Czy statki wycieczkowe to pływające ogniska epidemii? Ekspert wyjaśnia mechanizm zarażania
Luksusowe wycieczkowce są reklamowane jako rajskie, pływające kurorty, jednak dla epidemiologów stanowią one unikalne, zamknięte laboratoria zdrowia publicznego. Skupienie tysięcy osób w ograniczonej przestrzeni, wspólne systemy wentylacyjne oraz specyfika bufetowego żywienia sprawiają, że raz wprowadzony na pokład patogen może rozprzestrzeniać się z prędkością, której nie powstydziłaby się gęsto zaludniona metropolia.
Wyobraź sobie miasto, w którym absolutnie wszyscy mieszkańcy przez całą dobę oddychają tym samym, filtrowanym powietrzem, korzystają z tych samych wind i jedzą w tych samych jadalniach przez kilkanaście dni z rzędu. Statek wycieczkowy to w rzeczywistości tymczasowe miasto na morzu, posiadające własne restauracje, teatry, kuchnie i systemy wodne. Ta zintegrowana architektura, która – chociaż wygodna – staje się idealnym miejscem dla infekcji, gdy tylko patogen przekroczy trap statku. Vikram Niranjan z irlandzkiego Uniwersytetu w Limerick tłumaczy, jak to działa. Wirusy w bufecie. Norowirus i siła bliskości Najbardziej niesławnym pasażerem na gapę jest norowirus, który wywołuje chorobę powszechnie określaną jako „grypa żołądkowa”. Eksperci wskazują, że jest to patogen najściślej powiązany z rejsami – w literaturze medycznej odnotowano co najmniej 127 raportów o jego masowych ogniskach na pełnym morzu. Dlaczego norowirus rozprzestrzenia się po wycieczkowcach? Na statkach dominuje bufetowy styl jedzenia, a setki osób dotykają tych samych sztućców – a to sprzyja skażeniu powierzchni. Wirus przenosi się błyskawicznie z osoby na osobę przez transmisję kontaktową – głównie przez skażoną żywność. Utrudnieniem jest także to, że początkowo choroba nie wywołuje objawów – zanim zakażony pasażer poczuje się źle, może nieświadomie roznieść patogen w barach, windach i korytarzach. Czy rejsy są bezpieczne? Architektura statków to raj dla wirusów Projekt statku odgrywa kluczową rolę w rozwoju epidemii. Podczas głośnego wybuchu COVID-19 na statku „Diamond Princess” w 2020 roku, koronawirusem zaraziło się aż 619 pasażerów i członków załogi. Badania wykazały, że specyficzne warunki panujące na jednostce – w tym gęsto zaludnione, zamknięte przestrzenie – drastycznie ułatwiły transmisję wirusa. Lekarze zwracają również uwagę na systemy wentylacyjne. Aby zapewnić bezpieczeństwo, statki muszą polegać na wysokiej jakości filtrach i stałej cyrkulacji świeżego powietrza; w przeciwnym razie patogeny oddechowe, takie jak grypa czy koronawirusy, mogą swobodnie krążyć między kabinami a salami rozrywkowymi. Osobne zagrożenie stanowi legionella – bakteria wywołująca ciężkie zapalenie płuc, która ukrywa się w źle zdezynfekowanych systemach wodnych, prysznicach czy wannach z hydromasażem. Tragedia na Atlantyku w 2026 roku W ostatnich dniach głośną informacją był zgon trzech osób na pokładzie statku wycieczkowego płynącego przez Atlantyk. Zarazili się oni hantawirusem – rzadką chorobą odzwierzęcą. Trwają jednak dalsze badania laboratoryjne. Na rejsach są głównie starsi ludzie Statki wycieczkowe są szczególnie popularne wśród starszych dorosłych, którzy często borykają się z przewlekłymi schorzeniami. Dla tej grupy wiekowej zwykła infekcja żołądkowa może skończyć się groźnym odwodnieniem, a wirus oddechowy – zapaleniem płuc wymagającym hospitalizacji. Choć nowoczesne jednostki posiadają centra medyczne, są one przystosowane do udzielania pierwszej pomocy, a nie do zarządzania masową kwarantanną na wielką skalę. Sukces w walce z epidemią zależy więc od błyskawicznej izolacji pierwszych chorych i rygorystycznego czyszczenia powierzchni, co w praktyce bywa niezwykle trudne do zrealizowania. Jak zminimalizować ryzyko? Rady epidemiologa Vikram Niranjan, lekarz i ekspert ds. zdrowia publicznego, podkreśla na łamach „The Conversation”, że ochrona zaczyna się jeszcze przed wejściem na pokład. Pasażerowie powinni upewnić się, że ich rutynowe szczepienia są aktualne, a w przypadku grup ryzyka (kobiety w ciąży czy seniorów) – skonsultować się z lekarzem rodzinnym. Podczas rejsu kluczowe są proste nawyki, które nie dla wszystkich są niestety oczywiste. Uchronić może po prostu mydło i woda – regularne mycie rąk jest znacznie skuteczniejsze w walce z norowirusem niż same środki do dezynfekcji. Kluczowa jest także szybka reakcja – jeśli poczujesz się źle, unikaj bufetów i zgłoś objawy załodze, zamiast próbować „przeczekać” chorobę wśród innych ludzi. Nikt nie będzie oceniał, a można uchronić wiele osób. Rejsy wycieczkowe są przypomnieniem, że nasze zdrowie publiczne jest kształtowane nie tylko przez zarazki, ale przez sposób, w jaki projektujemy nasze wspólne przestrzenie. Możemy wyciągnąć z tego kilka lekcji. Warto też pamiętać, że rejsy wycieczkowe (a w szczególności nieco mniej komercyjne rejsy ekspedycyjne) są zasadniczo bezpieczne – jeśli tylko przestrzegamy niezbędnych zasad higieny. Źródło: The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Powraca groźna choroba. Naukowcy ostrzegają, że wywołująca ją bakteria zmienia się błyskawicznie
Dur brzuszny powraca w groźnej formie, która ignoruje większość znanych antybiotyków. Naukowcy alarmują: bez natychmiastowych działań i powszechnych szczepień ta zapomniana plaga może dotrzeć nawet do krajów rozwiniętych.
Dur brzuszny (tyfus) w krajach rozwiniętych postrzegany jest jako choroba historyczna, która współcześnie nie niesie już zagrożenia. Jednak to nieprawda – ta zakaźna choroba pozostaje poważnym globalnym problemem. Badania z 2022 roku wykazały, że sprawca tej choroby, czyli bakteria Salmonella enterica serotyp Typhi (S. typhi), szybko rozwija oporność na wiele antybiotyków. Nowe, groźne szczepy bakterii tyfusu W latach 2014–2019 naukowcy zsekwencjonowali genom szczepów Salmonella enterica w Nepalu, Bangladeszu, Pakistanie i Indiach. Pokazało to dynamiczny wzrost liczby odpornych na leki szczepów XDR (ang. extensively drug-resistant). Niestety, były one odporne nie tylko na klasyczne antybiotyki (ampicylina, chloramfenikol, trimetoprim/sulfametoksazol), lecz także na te nowocześniejsze, np. fluorochinolony czy cefalosporyny trzeciej generacji. Skala zagrożenia – już nie tylko Azja Najbardziej alarmujące jest rozprzestrzenianie się tych szczepów po świecie. Choć większość przypadków duru brzusznego wywołanego szczepami XDR miała miejsce w południowej Azji, to od 1990 roku odnotowano blisko 200 przypadków na całym świecie. M.in. w południowej i wschodniej Afryce, innych częściach Azji, a nawet w Wielkiej Brytanii, USA i Kanadzie. Naukowcy podkreślają, że tempo, w jakim rozprzestrzeniają się szczepy wysoko oporne, wymaga natychmiastowych działań. Pierwszy szczep XDR wykryto w Pakistanie w 2016 roku, a już trzy lata później zdominował on przypadki tyfusu w tym kraju. Mamy coraz mniej skutecznych leków Dotychczas podstawą leczenia były antybiotyki z grup chinolonów, cefalosporyn i makrolidów. Jednak od początku XXI wieku w kilku krajach Azji Południowej aż 85% szczepów Salmonella typhi uzyskało odporność na chinolony. Rośnie też ich odporność na cefalosporyny. Obecnie jedynym skutecznym doustnym lekiem pozostaje azytromycyna, lecz badania wykazują szybkie szerzenie się mutacji dających oporność także na nią. Jeśli te mutacje połączą się ze szczepami XDR, skuteczne doustne leczenie może przestać istnieć. Dur brzuszny jest chorobą potencjalnie śmiertelną – nieleczony zabija nawet 20% chorych. W 2024 roku na świecie odnotowano ponad 13 milionów przypadków. Ograniczanie przyszłych epidemii jest możliwe nie tylko dzięki antybiotykom – także szczepionkom. Ale dostęp do nich jest nadal nierówny. Autorzy badań podkreślają, że szczepienia powinny być szeroko wdrażane w krajach najbardziej narażonych, ale ze względu na globalną mobilność ludzi – także poza nimi. Walka z czasem: czy świat ma plan awaryjny? Plany działań profilaktycznych już są. Szacunki z Indii wskazują, że szczepienia dzieci w samych tylko miastach mogłyby zapobiec nawet 36% wszystkich przypadków i zgonów. Pakistan jako pierwszy wprowadził rutynowe szczepienia przeciw tyfusowi, a kolejne kraje planują podobne programy. WHO dopuściła cztery szczepionki, które stopniowo trafiają do kalendarzy szczepień w regionach najbardziej zagrożonych. Antybiotykooporność jest dziś jedną z głównych przyczyn zgonów na świecie – powoduje więcej zgonów niż HIV/AIDS czy malaria. W obliczu szybko mutującej bakterii duru brzusznego, eksperci apelują o pilne rozszerzenie programów szczepień i inwestycje w nowe antybiotyki. Czasu na działanie jest coraz mniej. Źródło: Science Alert
Rejs zakończył się tragedią. Trzy osoby nie żyją. Winny może być groźny wirus
Jak poinformowała Światowa Organizacja Zdrowia, trzy osoby zmarły w wyniku podejrzenia zakażenia hantawirusem na pokładzie statku wycieczkowego płynącego przez Atlantyk. Do zdarzenia doszło w trakcie rejsu, który miał charakter ekspedycyjny. Co dokładnie wydarzyło się na morzu i jak doszło do tej sytuacji?
