musiałby żyć w trakcie tzw. II wojny żydowskiej, czyli okołu 100 lat po odejściu Jezusa. Jeszu Nocri (Jezus Nazarejczyk) Drugą postacią, która pojawia się w Talmudzie i którą później identyfikowano z Ben Panderą, jest Jeszu Nocri. Teksty ukazują go jako krnąbrnego ucznia faryzejskiego rabina. Za słabość do kobiet został ekskomunikowany przez swego mistrza. Podejmowane przez Jeszu próby pojednania z nauczycielem zakończyły się fiaskiem. Co więcej, Jeszu stał się dla rabina arogantem i zwodzicielem Izraela. Podobnie do Jezusa z Nazaretum Jeszu miał uczniów (m.in. Mataja, czyli Mateusza) i został powieszony w przeddzień Paschy. Skonfliktowany z faryzeuszami może odrobinę przypominać Jezusa z Nazaretu, ale działał około 80 lat przed jego narodzinami – oczywiście gdy założymy, że tło historyczne proponowane w Talmudzie jest prawidłowe. Jezus, syn obywatela rzymskiego, pełnej krwi Aryjczyk W narodowosocjalistycznych Niemczech zapomniana plotka o rzymskiej krwi w żyłach Jezusa zaczęła ponownie rezonować. Taki twórca chrześcijaństwa, mówiący po aramejsku, z rzymskiego ojca, wydawał się odpowiedni dla nazistów. W Trzeciej Rzeszy znaczący teologowie starali się skonstruować obraz aryjskiego Jezusa jako syna „wolnej od trucizny judaizmu” pary nie-Żydów. Ideologizacja i przeinaczenia wzięły górę nad poszukiwaniem prawdy. Współcześnie odrzuca się utożsamienie Jezusa z Jeszu Nocrim, Ben Stadą czy Panderą. Dotyczące ich ogólnikowe i skąpe dane uznaje się za niewystarczające przesłanki do pewnej identyfikacji. Nie można zapominać o popularności imienia Jezus czy przydomka Pantera, co też utrudnia zadanie weryfikacji. Podkreśla się odmienny kontekst historyczny: Żyda Jezusa ukrzyżowano w Jerozolimie na rozkaz Piłata. Semicki łucznik z Sydonu nie miał najprawdopodobniej pojęcia o cieśli z Nazaretu, a już na pewno nie przypuszczał, jak wiele spekulacji zrodzi jego płyta grobowa. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Legendarny król Nubii istniał naprawdę. Potwierdza to dokument z XVII-wiecznego śmietnika
Polscy archeolodzy potwierdzili istnienie króla Qashqasha – postaci dotąd uważanej za półlegendarną. Dokument z XVII wieku znaleziony w Sudanie ujawnia kulisy arabizacji fascynującego królestwa Nubii, które było chrześcijańskim przyczółkiem w Afryce.
Spis treści: Historia Nubii znaleziona w śmietniku Nubia – zaginione królestwo na styku światów Król Qashqash – od legendy do historii Proces arabizacji Nubii Dzieje Afryki zamknięte na kartce papieru Dokument znaleziony w pozostałościach śmietnika potwierdza istnienie Qashqasha – władcy Nubii, którego dotąd znaliśmy jedynie z przekazów ustnych i fragmentarycznych wzmianek. Arabskojęzyczny dekret królewski zweryfikowany przez polskich historyków ostatecznie udowadnia realność legendarnej postaci i pozwala lepiej zrozumieć arabizację afrykańskiej enklawy chrześcijaństwa. Historia Nubii znaleziona w śmietniku Wyobraź sobie Starą Gondolę, czyli ruiny dawnej stolicy Makurii położone pośród pustynnego Sudanu. Grupa archeologów trafia na śmieciowisko pełne niepozornych odpadków sprzed wieków. Tam, w stertach potłuczonych naczyń i kurzu, leży fragment papieru. To wyblakłe pismo zawiera arabski tekst, który na zawsze zmienia rozumienie historii regionu. Na tym skrawku pojawia się imię Qashqasha. Dzięki temu bohater znany tylko z legend nagle… staje się faktem. Ten dokument to oficjalny rozkaz: król Nubii nakazuje w nim przekazanie darów swoim poddanym. To niby prosta administracyjna notka, ale na jej podstawie archeolodzy rekonstruują świat, który do tej pory toną w mroku wieków średnich. Nubia – zaginione królestwo na styku światów Aby zrozumieć wagę tego odkrycia, trzeba cofnąć się w czasie. Nubia to starożytna kraina rozciągająca się wzdłuż środkowego Nilu, na południe od Egiptu (obecnie w tym miejscu znajduje się Sudan i południowy Egipt). Przez tysiąclecia była mostem łączącym śródziemnomorskie cywilizacje z Afryką Subsaharyjską. To tutaj ścierały się wpływy faraonów, później cesarzy Bizancjum, arabsko-muzułmańskich dynastii i lokalnych potężnych rodów. Królestwa Nubii – przede wszystkim Makuria, ale także Nobatia i Alodia – słynęły z bogactwa, chrześcijańskiej kultury (nubijskie chrześcijaństwo było jednym z najstarszych na świecie), monumentalnych świątyń i siły militarnej. Upadek Makurii w XIV wieku sprawił, że region popadł w zapomnienie. Przez kilka kolejnych stuleci historia Nubii skrywała się w mroku tzw. „ciemnych wieków”. O dawnych władcach, rytuałach, a nawet o samych mieszkańcach, przez długi czas wiedziano niewiele. Samotna cytadela na pustyni – Stara Dongola była pamiątką po dawnym świecie Stara Dongola, niegdyś stolica Makurii, w okresie postmakurytańskim zredukowała się do cytadeli otoczonej kilkoma dzielnicami. Wtedy to powstały legendy o królach, takich jak Qashqash – postaciach na granicy historii i mitu. Archeolodzy przez lata znajdowali jedynie urywki tej opowieści, aż do dnia, gdy natrafili na królewski rozkaz pośród śmieci sprzed wieków. Król Qashqash – od legendy do historii Przez wieki postać Qashqasha była obecna w sudańskich przekazach ustnych i rzadkich pisanych źródłach (np. Kitāb al-Ṭabaqāt). Uważano go za przodka świętych mężów, którzy mieli wpływ na kształtowanie się późniejszego islamu w regionie. Dopiero odnaleziony rozkaz, badany przez Tomasza Barańskiego z Uniwersytetu Warszawskiego jednoznacznie umieszcza Qashqasha wśród rzeczywistych władców Dongoli. Wspomniany rozkaz nakazuje przekazać konkretne dobra (owce, bawełnę, nakrycie głowy) wybranym osobom – część z nich to przedstawiciele lokalnej administracji i elity, inni to zapewne liderzy plemion. Ta codzienna praktyka wymiany darów była podstawą lojalności, siatki wpływów i pozycji społecznej. W ten sposób władcy Nubii, nawet w późniejszych czasach, mogli kontrolować szerokie obszary zamieszkane przez różnorodne społeczności. Dlaczego dokument był po arabsku? Proces arabizacji Nubii Arabski tekst dokumentu zdradza jednak, że Qashqash i jego dwór byli na etapie przechodzenia od lokalnych tradycji do nowej rzeczywistości językowej. Słaba znajomość klasycznego arabskiego u autora rozkazu wskazuje, że arabizacja Nubii przebiegała stopniowo. W czasach panowania Funjów (XVI–XIX wiek) Nubia była polem ścierania się tradycji chrześcijańskich z narastającym wpływem islamu i arabskości. Elity, takie jak Qashqash, pełniły rolę pośredników między dawną chrześcijańską przeszłością a nową muzułmańską rzeczywistością Sudanu. Dzieje Afryki zamknięte na kartce papieru Władcy tacy jak Qashqash, których istnienie potwierdzają teraz źródła pisane, według legend mają być przodkami kluczowych rodzin religijnych Sudanu. Teraz lepiej rozumiemy to, jak lokalne tradycje przenikały się z islamem i jak rodziła się wyjątkowa do dzisiaj lokalna kultura. Przypadkowe znalezisko pokazuje, że historia Nubii i całej Afryki Subsaharyjskiej to nie tylko plamy niewiedzy na mapie. To pełna dynamiki opowieść o ludziach, którzy przez wieki łączyli światy, handlowali, walczyli i budowali mosty między kontynentami. Historia chrześcijaństwa nie jest zarezerwowana wyłącznie dla Europy. Źródła: Azania: Archaeological Research in Africa, arkeonews.net Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zyskała miano „polskiej Jerozolimy”. Święta przestrzeń rozciąga się na całe wzgórza
W sercu Małopolski, na styku Beskidu Makowskiego i Pogórza Wielickiego, rozpościera się przestrzeń, która od ponad czterech stuleci definiuje duchową tożsamość regionu i narodu – Kalwaria Zebrzydowska. Klasztor, będący symbolem tego miasta, to coś więcej niż sanktuarium. Mówimy tu o monumentalnym założeniu przestrzennym, w którym architektura, topografia i wiara tworzą nierozerwalną całość. Wpisanie tego kompleksu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1999 roku było jedynie formalnym potwierdzeniem jego wyjątkowej uniwersalnej wartości, opartej na kryteriach integralności, autentyczności i historycznej ciągłości tradycji pielgrzymkowej.
