Tu chrześcijanie modlą się w języku Jezusa. „Odbyłem niezwykłą podróż przez Górną Mezopotamię”
Górna Mezopotamia to jeden z nielicznych regionów świata, gdzie chrześcijanie do dziś modlą się w języku Chrystusa. Udałem się w podróż przez Edessę, Aminę i Mardin, która pozwoliła mi poznać Syriaków – wspólnotę stojącą na straży aramejskiej tradycji, wiary i wiedzy starożytnej.
Spis treści: Kim są Syriacy? Wizyta w Sanliurfie Pechowa Antiochia Eksodus wiernych Góra sługów Boga Tłumacze, naukowcy i rzemieślnicy Dziedzictwo górnej Mezopotamii Jak przystało na kolebkę cywilizacji, Mezopotamia czyli ziemia między rzekami, jest uznawana za ojczyznę wielu starożytnych ludów. Między Eufratem a Tygrysem, bo o tych rzekach mowa, powstawały pierwsze miasta czy też formy pisma klinowego, a same rzeki miały też nawadniać biblijny Eden. Jednym z języków użytych do opisu dziejów stworzenia w oryginale był aramejski, który podobnie jak hebrajski czy arabski, jest językiem semickim. Na początku I tysiąclecia p.n.e język ten rozpowszechnił się po całym Bliskim Wschodzie, gdzie pełnił rolę zbliżoną do tej, którą łacina spełniała w średniowieczu. Język syriacki jest dialektem języka aramejskiego, którego standaryzacja miała miejsce w okolicach miasta Edessa (dzisiejsza Sanliurfa lub Urfa w Turcji). Dziś język ten jest używany podczas liturgii w kościołach wschodnich, w tym przede wszystkim w kościołach syriackich. Kim są Syriacy? Syriacy to termin pochodzący nie od nazwy współczesnego państwa Syria, ale od starożytnego imperium Asyrii, w Mezopotamii, które ostatecznie podbili Babilończycy. Babilon jak wszystkie imperia również w pewnym momencie padł, a ostatnia dynastia sprawująca w nim władzę nazywana jest m. in. dynastią chaldejską. Najwybitniejszym władcą z tej dynastii był Nabuchonodozor II, który miał doprowadzić swoje państwo do szczytu potęgi oraz rozkwitu cywilizacyjnego. Za jego czasów miały powstać na przykład Wiszące ogrody Semiramidy, jeden z siedmiu cudów świata, a dla Żydów jest on sprawcą niewoli babilońskiej i zniszczenia Jerozolimy. W ten sposób Syriacy, Asyryjczycy, Babilończycy oraz Chaldejczycy to słowa określające de facto jedną językową społeczność. Dzisiaj terminy te są związane przede wszystkim z podziałem religijnym. Konkretnie chodzi tu o różne liturgie w chrześcijaństwie wschodnim, które w Mezopotamii funkcjonuje niemal od początków swojego istnienia. Upraszczając odrobinę ten nieco skomplikowany podział można powiedzieć, że terminy Syriacy oraz Asyryjczycy odnoszą się głównie do członków tzw. Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. Babilończycy czy też Chaldejczycy to dzisiaj określenia wyznawców tej gałęzi, która pozostaje w unii ze stolicą apostolską w Watykanie. Wizyta w Sanliurfie Jest wiele powodów, aby odwiedzić Sanliurfę, święte miasto Anatolii, gdzie ustandaryzowano język syriacki. Tutaj też rozpoczyna się moja podróż. Dla Syriaków jest to stolica założonego przez nich, pierwszego chrześcijańskiego państwa – Orsoena – z którym wiąże się historia najstarszego wizerunku Jezusa. Władający tutaj na początku naszej ery król Abgar V Czarny miał wysłać do Chrystusa list z prośbą o pomoc po tym jak zachorował na trąd. Cudotwórca z Galilei niestety nie mógł przybyć osobiście, ale przesłał królowi tkaninę, na której odcisnął swoją twarz. Grecki termin Mandilion oznacza ręcznik lub chustę i tak też dziś nazywa się ten mityczny prezent dla króla Edessy, który oczywiście miał wyleczyć Abgara i skłonić go tym samym do przyjęcia nowej religii. Dostarczycielem tkaniny oraz propagatorem chrześcijaństwa w Orsoenie był Tadeusz z Edessy (aram. Mar Addai ‏ܡܪܝ ܐܕܝ‎), jeden z uczniów Jezusa, który uznawany jest za pierwszego patriarchę kościołów wschodu. Dzisiaj w Urfie jest już tylko jeden kościół syriacki, ale są też miejsca kultu, które były kościołami wcześniej. Kościół Piotra i Pawła postawiono w dzisiejszej formie w połowie XIX wieku na fundamentach świątyni z VI wieku. Był używany przez Syriaków do 1924 roku kiedy miały miejsce masowe migracje tej społeczności. Po przejściu przez bramę kompleksu kościelnego można odczuć, że wyszło się z islamskiej Urfy i rozpoczęło spacer po antycznej, chrześcijańskiej Edessie. Przechodząc bowiem przez spokojne podwórce z sadzawkami i drzewami oliwnymi, czułem się jak w świętym mieście. Liczne obejścia czy schodki prowadzące na różne poziomy budynków przypominają bowiem nieco pustynne klasztory czy też kościelne kompleksy w centrum Jerozolimy. Pechowa Antiochia Dla wszystkich chrześcijan wschodu najważniejszym miastem była zawsze Antiochia (dzisiejszy Hatay/Antakya w Turcji). To tutaj użyto pierwszy raz terminu „chrześcijanie" aby określić przyjmujące nową wiarę wspólnoty. Pierwszym misjonarzem był tu św. Piotr, który uznawany jest też za pierwszego patriarchę miasta. Antiochia zajmuje tym samym pierwsze miejsce na liście świętych miast dla Syriaków. Jest to jednak dziś wymiar symboliczny i występuje ono tylko w tytulaturze najważniejszych dygnitarzy kościelnych. Samo miasto cierpiało wiele razy w wyniku kataklizmów i z czasem znikały tam święte miejsca. Ostatnie trzęsienie ziemi w 2023 roku zrównało je niemal z ziemią. Eksodus wiernych W wyniku różnic doktrynalnych czy też osobistych sporów ze sprawującymi władzę instytucjami patriarchowie kościołów syriackich musieli bardzo szybko szukać nowych siedzib a mnisi bardziej przyjaznych warunków dla egzystencji. Naturalnym kierunkiem wydawała się dla nich północ a konkretniej Górna Mezopotamia. Miastem, które stało się nową siedzibą patriarchy, wokół której powstawać zaczęły liczne klasztory oraz związane z nimi instytucje edukacyjne, była Amida (dzisiejszy Diyarbakir w Turcji). Dla Syriaków to „brama”, przez którą chrześcijaństwo wprowadzono do Mezopotamii czy też „most”, którym przekroczyło ono rzekę Tygrys. Amida jest po Jerozolimie, Antiochii i Edessie kolejnym miastem skąd promieniowała nowa religia i gdzie zaczęły powstawać chrześcijańskie świątynie. Moja wizyta nie mogła rozpocząć się nigdzie indziej niż w dawnej syriackiej katedrze św. Tomasza, która dzisiaj jest głównym meczetem miasta. Ulu Camii, bo tak dziś nazywa się meczet, na początku miało być to miejscem kultu pogańskiego. Po podboju Anatolii przez muzułmanów rozpoczęto stopniowo przekształcanie budynku na meczet już w VII wieku. Tym samym ta starożytna świątynia jest dziś najstarszym meczetem w Anatolii i uznawana jest za piąte najświętsze miejsce w Islamie. Największe wrażenie zrobiła na mnie architektura całego kompleksu z licznymi antycznymi dekoracjami. Rzymskie kolumny, kapitele czy fryzy przełamują swoimi błyszczącymi barwami bazaltowy kolor murów. W tej świątyni nakładają się z lekkością nowe warstwy kolejnych kultur i wierzeń. Góra sługów Boga Mardin leży 80 km na południowy wschód od Diyarbakir. Swoim oryginalnym, tarasowym położeniem na zboczach góry oraz średniowieczną architekturą przyciąga dziś coraz więcej podróżników. Udałem się jednak kilka kilometrów na wschód od miasta, gdzie znajdziemy klasztor Mor Hananyo, zwany też Klasztor Szafranowy lub potocznie „Mekka Asyryjczyków”. Ten starożytny kompleks na przestrzeni tysiącleci pełnił rożne funkcje religijno-militarne. Najważniejszą z nich jest to, że przez 639 lat był oficjalną siedzibą patriarchy Antiochii, czyli głowy Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. W obrębie szafranowo-żółtych murów klasztoru po raz kolejny znalazłem pozostałości niemal wszystkich okresów jego historii. Trony oraz grobowce patriarchów zdobią kościoły otaczające rajski ogród w dziedzińcu klasztoru, a krypta najstarszej kaplicy to dawny ołtarz asyryjskiej świątyni boga słońca - Szamasza. Mor Hananyo jest też najbardziej na zachód wysuniętym klasztorem w obrębie Tur Abdin (syr. Góra sługów Boga ܛܘܪ ܥܒܕܝܢ). Jest to właściwie wapienny płaskowyż w południowo-wschodniej Turcji, który w starożytności zamieszkiwać mieli Aramejczycy, a od początków istnienia kościołów syriackich mnisi tychże mieli kultywować tu swoje tradycje. Tłumacze, naukowcy i rzemieślnicy Religia jest niewątpliwie dzisiaj najistotniejszą cechą odróżniającą Syriaków od innych lokalnych społeczności w regionie. Od samego początku ich interakcji z nowymi, dominującymi Mezopotamię siłami militarnymi, w tym przede wszystkim z muzułmanami, stworzyli Syriacy dla siebie pewien profil społeczny. Postanowili zrezygnować z ubiegania się o funkcje polityczne i oprócz religii oddawać się handlowi, nauce i rzemiośle. Już w starożytnym Rzymie terminem Chaldejczycy określano naukowców, zwłaszcza astronomów. Najważniejszą z naszej perspektywy działalnością Syriaków było tłumaczenie. Zgodnie z lokalną tradycją chrześcijanie z Mezopotamii mieli pomóc Mahometowi i jego zwolennikom w ucieczce z Mekki do Medyny. Na takim fundamencie współpracy mieli dosłownie rozbudowywać wzajemne zrozumienie. Dla Syriaków rzeczą normalną była wielojęzyczność a arabski był językiem handlu. W ten sposób Syriacy dla Arabów tłumaczyli starożytnych filozofów i naukowców, a przy okazji chronili starożytne pisma przed zniszczeniem w swoich klasztorach. Dzięki temu sporo antycznych tekstów dotrwało do naszych czasów w przekładach syriackich a sami Syriacy zapisali się na kartach historii jako strażnicy wiedzy starożytnej. Opowieści o funkcjach, które Syriacy od tysiącleci spełniają w regionie posłuchałem w Żywym Muzeum Mardinu. Można tu oprócz nich posłuchać też tradycyjnej muzyki oraz zobaczyć syriackich rzemieślników w pracy. Dziedzictwo górnej Mezopotamii Mezopotamia to jedno z najbardziej pobudzających wyobraźnię miejsc na świecie. Wśród mozaiki jej społeczności Syriacy zajmują wyjątkowe miejsce. Pomimo hekatomb wyniszczających tradycje i kultury Bliskiego Wschodu, w tym najcięższych doświadczeń z XX wieku, Syriacy przechodzą dziś swego rodzaju renesans. Górna Mezopotamia, będąca w pewnym sensie kolebką ich kultury, jest idealnym miejscem do zapoznania się z tą fascynującą społecznością. Źródło: National Geographic Polska
Po co kościół wymyślił konfesjonał – za historią tego mebla stoi sławny kardynał
Dzieje konfesjonału łączą się z historią praktyki sakramentu pokuty. Wyjaśniamy, jakie były prawdziwe powody powstania konfesjonału, jak zmieniała się spowiedź w katolicyzmie oraz jakie znaczenie ma dzisiaj.