Holenderski operator rejsów Oceanwide Expeditions poinformował o „poważnym incydencie medycznym” na pokładzie statku m/v Hondius. Jednostka płynęła z Argentyny w kierunku Republiki Zielonego Przylądka, położonej u zachodnich wybrzeży Afryki. W trakcie rejsu pojawiły się podejrzenia zakażenia hantawirusem – rzadką, ale potencjalnie groźną chorobą odzwierzęcą, która w określonych warunkach może prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych. Trzy zgony na pokładzie i podejrzenie zakażenia. Szczegóły zdarzenia Do dramatycznych wydarzeń doszło podczas rejsu ekspedycyjnego realizowanego przez statek m/v Hondius, który wyruszył 20 marca z Ushuaia na południu Argentyny. Na pokładzie znajdowało się około 150 turystów różnych narodowości. Wśród ofiar znaleźli się m.in. 70-letni mężczyzna i 69-letnia kobieta – para obywateli Holandii. Mężczyzna nagle zachorował w trakcie podróży, zgłaszając takie objawy jak gorączka, silny ból głowy, bóle brzucha oraz biegunka. Zmarł po dotarciu na wyspę Świętej Heleny na południowym Atlantyku. Kobieta również zaczęła odczuwać objawy jeszcze na pokładzie i została ewakuowana medycznie do szpitala w Johannesburgu w Republice Południowej Afryki, gdzie zmarła. Trzecią ofiarą była kolejna osoba narodowości holenderskiej, a procedura repatriacji jej ciała jest w toku. Według ustaleń służb medycznych u sześciu osób pojawiło się podejrzenie zakażenia hantawirusem, z czego jeden przypadek został już potwierdzony laboratoryjnie. Wśród chorych znajduje się także 69-letni obywatel Wielkiej Brytanii, który trafił na oddział intensywnej terapii w Johannesburgu. Dwie kolejne osoby z objawami zostały ewakuowane ze statku, natomiast inni pasażerowie wymagający pilnej pomocy medycznej nie mogli natychmiast zejść na ląd z powodu decyzji lokalnych władz sanitarnych, które musiały ocenić ryzyko epidemiologiczne i wdrożyć odpowiednie procedury bezpieczeństwa. Pasażerom i załodze zapewniono opiekę medyczną oraz wsparcie, a sprawa pozostaje pod ścisłym nadzorem międzynarodowych służb zdrowia. Eksperci zwracają uwagę, że do zakażenia mogło dojść jeszcze przed wejściem na pokład. Jak podkreśla epidemiolog Michael Baker w rozmowie z BBC, długi okres inkubacji hantawirusa sprawia, że objawy mogą pojawić się dopiero po pewnym czasie. Jego zdaniem przypadki zachorowań w warunkach rejsu są „bardzo nietypowe”, a poważna choroba na otwartym morzu stanowi szczególnie trudną sytuację logistyczną. Operator rejsu z kolei podkreśla, że choć u jednego z pasażerów wykryto szczep hantawirusa, nie ma jeszcze jednoznacznego potwierdzenia, że to właśnie ten wirus był bezpośrednią przyczyną wszystkich zgonów. Trwają dalsze badania laboratoryjne i analizy epidemiologiczne, które mają wyjaśnić przebieg i źródło zakażenia. Hantawirus – jak dochodzi do zakażenia i jakie są objawy? Hantawirusy to grupa patogenów odzwierzęcych, które mogą prowadzić do ciężkich, a w niektórych przypadkach śmiertelnych chorób. Do zakażenia dochodzi najczęściej poprzez kontakt z wydzielinami gryzoni – ich moczem, odchodami lub śliną, które mogą przedostawać się do powietrza i być wdychane przez człowieka. Rzadziej wirus przenosi się w wyniku bezpośredniego kontaktu, np. poprzez ugryzienie. Światowa Organizacja Zdrowia zwraca uwagę, że choć przypadki transmisji między ludźmi należą do rzadkości, nie można ich całkowicie wykluczyć, dlatego wymagają szczególnego monitorowania. Dodatkowym wyzwaniem jest stosunkowo długi okres inkubacji – od jednego do nawet ośmiu tygodni – co oznacza, że objawy mogą pojawić się dopiero po dłuższym czasie, utrudniając szybkie powiązanie ich z miejscem zakażenia. Przebieg choroby zależy od rodzaju wirusa i może przyjmować różne formy kliniczne. Najczęściej wyróżnia się hantawirusowy zespół płucny (HPS) oraz gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym (HFRS). Początkowa faza zakażenia bywa niejednoznaczna i przypomina infekcję grypopodobną – pojawiają się zmęczenie, gorączka, bóle mięśni i głowy, a także dolegliwości ze strony układu pokarmowego. W przypadku HPS choroba może jednak szybko przejść w fazę ciężką, prowadząc do narastających problemów oddechowych i uczucia ucisku w klatce piersiowej, gdy płuca zaczynają wypełniać się płynem. Z kolei HFRS wiąże się z ryzykiem zaburzeń krążenia, krwawień wewnętrznych oraz ostrej niewydolności nerek. Według danych Centers for Disease Control and Prevention (Centra Kontroli i Prewencji Chorób) śmiertelność w przypadku zespołu płucnego może sięgać około 38%, natomiast w przebiegu HFRS waha się – w zależności od wariantu wirusa – od poniżej 1 do nawet 15%. Choć zakażenia hantawirusem należą do rzadkich, ich potencjalnie ciężki przebieg sprawia, że każdy podejrzany przypadek wymaga szczegółowej analizy i szybkiej reakcji służb medycznych. Źródła: Travel Weekly, USA Today, BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Bakteria starsza niż Kolumb. Boliwijska mumia zmienia historię
Dotarcie Europejczyków do Ameryki uznawano dotąd za początek licznych epidemii, które zdziesiątkowały lokalne populacje. Jednak analiza kopalnego szczepu bakterii ze szczątków boliwijskiego mężczyzny sugeruje, że niektóre groźne mikroorganizmy krążyły w Nowym Świecie już wcześniej.
Konkwista obu Ameryk, do której doszło po 1492 roku, była dramatem społeczności Nowego Świata. Europejczycy krwawo rozprawiali się z napotkanymi ludami i podporządkowywali je sobie. Najeźdźcy nie tylko przywieźli ze sobą nieznane zwierzęta, w tym konie, ale również choroby, które niegdyś nie występowały w Nowym Świecie. No właśnie, czy ta ostatnia informacja jest właściwa? Nowe badania opublikowane na łamach czasopisma „Nature Communications” ukazują to zagadnienie w nowym świetle. Mumia „opowiada” historię choroby Historia tego odkrycia zaczyna się wysoko w boliwijskich górach. Panuje tam suchy i bardzo mroźny klimat. Takie warunki idealnie konserwują ludzkie szczątki. Właśnie tam odnaleziono czaszkę młodego mężczyzny. Spoczywała ona prawdopodobnie w chullpa, czyli tradycyjnej wieży pogrzebowej. Datowanie radiowęglowe wskazało na lata 1283–1383 naszej ery. Jest to okres na długo przed wyprawami Krzysztofa Kolumba. Zespół prowadzony przez Franka Maixnera z Eurac Research dokonał analizy tej mumii pod kątem poszukiwania chorób. Badacze postanowili sprawdzić wszystkie mikroorganizmy zachowane w materiale biologicznym. W ten sposób natrafili na ślady Streptococcus pyogenes. Jest to bakteria odpowiedzialna za wywoływanie szkarlatyny oraz infekcje gardła. To pierwszy raz w historii, gdy udało się zrekonstruować tak stary genom tego patogenu. Odkrycie to natychmiast stało się sensacją w świecie archeologii i medycyny. Rekonstruowanie DNA mikroorganizmów Odczytanie genomu dawnej bakterii było wielkim wyzwaniem. DNA po setkach lat rozpada się na bardzo drobne fragmenty. Naukowcy zastosowali nowoczesną metodę zwaną składaniem de-novo. Pozwala ona odtworzyć geny bez użycia współczesnych wzorców jako szablonów. Metoda ta otwiera zupełnie nową erę w badaniach nad starożytnymi chorobami. Mit o Kolumbie obalony Przez dziesięciolecia dominowało przekonanie, że szkarlatynę przywieźli do Ameryki konkwistadorzy. Nowe badanie całkowicie obala ten historyczny mit. Bakteria występowała w Boliwii już kilka stuleci przed kontaktem z Europą. Oznacza to, że patogen krążył wśród populacji rdzennych mieszkańców niezależnie. Wyniki te zmieniają naszą wiedzę o tym, jak choroby przemieszczały się po świecie. A historia medycyny w obu Amerykach okazuje się znacznie bardziej skomplikowana. Uzbrojony patogen sprzed wieków – Doskonały stan zachowania DNA pozwolił nam na zrekonstruowanie niemal kompletnego genomu, co dostarczyło mnóstwa informacji i wykazało na przykład, że bakteria była już wówczas zdolna do wywoływania chorób. Kopalny szczep posiadał wiele – choć nie wszystkie – geny chorobotwórcze występujące we współczesnych szczepach Streptococcus pyogenes – zauważa biochemik Guido Valverde. Pod względem genetycznym najbardziej przypominał współczesne odmiany infekujące gardło. Choć nie miał wszystkich cech dzisiejszych szczepów, był już groźnym przeciwnikiem. Pięć tysięcy lat ewolucji Szkarlatyna towarzyszy ludzkości od bardzo dawna. Analizy wskazują, że jej główne linie ewolucyjne rozdzieliły się około 5000 lat temu. Zbiegło się to w czasie z przechodzeniem ludzi na osiadły tryb życia. Większe skupiska ludzkie ułatwiły rozprzestrzenianie się mikrobów drogą kropelkową. Ślady tej samej bakterii znaleziono w Europie w szczątkach sprzed 4000 lat. Dziś, gdy liczba zachorowań na świecie znów rośnie, wiedza o dawnych dziejach patogenu może być ważna przy jego zwalczaniu. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Trąd nie zniknął. Badacze odkryli niepokojące zmiany u wiewiórek
Czy urocze rudowłose gryzonie mogą być źródłem niebezpiecznych bakterii? Najnowsze badania szkieletów wiewiórek rudych potwierdziły, że trąd atakuje ich czaszki i łapy. W średniowieczu futra tych zwierząt mogły być źródłem epidemii.
Trąd to przewlekła choroba zakaźna, która od tysiącleci towarzyszy ludzkości. Atakuje skórę, nerwy i błony śluzowe. Choć w Europie kojarzy się z odległą przeszłością, na świecie wciąż stanowi poważny problem – tylko w 2023 roku zgłoszono ponad 182 tysiące nowych przypadków u ludzi. Bakterie wywołujące tę chorobę, Mycobacterium leprae oraz Mycobacterium lepromatosis, są niezwykle wybredne; nie potrafią przeżyć długo bez gospodarza. Słodka wiewiórka nośnikiem patogenów Wiewiórki pospolite (Sciurus vulgaris) od jakiegoś czasu znajdowały się pod lupą naukowców, ponieważ w ich tkankach miękkich wykrywano obecność patogenów związanych z trądem. Co więcej, badania sugerują, że w średniowieczu te małe zwierzęta były istotnym rezerwuarem choroby, a handel ich cennym futrem mógł przyczyniać się do zarażania ludzi. Dotychczas jednak brakowało dowodów na to, jak głęboko choroba ta może ingerować w strukturę szkieletową tych zwierząt. Teraz badacze z Uniwersytetu w Leicester ogłosili na łamach „Interdisciplinary Perspectives on Infectious Diseases” przełomowe badania w tym temacie. Niebezpieczne badania Badanie przeprowadzone pod kierunkiem Elliota Elliotta, doktoranta z Leicester, to pierwsza praca naukowa dokumentująca wpływ trądu na kości zwierząt innych niż naczelne. Analizie poddano szkielety trzech wiewiórek ze Szkocji, u których wcześniej potwierdzono infekcję Mycobacterium lepromatosis. Zwierząt nie uśmiercano – znaleziono je martwe kilkanaście lat temu. Praca z tak delikatnym i potencjalnie niebezpiecznym materiałem wymagała nadzwyczajnych środków ostrożności. Badacze pracowali w pełnym rynsztunku ochronnym – rękawicach i maskach z filtrowanym powietrzem, aby nie ulec infekcji. Dopiero po takim procesie maceracji i dezynfekcji 5-procentowym roztworem wybielacza, kości mogły trafić do dalszych analiz makro- i mikroskopowych. Dzięki temu „oczyszczone” szkielety mogły wreszcie opowiedzieć swoją historię. Czy trąd może „przeskoczyć” z wiewiórki na człowieka? Choć naukowcy potwierdzili, że wiewiórki rude są rezerwuarem bakterii trądu, potencjał przenoszenia tych patogenów na ludzi pozostaje nieznany. Do tej pory nie udokumentowano ani jednego przypadku zarażenia człowieka od wiewórki w czasach nowożytnych Spustoszenie pod mikroskopem Okazało się, że u wiewiórek trąd sieje spustoszenie niemal identyczne jak u ludzi. W czaszkach gryzoni naukowcy zaobserwowali porowatość, ubytki i zmiany kości w okolicach jamy nosowej oraz szczęki. Są one klasycznym objawem zaawansowanego trądu u człowieka. Choroba nie oszczędziła też łap. Badacze znaleźli dowody na niszczenie kości kończyn, co wynikało z uszkodzenia nerwów i wtórnych infekcji. – Z przeprowadzonego badania wynika, że musimy lepiej poznać inne gryzonie roznoszące tę chorobę oraz sposób, w jaki się ona rozwija, aby móc skuteczniej leczyć ludzi – podsumował Elliott. Źródło: Interdisciplinary Perspectives on Infectious Diseases Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Koniec domysłów w sprawie ASF. Nowe badanie odkrywa, jak wirus krąży między dzikami a świniami
Przełomowe badanie nad afrykańskim pomorem świń rzuca nowe światło na rolę dzików i gospodarstw hodowlanych. Analiza danych z Rumunii wykazuje, że wirus krąży dwukierunkowo, a za 60 proc. infekcji odpowiada transmisja między chlewniami.