Spis treści: Polska Jerozolima Dróżki Kalwaryjskie Serce kultu maryjnego Sanktuarium Pasyjno-Maryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej jest jednym z najwybitniejszych osiągnięć sakralnych w Europie. Jego wartość wynika z genialnego połączenia wizji fundacyjnej Mikołaja Zebrzydowskiego, talentu manierystycznych i barokowych architektów i naturalnej, lecz celowo przetworzonej topografii Beskidu. Ewolucja sanktuarium od kultu pasyjnego do pełnego kultu pasyjno-maryjnego, ugruntowana poprzez cud krwawych łez Matki Bożej, stworzyła unikatowe miejsce, w którym pielgrzymi mogą przeżywać tajemnice zbawienia w komplementarny sposób. Polska Jerozolima Historia sanktuarium kalwaryjskiego jest ściśle powiązana z ambicjami i głęboką religijnością jednego z najważniejszych rodów arystokratycznych XVII-wiecznej Rzeczypospolitej – Zebrzydowskich. Inicjatorem i wielkim fundatorem kompleksu był Mikołaj Zebrzydowski, wojewoda krakowski i starosta generalny krakowski. Jego motywacja do stworzenia Kalwarii, nazwanej później „polską Jerozolimą”, miała podłoże zarówno osobiste, jak i szerszy kontekst kontrreformacji, dążącej do umocnienia wiary poprzez wizualne i zmysłowe doświadczenie tajemnic religijnych. Legenda o trzech krzyżach W 1600 roku starosta krakowski ufundował niewielki kościół pw. Ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Obiekt powstał według modelu jerozolimskich kaplic, przywiezionego z Ziemi Świętej w 1599 roku przez Hieronima Strzałę. Według legendy działanie to było podyktowane niezwykłą wizją, którą miała doznać jego żona, Dorota. Szlachcianka, modląc się w komnacie lanckorońskiego zamku, miała ujrzeć trzy płonące krzyże nad zalesioną górą. Gdy opowiedziała o tym mężowi, ten zadecydował o wzniesieniu kościoła w miejscu niezwykłej wizji. W zamierzaniu Zebrzydowskiego miejsce to miało służyć prywatnej modlitwie. Wojewoda postanowił jednak wybudować kaplicę Grobu Chrystusa i niewielki klasztor. Akt fundacyjny Akt Fundacyjny, wydany w Krakowie 1 grudnia 1602 roku, formalnie ustanowił przeznaczenie terenu. Zebrzydowski przekazał wzgórze, przyszły klasztor i kościół pod opiekę zakonu bernardynów. Wybór Zebrzydowskiego miał wymiar symboliczny – bernardyni byli związani z opieką nad miejscami świętymi w Jerozolimie, co umacniało ideę Kalwarii jako jej wiernej kopii. Zebrzydowski zobowiązał się do budowy kościoła wzorowanego na kaplicach Męki Pańskiej w Jerozolimie, kaplicy Grobu Pańskiego i szeregu kaplic Drogi Krzyżowej, które miały służyć pobożności i refleksji. Architektoniczny mariaż Architektura Kalwarii Zebrzydowskiej jest wyjątkową syntezą późnego manieryzmu i wczesnego baroku, która rozwijała się dynamicznie przez cały XVII wiek. Za kluczowe projekty odpowiadali wybitni artyści. Początkowy projekt kościoła i klasztoru, realizowany w latach 1604–1609, został stworzony przez włoskiego architekta Jana Marię Bernardoniego i flamandzkiego architekta i złotnika Pawła Baudartha. Konsekracja pierwszego kościoła nastąpiła 4 października 1609 roku. Baudarth kontynuował prace, projektując pierwsze kaplice Drogi Krzyżowej w latach 1609–1617, w tym kluczowe obiekty jak Ratusz Piłata, Grób Pana Jezusa, Ogrójec czy Pałac Heroda. Wzory dla tych obiektów, w tym model dla samego kościoła, były sprowadzane bezpośrednio z Jerozolimy. Wybór Bernardoniego i Baudartha, specjalizujących się w estetyce kontrreformacyjnej, był kluczowy. Ich zadaniem było stworzenie dokładnej, ale jednocześnie artystycznie przetworzonej kopii Jerozolimy. Wierność topograficzna i architektoniczna miała potęgować poczucie autentycznego przeżywania Męki, co stanowiło centralny element barokowego kultu. Ciągłość dzieła Po śmierci Mikołaja Zebrzydowskiego jego dzieło było kontynuowane przez kolejnych członków rodu, którzy wprowadzili nowe akcenty w architekturze i kulcie. Jan Zebrzydowski, syn Mikołaja, kontynuował budowę po 1620 roku. Uzupełnił Dróżki Pasyjne o pięć kolejnych kaplic (Bramę Wschodnią, Kaplicę na Cedronie, Cyrenejczyka, Weronikę i Pierwszy Upadek pana Jezusa). Co ważne, to on zainicjował kult maryjny, budując osiem kaplic dedykowanych kontemplacji tajemnic życia Maryi, które stały się zalążkiem Dróżek Matki Bożej. Kolejnym kluczowym fundatorem był Michał Zebrzydowski, który rozbudował kompleks klasztorny, dodając drugi krużganek od strony północnej. Jego największym wkładem było ufundowanie kaplicy Matki Bożej Kalwaryjskiej, do dziś uznawanej za jeden z najpiękniejszych obiektów barokowych w Kalwarii. Ostatnim wielkim mecenasem była Magdalena Czartoryska, której fundacja pozwoliła na monumentalną rozbudowę kościoła, przekształcając go w dzisiejszą bazylikę. Dodano długą i szeroką nawę, a przede wszystkim imponującą fasadę z dwiema wieżami, ukończoną w 1702 roku, już po śmierci fundatorki. Dróżki Kalwaryjskie Kalwaria Zebrzydowska jest słynna przede wszystkim ze względu na swój kompleks dróżkowy, który stanowi wyjątkowy w skali światowej system ścieżek pielgrzymkowych, łączących kontemplację Męki Pańskiej i Boleści Matki Bożej. Praktyka pielgrzymowania dróżkami rozwijała się od połowy XVII wieku. Dróżki Pana Jezusa Dróżki Pana Jezusa, czyli rozszerzona Droga Krzyżowa, składają się z 28 stacji rozmieszczonych w 24 obiektach. Trasy te, wplecione w naturalny krajobraz Beskidu, mają długość przekraczającą 8 km. Unikatowe połączenie architektury i natury miało służyć jako fizyczne i duchowe doświadczenie. Długi czas przejścia (z modlitwami zajmuje około 5 godzin) i wymagający zalesiony teren czynią z Kalwarii Zebrzydowskiej przestrzeń przeznaczoną do głębokiej, często połączonej z fizycznym trudem, kontemplacji. Dostępna jest również krótsza opcja – Rzymska Droga Krzyżowa, która rozpoczyna się przy kaplicy „U Piłata” i może być pokonana w około 2 godziny. To spore udogodnienie dla grup lub osób z ograniczonym czasem. Dróżki Matki Bożej Kult maryjny, który zyskał na znaczeniu dzięki fundacjom Jana i Michała Zebrzydowskich i pojawieniu się cudownego obrazu, jest realizowany poprzez Dróżki Matki Bożej. Ścieżki te składają się z 24 stacji, zgrupowanych w 11 obiektach, z czego 10 jest współdzielonych ze stacjami Dróżek Pana Jezusa. Dróżki Matki Bożej są podzielone na trzy części: Boleści (cierpienia), Zaśnięcia (śmierć) i Wniebowzięcia (triumf). Kult maryjny kulminuje w uroczystościach Zaśnięcia i Pogrzebu Najświętszej Maryi Panny, które odbywają się na Dróżkach w sierpniu. Serce kultu maryjnego Wśród licznych zabytków Kalwarii Zebrzydowskiej, szczególne miejsce zajmuje cudowny wizerunek Matki Bożej Kalwaryjskiej, znajdujący się w barokowej Kaplicy Matki Bożej. Cud krwawych łez Obraz jest olejnym wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem, powstałym prawdopodobnie na początku XVII wieku. Kluczowym momentem dla historii kultu, który przyczynił się do gwałtownego wzrostu znaczenia sanktuarium, był cud, do którego miało dojść 3 maja 1641 roku. W tym dniu obraz, będący własnością Stanisława Paszkowskiego, miał zapłakać krwawymi łzami. W obliczu cudu, wezwani księża apelowali do Paszkowskiego, by przekazał wizerunek do kościoła. Według XVII-wiecznej kroniki, Paszkowski, choć początkowo skłonny ofiarować obraz do Marcyporęby, został w drodze w tajemniczy sposób ciągnięty za rękę i prowadzony przez lasy, aż nagle ukazała mu się słynna świątynia kalwaryjska. Ten nadprzyrodzony epizod, opisany przez kronikarza jako dziwny wypadek, został zinterpretowany jako bezpośrednia interwencja Boga, który sam wybrał Kalwarię Zebrzydowską. Obraz trafił do sanktuarium w 1641 roku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dziś Środa Popielcowa. Dlaczego posypujemy głowę popiołem?
Środa Popielcowa 2026 wyznacza początek Wielkiego Postu i odliczanie do Wielkanocy. W tym samym czasie przyroda budzi się do życia. Jak się okazuje, te wydarzenia są ze sobą powiązane.