Spis treści: Historia powstania konfesjonału i pierwsze praktyki spowiedzi Praktyczne i duchowe powody wprowadzenia konfesjonału Konfesjonał we współczesnym Kościele katolickim – znaczenie i symbole Pytanie „po co kościół wymyślił konfesjonał” prowadzi do przełomowych zmian, które zaszły w Kościele katolickim w XVI wieku. Wprowadzenie konfesjonału jako miejsca wyznawania grzechów wynikało zarówno z praktycznych potrzeb wiernych, jak i z rosnącej troski o moralność oraz bezpieczeństwo spowiedzi. Inicjatywa ta wiąże się ściśle z postacią kardynała Karola Boromeusza i epoką Soboru Trydenckiego, kiedy to Kościół dążył do uregulowania i ujednolicenia sakramentu pokuty. Współcześnie konfesjonał kojarzy się nie tylko z dyskrecją, lecz także z tradycją duchowej odnowy. Historia powstania konfesjonału i pierwsze praktyki spowiedzi Wczesna forma spowiedzi i potrzeba zmian w Kościele Pierwsze wieki chrześcijaństwa nie znały konfesjonału w dzisiejszym rozumieniu. Spowiedź była wówczas wydarzeniem publicznym – grzesznik wyznawał winy wobec wspólnoty. Taka praktyka, choć zgodna z nauką Jezusa o skrusze i pojednaniu, szybko zaczęła rodzić wiele problemów. Stygmatyzacja i poczucie wstydu sprawiły, że już od VI wieku pojawiły się pierwsze próby indywidualizacji sakramentu pokuty. Właśnie wtedy mnisi irlandzcy wprowadzili praktykę prywatnej spowiedzi, która z czasem zyskała na popularności w całym Kościele łacińskim. Z biegiem stuleci rosła potrzeba stworzenia rozwiązań zapewniających większą intymność, ochronę godności penitenta oraz jednolitość praktyki sakramentalnej. Zmiany te przyspieszyły decyzje IV Soboru Laterańskiego z 1215 roku, które nałożyły na wiernych obowiązek dorocznej spowiedzi indywidualnej. Jednak dopiero okres reformacji i kontrreformacji wyznaczył kierunek rozwoju nowoczesnej formy spowiedzi w Kościele katolickim. Reforma Boromeusza i kształt nowoczesnego konfesjonału Przełom nastąpił w połowie XVI wieku. To właśnie wtedy, podczas wdrażania postanowień Soboru Trydenckiego, kardynał Karol Boromeusz – arcybiskup Mediolanu – wprowadził konfesjonał w formie specjalnego mebla, oddzielającego spowiednika i penitentów za pomocą kratki. Boromeusz wyznaczył nie tylko kształt konfesjonału, ale i zalecenia dotyczące jego umiejscowienia w każdej parafii. Kratki i przegrody miały służyć ograniczeniu kontaktu fizycznego oraz zwiększeniu poczucia bezpieczeństwa, zwłaszcza w relacjach z kobietami. Decyzja ta była podyktowana także względami zdrowotnymi. W czasach częstych epidemii minimalizowanie bliskości było działaniem prewencyjnym. Sam Boromeusz, znany z rygorystycznej moralności i surowych metod, dążył do tego, by praktyka sakramentu była jak najściślej zgodna z zasadami Kościoła. Praktyczne i duchowe powody wprowadzenia konfesjonału Zapewnienie prywatności i anonimowości penitentowi Jednym z głównych powodów powstania konfesjonału była potrzeba ochrony prywatności osoby przystępującej do spowiedzi. Dzięki przegrodzie z kratką penitent mógł swobodniej wyznawać grzechy, nie będąc rozpoznanym przez spowiednika. Taka anonimowość sprzyjała szczerości oraz głębszemu poczuciu bezpieczeństwa psychologicznego. W praktyce konfesjonał umożliwił oddzielenie sfery sakramentalnej od społecznej, wzmacniając jednocześnie poczucie zaufania do samej instytucji Kościoła. Zmiany te wpisywały się w kontrreformacyjne dążenie do uporządkowania i zjednoczenia praktyk religijnych. Bezpieczeństwo, moralność i ochrona zdrowia podczas spowiedzi Nie mniej istotnym powodem była kwestia szeroko rozumianego bezpieczeństwa. Oddzielenie penitentów od spowiednika poprzez kratkę stanowiło skuteczną barierę przed możliwością nadużyć, szczególnie w relacjach pomiędzy duchownym a kobietami. Takie rozwiązanie miało ograniczać pokusy oraz chronić przed skandalami, które w historii Kościoła wielokrotnie bywały przedmiotem publicznych debat. W czasach powszechnych epidemii konfesjonał miał też wymiar praktyczny – umożliwiał zachowanie dystansu, a przez to minimalizował ryzyko zakażeń. Moralna motywacja była wyraźnie akcentowana przez twórców nowoczesnej formy konfesjonału. Boromeusz postrzegał kontakt fizyczny i brak świadków jako potencjalne źródło „chaosu moralnego”, dlatego dążył do wprowadzenia zasad minimalizujących tego typu ryzyko. Konfesjonał we współczesnym Kościele katolickim – znaczenie i symbole Znaczenie konfesjonału dla praktyki sakramentu pokuty Dziś konfesjonał pozostaje stałym elementem wnętrza każdego kościoła katolickiego. Jego rola nie ogranicza się do funkcji praktycznych – to również miejsce symboliczne, gdzie wierny doświadcza Bożego miłosierdzia i łaski przebaczenia. Anonimowość i poczucie bezpieczeństwa, jakie oferuje konfesjonał, pomagają wielu ludziom otworzyć się na głęboką duchową przemianę. Sama praktyka spowiedzi przeszła liczne ewolucje, jednak sedno sakramentu pozostało niezmienne: chodzi o pojednanie człowieka z Bogiem i wspólnotą. Współcześnie, w sytuacjach wyjątkowych (np. pielgrzymki, szpitale, podróże), dopuszcza się spowiedź poza konfesjonałem, lecz to właśnie tradycyjny mebel nadal uznawany jest za standardową formę. Zmiany, kontrowersje i obecne wyzwania związane z konfesjonałem Na przestrzeni wieków pojawiały się także krytyczne głosy dotyczące instytucji konfesjonału – zarówno w wymiarze społecznym, jak i psychologicznym. Część teologów i psychologów podkreśla możliwość nadużyć, formalizmu czy nacisku emocjonalnego. Papież Franciszek podkreślił, że konfesjonał powinien być miejscem miłosierdzia, a nie „salą tortur”. Wobec dynamicznych zmian społecznych, coraz więcej osób poddaje refleksji sensowność i aktualność niektórych tradycyjnych praktyk sakramentalnych. Mimo to konfesjonał – jako miejsce sakramentalne i symboliczne – wciąż pozostaje żywym znakiem duchowej troski Kościoła o człowieka, a zarazem przestrzenią chroniącą jego intymność i wolność sumienia. Warto pamiętać, że funkcja konfesjonału wykracza poza ramy religijności. To również przykład historycznego procesu przystosowywania się instytucji do zmieniających się realiów społecznych, zdrowotnych i psychologicznych. Dzisiejszy konfesjonał, choć wywodzi się z odległej epoki, wciąż pozostaje aktualną odpowiedzią na ludzkie potrzeby duchowe i społeczne. Źródło: National Geographic Polska
Maluchy z tatuażami na twarzy – tak chrześcijanie dekorowali ciała swoich dzieci
To chrześcijaństwo rozpowszechniło kulturę tatuażu u dzieci – chociaż obecnie może wydawać się to kontrintuicyjne. Dzięki nowemu odkryciu archeologów wiemy, że Nubijczycy – wcześni chrześcijanie zamieszkujący dolinę Nilu – tatuowali policzki i czoła swoich niemowląt i małych dzieci. Kiedyś tatuaż miał zupełnie inną rolę niż obecnie.