To badanie powinni znać decydenci tworzący przepisy związane z walką z afrykańskim pomorem świń (ASF). Ciężka choroba trzody chlewnej, powodująca ogromne gospodarcze straty, została wzięta pod lupę przez naukowców z Francji i Rumunii. Analiza rozprzestrzeniania się epidemii w Rumunii w 2018 roku doprowadziła do niezwykle ważnych wniosków. Okazało się, że do większości zakażeń dochodziło między chlewniami, a uważane za rezerwuar choroby dziki także często zakażały się od świń. Wyniki badania opublikowano w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Nature Communications”. Nowy model śledzi rozprzestrzenianie się ASF Zrozumienie mechanizmów transmisji ASF między świniami domowymi a dzikami jest kluczowe do opanowania choroby. Okazało się to jednak wyjątkowo trudne ze względu na liczne drogi transmisji oraz niekompletne dane o ASF w populacjach dzików. Naukowcy z Uniwersytetu w Tuluzie oraz agencji i laboratoriów we Francji i Rumunii opracowali innowacyjny model epidemiologiczny, który uwzględnia zarówno chlewnie, jak i siedliska dzików. Skalibrowali go przy użyciu empirycznych danych z pierwszej fazy epidemii ASF w Rumunii (od czerwca do grudnia 2018 r.). Były to urzędowe rejestry hodowli, dane dotyczące rozmieszczenia dzików, czasowe i przestrzenne wzorce infekcji u obu gatunków. Według raportu EFSA Rumunia pozostaje głównym ogniskiem ASF w Europie, odpowiadając za 66% zgłoszonych ognisk w gospodarstwach rolnych w UE w 2024 roku. Świnie i dziki: kto zaraża się od kogo? Dzięki modelowi wskazano najbardziej prawdopodobne drogi transmisji w czasie rumuńskiej epidemii i oszacowano udziału każdej z nich. Oto wyniki: około 60% infekcji w chlewniach pochodziło z innych gospodarstw. Ta droga okazała się głównym czynnikiem napędzającym epidemię. znaczna część przypadków (około 27%) została przypisana populacjom dzików. Rola dzikich zwierząt i odpowiedniej bioasekuracji została tym samym potwierdzona. w populacjach dzików około 40% infekcji pochodziło od trzody chlewnej, co uwidacznia dwukierunkową transmisję między zwierzętami gospodarskimi a dzikimi. Badacze wyciągnęli też wniosek, że obszary o dużym zalesieniu – będące korzystnym siedliskiem dla dzików – odegrały kluczową rolę w rozprzestrzenianiu się i utrzymywaniu wirusa ASF w ich populacjach. Wyniki pokazują, że epidemia w Rumunii to kombinacja wielu dróg transmisji, choć na pierwszy plan wysuwają się chlewnie. Badanie stanowi znaczący krok w kierunku skuteczniejszego zarządzania ASF w Europie. Źródło: Nature Communications Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To „biologicznie nieprawdopodobne”. Rzadka infekcja sprawiła, że Greczynka dosłownie kichała robakami
Historia 58-letniej mieszkanki Grecji udowadnia, że w medycynie nie ma rzeczy niemożliwych. Są tylko nieprawdopodobne. Pacjentka, zmagająca się początkowo z narastającym bólem twarzy, okazała się żywicielem dla gza owczego – muchówki, której rozwój w organizmie ssaka zazwyczaj ograniczony jest do bardzo wczesnych stadiów larwalnych. Dosłownie wydmuchiwała z nosa żywe robaki, co według lekarzy nie miało prawa się wydarzyć.
Początkowe objawy nie zwiastowały jeszcze tak makabrycznego finału. Pacjentka odczuwała ból w okolicach środkowej części twarzy, który z każdym dniem przybierał na sile. Po dwóch tygodniach pojawił się gwałtowny kaszel, a kulminacją infekcji był moment, w którym kobieta kichnęła, wyrzucając z nosa żywe, wijące się larwy. To skłoniło ją do natychmiastowego szukania pomocy u specjalisty. Lokatorzy w zatokach. Diagnoza, która zaskoczyła lekarzy Podczas badania laryngologicznego w zatokach szczękowych kobiety odkryto prawdziwe siedlisko pasożytów. Chirurgicznie usunięto 10 ruchliwych larw oraz jedną poczwarkę. Analiza DNA potwierdziła najgorsze przypuszczenia: był to giez owczy (Oestrus ovis). Gatunek ten zazwyczaj wybiera za cel owce i kozy. Samica gza potrafi w locie „wstrzyknąć” chmurę maleńkich larw bezpośrednio do nozdrzy zwierzęcia. Jak się okazało, pacjentka pracowała na zewnątrz, tuż obok pola, na którym pasły się owce. To prawdopodobnie tam doszło do przypadkowego ataku muchówki. Biologiczna anomalia. Larwy, które nie chciały zniknąć Z biologicznego punktu widzenia to, co wydarzyło się w nosie kobiety, nie miało prawa zaistnieć. Standardowo u ludzi giez owczy wywołuje jedynie krótkotrwałe infekcje oczne, a larwy szybko giną, nie znajdując odpowiednich warunków do wzrostu. Tutaj jednak pasożyty nie tylko przetrwały, ale przeszły przez trzy kolejne stadia rozwojowe (L1, L2 i L3), osiągając imponujące 20 milimetrów długości. To dowód na to, że ludzki organizm może stać się dla nich pełnowartościową bazą pokarmową. Prawdziwym wstrząsem dla badaczy było jednak odnalezienie wspomnianej poczwarki. W naturalnym cyklu gza larwa w ostatnim stadium musi opuścić nos żywiciela i spaść do gleby, by tam stwardnieć i przeobrazić się w dorosłą muchę. Fakt, że proces przepoczwarczenia zaszedł wewnątrz wilgotnych i gorących ludzki zatok jest ewenementem. Jak to możliwe? Naukowcy podejrzewają, że kluczową rolę odegrała tu anatomia pacjentki – jej silnie skrzywiona przegroda nosowa zadziałała jak mechaniczna śluza. Larwy, które instynktownie próbowały wydostać się na zewnątrz, zostały uwięzione w „ślepym zaułku” zatoki. To zmusiło je do desperackiej i udanej próby dojrzewania wewnątrz człowieka. Życie zawsze znajdzie sposób. Cena bliskości z naturą. Jakie są losy pacjentki? Choć pacjentka po usunięciu intruzów i podaniu leków całkowicie wyzdrowiała, raport medyczny pozostawia otwarte pytania o ewolucyjną przyszłość owada. Giez owczy to mistrz precyzji – samica potrafi w ułamku sekundy, nie przerywając lotu, „wstrzyknąć” chmurę larw do nozdrzy ofiary. Wystarczy chwila nieuwagi podczas spaceru w pobliżu stada owiec, by stać się przypadkowym celem. Krzywa przegroda nosowa może sprawić, że nasze zatoki przypadkowo staną się idealnym siedliskiem dla pasożytów. Czy powinniśmy się martwić? Choć giez owczy kojarzy się z rolnictwem, badania wykazują, że potrafi on przetrwać w transporcie i migrować wraz ze zwierzętami na ogromne odległości. Fakt, że larwy te posiadają specjalne haki, którymi kotwiczą się w śluzówce, sprawia, że samo wydmuchiwanie nosa zazwyczaj nie wystarcza, by się ich pozbyć – wymagana jest interwencja chirurgiczna. Muszyca nosowa (czyli choroba wywoływana przez muchówki) u ludzi może być znacznie groźniejsza i bardziej zaawansowana, niż dotąd sądzono. To, co bierzemy za przewlekłe zapalenie zatok, może w rzeczywistości pulsować życiem, które za wszelką cenę próbuje dokończyć swój cykl rozwojowy pod naszą skórą. Źródło: Emerging Infectious Diseases Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Groźny wirus z owoców morza „przeskoczył” na ludzi. Atakuje oczy i wywołuje przewlekły stan zapalny
Chociaż przez lata zabijał krewetki i ryby w hodowlach na całym świecie, niespodziewanie znalazł nowy cel: ludzki wzrok. Naukowcy potwierdzili właśnie, że wirus morski CMNV dokonał przeskoku międzygatunkowego, wywołując u ludzi przewlekłe i trudne do leczenia zapalenie oczu. Odkrycia dokonano w Chinach, jednak badania dowodzą, że patogen jest obecny niemal w każdym zakątku globu – od arktycznych wód po europejskie stoły.
W ostatnich latach lekarze w Chinach obserwowali niepokojący wzrost liczby pacjentów cierpiących na specyficzne schorzenie: uporczywe nadciśnienie wewnątrzgałkowe połączone z wirusowym zapaleniem przedniego odcinka błony naczyniowej oka (POH-VAU). Objawy były gwałtowne – ekstremalnie wysokie ciśnienie w oku i bolesny stan zapalny, który nie reagował na standardowe leki przeciwwirusowe. Na tropie ukrytego zabójcy Początkowo pacjenci byli medyczną zagadką. Testy na obecność typowych wirusów, takich jak opryszczka czy półpasiec, regularnie dawały negatywne wyniki. Przełom nastąpił dopiero wtedy, gdy zespół naukowców wykorzystał mikroskopy elektronowe do zbadania tkanek usuniętych podczas operacji okulistycznych. Badacze dostrzegli cząsteczki o wielkości zaledwie 25 nanometrów, które do złudzenia przypominały wirusa CMNV (Covert mortality nodavirus). Aby zyskać pewność, zastosowano specjalne przeciwciała znakowane złotem, które wiążą się wyłącznie z tym konkretnym patogenem. Wynik był porażający: sekwencjonowanie genetyczne wykazało 98,96% zgodności z wersją wirusa atakującą zwierzęta morskie. To pierwszy udokumentowany przypadek, gdy wirus typowo wodny wywołuje specyficzną chorobę u człowieka. Czynniki ryzyka: kuchnia i praca bez rękawiczek Jak wirus, który zazwyczaj infekuje krewetki, znalazł się w ludzkim oku? Odpowiedź przyniosły wywiady z 70 pacjentami zdiagnozowanymi w latach 2022–2025. Niemal 75% badanych przyznało, że regularnie miało kontakt z surowymi owocami morza. Wielu z nich dodawało również, że przetwarzało produkty morskie bez rękawic ochronnych. Część pacjentów deklarowała ponadto częste spożywanie surowych zwierząt wodnych (np. w formie sushi lub sashimi). Aby potwierdzić hipotezę o zoonozie, naukowcy przeprowadzili badania na myszach. Gryzonie zainfekowane wirusem CMNV rozwinęły identyczne objawy jak ludzie – w tym charakterystyczny wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego, co ostatecznie potwierdziło patogenny charakter wirusa. Problem nie dotyczy tylko Chin, wirus dotarł do Europy Choć najwięcej przypadków odnotowano w Chinach, wirus CMNV nie zna granic. W ramach badania przeprowadzono globalny przegląd, który wykazał obecność patogenu w 49 różnych gatunkach morskich, w tym w krabach i mięczakach. Wirusa znaleziono w wodach Azji, Afryki, Europy, obu Ameryk, a nawet Antarktydy. Co ciekawe, wirusy z rodziny Nodaviridae są niezwykle odporne na warunki środowiskowe. To pozwala im przetrwać w transporcie międzynarodowym owoców morza, nawet w niskich temperaturach. Jak się chronić? Nauczyliśmy się podczas pandemii Naukowcy sugerują, że zrozumienie drogi wnikania patogenu przez system węchowy lub bezpośredni kontakt z błonami śluzowymi otwiera nowe drogi profilaktyki. Najważniejszym wnioskiem jest jednak powrót do podstaw higieny, które tak skrupulatnie opanowaliśmy podczas pandemii koronawirusa. – Jedną z lekcji wyciągniętych z COVID-19 jest wartość higieny rąk. Sugerujemy, aby częste mycie rąk i stosowanie środków dezynfekujących stało się obowiązkową rutyną dla osób mających kontakt z surowymi owocami morza – piszą autorzy badania opublikowanego w czasopiśmie „Nature Microbiology”. Źródło: Nature Microbiology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Chłopiec z Lombardii zarażony ptasią grypą. To pierwszy przypadek w Europie
We Włoszech potwierdzono pierwszy w Europie przypadek ptasiej grypy H9N2 u człowieka. Eksperci uspokajają: wirus ma niską zjadliwość, a ryzyko epidemii jest obecnie minimalne.