Spis treści: Kiedy jest Środa Popielcowa 2026? Z czego jest popiół na Środę Popielcową? Środa Popielcowa – historia święta w Polsce Środa Popielcowa – czy można jeść mięso? Środa Popielcowa 2026 rozpoczyna Wielki Post. W Kościele katolickim jest to 40-dniowy okres przygotowań do Wielkanocy. Data pamiątki Zmartwychwstania Pańskiego jest ruchoma i zależy od cyklu księżycowego. Przypada na pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca, po równonocy wiosennej. Jak widać, Wielkanoc i poprzedzające ją wydarzenia są ściśle związane z nadejściem wiosny. Wiosennych symboli nie brakuje też na samym wielkanocnym stole. Jajko ma symbolizować nowe życie, co dotyczy nie tylko Jezusa, ale też budzącej się do życia przyrody za oknem. Zanim jednak chrześcijanie (i nie tylko) zasiądą do suto zastawionych stołów, najpierw musi minąć Wielki Post. Okres tan zawsze rozpoczyna się od Środy Popielcowej. To jedno z najpopularniejszych świąt w Kościele katolickim. Kiedy jest Środa Popielcowa 2026? Środa Popielcowa, znana również jako Popielec, to ruchome święto w kalendarzu liturgicznym Kościoła katolickiego. Przypada 46 dni przed Wielkanocą, która także jest świętem ruchomym. Środa Popielcowa może więc mieć datę między 4 lutego a 10 marca. W 2026 roku Środa Popielcowa przypada na 18 lutego. Z czego jest popiół na Środę Popielcową? Tradycja posypywania głów popiołem w Środę Popielcową sięga VIII wieku. Początkowo popiół pochodził z różnych źródeł. Jednak w XI wieku, za pontyfikatu papieża Urbana II, ustalono, że powinien on być pozyskiwany ze spalonych palm poświęconych w Niedzielę Palmową poprzedniego roku. Ten symboliczny gest ma przypominać wiernym o kruchości życia ludzkiego oraz potrzebie pokuty i nawrócenia. Podczas obrzędu posypywania głów popiołem kapłan wypowiada słowa „Prochem jesteś i w proch się obrócisz” lub „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”. Środa Popielcowa – historia święta w Polsce Posypywanie głów wiernych popiołem to najbardziej znana tradycja związana z Popielcem. Jednak historia samego święta w Polsce jest o wiele bogatsza. Różne zwyczaje, niektóre już zapomniane, kształtowały się na przestrzeni dziejów. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa okres postu trwał zaledwie 40 godzin. Obejmował jedynie Wielki Piątek i Wielką Sobotę. Dopiero w IV wieku rozpowszechnił się zwyczaj 40-dniowego postu. To nawiązanie do biblijnej historii Jezusa poszczącego na pustyni. W Polsce Środa Popielcowa była nazywana również Wstępną Środą, co podkreślało jej rolę jako wstępu do Wielkiego Postu. W tradycji ludowej Środa Popielcowa była dniem, w którym kończyły się huczne zabawy karnawałowe, a rozpoczynał się okres refleksji i pokuty. W niektórych regionach Polski, przykładowo na ziemi kieleckiej, praktykowano zwyczaj tzw. sądu nad mięsopustem. Polegał on na symbolicznym topieniu lub paleniu kukły symbolizującej karnawał. W Warszawie i mazowieckich wsiach organizowano z kolei inscenizacje przedstawiające walkę między karnawałem a postem, podczas których kukłę karnawału ścinano lub obkładano batami. Interesującym zwyczajem praktykowanym w Wielkopolsce był tzw. podkur, czyli posiłek spożywany o północy z wtorku na Środę Popielcową. Było to symboliczne przejście od karnawału do postu. Gospodyni domu wnosiła na stół półmisek przykryty pokrywą, spod której wylatywał ptak, najczęściej wróbel. Na półmisku znajdowały się śledzie, jaja i kubek mleka. Odmowa spożycia tego posiłku była uważana za wielki nietakt, a nawet grzech. Po posiłku biesiadnicy wróżyli sobie, ochlapując sufit mlekiem i interpretując powstałe plamy jako wróżby na przyszłość. W niektórych miejscach, przykładowo w Kiełpinach (woj. kujawsko-pomorskie), granicą między zapustami a Popielcem nie była noc z wtorku na środę, a dopiero dzwon na popielcowe nabożeństwo. Osoby, które mimo wezwania nie przerywały zabawy, były rozpędzane przez starszą kobietę uzbrojoną w worek z popiołem. Ta biła uczestników zabawy, aż towarzystwo się rozeszło. Środa Popielcowa – czy można jeść mięso? W Środę Popielcową wiernych Kościoła katolickiego obowiązuje post ścisły. Oznacza to, że osoby w wieku od 18 do 60 lat powinny ograniczyć się do spożycia jednego posiłku do syta oraz dwóch lekkich posiłków w ciągu dnia. Obowiązuje również wstrzymanie się od spożywania pokarmów mięsnych. Wstrzemięźliwość od mięsa obowiązuje wszystkich wiernych, którzy ukończyli 14. rok życia. Warto zauważyć, że w przeszłości zasady postu były znacznie surowsze. W dawnej Polsce nie spożywano potraw mięsnych w poniedziałki, środy i piątki, a w niektórych regionach w środy i piątki rezygnowano również z potraw na gorąco. Podstawą pożywienia w okresie postu były takie potrawy, jak żur i śledzie. Źródła: Dzieje, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Aniołowie nie byli tacy, jak myślisz. W starożytności budzili przerażenie
W starożytności aniołowie wcale nie przypominali słodkich, bożonarodzeniowych postaci. Często budzili strach, mieli ogniste skrzydła i nadprzyrodzone moce.
Spis treści: Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Niebiańskie istoty budzące grozę Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Hierarchie i przemiana wyobrażeń Daleko im było do pulchnych, rumianych cherubinków znanych ze sztuki renesansu. To były ogniste istoty, które budziły lęk. Dziś aniołowie należą do najbardziej kojących postaci religijnych w zbiorowej wyobraźni. To świetliste, skrzydlate byty, które spokojnie unoszą się nad szopkami bożonarodzeniowymi i śpiewają radośnie. Ich obecność w historii Narodzenia Pańskiego jest zresztą kluczowa dla biegu wydarzeń. W Ewangelii według św. Łukasza anioł Gabriel zapowiada narodziny Jana Chrzciciela jego ojcu Zachariaszowi. Zwiastuje też cudowne narodzenie Jezusa jego matce, Maryi. To aniołowie ogłaszają pasterzom pod nocnym niebem dobrą nowinę wielkiej radości. Co najważniejsze, to anioł przychodzi do Józefa we śnie. Wyjaśnia mu naturę ciąży narzeczonej, która w innych okolicznościach byłaby skandalem. Potem poleca mu uciec z dzieckiem do Egiptu, by uniknąć gniewu Heroda. Bez anielskiej interwencji Jezus nie dożyłby dorosłości. Jednak aniołowie w świecie starożytnym byli znacznie dziwniejsi i bardziej zróżnicowani. Często też byli dużo bardziej onieśmielający, niż sugeruje opowieść bożonarodzeniowa i współczesne przedstawienia. Nawet Gabriel, anioł kojarzony ze świętami, miał w sobie coś surowego. Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Słowo „anioł” (greckie angelos, będące tłumaczeniem hebrajskiego malak) oznacza posłańca. To trafny opis tego, co najwcześniejsze anioły w Biblii robią najczęściej. Przekazują wiadomości od Boga i nagle ingerują w ludzkie sprawy. W Księdze Rodzaju przybywa trzech anielskich gości, aby zapowiedzieć narodziny Izaaka. Inni później wyprowadzają Lota z miasta Sodomy, skazanej na zagładę. Christy Cobb z University of Denver, mówi, że w Biblii aniołowie strzegą Ogrodu Eden, przynoszą wiadomość Abrahamowi, stoją u boku Pana w Niebie, przekazują wieści o cudownych narodzinach, a nawet walczą z Szatanem. Te anioły są wyraźnie antropomorficzne. Mówią, chodzą, a nawet jedzą. Jak wyjaśnia Cobb, te role z czasem się rozwijają. Późniejsze księgi Biblii hebrajskiej wprowadzają postacie o określonych funkcjach i imionach. Księga Daniela wspomina o dwóch postaciach, które stały się centralne dla późniejszej tradycji jako archaniołowie. To Gabriel – niebiański tłumacz wizji – oraz Michał, dowódca wojskowy walczący w imieniu Izraela. W tym okresie aniołowie są już czymś więcej niż posłańcami. Stają się administratorami złożonej, niebiańskiej rzeczywistości. Około II wieku p.n.e. działają jako „funkcjonariusze” niebiańskiej biurokracji. Prowadzą zapisy ludzkich czynów na Dzień Sądu. Niebiańskie istoty budzące grozę Inne teksty biblijne opisują istoty niebiańskie, które przekraczają granice ludzkiej wyobraźni. Prorok Izajasz przedstawia wizję nieba, w której Bóg siedzi na tronie otoczony przez serafiny. Serafy miały twarze, ale również trzy pary skrzydeł. Kilka stuleci później Ezechiel opisuje anielskie istoty żywe (hebr. ḥajjot) z czterema twarzami, czterema skrzydłami i ludzkimi ciałami. Towarzyszą im tajemnicze ofanim – koła w kołach, ogniste i pokryte oczami. Mimo tej różnorodności wyglądu reakcja ludzi w Biblii pozostaje stała. Niemal każdy człowiek, który spotyka anioła, jest przerażony. Gdy Gabriel ukazuje się Zachariaszowi i Maryi, pierwsze słowa, które słyszą, brzmią „nie bój się”. Ten strach jest zresztą uzasadniony. W Biblii hebrajskiej anioł Pana zabija jednej nocy 185 000 żołnierzy asyryjskich podczas oblężenia Jerozolimy. Zachariasz doświadcza przedsmaku tej anielskiej surowości. Kiedy wątpi, że on i jego starzejąca się żona mogą począć dziecko, Gabriel karze go. Pozbawia go mowy aż do narodzin Jana. Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Poza kanonem biblijnym aniołowie zyskują jeszcze bardziej rozbudowane tożsamości i historie. Starożytne żydowskie teksty, takie jak 1 Księga Henocha, opisują ogromne zastępy aniołów. Zarządzają one wszystkim – od cykli kosmicznych, po ludzki los. Niektóre anioły, jak upadli Czuwający, stają się przestrogą. Według opowieści nawiązali relacje seksualne z kobietami i ujawnili ludziom technologiczne sekrety. Przekroczyli tym samym zakazane granice. Inne anioły w tym okresie pełnią funkcję niebiańskich skrybów. Zapisują ludzkie uczynki albo prowadzą dusze między światami. We wczesnośredniowiecznej Ewangelii pseudo-Mateusza – jak mówi Cobb – aniołowie odgrywają wspierającą rolę podczas ciąży Maryi. Każdego dnia rozmawiają z nią i otaczają Jezusa podczas narodzin. W innych tekstach ich udział w poczęciu Jezusa jest bardziej aktywny. Późnoantyczni chrześcijanie sądzili, że w chwili zwiastowania Maryja poczęła Jezusa, po prostu słuchając Gabriela. – Przez jej ucho – pisze Efrem Syryjczyk – Słowo Boskiego Ojca weszło i potajemnie zamieszkało w jej łonie. Hierarchie i przemiana wyobrażeń W książce „Angels in Late Ancient Christianity” historyczka Ellen Muehlberger dowodzi, że pierwsi chrześcijanie uważali anioły za kluczowych uczestników działania świata. Aniołowie wypełniali późnoantyczny kosmos. Tworzyli to, co autorka nazywa anielskim światopoglądem – przekonaniem, że wszechświat jest zatłoczony niewidzialnymi istotami, których działania wpływają na każdy aspekt życia. W średniowieczu aniołowie zyskali uporządkowane hierarchie. Stało się tak między innymi dzięki wpływowym pismom przypisywanym pseudo-Dionizemu Areopagicie, który podzielił ich na dziewięć chórów. Od serafinów i cherubinów, aż po „zwykłe” anioły. Średniowieczni teologowie rozwijali wizje ich możliwości, natury i obowiązków. Wyobrażali sobie aniołów jako czyste intelekty, zdolne błyskawicznie przemieszczać się między niebem a ziemią. XIII-wieczny teolog Tomasz z Akwinu twierdził, że każdemu człowiekowi wyznaczony jest anioł stróż. Malarze renesansowi jeszcze bardziej „uczłowieczyli” aniołów. Złagodzili rysy, dodali powiewne szaty, instrumenty muzyczne i łagodne wyrazy twarzy. Pojawiły się też cherubinki – pulchne, skrzydlate niemowlęta. Artystycznie wywodzą się od Kupidyna i są efektem mieszanki języka biblijnego, klasycznych wyobrażeń i twórczej fantazji. W epoce oświecenia aniołowie stali się w równym stopniu symbolami moralnymi, co bytami teologicznymi. Uosabiali cnotę i sentymentalność. Dzisiejsze „bożonarodzeniowe” anioły zawdzięczają jednak równie dużo estetyce wiktoriańskiej i kulturze popularnej, co tradycji kościelnej. Świąteczna sztuka i literatura XIX wieku umieszczały anioły w centrum scen Narodzenia. Przedstawiano je częściej jako świecące, pocieszające postacie, a nie przerażających posłańców boskiej mocy. We współczesnych mediach anioły przybierają formy podkreślające delikatność, przewodnictwo i osobistą opiekę. Mimo tej przemiany – od ognistych, złożonych istot do łagodnych, skrzydlatych opiekunów – aniołowie pozostają potężnymi symbolami więzi między człowiekiem a tym, co boskie. Starożytnym Żydom i chrześcijanom wyjaśniali, w jaki sposób wszechmocny Bóg oddziałuje na świat. Potem dla wierzących byli źródłem pocieszenia, ochrony i piękna. Dziś aniołowie wciąż pojawiają się w różnych tradycjach religijnych, kulturze popularnej i osobistej duchowości. Odbijają zarówno dawne idee, jak i współczesne tęsknoty. Pokazują też głęboko ludzką potrzebę zrozumienia niewidzialnych sił, które kształtują nasz świat. Źródło: National Geographic
Po co kościół wymyślił konfesjonał – za historią tego mebla stoi sławny kardynał
Dzieje konfesjonału łączą się z historią praktyki sakramentu pokuty. Wyjaśniamy, jakie były prawdziwe powody powstania konfesjonału, jak zmieniała się spowiedź w katolicyzmie oraz jakie znaczenie ma dzisiaj.