Ludzie używają tatuaży, by zaznaczyć swoją tożsamość, przekonania religijne czy opowiedzieć historię swojego życia. Dowody archeologiczne wskazują, że praktyki tatuowania towarzyszą ludzkości od tysięcy lat, a chrześcijanie tatuowali nawet dzieci. To nieznany do tej pory element historii. Tatuaże u dzieci w chrześcijańskiej Nubii Na terenie dzisiejszego Sudanu znajdowała się niegdyś Nubia: kraina ta wspomniana jest nawet w Starym Testamencie, a konkretnie w Księdze Rodzaju. To właśnie tam archeolodzy przebadali ponad tysiąc pochówków datowanych na okres VII–IX wiek n.e., kiedy to Nubia była ważnym ośrodkiem chrześcijaństwa. Wśród badanych szczątków aż 19% osób w osadzie Kulubnarti miało tatuaże. Najbardziej zaskakujące jest odkrycie tatuaży u dzieci – zarówno u kilkumiesięcznych niemowląt, jak i kilkulatków, w tym u 3-letniej dziewczynki. Dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technik obrazowania udało się zidentyfikować tatuaże nawet na skórze ulegającej degradacji przez setki lat. Metoda ta pozwoliła ujawnić wzory geometryczne oraz punkty na czole, policzkach i skroniach dzieci – miejscach bardzo eksponowanych, które miały podkreślać przynależność do określonej wspólnoty religijnej i społecznej. Chrześcijaństwo zmieniło i unowocześniło praktyki tatuażu Praktyka tatuażu w Nubii ewoluowała pod wpływem rozprzestrzeniającego się w VII wieku chrześcijaństwa. Wcześniej tatuaże nosiły głównie kobiety, a znaki – składające się z kropek i motywów przyrodniczych – nanoszono w sposób dyskretny. Po wprowadzeniu nowej religii tatuaże stały się bardziej widoczne i powszechne, także u niemowląt i dzieci obojga płci. Zmianie uległa również technika tatuowania. Dawniej stosowano metodę wielokrotnego nakłuwania skóry pojedynczym ostrzem, co skutkowało powolnym i żmudnym procesem. W czasach chrześcijańskich prawdopodobnie używano ostrzejszych narzędzi przypominających końcówkę noża, co umożliwiało szybsze wykonanie wzorów. Jak i po co tatuowano dzieci? Tatuaże u dzieci w Nubii nie były wyłącznie ozdobą – ich obecność wiązała się z ważnymi obrzędami przejścia, rytuałami inicjacyjnymi oraz podkreślała przynależność do konkretnej wspólnoty. Były także symbolem wiary – przyjęcie chrześcijaństwa spowodowało, że tatuaże zaczęły odgrywać rolę znaku rozpoznawczego chrześcijan w regionie. Stały się elementem budowania tożsamości, niosąc ze sobą przesłanie o sile tradycji i przekonaniach danej grupy. Wzory tatuaży na twarzach dzieci miały zazwyczaj formę prostych kształtów geometrycznych – kropek, linii, czasem motywów roślinnych lub symboli religijnych. Praktyki tatuażu dziecięcego w chrześcijańskiej Nubii pokazują, jak głęboko zakorzenione są potrzeby ekspresji grupowej, religijnej oraz ochrony najważniejszych wartości. Pokazują także, że estetyka i przekonania szybko dezaktualizują się na przestrzeni wieków. Obecnie katolicy mają zupełnie inny stosunek do tatuaży, niż mieli wcześni chrześcijanie. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences, UMSL
Wszystkie grzechy Kościoła. Dogmaty chrześcijaństwa powstawały w atmosferze skandalu i przemocy
Duchowni, którzy ustalali chrześcijańską doktrynę, nie zawsze stosowali się do Dziesięciu Przykazań. To, co działo się na soborach, częściej przypominało zbójeckie porachunki niż zebranie pod patronatem Ducha Świętego.
W tym artykule: Początki chrześcijaństwa i kształtowanie dogmatów II sobór efeski i wielki skandal „To nie był sobór, ale zbójectwo” Nielegalny sobór Spór o wyznanie wiary Nieczysta gra chrześcijańskich duchownych Oszustwa i intrygi podczas soborów W 403 r. Pod Chalcedonem zebrał się synod zmierzający do obalenia biskupa Konstantynopola. Jana Chryzostom słynął ze swego ciętego języka (nie obawiał się krytykować nawet żony cesarza). Podczas zebrań tego świątobliwego – wydawałoby się – zgromadzenia wróg Jana Kyrinos z Chalcedonu wielokrotnie mu ubliżał. Nie mogąc tego znieść, jeden ze zwolenników atakowanego hierarchy biskup Maruthas... nadepnął Kyrinosowi z całej siły na stopę. Ponoć niechcący. W nogę wdała się gangrena. Po wielu amputacjach Kyrinos zmarł w męczarniach ku radości zwolenników Jana, którzy uznali to za karę Bożą. To nie jedyny przypadek siłowej argumentacji na soborach... Początki chrześcijaństwa i kształtowanie dogmatów W IV–VI w. trwały wielkie spory dogmatyczne, które ukształtowały doktrynalne oblicze chrześcijaństwa. Wtedy powstało: nicejskie wyznanie wiary, zdefiniowano stosunek boskiej i ludzkiej natury Jezusa, uznano Marię za „Matkę Bożą”. A więc dopiero 300–500 lat po Ukrzyżowaniu powstały ramy religii, jaką dziś znamy. Odbyło się to w toku wielu mniejszych i większych zgromadzeń biskupich, zwanych obecnie soborami lub synodami. Za wzór tego typu zgromadzeń służył powszechny zjazd biskupów imperium zwołany w 325 r. przez cesarza Konstantyna, pierwszego chrześcijańskiego władcę rzymskiego. Władca uprzejmie zaprosił biskupów, pokrył koszty ich podróży i pobytu. Otwarcie obrad odbyło się w pałacu. Około trzystu biskupów stanęło przy ławach ustawionych po obu stronach wzdłuż dłuższych boków wielkiej sali. Potem otworzyły się drzwi, w asyście świty i gwardzistów, wśród dźwięków trąb, wkroczył odziany w cesarskie szaty Konstantyn. Idąc wzdłuż pomieszczenia – niczym Anioł Pański, jak pisze jeden z uczestników – pozdrawiał biskupów. W końcu zasiadł na złotym stołku (tron uznano za zbyt imperialny) i poprosił zebranych, aby usiedli. Władca często brał udział w obradach, a nawet uczestniczył w układaniu credo. Na koniec uhonorował biskupów przyjęciem i odesłał z podarunkami do domów. Ten sielankowy obraz to jednak tylko efekt późniejszej propagandy. W następnych wiekach na biskupich zebraniach działy się często niewyobrażalne rzeczy, stąd była potrzeba kreowania wizji wspaniałej przeszłości... II sobór efeski i wielki skandal Najsłynniejszy gwałt dokonał się podczas II soboru efeskiego w 449 r. Biskup Aleksandrii Dioskoros rozprawił się wtedy w wyjątkowo brutalny sposób z biskupem Konstantynopola Flawianem. W Efezie zebrało się blisko 120 biskupów. Człowiek Dioskorosa został sekretarzem zgromadzenia i tylko on miał prawo sporządzać protokół obrad. Gdy ludzie biskupa Stefana z Efezu usiłowali potajemnie notować, powyłamywano im palce! Legaci papieża próbowali przeczytać list swojego zwierzchnika. Bezskutecznie. Nie mówili po grecku i nikt się z nimi nie liczył. Gdy w obronie Flawiana miał przemawiać Euzebiusz, biskup Dorylajon, zwolennicy Dioskorosa zakrzyczeli go słowami: „Wypędzić Euzebiusza, spalić go!”, „Spalić go żywcem!”. W końcu hierarcha aleksandryjski zażądał usunięcia z biskupich tronów Flawiana i Euzebiusza. Ponieważ podniosły się nieśmiałe głosy sprzeciwu, nakazał otworzyć drzwi kościoła, w którym obradował sobór. Do środka wkroczyli żołnierze z mieczami, pobrzękując łańcuchami na znak tego, co spotka sprzeciwiających się przewodniczącemu. Do kościoła wpadł też syryjski mnich Barsauma z uzbrojonymi w kije mnichami. Dołączyli do nich tzw. parabolanie – prawdziwy postrach Egiptu – zbrojna bojówka biskupów Aleksandrii, osławiona najdzikszymi wybrykami. To oni za czasów biskupa Cyryla (poprzednika Dioskorosa) rozszarpali żywcem pogańską filozofkę Hypatię. „To nie był sobór, ale zbójectwo” Po zamknięciu drzwi kościoła biskupi znaleźli się w pułapce. Część z nich w przerażeniu rozbiegła się, usiłując znaleźć kryjówkę lub wydostać się na zewnątrz. Biskup Efezu Stefan zabarykadował się w zakrystii, ale po „szturmie” musiał skapitulować i zgodzić się na wygnanie Flawiana. Dioskoros zmusił biskupów do powtórnego zajęcia miejsc i grożąc zażądał podpisywania in blanco deklaracji o potępieniu patriarchy Konstantynopola. Pojawił się nawet pomysł skazania go na śmierć, ale Dioskoros łaskawie zgodził się na wygnanie. Hierarcha aleksandryjski sam chodził od ławy do ławy, zbierając deklaracje lub czyste podpisane karty. Gdy podszedł do Flawiana, uderzył go w twarz, następnie dwaj diakoni przewrócili biskupa Konstantynopola na ziemię, a Dioskoros go skopał. W tym czasie Barsauma i jego mnisi krzyczeli: „Zabić go! Zabić go!”