Zachorowanie na grypę ptaków wykryto 25 marca 2026. W laboratorium potwierdzono, że patogen to szczep H9N2, jeden z wielu atakujących ptaki. Ed Hutchinson, wirusolog z Uniwersytetu w Glasgow, tłumaczy dlaczego na razie nie ma się czym martwić. Co wiadomo o pierwszym przypadku? Pacjentem jest dziecko – chłopiec który wrócił z podróży do Afryki, mieszkaniec włoskiego regionu Lombardia. Guido Bertolaso z lokalnego samorządu tłumaczy, że chłopiec miał choroby współistniejące, jednak infekcja H9N2 nie wywołała u niego poważnych objawów. Czuje się dobrze i przebywa w izolacji w szpitalu San Gerardo w mieście Monza. Ptasią grypę potwierdzono testami laboratoryjnymi. Czym jest ptasia grypa H9N2? Szczep ten należy to tzw. typu A wirusów grypy. Do tej samej grupy należą szczepy H1N1 i H3N2, wywołujące grypę sezonową u ludzi, a ponadto wiele szczepów atakujących ptaki. H9N2 jest klasyfikowany jako wirus o niskiej zjadliwości. Choć jest dużym zagrożeniem dla ptaków, szczególnie drobiu hodowlanego, u ludzi nie jest w stanie wywołać poważnej infekcji. Zarażenie u człowieka może nastąpić jedynie przez bezpośredni kontakt z chorym drobiem, w środowisku obfitującym w wirusa. Choć to pierwszy przypadek w Europie, H9N2 u ludzi odnotowywano już setki razy. Najwięcej przypadków było w Chinach, poza tym w innych krajach Azji oraz Afryki. Jakie jest ryzyko zachorowania? Wirusolog podkreśla, że ryzyko jest niskie, a chłopiec z Lombardii ma ogromne szanse na wyjście z infekcji bez szwanku. Szczep H9N1 raczej nie wywoła nawet lokalnej epidemii – jest po prostu źle przystosowany do atakowania ludzi. Musiałby zmutować, żeby łatwiej się rozprzestrzeniać, a póki co nie widać żadnych sygnałów mutacji. Włoskie władze robią wszystko, by namierzyć wszystkie osoby, z którymi mógł mieć kontakt młody pacjent, by objąć je obserwacją. Należy jednak pamiętać, że ptasia grypa to pojęcie dość szerokie, obejmujące ponad 140 szczepów. Znacznie bardziej zjadliwy i groźny jest szczep H5N1, który wykazuje tendencję do coraz częstszego zakażania ssaków. W latach 2003–2009, podczas globalnej pandemii ptasiej grypy, H5N1 doprowadził do śmierci 262 osób (na 440 zgłoszonych zachorowań). W tej chwili, także w Polsce, trwa epidemia wysoce zjadliwej grypy u drobiu, wywołana głównie właśnie przez szczep H5N1. W 2026 roku do tej pory stwierdzono 51 ognisk choroby. Ptasia grypa w Europie panuje teraz także wśród dzikich ptaków. Pojedynczy przypadek u ludzi w Europie to nic groźnego, ale musimy mieć się na baczności oraz szczepić się na grypę. Źródła: The Conversation, Główny Inspektorat Weterynarii Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Niewidzialny wróg Rzymian. Naukowcy odkryli go w ściekach starożytnego fortu
Rzymscy żołnierze na Murze Hadriana nie walczyli tylko z wrogami z północy. W ich własnych brzuchach czaili się niewidzialni napastnicy. Nowe odkrycie z północnej Anglii pokazuje mroczne kulisy życia legionisty.
Naukowcy z Cambridge i Oksfordu postanowili sprawdzić, na co chorowali mieszkańcy rzymskiego fortu Vindolanda. Znajdował się on kilkanaście kilometrów od Muru Hadriana, który odgraniczał północne rubieże Cesarstwa Rzymskiego od barbarzyńców, wojowniczych Kaledończyków. Od I do początku V w. n.e. Imperium Rzymskie zajmowało duże tereny obecnej Wielkiej Brytanii. Vindolanda był jednym z wieli fortów, którego żołnierze w momencie zagrożenia obsadzali Mur Hadriana. „Skarb” w rzymskim ścieku Od wielu dekad trwają szeroko zakrojone wykopaliska na terenie Vindolanda. Stanowisko archeologiczne położone jest w północnej Anglii, na zachód od Newcastle upon Tyne. Cechuje je wilgotna gleba. A to archeolodzy bardzo lubią – dzięki temu świetnie zachowują się zabytki organiczne. W ten sposób do naszych czasów przetrwały całkiem nieźle również relikty słynnego Biskupina. W rzymskim forcie wilgoć zakonserwowała na przykład setki starożytnych butów. Tym razem badacze Vindolanda, zamiast szukać tylko złota czy monet, skupili się na osadach z kanału ściekowego łaźni z III wieku n.e. Pobrali oni 50 próbek czarnego i szarego błota z rur, którymi niegdyś spływały nieczystości z latryn. W kanale znaleziono nie tylko paciorki i ceramikę, ale przede wszystkim setki jaj pasożytów. Jak one wpływały na życie ludzie? Naukowcy opisali to na łamach czasopisma „Parasitology”. Kilka pasożytów i jednak wyjątkowa „niespodzianka” Naukowcy użyli nowoczesnych mikroskopów oraz specjalnych testów molekularnych o nazwie ELISA. Te ostatnie działają jak wykrywacz kłamstw dla białek – potrafią wyłapać ślady pasożytów, których nie da się zobaczyć pod standardowym mikroskopem. W kanale ściekowym rzymskiego fortu wykryto trzy rodzaje pasożytów jelitowych. Są to: glista ludzka (Ascaris sp.); włosogłówka (Trichuris sp.); Giardia duodenalis – mikroskopijny pierwotniak. Odkrycie Giardia duodenalis jest szczególnie istotne, ponieważ stanowi pierwszy dowód na obecność tego pasożyta w rzymskiej Brytanii. Wszystkie wymienione gatunki rozprzestrzeniały się drogą fekalno-oralną, zazwyczaj przez zanieczyszczoną wodę i żywność. – Trzy rodzaje pasożytów, które znaleźliśmy, mogły prowadzić do niedożywienia i wywoływać biegunkę u niektórych rzymskich żołnierzy – powiedziała dr Marissa Ledger, która kierowała częścią badania w ramach swojej pracy doktorskiej na Wydziale Archeologii Uniwersytetu Cambridge. Życie na granicy Imperium Dlaczego te znaleziska są tak ważne dla historyków? Opowiadają one nam one brutalną prawdę o higienie (a może jej braku?) w rzymskim wojsku. Wszystkie te pasożyty rozprzestrzeniały się przez zanieczyszczoną wodę, jedzenie lub brudne ręce. Mimo że Rzymianie budowali wspaniałe łaźnie i systemy kanalizacyjne, ich wspólne latryny nie chroniły przed infekcjami. Ludzie zarażali się tam nawzajem, korzystając z tych samych udogodnień. Lekarze w forcie byli w tamtych czasach niemal bezradni. Nie mieli leków, które mogłyby skutecznie wybić te pasożyty, więc infekcje mogły trwać tygodniami, a nawet latami. Żołnierze cierpieli na niedożywienie, bolesne skurcze brzucha i drastyczną utratę wagi. Osłabiony organizm legionisty był mniej zdolny do walki i ciężkiej służby na chłodnej północy. Mniejszy fort – mniej zagrożeń? Co ciekawe, w dużych miastach rzymskich, jak Londyn czy York, ludzie byli nękani przez większą liczbę pasożytów, na przykład tasiemce pochodzące z ryb lub mięsa. W wojskowym forcie Vindolanda dominowały głównie te „toaletowe” pasożyty. Pokazuje to, że życie na granicy imperium było walką nie tylko z barbarzyńcami, ale też z niewidzialnym wrogiem, który czaił się w misce z jedzeniem i w rzymskich wodociągach. Źródło: Parasitology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Epidemia ospy we Wrocławiu w 1963 roku – poznajcie historię, którą przypomniał serial „Czarna śmierć”
Czarna ospa kojarzy się z podręcznikami historii i odległymi wiekami, ale jedna z jej ostatnich wielkich epidemii w Europie rozegrała się całkiem niedawno – we Wrocławiu w 1963 roku. Miasto zamieniło się w zamkniętą strefę, a szczepienia były przepustką do normalności. Dla wielu to zapomniany epizod z czasów PRL. Teraz temat ten powraca na srebrny ekran za sprawą nowego serialu TVP.