Spis treści: Historia powstania konfesjonału i pierwsze praktyki spowiedzi Praktyczne i duchowe powody wprowadzenia konfesjonału Konfesjonał we współczesnym Kościele katolickim – znaczenie i symbole Pytanie „po co kościół wymyślił konfesjonał” prowadzi do przełomowych zmian, które zaszły w Kościele katolickim w XVI wieku. Wprowadzenie konfesjonału jako miejsca wyznawania grzechów wynikało zarówno z praktycznych potrzeb wiernych, jak i z rosnącej troski o moralność oraz bezpieczeństwo spowiedzi. Inicjatywa ta wiąże się ściśle z postacią kardynała Karola Boromeusza i epoką Soboru Trydenckiego, kiedy to Kościół dążył do uregulowania i ujednolicenia sakramentu pokuty. Współcześnie konfesjonał kojarzy się nie tylko z dyskrecją, lecz także z tradycją duchowej odnowy. Historia powstania konfesjonału i pierwsze praktyki spowiedzi Wczesna forma spowiedzi i potrzeba zmian w Kościele Pierwsze wieki chrześcijaństwa nie znały konfesjonału w dzisiejszym rozumieniu. Spowiedź była wówczas wydarzeniem publicznym – grzesznik wyznawał winy wobec wspólnoty. Taka praktyka, choć zgodna z nauką Jezusa o skrusze i pojednaniu, szybko zaczęła rodzić wiele problemów. Stygmatyzacja i poczucie wstydu sprawiły, że już od VI wieku pojawiły się pierwsze próby indywidualizacji sakramentu pokuty. Właśnie wtedy mnisi irlandzcy wprowadzili praktykę prywatnej spowiedzi, która z czasem zyskała na popularności w całym Kościele łacińskim. Z biegiem stuleci rosła potrzeba stworzenia rozwiązań zapewniających większą intymność, ochronę godności penitenta oraz jednolitość praktyki sakramentalnej. Zmiany te przyspieszyły decyzje IV Soboru Laterańskiego z 1215 roku, które nałożyły na wiernych obowiązek dorocznej spowiedzi indywidualnej. Jednak dopiero okres reformacji i kontrreformacji wyznaczył kierunek rozwoju nowoczesnej formy spowiedzi w Kościele katolickim. Reforma Boromeusza i kształt nowoczesnego konfesjonału Przełom nastąpił w połowie XVI wieku. To właśnie wtedy, podczas wdrażania postanowień Soboru Trydenckiego, kardynał Karol Boromeusz – arcybiskup Mediolanu – wprowadził konfesjonał w formie specjalnego mebla, oddzielającego spowiednika i penitentów za pomocą kratki. Boromeusz wyznaczył nie tylko kształt konfesjonału, ale i zalecenia dotyczące jego umiejscowienia w każdej parafii. Kratki i przegrody miały służyć ograniczeniu kontaktu fizycznego oraz zwiększeniu poczucia bezpieczeństwa, zwłaszcza w relacjach z kobietami. Decyzja ta była podyktowana także względami zdrowotnymi. W czasach częstych epidemii minimalizowanie bliskości było działaniem prewencyjnym. Sam Boromeusz, znany z rygorystycznej moralności i surowych metod, dążył do tego, by praktyka sakramentu była jak najściślej zgodna z zasadami Kościoła. Praktyczne i duchowe powody wprowadzenia konfesjonału Zapewnienie prywatności i anonimowości penitentowi Jednym z głównych powodów powstania konfesjonału była potrzeba ochrony prywatności osoby przystępującej do spowiedzi. Dzięki przegrodzie z kratką penitent mógł swobodniej wyznawać grzechy, nie będąc rozpoznanym przez spowiednika. Taka anonimowość sprzyjała szczerości oraz głębszemu poczuciu bezpieczeństwa psychologicznego. W praktyce konfesjonał umożliwił oddzielenie sfery sakramentalnej od społecznej, wzmacniając jednocześnie poczucie zaufania do samej instytucji Kościoła. Zmiany te wpisywały się w kontrreformacyjne dążenie do uporządkowania i zjednoczenia praktyk religijnych. Bezpieczeństwo, moralność i ochrona zdrowia podczas spowiedzi Nie mniej istotnym powodem była kwestia szeroko rozumianego bezpieczeństwa. Oddzielenie penitentów od spowiednika poprzez kratkę stanowiło skuteczną barierę przed możliwością nadużyć, szczególnie w relacjach pomiędzy duchownym a kobietami. Takie rozwiązanie miało ograniczać pokusy oraz chronić przed skandalami, które w historii Kościoła wielokrotnie bywały przedmiotem publicznych debat. W czasach powszechnych epidemii konfesjonał miał też wymiar praktyczny – umożliwiał zachowanie dystansu, a przez to minimalizował ryzyko zakażeń. Moralna motywacja była wyraźnie akcentowana przez twórców nowoczesnej formy konfesjonału. Boromeusz postrzegał kontakt fizyczny i brak świadków jako potencjalne źródło „chaosu moralnego”, dlatego dążył do wprowadzenia zasad minimalizujących tego typu ryzyko. Konfesjonał we współczesnym Kościele katolickim – znaczenie i symbole Znaczenie konfesjonału dla praktyki sakramentu pokuty Dziś konfesjonał pozostaje stałym elementem wnętrza każdego kościoła katolickiego. Jego rola nie ogranicza się do funkcji praktycznych – to również miejsce symboliczne, gdzie wierny doświadcza Bożego miłosierdzia i łaski przebaczenia. Anonimowość i poczucie bezpieczeństwa, jakie oferuje konfesjonał, pomagają wielu ludziom otworzyć się na głęboką duchową przemianę. Sama praktyka spowiedzi przeszła liczne ewolucje, jednak sedno sakramentu pozostało niezmienne: chodzi o pojednanie człowieka z Bogiem i wspólnotą. Współcześnie, w sytuacjach wyjątkowych (np. pielgrzymki, szpitale, podróże), dopuszcza się spowiedź poza konfesjonałem, lecz to właśnie tradycyjny mebel nadal uznawany jest za standardową formę. Zmiany, kontrowersje i obecne wyzwania związane z konfesjonałem Na przestrzeni wieków pojawiały się także krytyczne głosy dotyczące instytucji konfesjonału – zarówno w wymiarze społecznym, jak i psychologicznym. Część teologów i psychologów podkreśla możliwość nadużyć, formalizmu czy nacisku emocjonalnego. Papież Franciszek podkreślił, że konfesjonał powinien być miejscem miłosierdzia, a nie „salą tortur”. Wobec dynamicznych zmian społecznych, coraz więcej osób poddaje refleksji sensowność i aktualność niektórych tradycyjnych praktyk sakramentalnych. Mimo to konfesjonał – jako miejsce sakramentalne i symboliczne – wciąż pozostaje żywym znakiem duchowej troski Kościoła o człowieka, a zarazem przestrzenią chroniącą jego intymność i wolność sumienia. Warto pamiętać, że funkcja konfesjonału wykracza poza ramy religijności. To również przykład historycznego procesu przystosowywania się instytucji do zmieniających się realiów społecznych, zdrowotnych i psychologicznych. Dzisiejszy konfesjonał, choć wywodzi się z odległej epoki, wciąż pozostaje aktualną odpowiedzią na ludzkie potrzeby duchowe i społeczne. Źródło: National Geographic Polska
Czy Jezusa witali trzej królowie? A może jednak było ich dwunastu?
Scena z trzema mędrcami klęczącymi przed Jezusem to ikona Bożego Narodzenia. Ale czy naprawdę tylu ich było? Oto, co mówi Biblia, a co późniejsze tradycje chrześcijańskie – również te mniej znane.