. W końcu żołnierze wywlekli Flawiana z kościoła i następnego dnia wywieźli na wygnanie. Hierarcha Konstantynopola zmarł po drodze. Dioskoros przy okazji usunął z biskupich stolców jeszcze kilku innych biskupów. Gdy papieżowi Leonowi I doniesiono, jak przebiegał sobór w Efezie, miał powiedzieć, że to nie był sobór, ale latrocinium, czyli zbójectwo. Nielegalny sobór Czasem, zamiast uciekać się do rozwiązań siłowych, wystarczyło posłużyć się zręczną logistyką, np. zorganizować sobór, zanim przeciwnicy przyjechali na miejsce. W 431 r. cesarz Teodozjusz II zwołał tzw. I sobór w Efezie. Miał rozpatrzyć zastrzeżenia Nestoriusza, biskupa Konstantynopola, wobec czczenia Marii jako „matki Boga”. Przeciwnikiem Nestoriusza był biskup Aleksandrii Cyryl, natomiast trzecią siłę, która mogła przesądzić o wyniku obrad, stanowił przychylny Nestoriuszowi biskup Antiochii Jan. Nie stawił się jednak na miejscu w dniu otwarcia zgromadzenia 7 maja. Obecni odczekali 15 dni, a potem zaczęli obrady pod naciskiem Cyryla, który miał poparcie około 160 biskupów. Protestujących – w tym przedstawiciela cesarza – po prostu wyrzucono za drzwi. Nestoriusz z grupą 68 zwolenników nie wziął udziału w „nielegalnym” soborze, dysponując dodatkowym argumentem, że nie przybyli jeszcze legaci papieża. Już pierwszego dnia Cyryl potępił jako heretyka i złożył z urzędu Nestoriusza. Spóźniony Jan ze swoimi biskupami dotarł do Efezu 26 czerwca. Rozpoczął własny sobór, na którym wyklął Cyryla za pospieszne potępienie Nestoriusza. W odpowiedzi biskup Aleksandrii wyklął Jana, a fanatyczni mnisi sprowadzeni przez Cyryla z Egiptu spacyfikowali miasto. Legaci papieża dotarli do Efezu w lipcu, ale wtedy było już po soborze. „Nestorianizm” stał się herezją. Spór o wyznanie wiary Cesarz, poirytowany zachowaniem Cyryla, zabronił mu opuszczać Efez. Hierarcha uciekł jednak do Aleksandrii, gdzie mając rzesze oddanych wyznawców, był w praktyce bezkarny. Aby złagodzić gniew władcy, rozpętał wielką akcję korumpowania urzędników i dworzan cesarskich. W sumie rozdano około 350 kg złota oraz wiele drogocennych przedmiotów. Cyrylowi nie spadł włos z głowy. Jeśli przedstawiciele obydwu frakcji zjawili się na czas, zawsze można było uchwalić własne wyznanie wiary. Zwyciężał ten, kto miał poparcie cesarza i jego przedstawicieli. Tak stało się na synodzie w Seleucji Izauryjskiej w 359 r. Przybyło na niego około 160 biskupów. Trzydziestu siedmiu z nich pod wodzą Akacjusza, biskupa Cezarei Palestyńskiej, stworzyło własną frakcję. 27 września rozpoczęto obrady, ale pod koniec dnia grupa Akacjusza zaczęła „wyciekać” z sali. Następnego dnia większość biskupów zamknęła się w kościele i uchwaliła swoje credo. Tymczasem grupa Akacjusza udała się do cesarskich urzędników, którzy w imieniu władcy nadzorowali synod, i wręczyła im... swoje credo, bliższe sercu władcy. Kolejnego dnia urzędnicy zwołali duchownych i odczytali uchwalone przez synod wyznanie wiary. Zgromadzeni biskupi ze zdumieniem stwierdzili, że jest to credo Akacjusza. Gdy wybuchła awantura, urzędnicy zamknęli obrady i za nic nie chcieli ich wznowić. Obie grupy wzajemnie wyklęły swoich liderów i ruszyły do Konstantynopola poskarżyć się cesarzowi. Nieczysta gra chrześcijańskich duchownych Najlepszą metodą walki soborowej było jednak skompromitowanie rywala oszczerczymi zarzutami. Już w Nicei biskupi zarzucili Konstantyna donosami, które tak poirytowały cesarza, że polecił je spalić. Twierdził, że ewentualne winy rozsądzi Bóg na Sądzie Ostatecznym. W innych przypadkach haki niszczyły jednak kariery najświętszych biskupów. Na wspomnianym synodzie w Chalcedonie w 403 r. Janowi Chryzostomowi przedstawiono listę absurdalnych zarzutów. Hierarcha miał m.in.: ukarać pewnego diakona za to, że bije swego sługę, uwięzić kogoś w celi razem z opętanymi, wymyślać duchownym, „nazywając ich ludźmi bez czci, zepsutymi i bezużytecznymi nicponiami”, nie modlić się, wchodząc i wychodząc z kościoła, „przyjmować sam na sam kobiety”, nie pozwalać kąpać się innym w wodzie po swojej kąpieli, samotnie spożywać posiłki, zjeść bułkę, siedząc na tronie biskupim. Mało tego, przeciwnicy Jana przypomnieli sobie, że wcześniej porównał cesarzową do biblijnej bezbożnicy Jezabel. Synod zasugerował więc Arkadiuszowi, że jest to karana śmiercią zbrodnia zdrady stanu. Cesarzowi wystarczyło jednak usunięcie hierarchy z biskupiego tronu. Nie tylko Janowi przypisywano podejrzane kontakty z niewiastami. Metoda na kobietę należała do ulubionych strategii biskupów. Gdy w 268 r. synod w Antiochii miał usunąć pasterza tegoż miasta Pawła, oskarżonego o herezję, zarzucono mu m.in., że otacza się tłumem fanatycznych wyznawczyń, które wszędzie za nim chodzą. Kobiety, gdy tylko Paweł pojawia się publicznie, głośno wiwatują na jego cześć, nawet w teatrze wstają z miejsc na jego widok i wśród wrzasków powiewają chustkami. Najgorsze, że niektóre z nich (i to młode i ładne) mieszkają w jego domu, podając się za święte dziewice. Podczas synodu zwołanego w Antiochii na przełomie 326 i 327 r. wrogowie biskupa tegoż miasta Eustathiosa podstawili prostytutkę, która twierdziła, że jest ojcem jej dziecka. Doniesiono też cesarzowi Konstantynowi, że Eustathios źle wyraża się o jego matce, niegdyś karczmarce i żołnierskiej kochance jego ojca. Poskutkowało. Eustathios poszedł na wygnanie do Tracji, gdzie pozostał do śmierci. Oszustwa i intrygi podczas soborów W 335 r. w Tyrze, chcąc usunąć Atanazego z biskupiego tronu w Aleksandrii, wrogowie zarzucili mu, że uwiódł i zgwałcił pewną kobietę. Ofiarę sprowadzono na salę obrad. Zarzut obalił prezbiter Atanazego, który zapytał znienacka kobietę: „Czy to ja ciebie zgwałciłem, niewiasto?”. Ta, myśląc, że to Atanazy ją pyta, bez namysłu powiedziała: „No oczywiście, nikt inny!” i uraczyła zgromadzonych pikantnymi szczegółami. Tym razem manewr się nie udał, a cały incydent wykreślono z akt synodu, ponieważ był zbyt haniebny dla Kościoła. Podobnie nie udało się w 344 r. zdyskredytować Eufratesa, biskupa Kolonii, który przybył do Antiochii na czele biskupów Zachodu. Przeciwnicy umieścili wtedy w jego kwaterze prostytutkę, żeby go zdyskredytować. Śledztwo wykazało, że zrobił to Stefan, biskup Antiochii, który został za ten czyn usunięty z urzędu. Gnoza, czyli pierwsza z herezji. Gnostycy definiowali chrześcijaństwo w zaskakujący sposób Gdy w II i III wieku kształtował się główny nurt chrześcijaństwa, pojawiło się zagrożenie o wiele większe niż pogańskie Imperium Rzymskie – gnoza. Wobec niej wszystkie inne herezje b... Dość skutecznym oszczerstwem soborowym okazał się za to zarzut uprawiania czarnej magii. Podczas wspomnianego synodu w Tyrze w 335 r. użyli go wrogowie wyżej wymienionego Atanazego z Aleksandrii. Zarzucili mu, że zamordował biskupa Arseniusza, któremu rzekomo odciął rękę i trzymał ją w celach magicznych. Na dowód zbrodni pokazywano nawet jakieś ludzkie ramię. W rzeczywistości Arseniusza trzymano pod kluczem. Więźniowi udało się uciec i dostać do Tyru. Stronnicy Atanazego rozpoznali Arseniusza i sprowadzili go na salę sądową. Atanazy wprowadził zbiega z zasłoniętą ręką i zapytał, czy zgromadzeni poznają go. Potem odsłonił płaszcz i poprosił, aby oskarżyciele wskazali miejsce, z którego odciął trzecią rękę, bo rzekoma ofiara ma już dwie. Główny oskarżyciel, korzystając z zamieszania, uciekł z sali. Niestety, plotka o czarach zrobiła swoje, tłum zebrany wokół sądu domagał się śmierci Atanazego! Urzędnicy cesarza, bojąc się, że dojdzie do linczu, potajemnie wyprowadzili Atanazego z budynku. Mimo absurdu oskarżenia synod zdjął Atanazego z urzędu, a cesarz zesłał go na wygnanie do Trewiru. Tylko jeden z biskupów wyszedł z sali, mówiąc, że nie chce brać udziału w zgromadzeniu ludzi nikczemnych.
Unikatowe odkrycie w Sudanie z czasów średniowiecza. Chrześcijański tatuaż na stopie sprzed 1300 lat
Złożony 1300 lat temu na cmentarzu w Ghazali w Sudanie zmarły miał tatuaż tworzący monogram imienia Chrystusa. To dopiero drugi znany przypadek tatuowania ciała pochodzący ze średniowiecznej Nubii.