Spis treści: Czym jest ospa prawdziwa? Ospa na szklanym ekranie Epidemia ospy we Wrocławiu Czy dziś czarna ospa jest zagrożeniem? To była choroba, którą w Polsce uważano już za egzotyczną. Epidemia we Wrocławiu okazała się jedną z największych w powojennej Europie. Była to również ostatnia na świecie, która wystąpiła na tak dużą skalę w tamtym czasie. Kolejną była pandemia COVID-19. Czym jest ospa prawdziwa? Ospa prawdziwa jest jedną z najgroźniejszych chorób w historii cywilizacji. Wywołuje ją wirus Variola vera. W przeszłości dziesiątkowała całe populacje, powodując miliony zgonów. Jak można się nią zarazić? Wirus przenosi się drogą kropelkową. Można go złapać także przez kontakt z osobą chorą. Zarazić można się też przez dotyk skażonych przedmiotów lub strupów chorego. Objawy choroby są złożone. Zaczyna się jak ostra grypa. Występują dreszcze, wysoka gorączka i silne bóle mięśni. Charakterystycznym znakiem rozpoznawczym jest plamisto-grudkowa wysypka. Pojawia się ona głównie na twarzy i kończynach. Następnie grudki zmieniają się w pęcherzyki i krosty. Krosty te z czasem zasychają w strupy. Strupy te odpadały, pozostawiając szpecące blizny. Choroba nie tylko szpeci, ale też jest groźna dla zdrowia i życia. U osób niezaszczepionych ryzyko śmierci wynosiło 30%. Ospa na szklanym ekranie Temat ospy prawdziwej powrócił do szerszej świadomości za sprawą nowego serialu Telewizji Polskiej zatytułowanego „Czarna śmierć”, który przybliża wydarzenia epidemii ospy prawdziwej we Wrocławiu w 1963 roku. Jak wynika z danych nadawcy, produkcja w reżyserii Kuby Czekaja wzbudził spore zainteresowanie nie tylko krytyków filmowych, ale przede wszystkim widzów. Jest to jednocześnie thriller medyczny, dramat rodzinny i pełna tajemnic opowieść szpiegowska. Pierwszy odcinek zobaczyło przed telewizorami prawie półtora miliona osób, a cieszy się też sporym powodzeniem w serwisie VOD. – Tym samym TVP notuje najwyższą oglądalność swojego oryginalnego serialu jesienią 2025 roku – podało biuro prasowe. Tytuł „Czarna śmierć” jest jednak trochę mylący. Bardziej odpowiednim określeniem byłoby „czarna ospa”. Nazwa pochodzi bezpośrednio od objawów choroby. W końcowej fazie ospy prawdziwej krosty na ciele chorego pokrywały się strupami, które z czasem zasychały. Te zaschnięte strupy w wyniku drapania miały kolor czarny – stąd właśnie potoczna nazwa „czarna ospa”. Określenie „czarna śmierć” jest dwuznaczne, bo tradycyjnie odnosi się do plagi dżumy, która zdziesiątkowała ludność Europy w średniowieczu. Objawem były m.in. czarne plamy powstające na skutek obumierania tkanek. Poza tym zainfekowani mieli wysoką gorączkę wymiotowali krwią, kasłali i mieli dreszcze. Dżumę wywołują bakterie Yersinia pestis. Chorobę przenoszą szczury, pchły, gryzonie polne i leśne. Można też zakazić się drogą kropelkową. Dżuma dziś występuję w bardzo ograniczonym zakresie, a śmiertelność nie jest już tak wysoka ze względu na zaawansowane sposoby leczenia, w tym antybiotyki. Inne filmy na temat epidemii we Wrocławiu Obecna produkcja TVP inspirowana wydarzeniami we Wrocławiu z 1963 nie jest pierwsza w tym temacie. Józef Bakalarski, operator Polskiej Kroniki Filmowej (PKF), został wpuszczony do odizolowanego miasta i stworzył film reportaż zatytułowany „Operacja VV” (VV – od wirusa Variola vera), który był wyświetlany w kinach. Później, w 2000 roku, powstał dokument w reżyserii Tomasza Orlicza. Był on częścią serii dokumentalnej zatytułowanej „Czarny serial”, opowiadającej o największych katastrofach w Polsce po 1945 roku. Jeden odcinek poświęcony był też zatonięciu promu Jan Heweliusz. Epidemia ospy we Wrocławiu Czarna ospa przybyła do Wrocławia w 1963 z daleka. Pacjentem zero był funkcjonariusz służb bezpieczeństwa, Bonifacy Jędynak, który powrócił zakażony z Delhi w Indiach. Po kilku dniach poczuł się źle. Trafił do szpitala. Początkowo lekarze z Gdańska błędnie zdiagnozowali u niego malarię. Po polepszeniu stanu, 15 czerwca, pacjent został wypisany do domu. Epidemia zatacza coraz szersze kręgi Jednak już tego samego dnia zachorowała salowa, która sprzątała jego separatkę w szpitalu MSW. U niej także postawiono błędną diagnozę: ospa wietrzna. Lekarz, który opiekował się salową, również zachorował. Córka salowej, 27-letnia kobieta, zmarła 4 lipca. Przed śmiercią zaraziła około trzydziestu osób na ślubie krewnej. Wirus rozprzestrzeniał się już od 47 dni, przenoszony drogą kropelkową oraz poprzez przedmioty i ubrania. Przełom w rozpoznaniu Dopiero 9 lipca dr Bogumił Arendzikowski ze Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej we Wrocławiu postawił właściwą diagnozę: ospa prawdziwa. Alarm ogłoszono 15 lipca. Władze na początku ukrywały informację o zagrożeniu. Chciały uniknąć paniki. Sytuację utrudniał fakt, że Bonifacy Jędynak był funkcjonariuszem SB, a jego wyjazd był tajemnicą służbową. Izolacja miasta W końcu podjęto decyzję o izolacji miasta. Na rogatkach stanęły patrole milicji obywatelskiej (MO). Osoby bez ważnego świadectwa szczepienia nie mogły wjechać ani wyjechać. Zakazano im również korzystania z transportu publicznego. Sprzedaż biletów (PKP, PKS, LOT) odbywała się tylko po okazaniu zaświadczenia o szczepieniu . To było jedyne rozwiązanie problemu tej wirusowej choroby. Wielka akcja szczepień We Wrocławiu wprowadzono obowiązkowe i powszechne szczepienia ochronne. W ciągu zaledwie kilku tygodni zaszczepiono ponad 400 tysięcy mieszkańców, a w całym kraju zaszczepiono ponad 8,2 miliona ludzi. Szczepionki sprowadzano m.in. z ZSRR i Węgier. Za uchylanie się od obowiązkowych szczepień groziła grzywna do 4500 zł (przeciętne wynagrodzenie wówczas wynosiło 1763 zł) lub nawet kara więzienia do 15 lat. Skutecznym sposobem walki z ospą było też stworzenie miejsc odosobnienia, czyli izolatoriów. Osoby, które miały kontakt z chorymi, były odseparowywane na 21 dni. Bilans walki z ospą we Wrocławiu Ostatni przypadek zachorowania odnotowano 10 września 1963 roku. Wrocław oficjalnie ogłoszono miastem wolnym od czarnej ospy 19 września 1963 roku. Na ospę zachorowało łącznie 99 osób w całej Polsce, a zmarło 7 osób. Co ciekawe, cztery z ofiar śmiertelnych to pracownicy służby zdrowia. Byli to lekarz, dwie pielęgniarki i salowa. Czy dziś czarna ospa jest zagrożeniem? Czy dziś czarna ospa nam zagraża? Jak podaje sanepid, jej próbki znajdują się w laboratoriach w Instytucie Preparatów Wirusowych w Moskwie oraz w Centrum Kontroli Chorób w Atlancie. Istnieje ciągłe zagrożenie, że wirus ospy prawdziwej może zostać wykorzystany jako broń biologiczna, dlatego są pilnie strzeżone. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła wykorzenienie ospy prawdziwej w 1980 roku. W konsekwencji wycofania szczepień, ludność w Polsce, podobnie jak w większości innych krajów, jest obecnie nieodporna na wirusa ospy prawdziwej. Źródła: Sanepid, Gov.pl, Archiwum Państwowe, TVP, Grażyna Trzaskowska, Epidemia czarnej ospy we Wrocławiu w 1963 roku, Wrocław 2008, Andrzej Kraska-Lewalski, Czarna Pani we Wrocławiu...,, Ossolineum 2019. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Polskie MSZ ostrzega: Czechy, w tym Praga, zmagają się z epidemią „choroby brudnych rąk”
Tuż przed jednym z najgorętszych pod względem turystycznych okresów w roku Czechy mają ogromnego pecha. Kraj, a szczególnie Pragę, nawiedziła epidemia wirusowego zapalenia wątroby typu A. Polskie MSZ wydało ostrzeżenie.
W ostatnich miesiącach w Czechach nastąpił alarmujący wzrost zachorowań na wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A), potocznie nazywane żółtaczką pokarmową. Według tamtejszego Państwowego Instytutu Zdrowia Publicznego (SZU), od początku roku zgłoszono już 2597 przypadków tej choroby, czylo niemal czterokrotnie więcej niż w całym roku 2024, gdy odnotowano 636 infekcji. Epidemia w Czechach – gdzie przypadków jest najwięcej? Najbardziej dotknięte epidemią regiony to Praga oraz środkowe Czechy — w samej Pradze odnotowano 1108 przypadków, a w regionie środkowoczeskim kolejne 418. Co więcej, choroba rozprzestrzenia się po całej populacji: zachorowania występują we wszystkich grupach wiekowych, choć najczęściej dotykają dorosłych w wieku 30–45 lat oraz dzieci między 5. a 9. rokiem życia. Sytuacja jest poważna również pod względem klinicznym. Większość zakażonych trafia do szpitali, a w wielu przypadkach placówki nie są w stanie przyjąć wszystkich chorych. Niestety, od początku roku z powodu powikłań związanych z WZW A zmarło już 29 osób. Wśród ofiar dominują mężczyźni z dodatkowymi problemami zdrowotnymi. Polskie MSZ ostrzega W odpowiedzi na pogarszającą się sytuację epidemiologiczną, polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych wydało specjalne ostrzeżenie. „Ambasada RP w Pradze informuje o wzroście liczby zachorowań na wirusowe zapalenie wątroby typu A na terenie Republiki Czeskiej. Najwięcej przypadków odnotowano w Pradze, a także w krajach środkowoczeskim i morawsko‑śląskim” – brzmi komunikat MSZ. Eksperci podkreślają, że najskuteczniejszą metodą ochrony przed WZW A jest szczepienie. Polskie MSZ zapowiada, że może aktualizować swoje zalecenia dla podróżujących w zależności od rozwoju sytuacji epidemiologicznej. Co to jest WZW A? Wirusowe zapalenie wątroby typu A to ostra choroba zakaźna, przenoszona głównie drogą pokarmową. Atakuje wątrobę, powodując objawy takie jak gorączka, osłabienie, nudności, ból brzucha oraz żółtaczkę. Choroba zwykle przebiega samoograniczająco i nie przechodzi w postać przewlekłą. WZW A to typowa „choroba brudnych rąk”. Szanse na zarażenie się można skutecznie zmniejszyć zachowując higienę: myjąc ręce i surową żywność (np. owoce). Unikanie jedzenia z niepewnych źródeł i picie wody tylko z butelek także mogą znacząco zmniejszyć ryzyko. Źródła: PAP, MSZ Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nowa epidemia odry nadchodzi? To efekt braku szczepień
Wszystko wskazuje na to, że Nowa Zelandia może wkrótce mierzyć się z epidemią odry – podobną, jaka wybuchła w 2019 roku. Wtedy umierały na nią głównie dzieci. Ten wyspiarski kraj zmaga się, podobnie jak Polska, nie tylko z niskim poziomem zaszczepienia najmłodszych, ale i dawnymi brakami systemowymi, których żniwa zbierają obecne pokolenia. Czego możemy się nauczyć od nowozelandczyków, żeby uniknąć podobnej sytuacji w naszym kraju?
Nowa Zelandia stoi w obliczu możliwej epidemii odry. Niedawne potwierdzenie nowych, niezwiązanych z międzynarodowymi podróżami przypadków choroby sugeruje, że groźny wirus zaczął się już rozprzestrzeniać w społecznościach. Na alarm bije Health New Zealand, czyli publiczny system opieki zdrowotnej wyspiarskiego kraju. Wirus odry błyskawicznie roznosi się po społeczeństwie Nowe przypadki odry wykryte w Nowej Zelandii niebezpiecznie przypominają wydarzenia z 2019 roku. Wtedy to najludniejsze miasto kraju – Auckland – przeżyło największą od 1997 roku epidemię odry. Odnotowano ponad 2000 przypadków choroby, a nawet 35% zainfekowanych wymagało hospitalizacji. Mimo tego, że większość wcześniej była zdrowa. U wielu pacjentów wystąpiły poważne komplikacje: zapalenie mózgu, utrata ciąży czy wymóg intensywnej terapii u dzieci. Co jeszcze bardziej niepokojące, osoby, które przeszły wtedy odrę, w kolejnych latach częściej były hospitalizowane i częściej otrzymywały recepty na antybiotyki. Z Nowej Zelandii choroba zawędrowała do Samoa, gdzie spowodowała 5 700 zachorowań i niemal 100 zgonów. 87% z nich stanowiły dzieci do 5. roku życia. Jak zapobiec rozprzestrzenianiu się odry? Aby zapobiec szerzeniu się odry po jej pojawieniu się w danym kraju niezbędny jest poziom odporności populacyjnej sięgający około 95%. Osiąga się go dzięki szczepieniom: w Polsce obowiązuje dwudawkowe, obowiązkowe szczepienie dzieci – pierwszą dawkę szczepionki na odrę podaje się w 13.–15. miesiącu życia, a drugą przed ukończeniem 6. roku życia. To zapewnia ochronę przed ciężką chorobą na poziomie 98–99% na całe życie. Dlaczego poziom zaszczepienia w Nowej Zelandii jest niski? Niestety, w Nowej Zelandii nie udało się osiągnąć tego progu. Szczepienia MMR (odra, świnka, różyczka), czyli główne narzędzie walki z chorobą, prowadzone są w tym kraju od 1969 roku, jednak dopiero od 2005 roku funkcjonuje narodowy rejestr szczepień. Braki systemowe sprawiły, że nawet 80% osób urodzonych w latach 80. i 90. może nie być chronionych przed odrą. Co więcej, dane z czerwca 2025 roku wskazują, że jedynie 82% dzieci w Nowej Zelandii otrzymało dwie wymagane dawki szczepionki. To oznacza, że co piąte dziecko jest narażone na zakażenie. Szczególnie niski poziom szczepień utrzymuje się wśród dzieci maorysów oraz pochodzenia pacyficznego. Podobne, niepokojące tendencje możemy zaobserwować również w Polsce. Pacyficzni obywatele Nowej Zelandii niekiedy nie mają jednak w ogóle dostępu do szczepionki, a Polacy świadomie jej odmawiają. Jak zapobiec katastrofie zdrowotnej? Zdaniem ekspertów konieczne są natychmiastowe działania. W Polsce liczba odmów obowiązkowej szczepionki wzrosła z 3077 w 2003 roku do 87 344 w 2023 roku. W 2024 roku odnotowano w Polsce niemal 300 przypadków odry. Warto przypomnieć, że szczepienie jest jedyną metodą zapobiegania tej groźnej chorobie. Na odrę nie ma lekarstwa, a może ona prowadzić do groźnych powikłań – także u dzieci. Spadek odporności społeczeństwa sprawia, że coraz więcej osób jest podatnych na infekcję wirusem odry i staje się nieświadomym nosicielem choroby. To zagrożenie dla wszystkich mieszkańców kraju: nie tylko dla dzieci. Źródło: Health New Zealand, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zaskakujący trop z wileńskiego cmentarza. Naukowcy już wiedzą, to tak naprawdę „pokonało” wielką armię Napoleona
Wielka Armia Napoleona, licząca setki tysięcy żołnierzy, miała podbić Rosję. Zamiast triumfu nadszedł dramatyczny odwrót i tysiące zgonów. Czy to możliwe, że śmierć żołnierzy miała inne przyczyny niż dotąd sądzono? To zagadnienie w nowym świetle ukazały badania genetyczne.