Spis treści: Co naprawdę mówi Ewangelia Mateusza o Mędrcach? Apokryfy opowiadają inną historię Mędrców Ilu było Mędrców i jak się nazywali? Co zostało dopisane do pierwotnej historii? Niewiele scen w chrześcijańskiej wyobraźni jest tak ikonicznych jak trzech podróżnych klęczących przed Dzieciątkiem Jezus. Obok cierpliwie czekają ich wielbłądy, a oni wręczają złoto, kadzidło i mirrę. Jednak ci goście – nazywani rozmaicie mędrcami, astrologami albo królami – należą do najbardziej tajemniczych postaci świata biblijnego. Co naprawdę mówi Ewangelia Mateusza o Mędrcach? Ewangelia Mateusza, jedyne kanoniczne źródło, które o nich wspomina, podaje zaledwie minimum informacji. Nie mówi wprost, kim byli, ani co skłoniło ich do długiej wędrówki na zachód. Przez stulecia lukę tę wypełniali opowiadacze, teologowie i artyści. W efekcie Mędrcy stali się jednymi z najbardziej „dopowiedzianych” bohaterów tradycji chrześcijańskiej. Inspirowali wszystko: od średniowiecznych dramatów liturgicznych po obrazy renesansowych mistrzów. Mateusz nazywa przybyłych do Jezusa mężczyzn mędrcami (gr. magoi). Wcześniej, już wiele wieków przed powstaniem Ewangelii, grecki historyk Herodot używał tego terminu na określenie perskiej kasty kapłańskiej zajmującej się tłumaczeniem snów. Klasyczni autorzy, tacy jak Ksenofont i Strabon, stosowali go wobec ekspertów od spraw religijnych. Słowo to często łączono z zaratusztrianizmem. Do I wieku n.e. w greckojęzycznym świecie śródziemnomorskim zaczęto jednak używać go szerzej — także wobec astrologów albo ludzi parających się wiedzą tajemną. W Ewangelii Mateusza Mędrcy „ze Wschodu” przybywają do Jerozolimy po tym, jak dostrzegli wschodzącą gwiazdę zwiastującą narodziny nowego króla. Sama wzmianka o gwieździe mocno sugeruje, że Mateusz widział w nich astrologów. Mędrcy konsultują się z królem Herodem, którego ta wiadomość niepokoi. Następnie podążają za gwiazdą do Betlejem, gdzie znajdują Dziecię, składają dary — złoto, kadzidło i mirrę — i odchodzą „inną drogą”, ostrzeżeni we śnie. Co znamienne, Mateusz nie podaje ojczyzny Mędrców. Nie nazywa ich królami, nie opisuje środka transportu i nie wskazuje ich liczby. Późniejsza tradycja chrześcijańska wywnioskowała „trzech”, bo wymienione są trzy dary. Jednak w najwcześniejszych zachowanych interpretacjach chrześcijańskich Mędrców mogło być zarówno dwóch, jak i nawet dwunastu. Apokryfy opowiadają inną historię Mędrców Ponieważ biblijny opis jest tak oszczędny, pierwsi chrześcijanie próbowali dopowiedzieć, kim byli ci tajemniczy przybysze. Jednym z najbogatszych źródeł stało się Objawienie Mędrców — tekst apokryficzny zachowany w syryjskim rękopisie z VIII wieku. Na język angielski przetłumaczono go dopiero w 2010 roku. W tej wersji Mędrcy pochodzą z odległej krainy zwanej „Shir”. Niektórzy interpretatorzy wiążą ją z terenami na wschód od Persji, a nawet z Chinami. Mędrcy mają być potomkami biblijnego Seta, trzeciego i najmniej znanego z imiennie wymienionych dzieci Adama i Ewy. To właśnie Set miał powierzyć swemu potomstwu tajemne proroctwo: pewnego dnia pojawi się gwiazda boskiego światła, która objawi Zbawcę świata. W opowieści, prowadzonej z perspektywy samych Mędrców, gwiazda staje się małą świetlistą istotą. Najpewniej chodzi o Jezusa, choć nie jest to powiedziane wprost. Istota przemawia do nich i prowadzi ich, a cała podróż zamienia się w pielgrzymkę pełną wizji, a nie jedynie w zwykły fizyczny marsz. Ostatecznie Mędrcy wracają do domu, gdzie głoszą w swojej ojczyźnie wieść o Jezusie. Brent Landau, autor pierwszego anglojęzycznego przekładu Objawienia Mędrców i profesor religioznawstwa na University of Texas w Austin, podkreśla, że ten tekst nie jest tylko „fanowską fikcją” pisaną dla rozrywki. Jego zdaniem autor najwyraźniej wierzył, że skoro Jezus może ukazać się komukolwiek, to potencjalnie wszystkie religijne objawienia ludzkości opierają się na ukazaniach Jezusa. Ilu było Mędrców i jak się nazywali? Legenda o Afrodycjanusie z III wieku przemienia Mędrców w królewskich ambasadorów. Nie tylko odwiedzają oni małego Jezusa — przywożą też do perskiej świątyni Hery jego portret. Raymond Brown, autor książki „The Birth of the Messiah” wskazuje, że pomysł, iż Mędrcy byli królami, prawdopodobnie wyrasta z wczesnochrześcijańskich lektur Iz 60,3–6 („Narody pójdą do twojej światłości… przyniosą złoto i kadzidło”) oraz Ps 72,10 („Niech królowie Tarszisz… przyniosą dary”). Różniła się też liczba Mędrców — zależnie od regionu. Na najwcześniejszym znanym wizerunku, w katakumbach świętych Piotra i Marcelina, widnieje tylko dwóch Mędrców. Czterech przedstawiono na fresku z III wieku w katakumbach św. Domitylli. Z kolei dwanaście osób wymieniają syryjskie teksty z XIII wieku: „Księga Pszczoły” oraz „Objawienie Mędrców”. Co zostało dopisane do pierwotnej historii? W Kościele zachodnim liczba „trzech” utrwaliła się w VI wieku. Zadecydowały o tym zarówno trzy dary wymienione u Mateusza, jak i to, że układ trójkowy dobrze pasował do rozwijającego się akcentu na Trójcę oraz symbolikę liczb. Imiona Melchior, Kacper i Baltazar pojawiają się w łacińskich tekstach Zachodu. Najwcześniejsza wzmianka znajduje się we wczesnośredniowiecznym dziele „Excerpta Latina Barbari”. Wcześniejsze źródła chrześcijańskie, jak pisze Brown, nazywają ich inaczej: Hormizdah — król Persji, Yazdegerd — król Saby, oraz Perozadh — król Sze-by (co bywa mylące, bo badacze zwykle uznają Sabę i Sze-bę za to samo miejsce). Etiopski tekst chrześcijański znany jako „Księga Adama i Ewy” nazywa ich: Hor — król Persów, Bassanater — król Saby, oraz Karusudan — król Wschodu. Ich zwierzęcy towarzysze — najczęściej wielbłądy — weszli do opowieści dzięki artystycznej konwencji i praktyce starożytnego handlu. Rzymskie przedstawienia poselstw ze Wschodu często ukazywały wielbłądy, ponieważ, jak pisała Sarah Bond, zwierzęta te regularnie wykorzystywano do transportu, a nawet w służbie wojskowej. Wszystkie te mityczne dopowiedzenia pokazują, jak wspólnoty chrześcijańskie kształtowały opowieść odpowiadającą ich własnym nadziejom i lękom. Źródło: National Geographic
To jedyne w Polsce objawienia oficjalnie zatwierdzone przez Watykan. Ich echo trwa do dziś
Gietrzwałd zachwyca nie tylko wspaniałą przyrodą i krajobrazami Zielonych Płuc Polski. W niewielkiej wsi na terenie województwa warmińsko-mazurskiego znajduje się niezwykłe sanktuarium, poświęcone Matce Boskiej Gietrzwałdzkiej. Jego lokalizacja nie jest przypadkowa. To właśnie tam, w XIX wieku, miało dojść do objawień maryjnych, jedynych w pełni uznanych przez Kościół katolicki.
Spis treści: Krajobraz warmiński w pełnej krasie Historia Gietrzwałdu Objawienia w Gietrzwałdzie Sanktuarium w Gietrzwałdzie Inne atrakcje Gietrzwałdu Na mapie światowych sanktuariów maryjnych istnieją miejsca-symbole, których nazwy rezonują w świadomości milionów katolików: Lourdes, Fatima, La Salette. Należy podkreślić, że na tej liście znajduje się też Gietrzwałd – niewielka warmińska wieś, usytuowana między Ostródą a Olsztynem. To właśnie tam, w trudnym czasie zaborów, miały rozegrać się wydarzenia, które na zawsze wpisały się w historię polskiej duchowości. Krajobraz warmiński w pełnej krasie Niewielki, bo zamieszkany przez około 570 osób Gietrzwałd, jest zlokalizowany w zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, w powiecie olsztyńskim. Obszar wsi rozciąga się mniej więcej w połowie drogi między stolicą regionu, Olsztynem, a historyczną Ostródą. W ujęciu geograficznym, wieś jest osadzona w centralnej części Pojezierza Olsztyńskiego, w samym sercu historycznej Warmii. Od zachodniej granicy z historycznymi Prusami Górnymi jest oddalona o zaledwie 3 km. Tamtejszy krajobraz, ukształtowany przez ostatnie zlodowacenie, cechuje się urozmaiconą, pofałdowaną rzeźbą terenu z wzniesieniami sięgającymi ponad 175 m n.p.m. i dolinami położonymi na wysokości około 95–110 m n.p.m. Tym, co najbardziej definiuje ten region, jest niezwykłe bogactwo przyrody. Lasy, będące pozostałością po historycznej Wielkiej Puszczy, pokrywają ponad 49% powierzchni gminy. Sama wieś rozciąga się nad Giławką, dopływem Pasłęki. W granicach gminy znajduje się 12 jezior, które wraz z gęstymi kompleksami leśnymi tworzą niezwykle urokliwy pejzaż. Historia Gietrzwałdu Wieś została założona w 1352 roku przez kapitułę warmińską na prawie chełmińskim. Pierwotnie nosiła niemiecką nazwę Dietrichswald. Jej wczesna historia była burzliwa – w XV wieku została zniszczona podczas wojny trzynastoletniej między Polską a zakonem krzyżackim. Po pokoju toruńskim w 1466 roku, który przyłączył Warmię do Korony Polskiej, na tych terenach zaczęły osiedlać się polskie rodziny, co na wieki ugruntowało polski charakter tej ziemi. Trudny czas zaboru pruskiego W 1772 roku, po I rozbiorze Polski, wieś znalazła się w granicach Królestwa