W tym artykule: Średniowieczny cmentarz Niezwykły tatuaż ze średniowiecznej Nubii Tatuaż w miejscu, w którym Chrystus miał wbity gwóźdź Kompleks monastyczny w Ghazali Do odkrycia doszło w ramach badań Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej (CAŚ) UW. W Ghazali znajduje się jeden z najlepiej zachowanych średniowiecznych kompleksów monastycznych w Sudanie. Położony jest w regionie Wadi Abu Dom na pustyni Bayuda, około 20 km od współczesnego miasta Karima. Średniowieczny cmentarz W latach 2012–2018 polsko-sudańska ekspedycja archeologiczna z CAŚ UW, pod kierunkiem prof. UW Artura Obłuskiego badała ten średniowieczny klasztor chrześcijański z VII–XIII w. oraz cztery cmentarzyska. Znajdują się tam setki grobów. Bioarcheolog dr Robert J. Stark i jego współpracownicy z CAŚ UW pracują nad odtworzeniem warunków życia pochowanych tam osób. Jeden z grobów dostarczył bardzo ciekawych i zaskakujących informacji Niezwykły tatuaż ze średniowiecznej Nubii Eksperci dostrzegli, że jeden ze zmarłych miał na prawej stopie tatuaż. Przedstawia chrystogram oraz greckie litery „alfa” i „omega”. Chrystogram to symbol łączący greckie litery „chi" i „rho”, tworzące monogram imienia Chrystusa. Symbolem Chrystusa są też litery alfa i omega, pierwsza i ostatnia w alfabecie greckim. Nawiązują do tego, że dla chrześcijan Bóg jest początkiem i końcem. – To było spore zaskoczenie, gdy nagle podczas dokumentowania kolekcji z Ghazali zobaczyłam coś, co wydało mi się tatuażem. Początkowo nie byłam przekonana, ale kiedy obrazy zostały komputerowo przetworzone, tatuaż stał się wyraźnie widoczny. To rozwiało początkowe wątpliwości – opowiada Kari A. Guilbault, która prowadziła te badania w związku z przygotowywaną pracą doktorską. Tatuaż w miejscu, w którym Chrystus miał wbity gwóźdź Naukowcy uważają, że lokalizacja tatuażu na prawej stopie może nie być przypadkowa. To tam Jezus mógł mieć wbity gwóźdź podczas ukrzyżowania – uważają Stark i Guilbault. Zmarły był zatem chrześcijaninem, ale nie jest jasne, czy był to mnich. Osoba ta nie została pochowana na tym samym cmentarzu, z którego korzystano na potrzeby klasztoru, tylko na nekropolii, której używali ludzie z żyjącej w pobliżu społeczności. Wówczas chrześcijaństwo w tym rejonie było powszechne. Datowanie radiowęglowe wskazuje, że zmarły z tatuażem żył pomiędzy 667 a 774 rokiem, a zatem około 1300 lat temu. W chwili śmierci miał 35–50 lat. – Wiemy ze źródeł historycznych, że tatuaże były w Nubii popularne, o czym pisali arabscy historycy. Tatuaże są również do tej pory popularne w sąsiedniej Etiopii. Jak często przekonują się archeolodzy, rzeczywistość opisywana w źródłach historycznych nie zawsze odpowiada temu, co zostało zapisane w annałach. I dlatego to jest ważne odkrycie – ocenił w rozmowie z National Geographic Polska prof. Obłuski. Podkreślił, że dekorowanie ciała czy to tatuażami, skaryfikacją czy malowaniem jest trudno uchwytne dla archeologów, bo rzadko się zachowuje. Egipskie mumie z tatuażami na lędźwiach. Dlaczego miały je tylko kobiety? Starożytny Egipt nadal kryje wiele tajemnic. W ich odkryciu pomagają między innymi egipskie mumie. Co zmumifikowane ciała kobiet mówią o codzienności mieszkanek Deir el-Medina? Kompleks monastyczny w Ghazali Ghazali jest jednym z dwóch znanych kompleksów sakralnych w średniowiecznej Nubii, które umiejscowione są poza doliną Nilu. Klasztor jest położony jest w Wadi Abu Dom. To czasowo wypełniana wodą dolina, która przecina pustynię Bajuda. Rejon ten niegdyś był najbardziej ruchliwym szlakiem handlowy w północno-wschodniej Afryce. Zespół CAŚ UW może pochwalić się licznymi ważnymi znaleziskami w tym miejscu. Wśród nich są doskonale zachowany zespół monastyczny, ponad 130 inskrypcji w Kościele Północnym czy figurki mnichów wykonane z wypalanej gliny. Już w XIX wieku miejsce to było obiektem zainteresowania podróżników, między innymi Linanta de Bellefondsa, Richarda Lepsiusa, Sir Johna Gardnera Wilkinsona czy Pierre Trémauxa. Pierwsze prace wykopaliskowe ruszyły tam dopiero w połowie XX wieku. Wówczas odsłonięto kościół oraz kilka towarzyszących mu pomieszczeń na terenie monastyru. Źródła: CAŚ UW Live Science ​​​​​​​Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jak powstała Biblia? Odnalezione fragmenty Biblii mogą zmienić nasze postrzeganie religii
Formę i treść Pisma Świętego kształtowały stulecia badań, debat, postępu technicznego i kultu. Od słów pisanych ręcznie na papirusie i pergaminie po egzemplarze drukowane przez mechaniczne prasy – te święte teksty były przekazywane w wielu formatach. W dzisiejszym świecie są poszukiwane przez naukowców, kolekcjonerów oraz intrygantów.
W tym artykule: Co odkryto w Qumran? Kto poszukuje zaginionych fragmentów Biblii? Czym jest „Kodeks Synajski"? Co znaleziono na starożytnym wysypisku śmieci? Gdzie odnaleziono najdłuższy biblijny manuskrypt? Gdzie przechowuje się zwoje znad Morza Martwego Jak się bada antyczne zwoje? Kto i dlaczego zmieniał Biblię? Czy odnalezione Ewangelie zmienią postrzeganie religii? Jak Wallace odpalił bombę? Ile się zachowało fragmentów Ewangelii? Wśród jałowych wzgórz Pustyni Judzkiej, nieopodal brzegu Morza Martwego, panuje skwar. Ale w jaskini, gdzie Randall Price leży na brzuchu, wpatrując się w szczelinę, w której zaledwie wczoraj odkrył liczący 2 tys. lat garnek z brązu, jest stosunkowo chłodno. – Ta jaskinia została splądrowana przez Beduinów jakieś 40 lat temu – wyjaśnia Price, amerykański archeolog, profesor Uniwersytetu Liberty w Wirginii. – Na nasze szczęście nie kopali zbyt głęboko. Mamy nadzieję, że jeśli będziemy kopać dalej, trafimy na złotą żyłę. Co odkryto w Qumran? Każdy, kto słyszał o słynnych jaskiniach w pobliżu starożytnej żydowskiej osady Qumran, wie, jaką złotą żyłę Price ma na myśli. W 1947 r. beduińscy pasterze zajrzeli do pobliskiej pieczary i dokonali jednego z największych archeologicznych odkryć XX w. Znaleźli siedem zwojów pergaminu pokrytych starohebrajskim pismem, pierwsze ze sławetnych rękopisów znad Morza Martwego. Prawdopodobnie członkowie sekty z Qumran ukryli te zwoje około roku 70 n.e., gdy zbliżały się rzymskie oddziały mające zdławić powstanie żydowskie. W końcu światło dzienne ujrzały setki kolejnych zwojów. Te dokumenty, sięgające wstecz aż do III w. p.n.e., są najstarszymi tekstami biblijnymi, jakie znaleziono. Jaskinie Qumran leżą na okupowanym przez Izrael Zachodnim Brzegu, więc wielu ludzi uważa pracę Price’a za niezgodną z międzynarodowym prawem. Ale to nie odwodzi ani jego, ani izraelskiego dyrektora tych wykopalisk, Orena Gutfelda z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, od realizacji programu badawczego płynącego z wcześniejszych, równie kontrowersyjnych doświadczeń. W 1993 r., po podpisaniu porozumień z Oslo, które określiły ramy zwrotu spornych terytoriów Palestyńczykom, rząd izraelski rozpoczął Operację „Zwój” – pilny przegląd wszystkich stanowisk archeologicznych, które kraj potencjalnie miał utracić. Ta inwentaryzacja była pośpieszna i pobieżna, a prowadzący ją badacze nie natrafili na nic ciekawego. Ale sporządzili mapy dziesiątek jaskiń zniszczonych przez trzęsienia ziemi i być może przegapionych przez beduińskich łowców skarbów. Ta, którą skatalogowano jako Jaskinię 53, zwróciła w 2010 r. uwagę Price’a, a później również Gutfelda, który określił ją jako „ciekawą”. – Znaleźli tam ceramikę z różnych okresów – mówi. – Od wczesnych czasów islamskich aż po okres drugiej świątyni i hellenistyczny. Są powody, by sądzić, że może tam być coś jeszcze. Dwa lata temu, w trakcie wstępnych badań Jaskini 53, archeolodzy odkryli małą rolkę niezapisanego pergaminu i rozbite dzbany do przechowywania pism, co było kuszącym znakiem tego, że jaskinia może zawierać zwoje. Dziś, po prawie trzech tygodniach kopania, ich znaleziska leżą na składanym stole przed jaskinią. Obejmują neolityczne groty strzał, obsydianowe ostrze z Anatolii i brązowy garnek, ale żadnych zwojów. Badacze szukają więc nadal. Kto poszukuje zaginionych fragmentów Biblii? Religijne relikwie są otaczane czcią przez ludzi wielu wyznań. A dla tych, którzy uważają, że Bóg przemawia słowami spisanymi w dawnych wiekach przez proroków i apostołów, starożytne dokumenty stanowią fundament wiary. Od kunsztownie zdobionych średniowiecznych manuskryptów po skromne fragmenty papirusów, czczone teksty stanowią namacalny związek z mianowanymi przez Boga posłańcami, czy będzie to Mahomet, Mojżesz, czy Jezus Chrystus. Cześć dla świętych pism jest integralną częścią wiary ewangelicznych chrześcijan, którzy stali się siłą napędową poszukiwań zaginionych tekstów biblijnych w pustynnych jaskiniach, klasztorach i na bliskowschodnich targach staroci. Krytycy mówią, że intensywny popyt na artefakty podsyca szabrownictwo. – Żarliwi chrześcijanie mają ogromny wpływ na rynek – mówi jerozolimski antykwariusz Lenny Wolfe. – Cena wszystkiego, co jest wiązane z czasami Chrystusa, idzie ostro w