Napoleon zaatakował w 182 roku Rosję olbrzymimi siłami. Zebrał ponad 400 tysięcy żołnierzy i 1300 armat. Wśród tych wojskowych było aż 98 tysięcy Polaków. Napoleon Bonaparte nie był przygotowany na długą kampanię. Liczył, że skłoni cara Aleksandra I do szybkiej kapitulacji. Co dobiło Wielką Armię? Rosjanie mieli dwukrotnie mniejsze siły. Cofnęli się w głąb kraju i pozostawili po sobie spaloną ziemię. Opuścili nawet stolicę, Moskwę. Francuzom nie udało się rozbić sił rosyjskich, a car Aleksander nie poddał się. Napoleon podjął więc decyzję o odwrocie armii. I wtedy rozpoczął się dramat wojsk francuskich. Nie były one przygotowane na marsz na zachód, a sprawę pogorszyła wczesna zima. Dodatkowo zaczęły się szerzyć choroby zakaźne. Od lat naukowcy spierają się, jaki patogen rozpowszechnił się wśród armii Napoleona. Długo sądzono, że był to głównie tyfus, albo gorączka okopowa. Tę pierwszą chorobę wywołuje Rickettsia prowazekii, a drugi – Bartonella quintana Dowodami na powszechność tych chorób wśród żołnierzy Napoleona wracających z Moskwy były historyczne opisy objawów i analizy DNA, ale dość krótkich fragmentów, co nie dawało jednoznacznych dowodów. Nowe badania – nowe nadzieje Laboratoria analizujące kopalne DNA radzą sobie coraz lepiej z próbkami i można z nich „wycisnąć” coraz więcej informacji. Naukowcy z Instytutu Pasteura we Francji przeprowadzili analizę genetyczną szczątków byłych żołnierzy, którzy wycofali się z Rosji w 1812 roku. Wyekstrahowali i przeanalizowali DNA 13 żołnierzy armii napoleońskiej ekshumowanych w Wilnie na Litwie w 2002 roku podczas wykopalisk prowadzonych przez zespół Uniwersytetu Aix-Marseille, specjalizujący się w archeoantropologii. Wnioski opublikowali na łamach „Current Biology”. Nowe patogeny na horyzoncie Ekspertom udało się wykryć w badanych szczątkach dwa patogeny: Salmonella enterica Paratyphi C – to patogen wywołujący dur rzekomy. Choroba przenosi się na człowieka przez żywność lub wodę skażoną zakażonym kałem. Objawami są: gorączka, ból głowy, wysypka, osłabienie i biegunka. Borrelia recurrentis – to patogen wywołujący gorączkę powrotną (dur powrotny), która jest przenoszona przez wszy odzieżowe. Choroba ta co prawda nie była zawsze śmiertelna, ale powodowała poważne osłabienie. Odkrycia te sugerują, że te wcześniej umykające naukowcom choroby przyczyniły się do zagłady Wielkiej Armii podczas odwrotu w 1812 roku. Część żołnierzy mogła cierpieć jednocześnie na obie, co mogło przyczynić się do pogorszenia ich stanu, zwłaszcza że byli oni już osłabieni zimnem, głodem i kiepskimi warunkami sanitarnymi. Na wileńskiej nekropolii pochowano kilka tysięcy żołnierzy napoleońskich. Badacze liczą, że uda się pobrać próbki z większej liczby kości tak, aby ich analizy były bardziej wiarygodne. Jednak – co ważne – w próbie kilkunastu osób do tej pory nie wykryto patogenów powodujących tyfus. A to on miał zdziesiątkować armię „małego kaprala”. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Groźna bakteria uderzyła w Nowy Jork. Wcześniej wywołała epidemię w Rzeszowie
Choroba legionistów wywołała poważne ognisko zakażeń w Nowym Jorku. To nie pierwszy raz, gdy choroba ta nagle pojawia się w miejskiej infrastrukturze – podobne sytuacje miały miejsce również w Polsce.
Spis treści Choroba legionistów wykryta w instalacjach Nowego Jorku Historia odkrycia bakterii Legionella Legionella – bakteria która lubi klimatyzację Odkryta niecałe 50 lat temu w USA choroba legionistów jest wciąż groźna – bo bakteria ją wywołująca uwielbia wielkie miasta i przenikające je instalacje: wodociągi i klimatyzację. Tym razem pojawiła się w Nowym Jorku. Choroba legionistów wykryta w instalacjach Nowego Jorku W Nowym Jorku w ciągu ostatnich dwóch tygodni stwierdzono aż 58 przypadków choroby legionistów, z czego dwie osoby zmarły. Jak poinformowały 4 sierpnia władze sanitarne miasta, źródłem zakażeń okazały się wieże chłodnicze, w których wykryto bakterię Legionella pneumophila. To dość typowe miejsce namnażania się tych bakterii, a niespodziewane i nagłe ogniska zakażeń także nie należą do rzadkości. Zdarzały się również w Polsce. Po wykryciu ogniska nowojorscy inspektorzy rozpoczęli kontrolę wszystkich wież chłodniczych w okolicy (dzielnica Central Harlem). Wieże te, powszechne w dużych budynkach, odparowują wodę w celu odprowadzania ciepła. Od lat wiadomo, że mogą być źródłem ognisk choroby legionistów. Przepisy w Nowym Jorku wymagają, by wieże były regularnie badane i odkażane. Historia odkrycia bakterii Legionella Choroba legionistów to ciężka zakaźna infekcja dróg oddechowych, wywoływana przez bakterie z rodzaju Legionella. Mogą one też spowodować łagodniejszą postać choroby – gorączkę Pontiac. Wczesne rozpoznanie i leczenie antybiotykami zazwyczaj prowadzi do pełnego wyleczenia. Po raz pierwszy opisano ją dopiero w 1976 roku, po epidemii wśród uczestników zjazdu Amerykańskiego Legionu w Filadelfii. Zachorowało wtedy co najmniej 221 osób. Ustalenie przyczyny wymagało szeroko zakrojonego śledztwa i wykluczenia innych źródeł zakażenia. Okazało się że sprawcą jest nieznana wcześniej bakteria, ukrywająca się w systemie klimatyzacji. Przeanalizowano też podobne, tajemnicze ogniska zapaleń płuc z wcześniejszych lat – tak wykryto że choroba legionistów wcale nie jest rzadka. Legionella – bakteria która lubi klimatyzację Zakażenie następuje poprzez wdychanie aerozolu wodnego zawierającego bakterię. Legionella najlepiej rozwija się w stojącej wodzie w temperaturze 25–45°C. Może do niego dojść m.in. w wyniku kontaktu z wodą z wież chłodniczych, systemów klimatyzacyjnych, jacuzzi czy spa, a także wodociągów. W 2023 roku podobne ognisko choroby legionistów wykryto w Rzeszowie. Zachorowało ponad 150 osób, a zmarło 14. W mieście powołano sztab kryzysowy. Poszukiwanie źródeł bakterii okazało się trudne i pracochłonne. Ostatecznie okazało się, że rezerwuarem była miejska sieć wodociągowa, a konkretnie ciepła woda. Ogniska były rozproszone, znajdowały się przede wszystkim w mieszkaniach, węzłach cieplnych i budynkach użyteczności publicznej. W USA co roku zgłasza się około 6 tys. przypadków, choć część jest mylona z innymi zapaleniami płuc. Od 2000 do 2018 roku zachorowalność wzrosła pięciokrotnie z nie do końca jasnych przyczyn. Źródło: Scientific American, Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Rzeszowie Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Cholera w Polsce – pierwszy przypadek od 2019 roku
Po sześciu latach przerwy cholera ponownie pojawiła się w Polsce. Zachorowała starsza kobieta ze Stargardu. Przypadek wywołał poruszenie wśród służb sanitarnych – pacjentka nie wyjeżdżała za granicę, a źródło zakażenia pozostaje nieznane.
Spis treści Przypadek cholery w Polsce Czym jest cholera i jak się przed nią chronić? Cholera w Europie Cholera na świecie W Stargardzie w województwie zachodniopomorskim potwierdzono pierwszy od sześciu lat przypadek cholery w Polsce. Zachorowała starsza kobieta, która trafiła w ciężkim stanie na oddział zakaźny szpitala w Szczecinie, gdzie została odizolowana. Diagnozę potwierdziły dwa niezależne laboratoria. Przypadek cholery w Polsce U zdiagnozowanej pacjentki wystąpiły ostra biegunka, odwodnienie i niewydolność nerek, konieczne były dializy. Źródło zakażenia pozostaje nieznane – kobieta nie podróżowała za granicę. W związku z przypadkiem kwarantanną domową objęto 26 osób, a 85 osób, w tym personel medyczny, nadzorem epidemiologicznym. Badania pacjentki są w toku, lekarze czekają na wyniki potwierdzające obecność toksyny cholerycznej w jej organizmie. Szpital zdecydował o czasowym wstrzymaniu przyjęć nowych pacjentów i odwiedzin na oddziale chorób wWewnętrznych. Czym jest cholera i jak się przed nią chronić? Cholera to ostra choroba zakaźna przewodu pokarmowego, wywoływana przez bakterię Vibrio cholerae, czyli przecinkowca cholery. Do zakażenia dochodzi najczęściej przez spożycie skażonej wody lub żywności. Bakterie produkują toksynę choleryczną, która powoduje gwałtowną biegunkę, wymioty i szybkie odwodnienie organizmu, co bez leczenia może prowadzić do śmierci. Podstawową metodą zapobiegania jest przestrzeganie higieny: picie wyłącznie bezpiecznej, przegotowanej lub butelkowanej wody, dokładne mycie rąk oraz unikanie surowych i nieumytych produktów. Istnieje skuteczna szczepionka doustna przeciw cholerze, zalecana szczególnie osobom podróżującym do rejonów endemicznych. Szczepienie nie zastępuje jednak podstawowych zasad higieny. W przypadku podejrzenia zakażenia konieczna jest szybka hospitalizacja i nawadnianie, co daje prawie stuprocentową szansę na wyleczenie. Cholera w Europie Podobny przypadek w Europie, u osoby nie podróżującej za granicę, miał miejsce w lutym tego roku w Niemczech. Źródło zakażenia udało się jednak szybko ustalić – była to woda święcona przywieziona z Etiopii, a konkretnie ze studni Bermel Giorgis w regionie Amhara. Cholerę stwierdzono także u kilku innych osób w Niemczech i Wielkiej Brytanii, które podróżowały do Etiopii. Przypadki w tych dwóch krajach są powiązane z aktywnym ogniskiem tej choroby w Etiopii. W Europie odnotowuje się co roku sporadyczne przypadki cholery (średnio pięć rocznie), prawie zawsze związane z podróżami w rejony, gdzie wciąż ona występuje. W 2019 roku było to 26 przypadków, z czego większość w Wielkiej Brytanii. Cholera na świecie Według najnowszych danych Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób najwięcej przypadków cholery występuje w Afryce i Azji. Krajami najbardziej dotkniętymi, gdzie notuje się wciąż przypadki śmierci na cholerę są Angola, Sudan, Mozambik, Etiopia i Zimbabwe. W Azji to m.in. Afganistan, Jemen, Bangladesz, Indie i Pakistan. Źródła: European Centre for Disease Prevention and Control, Eurosurveillance, PAP Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Według badań polskich biologów kleszcze stają się zwierzętami miejskimi
Biolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego przeprowadzili badania nad obecnością kleszczy na terenie Warszawy. Wyniki są zatrważające, choć wielu mieszkańców pewnie się ich spodziewało. Kleszcze są nie tylko obecne, ale liczne w wielu miejskich parkach.