Prus, w prowincji Prusy Wschodnie. Rozpoczął się wówczas długi i trudny okres systematycznego wykorzeniania polskości. Władze pruskie narzuciły język niemiecki w szkołach i urzędach. Jednak mimo nacisków Gietrzwałd wciąż pozostawał ostoją rodzimej mowy i tradycji. Spisy z lat 80. XIX wieku wykazały, że licząca około 1000 mieszkańców wieś była niemal w całości polskojęzyczna. Na straży polskiego słowa W tej epoce oporu niezwykle istotną rolę odegrał Andrzej Samulowski, poeta ludowy, działacz i księgarz. W 1878 roku założył w Gietrzwałdzie pierwszą na Warmii polską księgarnię katolicką. Jego dom stał się centrum polskiego życia kulturalnego. To właśnie tam przygotowano próbny numer „Gazety Olsztyńskiej”, najważniejszego polskiego czasopisma w regionie. Działalność Samulowskiego była bezpośrednim wyzwaniem rzuconym polityce zaborcy i uczyniła z Gietrzwałdu ważny ośrodek obrony polskiej tożsamości. Objawienia w Gietrzwałdzie Należy podkreślić, że w tamtym czasie Gietrzwałd stał się także najważniejszym punktem na duchowej mapie Polski. Zadecydowały o tym wydarzenia, do których miało dojść latem 1877 roku, w samym środku Kulturkampfu – bezwzględnej walki państwa pruskiego z Kościołem katolickim i polskością. Przebieg wydarzeń Objawienia trwały od 27 czerwca do 16 września 1877 roku. Ich głównymi adresatkami były dwie dziewczynki z ubogich polskich rodzin: trzynastoletnia Justyna Szafryńska i dwunastoletnia Barbara Samulowska. Matka Boża ukazywała im się na klonie rosnącym w pobliżu kościoła parafialnego. Na pytanie dziewczynek: „Kto Ty Jesteś?”, odpowiedziała: „Jestem Najświętsza Panna Maryja Niepokalanie Poczęta!”. Jej główne przesłanie było proste i uniwersalne: „Życzę sobie, abyście codziennie odmawiali różaniec!”. Maryja obiecała również, że jeśli ludzie będą się gorliwie modlić, prześladowany Kościół w Królestwie Polskim zostanie oswobodzony, a osierocone parafie na Warmii otrzymają kapłanów. 8 września dziewczynki opowiedziały, że Maryja pobłogosławiła pobliskie źródełko. Wizjonerki twierdziły, że Matka Boża przemówiła do nich po polsku, w lokalnym dialekcie warmińskim. W kontekście brutalnej polityki wykorzeniania polskości był to akt o niewyobrażalnej wręcz wadze. Dla uciskanego ludu warmińskiego był to znak, że Bóg stoi po stronie polskiej sprawy. Droga do uznania Miejscowy proboszcz, ks. Augustyn Weichsel, skrupulatnie dokumentował wszystkie wydarzenia, a władze diecezjalne, po przeprowadzeniu dochodzenia, nie znalazły podstaw do oskarżeń o oszustwo. Ostateczne oficjalne zatwierdzenie nadeszło jednak dopiero sto lat później. W dekrecie z 11 września 1977 roku biskup warmiński Józef Drzazga zatwierdził kult objawień jako „nie sprzeciwiający się wierze i moralności chrześcijańskiej, który został oparty na wiarygodnych faktach, mających charakter nadprzyrodzony”. Sanktuarium w Gietrzwałdzie Rozbudowany kompleks sanktuaryjny stanowi centrum duchowego życia Gietrzwałdu. Obiekt przez lata ewoluował, by mógł sprostać potrzebom milionów pielgrzymów, odwiedzających to niezwykłe miejsce. Dziś jest to przemyślanie zaprojektowana przestrzeń, która prowadzi odwiedzających przez kolejne etapy duchowego doświadczenia. Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Sercem sanktuarium jest majestatyczna bazylika, której korzenie sięgają XV stulecia. Wzniesiono tam wówczas pierwszy, gotycki kościół murowany, konsekrowany w 1500 roku. Po objawieniach, w latach 1878-1884, świątynia została gruntownie rozbudowana w stylu neogotyckim, uzyskując obecny kształt krzyża łacińskiego. Jej strzelista wieża dominuje nad okolicą, stanowiąc charakterystyczny punkt orientacyjny. Miejsce modlitwy i kontemplacji Struktura sanktuarium została starannie zaplanowana, by stworzyć swoistą „ścieżkę wiary”. Pielgrzymka często rozpoczyna się od wizyty w Kaplicy Objawień, usytuowanej w miejscu klonu, na którym miała ukazać się Matka Boża. Następnie aleja prowadzi do Błogosławionego Źródełka, które według przekazów zostało pobłogosławione przez Maryję 8 września 1877 roku. Wierni czerpią z niego wodę, wierząc w jej uzdrawiającą moc. Drogę kontemplacji dopełniają Aleja Różańcowa z kapliczkami oraz monumentalna Kalwaria Gietrzwałdzka. Inne atrakcje Gietrzwałdu Nie ulega wątpliwości, że sanktuarium jest sercem Gietrzwałdu. Należy jednak podkreślić, że niewielka wieś i jej okolice skrywają znacznie więcej atrakcji, zarówno historycznych, jak i kulturalnych i przyrodniczych. Do najważniejszych należą: księgarnia Andrzeja Samulowskiego, deskale, czyli trzy wielkoformatowe murale autorstwa Arkadiusza Andrejkowa, gotycki kościół w Sząbruku, barokowy kościół ewangelicko-augsburski z amfiteatralnym układem ławek w Łęgutach, pałace w Łajsach i Grazymach, Warmińska Droga Krajobrazowa, czyli dwukilometrowy odcinek drogi między Gietrzwałdem a Worytami, który jako pierwszy w Polsce zyskał status parku kulturowego w celu ochrony zabytkowej alei przydrożnych drzew. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Maluchy z tatuażami na twarzy – tak chrześcijanie dekorowali ciała swoich dzieci
To chrześcijaństwo rozpowszechniło kulturę tatuażu u dzieci – chociaż obecnie może wydawać się to kontrintuicyjne. Dzięki nowemu odkryciu archeologów wiemy, że Nubijczycy – wcześni chrześcijanie zamieszkujący dolinę Nilu – tatuowali policzki i czoła swoich niemowląt i małych dzieci. Kiedyś tatuaż miał zupełnie inną rolę niż obecnie.
Ludzie używają tatuaży, by zaznaczyć swoją tożsamość, przekonania religijne czy opowiedzieć historię swojego życia. Dowody archeologiczne wskazują, że praktyki tatuowania towarzyszą ludzkości od tysięcy lat, a chrześcijanie tatuowali nawet dzieci. To nieznany do tej pory element historii. Tatuaże u dzieci w chrześcijańskiej Nubii Na terenie dzisiejszego Sudanu znajdowała się niegdyś Nubia: kraina ta wspomniana jest nawet w Starym Testamencie, a konkretnie w Księdze Rodzaju. To właśnie tam archeolodzy przebadali ponad tysiąc pochówków datowanych na okres VII–IX wiek n.e., kiedy to Nubia była ważnym ośrodkiem chrześcijaństwa. Wśród badanych szczątków aż 19% osób w osadzie Kulubnarti miało tatuaże. Najbardziej zaskakujące jest odkrycie tatuaży u dzieci – zarówno u kilkumiesięcznych niemowląt, jak i kilkulatków, w tym u 3-letniej dziewczynki. Dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technik obrazowania udało się zidentyfikować tatuaże nawet na skórze ulegającej degradacji przez setki lat. Metoda ta pozwoliła ujawnić wzory geometryczne oraz punkty na czole, policzkach i skroniach dzieci – miejscach bardzo eksponowanych, które miały podkreślać przynależność do określonej wspólnoty religijnej i społecznej. Chrześcijaństwo zmieniło i unowocześniło praktyki tatuażu Praktyka tatuażu w Nubii ewoluowała pod wpływem rozprzestrzeniającego się w VII wieku chrześcijaństwa. Wcześniej tatuaże nosiły głównie kobiety, a znaki – składające się z kropek i motywów przyrodniczych – nanoszono w sposób dyskretny. Po wprowadzeniu nowej religii tatuaże stały się bardziej widoczne i powszechne, także u niemowląt i dzieci obojga płci. Zmianie uległa również technika tatuowania. Dawniej stosowano metodę wielokrotnego nakłuwania skóry pojedynczym ostrzem, co skutkowało powolnym i żmudnym procesem. W czasach chrześcijańskich prawdopodobnie używano ostrzejszych narzędzi przypominających końcówkę noża, co umożliwiało szybsze wykonanie wzorów. Jak i po co tatuowano dzieci? Tatuaże u dzieci w Nubii nie były wyłącznie ozdobą – ich obecność wiązała się z ważnymi obrzędami przejścia, rytuałami inicjacyjnymi oraz podkreślała przynależność do konkretnej wspólnoty. Były także symbolem wiary – przyjęcie chrześcijaństwa spowodowało, że tatuaże zaczęły odgrywać rolę znaku rozpoznawczego chrześcijan w regionie. Stały się elementem budowania tożsamości, niosąc ze sobą przesłanie o sile tradycji i przekonaniach danej grupy. Wzory tatuaży na twarzach dzieci miały zazwyczaj formę prostych kształtów geometrycznych – kropek, linii, czasem motywów roślinnych lub symboli religijnych. Praktyki tatuażu dziecięcego w chrześcijańskiej Nubii pokazują, jak głęboko zakorzenione są potrzeby ekspresji grupowej, religijnej oraz ochrony najważniejszych wartości. Pokazują także, że estetyka i przekonania szybko dezaktualizują się na przestrzeni wieków. Obecnie katolicy mają zupełnie inny stosunek do tatuaży, niż mieli wcześni chrześcijanie. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences, UMSL
Polak odkrył średniowieczny kościół obok najstarszej piramidy świata. A to wszystko nawet bez wykopalisk
W samym sercu słynnej egipskiej nekropolii Sakkara, gdzie znajdują się faraońskie piramidy, zespół Tomasza Herbicha z Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk namierzył obszerną konstrukcję, prawdopodobnie kościół sprzed 1300 lat. Takiego odkrycia nikt się nie spodziewał.