górę. Motywowani względami religijnymi zamożni kolekcjonerzy i dobroczyńcy od dawna wspierają poszukiwania starożytnych egzotyczności. Pośród tych, którzy wspomagają ekspedycję Price’a i Gutfelda w okolice Qumran, jest fundacja Marka Laniera, prawnika z Houston i zapalonego kolekcjonera tekstów teologicznych. Kolejne wykopaliska, w izraelskim Tel Szimron, wspiera nowe Muzeum Biblii z Waszyngtonu. Jego przewodniczący, Steve Green, jest jednym z największych stronników spraw chrześcijańskich w USA. – Tam można wiele znaleźć. Wyobraź sobie, ile tego jeszcze może być – mówi mi Green, gdy odwiedzam go w lśniącym muzeum o powierzchni 40 000 m2 wartym 500 mln dolarów. – Ekscytuje nas każdy głaz, który odwracamy. Ale, o czym ten żarliwy członek Południowej Konwencji Baptystów przekonał się na własnej skórze, podważając głazy, można znaleźć zwoje, ale także węże. Spotkania z wężami i innymi zagrożeniami były chlebem powszednim pionierów biblijnych polowań w XIX i na początku XX w. Do ulubionych celów ich wypraw należał Egipt, w którego suchym klimacie kruche manuskrypty przechowują się idealnie. Szlaki zaliczali stokroć krzepcy badacze-awanturnicy. Relacje na temat ich podróży i odkryć przywodzą na myśl sceny z filmu „Poszukiwaczy zaginionej Arki". Odkryto starożytne artefakty w „grobowcu Salome”. To kobieta, która miała osobiście znać Jezusa W grobowcu, który uważany jest za miejsce pochówku św. Salome, archeolodzy odnaleźli lampy pielgrzymów oraz starożytne inskrypcje. Jeden z napisów to imię kobiety, która miała towarzyszy... Czym jest „Kodeks Synajski"? Weźmy takiego Konstantina von Tischendorfa, niemieckiego uczonego, który w 1844 r. odbył długą i niebezpieczną podróż przez egipski Synaj do najstarszego na świecie działającego nieprzerwanie chrześcijańskiego klasztoru – św. Katarzyny. Natrafił tam na „najcenniejszy biblijny skarb, jaki istnieje”. Był to kodeks – tekst w formie książki, a nie zwoju – pochodzący z połowy IV w. Znany dziś jako „Kodeks Synajski", jest jedną z dwóch najstarszych chrześcijańskich Biblii zachowanych ze starożytności i zawiera kompletną kopię Nowego Testamentu. Zgodnie z jego własną relacją Tischendorf dostrzegł kilka kartek kodeksu w koszu ze starym pergaminem, który mnisi zamierzali spalić. Uratował te strony i poprosił o pozwolenie zabrania całego kodeksu do Europy w celu przebadania. Mnisi zgodzili się oddać tylko kilkadziesiąt kart. W 1853 r. Tischendorf dotarł do św. Katarzyny ponownie, ale wyjechał, osiągnąwszy niewiele. Po raz trzeci i ostatni powrócił w roku 1859, zapewniwszy sobie patronat rosyjskiego cara, „obrońcy i protektora” Cerkwi prawosławnej, do której należy klasztor na Synaju. Podpisawszy zobowiązanie, że zwróci kodeks po dokładnym skopiowaniu, dostarczył go swemu patronowi w Sankt Petersburgu. Od tego momentu w łańcuch wydarzeń wplatają się kontrowersje i oskarżenia o grę sił imperialistycznych. Mnisi „ofiarowali” w końcu kodeks carowi, ale do dziś nie wiadomo, czy zrobili to dobrowolnie, czy pod naciskiem. W każdym razie bezcenna Biblia pozostała w Sankt Petersburgu do roku 1933, kiedy to rząd Józefa Stalina sprzedał ją Muzeum Brytyjskiemu za równowartość 0,5 mln dolarów amerykańskich. Wśród tych, którzy podążyli śladem Tischendorfa, były Agnes Smith Lewis i Margaret Dunlop Gibson, szkockie bliźniaczki bez formalnego wykształcenia, które wspólnie opanowały około tuzina języków. W 1892 r. te dzielne prezbiteriańskie badaczki, wówczas już wdowy w średnim wieku, przemierzyły pustynię egipską na wielbłądach i dotarły do św. Katarzyny. Powiedziano im, że są tam ukryte dzieła w języku syryjskim – dialekcie aramejskiego, którym mówił Jezus. Przebadały kilka tomów, w tym pokryty kurzem kodeks, który nie był otwierany od kilkudziesięciu, a może nawet kilkuset lat. Rozdzielając usmolone stronice przy użyciu pary z czajnika, stwierdziły, że jest to biografia kobiecych świętych z 778 r. n.e. Potem bystrooka Lewis zauważyła niewyraźne pismo w tle tekstu i uświadomiła sobie, że to palimpsest – manuskrypt pisany na pergaminie, z którego wytarto pierwszy zapis. Badając tekst pierwotny, stwierdziła ze zdumieniem, że jest to tłumaczenie czterech Ewangelii. Ta księga, nosząca dziś nazwę „Codex Sinaiticus Syriacus", jest jedną z najstarszych kopii Ewangelii, jakie kiedykolwiek odkryto. Zamiast próbować „wypożyczyć” ten kodeks – do dziś pozostający w klasztorze św. Katarzyny. Siostry sfotografowały wszystkie strony aparatem. Udało im się także użyć chemicznego roztworu do wzmocnienia bladego tekstu spodniego. Ich praca wyprzedziła o ponad sto lat wykorzystanie obrazowania wielospektralnego oraz innych technik. Niezwykłe manuskrypty, na które uwagę świata zwrócili Tischendorf i szkockie siostry, spisano na drogim pergaminie zwanym welinem. Ale ogromna większość tekstów z pierwszych wieków chrześcijaństwa była sporządzana na papirusie, papierze świata starożytnego. Co znaleziono na starożytnym wysypisku śmieci? W 1896 r. Bernard Grenfell i Arthur Hunt, świeżo upieczeni archeolodzy z Uniwersytetu Oksfordzkiego, szukając artefaktów w zasypanym od dawna egipskim mieście Oksyrynchos, dokonali niezwykłego odkrycia. Znaleźli starożytne wysypisko śmieci wypełnione kolejnymi warstwami papirusów. Przez następną dekadę przekopywali się przez tę jamę, głęboką na około 10 m, wysyłając do Oksfordu 0,5 mln dokumentów. Od tamtej pory naukowcy skrupulatnie zestawiają ich fragmenty. Większość papirusów to prozaiczne codzienne pisma – rachunki, listy, oceny należności podatkowych, umowa sprzedaży osła. Ale około 10 proc. zbioru stanowi literatura, w tym fragmenty dzieł klasycznych autorów takich jak Homer, Sofokles i Eurypides. Jedne z najbardziej spektakularnych odkryć, np. zaginione ewangelie, które nie trafiły do Nowego Testamentu, rzuciły światło na lata powstawania wiary chrześcijańskiej. A dziś, ponad sto lat po ich odkryciu, tysiące fragmentów wciąż czekają na dokładne przebadanie. Nikt nie wie, ile rewelacji czeka jeszcze w licznych pudłach starożytnych śmieci. W opisywanym dramacie rękopisy znad Morza Martwego przebijają wszystkie inne biblijne odkrycia. Według jednej z wersji opowieści beduińscy pasterze sprzedali siedem pergaminów, które znaleźli, dwóm antykwariuszom z Betlejem. Pewien uczony z Jerozolimy kupił trzy z nich. Handlarz znany jako Kando sprzedał pozostałe cztery zwoje syryjskiemu arcybiskupowi w Jerozolimie, który zapłacił za nie ponoć równowartość 250 dol. W 1949 r. ów duchowny przemycił zwoje do USA, licząc, że sprzeda je jakiemuś muzeum lub uniwersytetowi. Nie znalazłszy chętnych, 1 czerwca 1954 r. zamieścił drobne ogłoszenie w Wall Street Journal. Pewien archeolog z Izraela zorganizował zakup zwojów dla izraelskiego rządu za 250 tys. dolarów. Wszystkie siedem zwojów zajmuje dziś własne skrzydło Muzeum Izraela w Jerozolimie. Jak wyglądała średniowieczna kobieta? Naukowcy stworzyli niezwykły model 3D Na podstawie kości kobiety, które odnaleziono w Norwegii, naukowcy stworzyli pełnowymiarowy, realistyczny model 3D. Tak wyglądała Tora, która żyła 800 lat temu. W 1949 r., gdy wieści o odkryciu zwojów się rozeszły, do Qumran przybyła ekipa archeologa i dominikanina Rolanda de Vaux. Do roku 1956 wraz z miejscowymi Beduinami odkrył on 10 kolejnych jaskiń ze zwojami, kryjących mnóstwo manuskryptów, z który wiele rozpadło się na tysiące kawałków. Poskładanie i przetłumaczenie postrzępionych pergaminów zajęło uczonym kilkadziesiąt lat pracy prowadzonej w odosobnieniu i bez rozgłosu. Długa zwłoka w publikacji rodziła teorie spiskowe. Zastanawiano się, jakie siły – papież? syjoniści? – celowo opóźniają ujawnienie treści zwojów. Wreszcie, w połowie pierwszej dekady XXI w., tłumacze zakończyli publikowanie większości odkryć. Zwoje zawierały teksty prawne, traktaty apokaliptyczne i rytualne, relacje na temat życia w sekcie Qumran oraz pozostałości 230 manuskryptów biblijnych. Była wśród nich prawie kompletna kopia Księgi Izajasza z Biblii Hebrajskiej. Jej treść okazała się dosłownie identyczna z inną kopią tego dzieła, młodszą o prawie tysiąc lat. Zwój Izajasza miał się stać koronnym dowodem dla badaczy broniących Biblii przed stwierdzeniami, że jej tekst został zniekształcony przez skrybów, którzy przepisując go przez wieki, robili wiele błędów i celowych zmian. Gdzie odnaleziono najdłuższy biblijny manuskrypt? Historia biblijnych łowów opowiada nie tylko o zakopanych skarbach, ale także o pozorach, które mylą. Kiedy archeolodzy rozpoczęli przeszukiwanie jaskiń Qumran, Beduini, którzy im nie towarzyszyli, dokonywali własnych wykopalisk. To, co znaleźli, sprzedawali Kando. Jego największym zakupem był prawie ośmiometrowy Zwój Świątynny, najdłuższy z manuskryptów znad Morza Martwego. W 1967 r., podczas wojny sześciodniowej między Izraelem i Arabami, oficerowie izraelskiego wywiadu przejęli Zwój Świątynny z domu Kando, twierdząc, że jest własnością ich rządu. Po tym incydencie Kando zaczął ponoć ukradkiem przewozić pozostałe