Spis treści Wyniki liczenia kleszczy w Warszawie W Polsce występuje wiele gatunków kleszczy Nie trzeba być wielkim fanem aktywności na świeżym powietrzu by zauważyć, że liczebność kleszczy wzrasta. Oczywiście rośnie także świadomość zagrożeń, jakie niosą i sposobów na odstraszanie ich. Jednak nie tylko ilość kleszczy podlega zmianom, także ich zasięg. Zasiedlają coraz to nowe środowiska. Według najnowszego liczenia tych pajęczaków na terenie Warszawy, są w stolicy powszechne. Wyniki liczenia kleszczy w Warszawie Badanie przeprowadzili biolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego. Kleszczy szukali w Warszawie w 15 lokalizacjach, zarówno miejskich, jak i podmiejskich, od połowy marca do połowy czerwca 2021 r. Zastosowali tzw. metodę flagowania, polegającą na przeciąganiu białego, wełnianego materiału po podłożu i zliczaniu kleszczy. Biały kolor przyciąga te pajęczaki. Dagmara Wężyk, główna autorka badania, opowiada, że do jego przeprowadzenia zmotywowały naukowców doniesienia mieszkańców. W niektórych miejscach, takich jak Ogród Botaniczny UW, Park Łazienkowski czy Leśne Przedszkole w Lesie Kabackim kleszcze nie tylko odnotowano – ale były bardzo liczne. W Ogrodzie Botanicznym UW na długości 20–30 metrów zebrano ich ponad 30. Zidentyfikowano dwa gatunki: kleszcza pospolitego oraz łąkowego. Złapane okazy przebadano pod kątem obecności chorobotwórczych mikroorganizmów. Niestety, wyniki nie napawają optymizmem. Analiza molekularna wykazała, że 14,3% kleszczy pospolitych zawierało DNA bakterii Borrelia wywołujących boreliozę, a aż 64% kleszczy łąkowych było nosicielami bakterii Rickettsia, które mogą powodować różne choroby, w tym tyfus i gorączkę plamistą. Badanie potwierdziło też że sezon aktywności kleszczy rozpoczyna się wcześniej, niż powszechnie sądzono. Kleszcz łąkowy pojawia się już w marcu, a jego aktywność może utrzymywać się przez całą łagodną zimę. Kleszcz pospolity osiąga szczyt aktywności w maju. Zatem nie tylko lato i nie tylko wieś sprzyjają kleszczom. Wystarczy kawałek w miarę naturalnej, niekoszonej zieleni i temperatura powyżej zera. A pamiętajmy że w mieście znacznie łatwiej niż w naturze znaleźć w miarę ciepłe miejsca. Ochrona przed kleszczami powinna trwać przez cały rok. Można skorzystać np. z interaktywnej mapy ich występowania. W Polsce występuje wiele gatunków kleszczy Spośród około 900 gatunków kleszczy żyjących na całym świecie, 19 z nich występuje w Polsce. Należą do dwóch rodzin: obrzeżkowatych i kleszczy właściwych. Najczęstsze są u nas trzy gatunki: kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), kleszcz gryzoni (Ixodes trianguliceps) i kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus). Na terenie naszego kraju pojawiają się sporadycznie nowe gatunki, np. kleszcz afrykański. Najczęstszy, a co za tym idzie najgroźniejszy jest ten pierwszy. Kleszcz pospolity to wektor kilku groźnych chorób: boreliozy, kleszczowego zapalenia mózgu, anaplazmozy i babeszjozy. To właśnie on najczęściej atakuje ludzi, psy i koty. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Posiadanie kota sprzyja rozwojowi schizofrenii? Neurolodzy potwierdzają niepokojący związek
Naukowcy przeanalizowali dane z kilkunastu krajów i doszli do zaskakujących wniosków. Okazuje się, że obecność kota w domu może podwoić ryzyko wystąpienia zaburzeń ze spektrum schizofrenii. Jak to możliwe?
W tym artykule: Konsekwencje toksoplazmozy Czym jest schizofrenia? Koty jako czynnik ryzyka Dwukrotnie większe ryzyko rozwoju schizofrenii Konieczne dalsze badania Australijscy naukowcy związani z Instytutem Mózgu oraz z Ośrodkiem Badań nad Zdrowiem Psychicznym działających przy Uniwersytecie w Queensland przeprowadzili metaanalizę 17 badań opublikowanych w ciągu ostatnich 44 lat w 11 krajach, w tym w USA i Wielkiej Brytanii. Wszystkie wspomniane badania koncentrowały się na przyczynach wystąpienia zaburzeń schizofrenicznych. – Znaleźliśmy związek między przebywaniem w towarzystwie kota a zwiększonym ryzykiem rozwoju zaburzeń związanych ze schizofrenią – wyjaśnia psychiatra John McGrath, jeden z autorów badania opublikowanego w czasopiśmie naukowym „Schizophrenia Bulletin”. Konsekwencje toksoplazmozy O możliwym związku między posiadaniem kota a ryzykiem rozwoju schizofrenii mówi się od 1995 roku. Już wówczas jako przyczynę sugerowano infekcję pasożytem o nazwie Toxoplasma gondii. To organizm zaliczany do protistów (pierwotniaków). Jednak dalsze badania w tym kierunku nie pozwoliły na wyciągnięcie jednoznacznych wniosków. Część z nich wykazywała, że rozwój schizofrenii w dorosłym życiu może wynikać z przebywania z kotami w okresie dzieciństwa. Część analiz nie wykazała jednak żadnego związku. 10 lat trzymał w sobie własne demony bojąc się poprosić o pomoc. Życie z psychozą Luke Watkin, uczeń ósmej klasy, pewnego dnia szedł sam szkolnym korytarzem, kiedy usłyszał dziwny i niepokojący dźwięk. Był to początek długiej i bardzo trudnej walki z demonami własnej... Niektóre z analizowanych badań łączą również ekspozycję na koty z wyższymi wynikami w skali mierzącej cechy związane ze schizofrenią oraz doświadczenia podobne do psychotycznych. Ale ponownie – nie wszystkie badania wykazują ten związek. Czym jest schizofrenia? Dodajmy, że schizofrenia to zaburzenie psychotyczne, które charakteryzuje się kilkoma grupami symptomów. Te można podzielić na negatywne i pozytywne. Wśród negatywnych można wyróżnić m.in. skłonność do sprzeczności – ambiwalencję (współistnienie sprzecznych uczuć) czy ambitendencję (współistnienie sprzecznych dążeń). A także problemy z okazywaniem emocji czy zaburzenia asocjacji: rozkojarzenie, brak logicznego związku między słowami itp. Objawy pozytywne, wbrew pierwszemu skojarzeniu, nie wiążą się z czymś pozytywnym, dobrym dla chorego, lecz z ogólnym nadmiarem. Do tego typu objawów zaliczamy np. omamy i urojenia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) na schizofrenię choruje około 21 mln ludzi na całym świecie, a wskaźniki zachorowań rosną. Koty jako czynnik ryzyka Jaki związek może mieć pasożyt rozprzestrzeniający się przez spożycie niedogotowanego mięsa lub wypicie zanieczyszczonej wody z tą groźną chorobą? Ugryzienie przez zarażonego kota może przenosić T. gondii. Niebezpieczne jest też niehigieniczne obchodzenie się z odchodami zarażonego zwierzęcia. Szacuje się, że tylko w USA około 40 mln osób może być zarażonych T. gondii. W dodatku przechodzą chorobę bezobjawowo. Naukowcy odkrywają coraz dziwniejsze skutki, jakie mogą wywołać te infekcje. Tuż po przedostaniu się do naszego organizmu T. gondii zaczyna infiltrować centralny układ nerwowy i wpływać na neuroprzekaźniki. Działanie pasożyta zostało powiązane ze zmianami osobowości, pojawieniem się objawów psychotycznych i niektórymi zaburzeniami neurologicznymi. Dwukrotnie większe ryzyko rozwoju schizofrenii – Po uwzględnieniu zmiennych towarzyszących okazało się, że osoby narażone na kontakt z kotami miały około dwukrotnie większe ryzyko zachorowanie na schizofrenię – twierdzą naukowcy w artykule zatytułowanym „Posiadanie kota a zaburzenia związane ze schizofrenią i doświadczenia podobne do psychotycznych: Przegląd systematyczny i metaanaliza”. Podkreślmy, że 15 z 17 analizowanych badań było badaniami typu case-control. Tego rodzaju badania nie mogą udowodnić związku przyczynowo-skutkowego. Często nie uwzględniają czynników, które mogły mieć wpływ zarówno na ekspozycję, jak i na wynik. Badanie przeprowadzone w USA, w którym wzięło udział 354 studentów psychologii, nie wykazało związku między posiadaniem kota a schizofrenią. Jednak ci, którzy zostali ugryzieni przez kota, mieli wyższe wyniki w porównaniu z tymi, którzy tego nie doświadczyli. W innym badaniu, które obejmowało osoby z zaburzeniami psychicznymi i bez nich, odkryto związek między ugryzieniami kotów a wyższymi wynikami w testach mierzących określone doświadczenia psychologiczne. Zasugerowano jednak, że zamiast tego odpowiedzialne mogą być inne patogeny, takie jak bakteria Pasteurella multocida. Konieczne dalsze badania Naukowcy zgadzają się, że konieczne są szersze badania, zanim będziemy mogli dokonać jakichkolwiek ostatecznych interpretacji. – Nasz przegląd wykazał, że istnieje związek między posiadaniem kota w dzieciństwie a zaburzeniami związanymi ze schizofrenią – napisali autorzy. – Istnieje potrzeba przeprowadzenia większej liczby wysokiej jakości badań, opartych na dużych, reprezentatywnych próbach, aby lepiej zrozumieć posiadanie kota jako potencjalnego czynnika ryzyka zaburzeń psychicznych – dodali badacze. Źródło: Schizophrenia Bulletin. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rudolf Weigl wygrał walkę z epidemią tyfusu. Za swoje zasługi został doceniony dopiero po śmierci
Rudolf Weigl dokonał prawdziwego przełomu w walce z tyfusem plamistym. Zanim uodpornił ludzi na infekcję, współczynnik umieralności wśród zarażonych wynosił 60%. Dokonał tego ciężką, mozolną pracą, a swoje eksperymenty niemal przypłacił życiem, ale efekt był wart włożonego trudu. Polski naukowiec uratował miliony ludzi na całym świecie.