Sakkara jest jednym z ważniejszych punktów programu dla turystów zwiedzających okolice Kairu. Głównie dlatego, że znajduję się tu pierwsza egipska piramida wzniesiona przez architekta Imhotepa dla faraona Neczericheta (Dżosera). Ale historia tego miejsca jest zdecydowanie dłuższa. Sakkara była tysiące lat później nekropolą zwykłych ludzi. A w czasach chrześcijańskich powstał tu klasztor św. Jeremiasza (Apa Jeremias). Okolice tego terenu postanowili przeszukać naukowcy w ramach The Leiden-Turin Archaeological Expedition to Saqqara (Wspólnej ekspedycji muzeów w Lejdzie i Turynie do Sakkary). Dokonano niespodziewanego odkrycia, które opisano w czasopiśmie „Rivista Del Museo Egizio”. Technologia, która widzi przez piach Podczas sezonów badawczych w 2022 i 2023 roku zespół pod kierunkiem Tomasza Herbicha z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN przeprowadził szeroko zakrojone badania magnetyczne w południowo-wschodniej części nekropolii. Metoda magnetyczna to bezinwazyjna technika badawcza, która pozwala na precyzyjne obrazowanie struktur ukrytych pod ziemią bez konieczności prowadzenia wykopalisk. Działa ona poprzez pomiar subtelnych zmian w natężeniu ziemskiego pola magnetycznego za pomocą specjalistycznego urządzenia zwanego magnetometrem W warunkach egipskich jest ona szczególnie skuteczna, gdyż muł nilowy wykorzystywany do budowy różnych konstrukcji zawiera tlenki żelaza, które wykazują reaktywność magnetyczną. Dzięki temu archeolodzy mogą tworzyć dokładne mapy podziemnych murów i budowli skrywających się pod piaskiem. Tak też było i tym razem. Architektura wyczytana z magnetycznych map Celem badań było zlokalizowanie zasięgu nekropolii z okresu Nowego Państwa, czyli czasów, w których władali tacy władcy jak Ramzes II czy Hatszepsut. Jednak najbardziej spektakularnym efektem tych prac było zlokalizowanie ogromnego kompleksu otoczonego murem - i nie miał on nic wspólnego z faraonami. Centralnym punktem tego znaleziska jest budowla wzniesiona z wypalonej cegły, którą badacze identyfikują jako kościół. Jego wymiary są imponujące – prostokąt o wymiarach około 40 na 19 metrów. Klasztor w sąsiedztwie grobowców Nowo odkryty kościół nie stał w izolacji. Analiza map magnetycznych wykazała obecność całego kompleksu monastycznego, w skład którego wchodziły mury obronne, ulice, a nawet place. Naukowcy sugerują, że mamy do czynienia z nieznaną wcześniej częścią potężnego klasztoru św. Jeremiasza (Apa Jeremias) lub obiektem ściśle z nim powiązanym. Świadczy o tym nie tylko bliskość - zaledwie 50 metrów od znanych wcześniej zabudowań klasztornych <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/3-475ffcc.jpg" width="3353" height="1948" alt="Po lewej mapa magnetyczna, po prawej rekonstrukcja. Na niebiesko widoczne groby z Nowego Panstwa, na szaro i czarno – rekonstrukcja muru nowo odkrytego klasztoru." title="Po lewej mapa magnetyczna, po prawej rekonstrukcja. Na niebiesko widoczne groby z Nowego Panstwa, na szaro i czarno – rekonstrukcja muru nowo odkrytego klasztoru." /> „Nowo wykryty kompleks wydaje się być zespołem klasztornym o praktycznie takiej samej orientacji jak klasztor św. Jeremiasza. Zatem struktura wzniesiona z wypalanej cegły to najprawdopodobniej kościół, mający być może 40 m na 19 m, co odpowiada niemal dokładnie wymiarom kościoła wewnątrz klasztoru św. Jeremiasza” – czytamy w artykule naukowym na temat nowego odkrycia. Skarby późnego antyku Choć Sakkara kojarzy się głównie z piramidami i grobowcami urzędników Nowego Państwa, nowe znaleziska przypominają o tętniącym tu życiu w okresie późnoantycznym (VII–VIII wiek n.e.). W pobliżu kościoła odnaleziono liczne artefakty z tego okresu: monety (w tym pochodzące z czasów panowania cesarza bizantyjskiego Konstansa II), fragmenty szklanych kielichów do wina oraz ceramiczne instalacje odwadniające wykonane z rzymskich amfor. Wszystko to wskazuje na to, że teren dawnej nekropolii faraonów został zaadaptowany przez chrześcijańskich mnichów na prężnie działający ośrodek religijny i gospodarczy. – Każdy projekt geofizyczny w rejonie piramid doprowadza do ujawnienia obecnością całkowicie nieznanych struktur - czego dobrym przykładem są prowadzone w ostatnich sezonach badania na terenie sąsiadujących z Sakkarą innych nekropolii – powiedział National Geographic Polska Tomasz Herbich. Ale zdaniem badacza również Sakkara może dalej skrywać pod piaskiem nieznane konstrukcje. Na przykład w 1997 roku prof. Karol Myśliwiec odkrył na tej nekropolii grobowiec wezyra Merefnebefa. Za to znalezisko i jego dokumentachę otrzymał tzw. polskiego Nobla, czyli Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej Co dalej z „magnetycznym” kościołem? Odkrycie kościoła i klasztoru przy użyciu geofizyki to dopiero początek drogi. Naukowcy mają teraz precyzyjną mapę, która pozwoli im zaplanować przyszłe wykopaliska. Można będzie bardzo precyzyjnie wyznaczyć wykopy badawcze, minimalizując ryzyko uszkodzenia cennych struktur. Na powierzchni nie pozostało wiele po odkopanym przed przeszło stu laty klasztorze św. Jeremiasza. Część tworzących go elementów architektonicznych można obejrzeć w Muzeum Koptyjskim w Kairze. A jakie skarby skrywa nowo odkryte założenie klasztorne? Tego dowiemy się po wykopaliskach. Źródła: National Geographic Polska, Rivista Del Museo Egizio Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Mormonizm od początku był pełen kontrowersji. Mimo to zdobył wyznawców na całym świecie
Mormonizm, zrodzony z wizji młodego farmera w lasach amerykańskiego stanu Nowy Jork, był niewielkim ruchem religijnym z garstką wiernych. Obecnie jest jedną z najprężniej rozwijających się religii. Jakie są fundamentalne podstawy mormonizmu? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Historia mormonizmu Filary wiary mormonów Kultura i codzienne praktyki mormonów Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, gdyż właśnie tak brzmi oficjalna nazwa wspólnoty mormońskiej, powstał niemal 200 lat temu. Przez lata jego wyznawcy, którzy sami siebie określają mianem świętych w dniach ostatnich, zmagali się z licznymi prześladowaniami i choć ten specyficzny odłam religijny wciąż jeszcze wzbudza liczne kontrowersje, to zdołał wykroczyć poza granice Stanów Zjednoczonych. Obecnie mormonizm ma ponad 17 milionów wyznawców na całym świecie. Historia mormonizmu Historia Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich jest nierozerwalnie związana z postacią jego założyciela. Joseph Smith, urodzony 23 grudnia 1805 roku na farmie w stanie Nowy Jork, dorastał w okresie znanym jako „drugie wielkie przebudzenie”. Pod tą nazwą kryje się czas niezwykłego ożywienia religijnego, kiedy różne wyznania chrześcijańskie rywalizowały między sobą o rząd dusz nawróconych. W atmosferze duchowego zamętu i sprzecznych nauk, młody Joseph zaczął szukać swojej własnej drogi. Poszukiwanie prawdy i pierwsza wizja Mormonizm wyrósł na fundamencie wydarzenia nazywanego „pierwszą wizją”. Wiosną 1820 roku, 14-letni Smith udał się do lasu, by w modlitwie zapytać Boga, do którego z istniejących kościołów powinien przystąpić. Podobno ukazały mu się wówczas dwie postacie: Bóg Ojciec i Jezus Chrystus. Co istotne, ujrzał ich jako dwie odrębne, cielesne istoty. Otrzymał od nich polecenie, aby nie przyłączał się do żadnego z ówczesnych kościołów, ponieważ każdy z nich „odszedł od prawdy” i nauczał „nakazów ludzkich jako doktryn”. Powstanie Księgi Mormona Trzy lata później Smith miał doświadczyć kolejnego niebiańskiego spotkania. W 1823 roku ukazał mu się anioł Moroni. Niebiańska istota poinformowała go o istnieniu starożytnych kronik, wyrytych na złotych płytach i ukrytych na pobliskim wzgórzu. Płyty te miały zawierać „pełnię wiecznej ewangelii” oraz historię dawnych mieszkańców kontynentu amerykańskiego. Kilka lat później Joseph miał otrzymać owe płyty i przystąpić do ich tłumaczenia. Jak sam twierdził, przekładu dokonał nie dzięki własnym zdolnościom, a „dzięki darowi i mocy Boga”. Właśnie tak, w 1830 roku, miała powstać Księga Mormona – zwornik religii i „najpoprawniejsza księga świata”. Powstanie Kościoła Wraz z jej publikacją, zapoczątkowany przez Smitha ruch religijny zaczął nabierać realnych kształtów. Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich został oficjalnie zorganizowany 6 kwietnia 1830 roku, w Fayette w stanie Nowy Jork, z zaledwie sześcioma członkami założycielami. Kluczowym elementem doktryny „przywrócenia” było odtworzenie boskiego autorytetu do działania w imieniu Boga, czyli kapłaństwa. Joseph Smith i jego współpracownik, Oliver Cowdery, twierdzili, że otrzymali ten autorytet od niebiańskich posłańców. Kapłaństwo Aarona, upoważniające do dokonywania obrzędów takich jak chrzest, miało zostać im nadane przez zmartwychwstałego Jana Chrzciciela. Wyższe kapłaństwo, Melchizedeka, posiadające klucze do kierowania Kościołem i dokonywania wyższych obrzędów, mieli otrzymać od starożytnych apostołów: Piotra, Jakuba i Jana. Początki istnienia nowego odłamu religijnego były naznaczone licznymi prześladowaniami, które wymuszały na jego wyznawcach liczne migracje. Przenieśli się ze stanu Nowy Jork do Kirtland w Ohio. Następnie trafili do Jackson w Missouri, a po brutalnych konfliktach i wypędzeniu – do hrabstwa Hancock w stanie Illinois, gdzie założyli osadę o nazwie Nauvoo. W każdym z tych miejsc budowali społeczności i świątynie, ale ich unikatowe wierzenia, zwarta struktura społeczna i rosnące wpływy polityczne budziły nieufność i wrogość sąsiadów. Śmierć Josepha Smitha Sama wspólnota też nie była wolna od konfliktów. Gdy w piśmie „Nauvoo Expositor” pojawiły się artykuły krytykujące założyciela Kościoła i podważające jego pozycję, Smith nakazał zburzyć drukarnię. Wkrótce potem ogłosił w Nauvoo stan wojenny. Interweniowały władze stanowe, co finalnie doprowadziło do aresztowania Josepha pod zarzutem wywołania zamieszek, podburzania ludności i zdrady stanu Illinois. Wraz ze swoim bratem, Hyrumem, został osadzony w areszcie Carthage. Władze stanowe nie były w stanie zapewnić im bezpieczeństwa. 