fragmenty zwojów do swoich krewnych w Libanie, a potem do bankowego skarbca w Szwajcarii. W roku 2009 Steve Green zaczął skupować w bezprecedensowym tempie rzadkie Biblie i artefakty. W końcu stał się posiadaczem około 40 tys. obiektów. Ten zakupowy szał przywiódł go w końcu do drzwi Kando. Po śmierci ojca, w 1993 r. interes przejął syn Kando, William. – Steve Green bywał u mnie wielokrotnie – opowiada mi William Kando poprzez chmurę papierosowego dymu, gdy spotykamy się rankiem w jego jerozolimskim sklepie. – To uczciwy człowiek, dobry chrześcijanin. Zaproponował 40 mln dol. za mój fragment Księgi Rodzaju. Odmówiłem. Niektórzy są zdania, że to bezcenny tekst. Green ustami swego rzecznika twierdzi, że to Kando ustalił cenę na 40 mln, a on postanowił tego nie kupować. Zamiast Księgi Rodzaju nabył bardziej przystępne fragmenty zwojów. – Tutaj możesz to zobaczyć – mówi, wskazując notatkę, która stwierdza, że w maju 2010 r. sprzedał Greenowi siedem fragmentów zwojów znad Morza Martwego. Dzisiaj Muzeum Biblii wystawia pięć fragmentów. Kiedy je zwiedzam, zauważam rodzaj sprostowania towarzyszącego ekspozycji, które przyznaje, że te kawałki mogą być podróbkami. Kando z oburzeniem odrzuca twierdzenie, że jego rodzina mogła sprzedać nieautentyczne fragmenty, sugerując, że falsyfikaty muszą pochodzić od mniej szanowanych handlarzy. Z kolei Green pytany o swoje cenne nabytki, przyjmuje nieco obronną postawę. – Pewne osoby kwestionowały niektóre nasze obiekty – mówi – ale nie kategorycznie. Jakie mają dowody, że to podróbki? Mimo to przyznaje: – Można by mieć nadzieję, że w świecie biblijnym będzie inaczej, ale to biznes jak każdy inny. Jest trochę szemranych ludzi, którym zależy tylko na zarobku. Pozostaje tylko uczyć się na własnych błędach i nie robić z nimi więcej interesów. Jeden z błędów Greena – import tysięcy glinianych tabliczek i innych artefaktów, które zdaniem ekspertów mogły zostać zrabowane w Iraku – zaowocował nałożeniem przez Departament Sprawiedliwości USA grzywny w wysokości 3 mln dol. oraz konfiskatą przedmiotów. – Jest faktem, że większość antyków to rzeczy zrabowane, a większość nabywców nie pyta, skąd one pochodzą – mówi Eitan Klein, zastępca dyrektora wydziału do walki z szabrownictwem izraelskiego Urzędu Starożytności. Uważam, że jeśli zajmujesz się antykami, musisz w jakiś sposób pobrudzić sobie ręce. Gdzie przechowuje się zwoje znad Morza Martwego Ponieważ autentyczne zwoje znad Morza Martwego są „najważniejszym skarbem kulturowym o charakterze żydowskim na Ziemi”, jak to ujmuje kurator Adolfo Roitman, są przechowywane z wyjątkową troską. Wiele mówią o tym, jak powstała Biblia. Tymczasem mnóstwo innych biblijnych manuskryptów gnije w uczelnianych magazynach bądź pada ofiarą pożarów, powodzi, owadów, szabrowników lub wojen. Ich konserwacja i skatalogowanie, zanim skrywane przez nie tajemnice ulecą na zawsze, to dosłownie walka z czasem, jak mówi Daniel B. Wallace, szef Centrum Badań Nowotestamentowych Manuskryptów w teksaskim Plano. Wallace i inni globtroterscy badacze pism – zwłaszcza benedyktyn, ojciec Columba Stewart – pokonali tysiące kilometrów, przemierzając świat w pilnej misji cyfrowego dokumentowania starożytnych manuskryptów biblijnych i udostępniania ich uczonym na całym świecie poprzez internet. To przytłaczające zadanie. W przypadku Nowego Testamentu, którego autorzy pisali po grecku, odnaleziono ponad 5,5 tys. manuskryptów i fragmentów – więcej niż jakiegokolwiek antycznego tekstu. Łącznie stanowi to aż 2,6 mln stron, szacuje Wallace, a większość z nich musi dopiero zostać przebadana. – 80 proc. znanych dziś manuskryptów, które mogłyby pomóc w badaniach nad Nowym Testamentem, nie zostało dotąd opublikowanych – mówi ojciec Olivier-Thomas Venard z École Biblique et Archéologique Française, dominikańskiego ośrodka naukowego w Jerozolimie. – To klęska urodzaju – dodaje jego kolega, ojciec Anthony Giambrone – która, mówiąc szczerze, sprawia, że wyzwania związane z krytyką tekstów są nie do pokonania. Nie ma po prostu dość specjalistów mogących nad tym pracować. Jak się bada antyczne zwoje? Instytut Badań Tekstu Nowego Testamentu z Münster w Niemczech stara się ograniczyć ilość pracy poprzez klasyfikowanie biblijnych dokumentów według kluczowych fragmentów, ale taki system sprowadza się do selekcji, która całkowicie ignoruje wiele tekstów. Wallace zapowiada, że niebawem technicznie realne może stać się znacznie pełniejsze rozwiązanie. Liczy na to, że uda się wykorzystać oprogramowanie OCR (optyczne rozpoznawanie znaków) do digitalizacji każdego tomu greckiego Nowego Testamentu. – W tej chwili przeczytanie i skolacjonowanie (porównanie) wszystkich znanych dokumentów zajęłoby uczonemu 400 lat – mówi Wallace. – Sądzimy, że dzięki OCR da się to zrobić w 10 lat. Można chyba wybaczyć komuś, kto zechce w tym miejscu zadać pytanie: Jakie to wszystko ma znaczenie? Skąd to całe zamieszanie wokół starych Biblii i jeszcze starszych kawałków egipskich papirusów? Dla osób takich jak Wallace i Green sprowadza się ono do następującego pytania: Czy ich wiara jest oparta na faktach, czy na fikcji. Najstarsze miasto Polski. Co nam mówią źródła historyczne i archeologiczne? Jakie jest najstarsze miasto w Polsce? Dużo zależy od tego, jak definiujemy miasto. Nie ma jednej odpowiedzi, lecz co najmniej kilka. Kto i dlaczego zmieniał Biblię? – Kiedy zwiedzający nasze muzeum oglądają starożytny tekst – mówi Green – widzą dowód, że to, w co wierzą, nie jest tylko zbiorem bajek. Ale na ile pewny jest ten dowód? Zakładając na chwilę, że Bóg z Biblii naprawdę istnieje i że w jakiś sposób przemówił do autorów antycznych dokumentów biblijnych – to czy dzisiaj mamy to, co oni wtedy zapisali? W końcu żadne z ich oryginalnych pism, które uczeni nazywają autografami, nie zostało odnalezione. Ich słowa przetrwały tylko dlatego, że były ręcznie przepisywane niezliczoną ilość razy do czasu wynalezienia prasy drukarskiej w XV w. A nawet konserwatywni naukowcy przyznają że nie ma dwóch dokładnie takich samych kopii. Niewielu jest wydawców, którzy założyliby, że takie pytania doprowadzą do powstania bestsellera, a jednak do tego właśnie doszło w 2005 r., wraz z publikacją książki sprytnie zatytułowanej „Przeinaczanie Jezusa: kto i dlaczego zmieniał Biblię". Jej autor Bart Ehrman twierdzi, że „fakty” dotyczące Jezusa przedstawione w Biblii są oparte na sporządzanych przez stulecia kopiach, które mówią różne rzeczy, więc możemy nie wiedzieć, co właściwie stwierdzały oryginalne teksty. Przy kawie, którą pijemy w pobliżu Uniwersytetu Karoliny Północnej w Chapel Hill, gdzie jest profesorem studiów religijnych, Ehrman wylicza szereg fragmentów pism, na które patrzy z naukową podejrzliwością. Mówi, że ostatnie 12 wersów Ewangelii św. Marka dopisano zapewne wiele lat po wydarzeniach, podobnie jak początek Ewangelii św. Łukasza, zapowiadający narodziny Jezusa w Betlejem. Wiele twierdzeń Ehrmana ma charakter dyskusyjny (i to dosłownie – on i Wallace parokrotnie ścierali się w publicznych debatach), ale część uczonych uznaje fakt, że skrybowie celowo zniekształcali z czasem pewne fragmenty. Pytanie brzmi: do jakiego stopnia? Czy odnalezione Ewangelie zmienią postrzeganie religii? – Zasadniczo popieram to, co Ehrman mówi na ten temat – przyznaje Peter Head, oksfordzki badacz manuskryptów greckiego Nowego Testamentu. – Ale te pisma sugerują kontrolowaną płynność. Pojawiają się warianty, ale w pewnym sensie można się domyślić, kiedy i dlaczego. To we wcześniejszym okresie nie mamy dość danych. Na tym polega problem. Ów „wcześniejszy okres”, o którym mówi Head, zaczyna się wraz z narodzinami chrześcijaństwa w I w. n.e., a kończy na początku IV w. A choć prawdą jest, że odnaleziono ponad 5,5 tys. manuskryptów Greckiego Nowego Testamentu, to blisko 95 proc. tych kopii powstało od IX do XVI w., a tylko ok. 125 z nich sięga drugiego lub trzeciego stulecia, a z pierwszego nie ma ani jednej. Te liczby nie poruszają Wallace’a. – Bart lubi wskazywać na to, że nie mamy żadnych autografów, tylko kopie – mówi Wallace. – Ale prawda jest taka, że nie mamy żadnych autografów grecko-rzymskiej literatury, może prócz jednego fragmentu z dzieł klasycznego autora. Wallace twierdzi, że ponieważ uczeni mogli badać i porównywać tak ogromną liczbę tekstów, zdołali zidentyfikować błędy i w znacznym stopniu odtworzyć pierwotne sformułowania. Wskazuje też, że ważną miarą wiarygodności dowolnego dokumentu historycznego jest jego czasowa bliskość do wydarzeń, które opisuje. – Średnio rzecz biorąc, najwcześniejsze ocalałe kopie grecko-rzymskiej literatury powstały pół tysiąclecia po napisaniu pierwowzoru – mówi. – A w przypadku Nowego Testamentu pierwsze kopie sporządzono zaledwie kilkadziesiąt lat po śmierci Jezusa. To ogromna różnica. Mimo to brak chrześcijańskich pism z I w. wydaje się potwierdzać poglądy Ehrmana – czego Wallace chętnie, może nawet zbyt chętnie, nie dostrzega. Jak Wallace odpalił bombę? Odkryty ostatnio fragment manuskryptu Ewangelii św. Marka został miarodajnie datowany na schyłek I w. – ponad sto lat wcześniej niż najstarszy znany tekst Księgi Marka. Byłby to jedyny nowotestamentowy dokument z I w. i najwcześniejszy ocalały tekst chrześcijański. Wyniki badań tego starożytnego manuskryptu zostaną zapewne opublikowane w 2013 r., powiedział teolog z Teksasu. Ujawniona przez Wallace’a informacja wywołała ekscytację wśród łowców Biblii. Ale minęło pięć lat i dokument nie ujrzał światła dziennego. Zaczynam wydzwaniać w grudniu 2017 r. Miesiąc później pojawiam się w Bibliotece Sacklera na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie znajduje się największa na świecie kolekcja starożytnych papirusów. Włoszka w laboratoryjnym fartuchu prowadzi mnie przez strefę bezpieczeństwa. To Daniela Colomo, kuratorka legendarnej kolekcji papirusów z Oksyrynchos. Colomo wyciąga kawałek bezkwasowego papieru złożonego w kopertę. W środku znajduje się fragment papirusu niewiele większy od mojego kciuka. Mrużąc oczy, dostrzegam na tym starożytnym skrawku szereg zadrapań. – To Św. Marek – mówi Colomo. – Pochodzi zapewne z końca II lub początku III w. Nie zamierzaliśmy zajmować oficjalnego stanowiska, ale pojawiły się te wszystkie blogi i plotki, więc musimy to wkrótce opublikować. Colomo i jej kolega Dirk Obbink, amerykański papirolog, profesor Oksfordu, opublikowali swe odkrycia w maju tego roku. Fragment był jednym z tysięcy skrawków wykopanych przez Grenfella i Hunta, które wymagały jeszcze pełnego przebadania. Towarzystwo Badań Egiptu, które sponsorowało wykopaliska w Oksyrynchos i nadal jest właścicielem kolekcji, wydało oświadczenie: To ten sam tekst, który profesor Obbink pokazał kilku osobom zwiedzającym Oksford w latach 2011/12, o czym niektóre z nich opowiadały w rozmowach i na mediach społecznościowych, twierdząc, że może on pochodzić z końca I w. n.e., na podstawie prowizorycznego datowania sprzed wielu lat. Ile się zachowało fragmentów Ewangelii? Wzrost oczekiwań i późniejsze rozczarowanie związane z mocno nagłośnionym fragmentem Marka przesłoniły prawdziwe znaczenie tego odkrycia. O ile wiadomo, istnieją tylko dwa inne fragmenty Ewangelii św. Marka sprzed roku 300 n.e. – Wśród nowotestamentowych uczonych, zwłaszcza w Stanach, panuje tendencja do szukania najwcześniejszych dokumentów, w nadziei znalezienia autografu osoby, która spotkała Jezusa. Ci badacze często datują papirusy bardzo wcześnie, korzystając z przypadkowych podobieństw. – To nie jest naukowe – mówi Colomo. Wallace przeprosił Ehrmana za zapowiedź niesprawdzonego znaleziska. – Ponoszę pełną odpowiedzialność – mówi. – Nie zweryfikowałem tego. Byłem naiwny. Zdaniem Ehrmana oczekiwanie, że pojedynczy niewielki fragment rozstrzygnie trwającą od dawna debatę, też może być naiwnością. – Czy to zmieni czyjkolwiek pogląd na cokolwiek? – zastanawia się. – Uważam, że prawie na pewno nie. Wielokrotnie mówiłem, że gdybyśmy znaleźli trzy lub cztery wczesne manuskrypty z różnych miejsc i one wszystkie stwierdzałyby to samo, mielibyśmy argument. Tyle tylko, że nie wydaje mi się to prawdopodobne. Randall Price, archeolog z Qumran, również musi się pogodzić ze starymi przeciwnościami. Z wyjątkiem najrzadszych przypadków miarą archeologicznych wyczynów są dodatki do tego, co już jest, a nie nowe złote żyły. Pewnego styczniowego ranka, gdy kierowany przez niego i Gutfelda zespół studentów, przyjaciół i członków rodziny kończy prace w Jaskini 53, rozlega się okrzyk. Beverlee, żona Price’a, wychodzi z odkrytej niedawno przez ekipę naturalnej komory, trzymając w ręku gliniany przedmiot o długości ok. 5 cm. Price go ogląda. – Taak – mruczy powoli. – To jest brzeg. Chodzi mu o brzeg czegoś, co mogło być dzbanem do przechowywania zwojów. Całkiem możliwe, że cała reszta tego, do czego należała ta skorupa, została już dawno wywieziona przez Beduinów. Ale Biblia, którą Price czyta i w którą wierzy, nade wszystko nakazuje wierzyć właśnie. A tam, gdzie są dzbany na zwoje… – Hej, wyłaźcie! – woła Price w głąb Jaskini 53. – Mamy coś do przekopania!
Etiopia: kultura i historia. Kiedy jechać na kawę do raju?
Etiopia to ludzie i historia. Etiopia to wreszcie nieprawdopodobna kultura, o istnieniu której większość Europejczyków nie ma pojęcia. Ale Etiopia to także słońce, pyszna kawa i najpiękniejsi ludzie na świecie.
Etiopia to jedyny kraj afrykański, który nie był skolonizowany. To widać w sposobie noszenia się, chodzenia, trzymania głowy. A także jedności kulturowej, niespotykanej nigdzie indziej w Afryce. Etiopczycy to najpiękniejsi ludzie na świecie. Sami mówią, że mają skórę koloru miodu. Są mieszanką rdzennych Afrykanów i białych. Jak głosi legenda, pochodzą od czarnej królowej Saby i izraelskiego króla Salomona. Etiopia - moc religii i kawy Etiopia to jeden z pierwszych krajów na świecie, który przyjął chrześcijaństwo, zaraz po Armenii. Wystarczy odwiedzić Lalibele, by przekonać się o sile i niezwykłości tej wiary. Doskonale pamiętam wielogodzinne nabożeństwo w 800-letnim, wykutym w skale kościele św. Jerzego. Tych kamiennych, jakby zatopionych w ziemi kościołów z przełomu XI i XII w. w Lalibeli jest 12. Niektórzy twierdzą, że przy powstawaniu musieli pomagać aniołowie. Etiopia to ojczyzna kawy. Jej arabska, a potem europejska nazwa pochodzi od regionu Kefia. Na miejscu nazywa się ją bunna. A jak smakuje! Najpierw wybiera się ziarna – tylko dorodne, krągłe. Potem praży na patelni. Gdy zaczynają wydzielać ten zniewalający zapach, mistrz, a raczej mistrzyni ceremonii podchodzi z naczyniem do każdego z biesiadników, żeby nasycił się aromatem. Potem już tylko mielenie, parzenie, rozlewanie do malutkich naparstków. Napar jest tak mocny, że zatrzymuje pracę serca. A może tylko mi się tak zdawało... Ostatnia filiżanka jest pita na błogosławieństwo. Ludzie w Etiopii Etiopia kojarzy się nam z głodem połowy lat 80. i płaczącymi dziećmi z wydętymi brzuchami. Ale to przeszłość. Etiopczycy to uśmiechnięci, weseli ludzie, którzy kochają taniec, muzykę i tedz, czyli tradycyjny pitny miód. A co do kuchni Etiopii, to jest jedna z bardziej oryginalnych w Afryce. Czuć w niej wpływy arabskie, hinduskie, europejskie oraz oczywiście afrykańskie. Podstawa jest naleśnik robiony z maki tief, czyli yndzera. Pełni funkcje chleba, ziemniaków, makaronu. Ma lekko kwaskowaty smak i przypomina nasz razowy chleb. Z ostrym sosem jarzynowym smakuje doskonale! No i kosztuje grosze. Trzy oblicza Etiopii Etiopię można podzielić na trzy części. Pierwsza to chrześcijańska północ, gdzie oprócz Lalibeli warto odwiedzić Aksum z Arka Przymierza. Druga to muzułmański wschód ze świętym miastem Harer. Na tamtejszej białej jak śnieg starówce otoczonej murem znajduje się 99 meczetów. Niektóre z nich naprawdę są malutkie, ukryte wewnątrz domostw. To w Harerze zamieszkał poeta Arthur Rimbaud, który – co tu kryć – handlował stąd bronią. Jego dom wskażę ci każde dziecko. Największą atrakcja miasta są jednak hieny, które codziennie wieczorem podchodzą pod mury. Jedzą ludziom z ręki. Dosłownie. Mnie także. Trzecie oblicze Etiopii to dzikie południe. Dolina Omo to chyba największe na świecie skupisko pierwotnych plemion. Co prawda dzisiaj w dużym stopniu jest tu cepelia, przynajmniej w okolicach miejscowości Dzinka, która jest punktem wypadowym większości podróżników. Ale wystarczy pojechać nieco dalej... Pewnie natkniemy się na kobiety Mursi, które słyną z przeciętych warg, w których noszą ceramiczne krążki. Niestety ich mężczyźni zaczęli nadużywać alkoholu i nie rozstają się z kałasznikowami. Mnie znacznie bardziej przypadło do gustu spotkanie z ludem Banna. Choćby to, że powitali mnie na szczudłach. A potem zapletli z włosów warkoczyki. Przyroda i klimat Etiopii Ale Etiopia to także niesamowita przyroda. Nie bez powodu uważa się, że to tu był biblijny raj. Długo za najpiękniejszy uchodził Park Narodowy Jesimien. Góry te jednak są powoli zadeptywane przez turystów. Dlatego jako alternatywę polecam znacznie bardziej dziki i naturalny Park Narodowy Jebalie. Co poza tym? Tys Ysat, czyli źródła Nilu Błękitnego. Nie tak łatwo do nich dotrzeć, szczególnie jeśli nie mamy własnego transportu, ale naprawdę warto. Wyłaniający się z zieleni potężny wodospad robi niesamowite wrażenie. Etiopia, bo… klimat. Jest słonecznie, ale nie upalnie. A dlaczego w styczniu? Choćby po to, żeby świętować z Etiopczykami najpierw Genne, czyli Boże Narodzenie (7 stycznia), a potem Timkat, czyli chrzest w Jordanie (19 stycznia). Wyjazd do Etiopii - informacje 3 Sposoby na tanią Etiopię: Bukuj bilety wcześniej, zwłaszcza jeśli lecisz w styczniu, kiedy w Etiopii jest szczyt turystyczny. Polecam linie tureckie. Jadąc na północ, korzystaj z lokalnych autobusów. Na południe – szarpnij się na dżipa. Zajedziesz dalej. Wybierając się do Etiopii korzystaj z pomocy lokalnych biur podróży. W Addis Abebie jest kilka prowadzonych przez polsko-etiopskie małżeństwa.