27 czerwca 1844 roku do budynku wtargnęli demonstranci sprzeciwiający się mormońskim doktrynom. Smith, jego brat i inni przywódcy Kościoła, którzy z własnej woli zgłosili się do aresztu, zginęli. Bezpieczna przystań w Utah Śmierć założyciela nie zniszczyła jednak ruchu. Pod przywództwem Brighama Younga, następcy Smitha, większość świętych… wyruszyła w podróż na zachód, osiedlając się ostatecznie w Salt Lake City, na terenie stanu Utah, gdzie zbudowali swoją główną siedzibę. Co prawda Young nie uniknął konfliktu z lokalnymi władzami, ale wspólnota przetrwała. W Salt Lake City do dziś znajduje się kluczowe centrum wyznawców mormonizmu. Filary wiary mormonów Wiara Świętych w Dniach Ostatnich opiera się na otwartym kanonie pism świętych. W ich przekonaniu Bóg nie zakończył swojego objawienia wraz z zamknięciem Biblii. Mormoni uznają cztery księgi za natchnione słowo boże, nazywając je „dziełami kanonicznymi”. Są to: Biblia (Stary i Nowy Testament) – z jednym zastrzeżeniem: „o ile jest poprawnie przetłumaczona”; Księga Mormona – zdaniem wiernych studiowanie Księgi jest najwspanialszym sposobem na zbliżenie się do Boga; Nauki i Przymierza – zbiór współczesnych objawień i natchnionych deklaracji, danych głównie Josephowi Smithowi, ale także kilku jego następcom w prezydenturze Kościoła; Perła Wielkiej Wartości – kompilacja krótszych tekstów Josepha Smitha o wielkim znaczeniu doktrynalnym. Postrzeganie Boga Jedną z najbardziej radykalnych różnic między mormonizmem a tradycyjnym chrześcijaństwem jest doktryna o naturze Boga. Święci w dniach ostatnich wierzą w Boga Ojca, Jezusa Chrystusa i Ducha Świętego, jednak nie postrzegają ich jako jednej istoty, jak w klasycznej doktrynie o Trójcy Świętej. W ich przekonaniu, są to trzy oddzielne postacie, doskonale zjednoczone w celu, woli i charakterze, tworzące razem „Boską Trójcę”. Ta koncepcja idzie jeszcze dalej. Mormońska teologia naucza, że Bóg Ojciec jest wywyższonym, doskonałym człowiekiem, posiadającym fizyczne ciało. Jezus Chrystus jest jego synem, pierworodnym w świecie duchowym i jednorodzonym w ciele. To prowadzi do jednej z kluczowych doktryn mormonizmu: deifikacji, czyli wywyższenia. Zgodnie z nią ludzie, jako dosłowne duchowe dzieci Boga, mają w sobie zalążek boskości i potencjał, by poprzez wierność ewangelii osiągnąć boskość. Kultura i codzienne praktyki mormonów Życie codzienne praktykujących Świętych w Dniach Ostatnich jest w dużej mierze kształtowane przez objawienie znane jako „Słowo Mądrości”, zapisane w 89. rozdziale Nauk i Przymierzy. Jest to boskie prawo zdrowia, które zostało dane Josephowi Smithowi w 1833 roku. Określa ono, co jest dobre, a co szkodliwe dla ludzkiego ciała, które jest postrzegane jako święty dar od Boga. Zasady mormonizmu zakazują wiernym spożywania wszelkich substancji, które zostały uznane za szkodliwe. Należą do nich: alkohol, tytoń w każdej postaci, kawa i herbata, narkotyki. „Słowo Mądrości” zaleca spożywanie zdrowej żywności, przede wszystkim zbóż, owoców, warzyw i mięsa (w umiarkowanych ilościach). Prawo dziesięciny W praktyce mormońskiej funkcjonuje biblijne prawo dziesięciny. Zgodnie z tą zasadą, wierni dobrowolnie oddają jedną dziesiątą swojego dochodu na rzecz Kościoła. Znaczenie rodziny Rodzina jest absolutnym centrum teologii i życia społecznego mormonów. Jest postrzegana nie jako tymczasowa, ziemska instytucja, ale jako fundamentalna jednostka stworzona przez Boga, która ma trwać przez całą wieczność. To przekonanie motywuje członków do budowania silnych, opartych na ewangelii relacji rodzinnych. Z tym związana jest także konserwatywna etyka społeczna. Mormonizm definiuje relacje seksualne jako święte i dopuszczalne jedynie w ramach legalnego małżeństwa między mężczyzną a kobietą. Pornografia, seks pozamałżeński i relacje homoseksualne są uważane za grzech. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że w kwestii antykoncepcji mormoni są znacznie bardziej tolerancyjni niż choćby katolicy. W ich przekonaniu liczba dzieci zrodzonych z legalnego związku jest indywidualną sprawą małżonków. Warto wspomnieć, że wielożeństwo, które było najbardziej kontrowersyjną kwestią w mormonizmie, nie jest już praktykowane. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czym były Szczodre Gody? To słowiańskie Boże Narodzenie
Wiele polskich tradycji chrześcijańskich pochodzi z wierzeń i obrzędów słowiańskich. Szczodre Gody to święto, podczas którego celebrowano przesilenie zimowe oraz zwycięstwo światła nad ciemnością. Jak wyglądało słowiańskie Boże Narodzenie?
W tym artykule: Czym są Szczodre Gody? Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Słowianie, którzy zamieszkiwali polskie ziemie przed przyjęciem chrztu przez Mieszka w 966 roku, byli ludem rolniczym, który szanował i wielbił przyrodę. Do tego stopnia, że ich kalendarz i wierzenia były jej podporządkowane. Chrześcijanie nazywali ich wówczas poganami. Zresztą jak wszystkich, którzy wierzyli wówczas w innych bogów. Wiara Słowian była bowiem politeistyczna. Większość z bóstw była swoistą personifikacją zjawisk i żywiołów natury. Tak Swarożyc był bogiem ognia, a Dadźbóg – słońca. Dziewanna była boginią dzikiej przyrody, księżyca i łowów, a Marzanna uosabiała wegetację, śmierć i zimę. Dla Słowian najważniejszymi bogami był Perun, władca gromowładny i Weles, który panował nad podziemiami. Czym są Szczodre Gody? Jednak nie o różnicę w wierzeniach tu chodzi, lecz podobieństwa tradycji. A tych jest wiele. Dawni Słowianie również kolędowali, żeby życzyć innym rolnikom pomyślności w Nowym Roku. Obchodzili również Śmigus-Dyngus, jako pożegnanie zimy i przywitanie wiosny. Co więcej, nasi przodkowie praktykowali święto, które do złudzenia przypomina Boże Narodzenie, drugie po Wielkanocy najważniejsze święto chrześcijan. Ponieważ Słowianie zajmowali się rolnictwem, byli uważnymi obserwatorami pogody, natury i kosmosu. Zwracali uwagę na to, jak przyroda wpływa na ich życie. Chociaż (prawdopodobnie) nie znali się na fizyce i astronomii, to z uwagą i pokorą patrzyli w niebo. Na tej podstawie potrafili zidentyfikować niektóre gwiazdy i planety oraz określić ich położenie na niebie i dopasować to do cyklu rocznego. W zależności od pory roku, składali modły różnym bóstwom i dziękowali im za dary ziemi, wody i światła. Rok obrzędowy dawnych Słowian rozpoczynał się 21 grudnia. Celebrowano w ten sposób przesilenie zimowe i zwycięstwo dnia nad nocą, światła nad ciemnością. Nasi przodkowie radowali się wtedy, ponieważ od tego momentu dni stawały się dłuższe i cieplejsze. Właśnie wtedy rozpoczynało się świętowanie Szczodrych Godów, zwanych również jako Godowe Święto. Pierwszym punktem obchodów był Szczodry Wieczór, który odbywał się w nocy z 21 na 22 grudnia. Spożywano wówczas 12 różnych potraw, które symbolizowały 12 miesięcy w roku. W tym dniu rozpoczynano również wróżby na kolejny rok. Bogiem, którego czczono w tym czasie, był Weles, opiekun bogactwa i magii. Ludzie w tym czasie dzielili się chlebem. Z siana lub słomy pod nakryciami robiono przepowiednie. Każdy losował słomkę, a im ładniejsza i dłuższa była słomka, tym lepszy miał być następny rok. Dawano sobie również drobne podarunki – najczęściej były to orzechy i jabłka, ale także drożdżowe placki, które nazywano „szczodrakami”. Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Świętowanie Szczodrych Godów trwało przez kilkanaście dni, aż do 6 stycznia. Warto zwrócić uwagę na symbolikę Trzech Króli, którzy w tradycji chrześcijańskiej mieli podążać za gwiazdą betlejemską w kierunku miejsca narodzin Jezusa. W tradycji Słowian ową gwiazdą był Syriusz. To ciało niebieskie, które najjaśniej rozświetla niebo i leży w jednej linii z trzema jasnymi gwiazdami Pasa Oriona. Szczodre Gody miały również wymiar upamiętnienia tych, którzy odeszli. W trakcie dni celebracji na cmentarzach rozpalano ogniska na cześć zmarłych i organizowano uczty na ich cześć. Słowianie kładli również na stołach dodatkowy talerz, który miał czekać na ducha jednego ze zmarłych członków z rodziny. Palenie ognisk w trakcie świętowania miało również wymiar magiczny. Słowianie chcieli w ten sposób pomóc Dadźbogowi w walce z mrokiem. Co ciekawe, Słowianie również mieli swoją choinkę. Wyglądała jednak zupełnie inaczej. W domach stawiano snopki zboża lub jemiołę, które miały symbolizować życie. Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Podobieństw Godowych Świąt do chrześcijańskiego Bożego Narodzenia jest bardzo dużo. Największą różnicą jest zaś termin rozpoczęcia celebracji. Wyznawcy chrześcijaństwa rozpoczynają świętowanie cztery dni później. Dlaczego? Prawdopodobnie chodziło o kompromis jeszcze z czasów starożytnego Rzymu. Cesarz Konstantyn przyjmując chrześcijaństwo, próbował pogodzić głęboką jeszcze wiarę „pogańską” z nowo przyjętą religią. Warto zwrócić uwagę na fakt, że Szczodre Gody są obchodzone do dziś przez niektóre związki wyznaniowe, czasem również jako wspomnienie folkloru i tradycji naszych przodków. Niezależnie od tego w co wierzymy, warto pamiętać o tym, co ukształtowało współczesną rzeczywistość. Szczególnie, że kluczem do zrozumienia świata jest nie tylko nauka, ale i wiedza o przeszłości. Źródła: Leszek Matela „Tajemnice Słowian”, Barbara Ogrodowska „Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne”, Ziemisław Grzegorzewic „O bogach i ludziach. Praktyka i teoria Rodzimowierstwa Słowiańskiego” Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".