Spis treści: Biolog z przemysłowej rodziny Nowatorska metoda Rudolfa Weigla Rudolf Weigl po II wojnie światowej Nagroda Nobla? Nie dla Rudolfa Weigla Tyfus plamisty zawsze pojawiał się tam, gdzie dochodziło do obniżenia standardów higienicznych. Niektórzy badacze historii uważają, że bakteryjna choroba zbierała śmiertelne żniwo już w starożytności. Jest bowiem prawdopodobne, że to właśnie dur plamisty był „dżumą Tukidydesa”, zarazą, która podczas wojny peloponeskiej dziesiątkowała mieszkańców Aten. Później tyfus towarzyszył wojnom, klęskom żywiołowym i migracjom. Choroba siała spustoszenie w szeregach żołnierzy podczas wojny trzydziestoletniej, pierwszej wojny światowej i rewolucji w Rosji. Była też prawdziwą plagą w niemieckich obozach koncentracyjnych. Nawet dziś, w dobie rozwiniętej medycyny, stanowi problem, głównie w ubogich krajach Afryki, Azji i Ameryki Południowej. Europa uporała się jednak z tyfusem, a zawdzięczamy to właśnie Rudolfowi Weiglowi, który wynalazł pierwszą skuteczną szczepionkę przeciwko tej groźnej chorobie. Tym bardziej zaskakujące jest, że naukowiec, wobec którego cały świat ma ogromny dług wdzięczności, nigdy nie zyskał należnej mu sławy. Biolog z przemysłowej rodziny W jego żyłach nie płynęła polska krew, ale Polakiem czuł się do końca życia. Rudolf Weigl urodził się 2 września 1883 roku w Przerowie. Był synem Fryderyka i Elżbiety z Kröselów. Jego rodzina na początku XIX wieku przybyła na Morawy z obszaru austriacko-niemieckiego. Zajęli się montażem karet i bicykli. Jak to się stało, że chłopiec wywodzący się z rodziny z przemysłowymi tradycjami został biologiem? Gdy Rudolf miał cztery lata, zmarł jego ojciec. Dla niego i jego matki rozpoczął się wówczas nowy rozdział. Elżbieta Weigl ponownie wyszła za mąż. Jej wybrankiem został Józef Trojnar, polski nauczyciel gimnazjalny. Ojczym wychowywał chłopca w duchu polskiej tradycji. Gdy miał siedem lat, zaczął uczyć się polskiego i z czasem całkowicie zatracił obcy akcent. Rodzina zamieszkała w Galicji, najpierw w Jaśle, później – w Stryju. W 1903 roku Rudolf zdał maturę. Rozpoczął studia przyrodnicze na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Lwowskiego. W tamtym czasie wciąż żywa była legenda Roberta Kocha, Ludwika Pasteura i pozostałych „łowców mikrobów”, którzy za cel postawili sobie znaleźć sposób na walkę z chorobami, wobec których medycyna była bezradna. Weigl postanowił, że on także dokona czegoś wielkiego. Początek pracy naukowej Gdy zdobył tytuł doktora, rozpoczął pracę pod skrzydłami swojego mentora, Józefa Nusbauma-Hilarowicza, któremu asystował w jego zakładzie. Mężczyźni nadawali na tych samych falach. Obaj żywili ogromny szacunek dla nauki i pracy. Nusbaum-Hilarowicz był niezwykle wymagający wobec swoich podwładnych. Chciał, żeby ci pracowali przez siedem dni w tygodniu. Rzadko zdarzało się, że dawał im wolną niedzielę, ale Weigl i tak nie korzystał z tego przywileju. W 1913 roku habilitował się z zoologii, anatomii porównawczej i histologii. Został wówczas privatdozentem Uniwersytetu Lwowskiego. Zajął się wówczas badaniami nad budową komórki. Szczególną pozycję w obszarze jego zainteresowań zajmowały zagadnienia związane z budową aparatu Golgiego. I wojna światowa i eksplozja kariery Rudolfa Weigla W 1914 roku otrzymał powołanie do wojska jako parazytolog, czyli naukowiec badający pasożyty i pasożytnictwo. Początkowo pracował we Lwowie, ale wkrótce przeniesiono go do szpitala wojskowego w Przemyślu. Tam rozpoczął badania nad epidemią, która nękała ogarnięty wojną świat. Objął kierownictwo nowo powstałej Pracowni do Badań nad Tyfusem Plamistym, a jego kariera nabrała dynamicznego rozpędu. Już wtedy naukowcy byli świadomi, że wywołującą chorobę bakterię przenoszą wszy odzieżowe. Żaden z badaczy nie potrafił jednak wynaleźć skutecznej szczepionki, która mogłaby uchronić ludzi przed infekcją. Problem polegał na tym, że pasożyty nie zarażały się między sobą i nie sposób było pozyskać wystarczającej ilości zainfekowanych okazów, by wytworzyć preparat. Awans w strukturach naukowych W trakcie wojny Weigl badał riketsje, czyli bakterie będące czynnikiem epidemiologicznym tyfusu plamistego. Dzięki sukcesom na tym polu, w 1920 roku Uniwersytet Lwowski powołał go na stanowisko profesora zwyczajnego Katedry Biologii Ogólnej. Tam kontynuował swoją pracę i w latach 20. wytworzył pierwszą skuteczną szczepionkę przeciwko tej chorobie. We Lwowie stworzył niewielkie laboratorium, które później przekształciło się w Instytut Badań nad Tyfusem Plamistym. Nowatorska metoda Rudolfa Weigla W jaki sposób naukowiec pozyskiwał nosicieli bakterii? Jak wspomnieliśmy, wszy nie zarażają się między sobą, jednak Weigl opracował metodę, która pozwoliła mu skutecznie infekować zdrowe pasożyty. Polegała ona na wprowadzeniu przez odbyt szklanej rurki, której średnica była niewiele większa niż średnica ludzkiego włosa. Tą drogą wprowadzane były riketsje do jelita niewielkiego organizmu. Proste? Otóż nie. Metoda Weigla wymagała ciężkiej pracy wielu osób. W pierwszej kolejności trzeba było wyhodować wszy z gnid. W tym procesie uczestniczył cały sztab ludzi. Kluczowe było bowiem zachowanie czystości w klateczkach. Dalej wszy trafiały do tak zwanych karmicieli, których zadaniem było żywienie ich... własną krwią. Jedną z pierwszych takich osób była Zofia, żona profesora. Przez jakiś czas sam Rudolf Weigl zajmował się żywieniem pasożytów. Dwa razy zaraził się tyfusem plamistym, z czego jedna infekcja niemal zakończyła jego życie. Dalej owady trafiały do strzykaczy, których zadaniem było zainfekować zdrowy organizm. Następnie trzeba było wypreparować ich jelita pod mikroskopem. Jedną dawkę szczepionki uzyskiwano z organów trzydziestu wszy. Rudolf Weigl na ustach całego świata Cały proces był niezwykle czasochłonny i wymagał zaangażowania wielu osób, naukowców i zwykłych „karmicieli”, jednak rezultat był wart poświęcenia. Wkrótce cały naukowy świat usłyszał o polskim biologu, gdy podczas katolickich misji belgijskich w Chinach szczepionka Weigla uratowała życie tysiącom misjonarzy i Chińczyków. Naukowiec został za to odznaczony Orderem Świętego Grzegorza Wielkiego. Otworzyły się przed nim drzwi najbardziej prestiżowych instytucji naukowych, a w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym zaczęli wizytować naukowcy z całego świata. Ocalił ludzi nie tylko przed chorobą Niebawem świat ponownie został ogarnięty wojenną pożogą. Podczas sowieckiej okupacji Lwowa Instytut działał nadal. Gdy do miasta wkroczyli Niemcy, sytuacja zmieniła się o 180 stopni. W nocy z 3 na 4 lipca 1941 roku wymordowali niemal wszystkich lwowskich profesorów. Przeżyli tylko ci, którzy byli im potrzebni, a najbardziej potrzebowali szczepionki chroniącej przed tyfusem. Rudolf Weigl przystał na to, ale postawił warunek. Zgodził się pracować na rzecz Wermachtu, ale zażądał prawa do samodzielnego skompletowania zespołu współpracowników. Tak oto ocalił około pięć tysięcy osób, wśród których znaleźli się Stefan Banach, Andrzej Szczepanowski i Zbigniew Herbert. Rudolf Weigl po II wojnie światowej Choć Niemcy oczekiwali, że Weigl podpisze volkslistę, ten nigdy tego nie zrobił. Przez cały czas czuł się Polakiem, mimo że w jego żyłach nie płynęła polska krew. Po wojnie, wraz z rodziną, przeniósł się do Krakowa. Już wcześniej obiecano mu, że obejmie tam kierownictwo nowoczesnego instytutu bakteriologicznego. Zamiast tego, dostał skromne pomieszczenie w czynszowej kamienicy, w którym brakowało nawet podstawowej aparatury. Jakby tego było mało, musiał mierzyć się z oskarżeniami o kolaborację z okupantem, choć oficjalnych zarzutów nigdy mu nie przedstawiono. Mimo że miał prawo czuć się w Polsce niechcianym gościem, nie przerwał swojej pracy. Badania prowadził najpierw na Uniwersytecie Jagiellońskim, później na Uniwersytecie Poznańskim. Zmarł nagle, 11 sierpnia 1957 roku w Zakopanem. Profesor, dzięki któremu świat wygrał walkę z groźną chorobą, spoczął na alei zasłużonych Cmentarza Rakowickiego w Krakowie. Nagroda Nobla? Nie dla Rudolfa Weigla Zasługi polskiego profesora na polu walki z epidemią tyfusu plamistego nie podlegają żadnej dyskusji. Gdyby nie jego metoda, nie wiadomo, jak długo świat musiałby czekać na skuteczną szczepionkę. Choć wydaje się to nieprawdopodobne, Rudolf Weigl nigdy nie otrzymał Nagrody Nobla. Był ośmiokrotnie nominowany w dwudziestoleciu międzywojennym, ale najwyższe wyróżnienie zawsze otrzymywał ktoś inny. Ponownie zgłoszony w 1942 roku, nie otrzymał poparcia III Rzeszy. Po wojnie jego szanse na Nobla przekreśliły oskarżenia o sprzyjanie okupantowi. W okresie PRL-u nie bał się wygłaszać antykomunistycznych poglądów, więc władza zadbała, by o jego zasługach nie było zbyt głośno. W końcu doceniono jego pracę, ale profesor nie mógł się tym cieszyć. Dopiero pośmiertnie odznaczono go Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski i medalem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Błonica wróciła do Polski. Co to za choroba i jakie daje objawy?
Błonica znów budzi niepokój. Groźna choroba, która przez lata była zapomniana, powróciła i odmieniana jest dziś przez wszystkie przypadki. Sprawdź, jakie daje objawy, komu zagraża i jak można się przed nią chronić.
W tym artykule: Błonica w Polsce. Zakażony 6-latek w ciężkim stanie Błonica – co to za choroba? Objawy błonicy Szczepienia przeciwko błonicy O błonicy dawno nie było tak głośno. Wszystko po tym, jak potwierdzono zakażenie u 6-letniego chłopca z Wrocławia, który przed kilkoma dniami wrócił z Afryki. To pierwszy taki przypadek od lat, nic więc dziwnego, że wzbudza niepokój i rodzi pytania o dalsze ryzyko. Błonica w Polsce. Zakażony 6-latek w ciężkim stanie W minionym tygodniu wrocławscy lekarze potwierdzili przypadek błonicy u 6-latka po jego powrocie z wakacji na Zanzibarze. Chłopiec – mimo obowiązku – nie był zaszczepiony, co zwiększyło ryzyko zachorowania. Stan dziecka jest ciężki, ale stabilny. Jak informuje Główny Inspektorat Sanitarny, młody pacjent otrzymał wszystkie niezbędne środki lecznicze, w tym antytoksynę błoniczą. – Na potrzeby tych przypadków lek jest zabezpieczony w agencji rezerw rządowych. To uwolnienie następuje po decyzji trzech ministrów. Ta sytuacja nastąpiła bardzo szybko. Udało się dosłownie w ciągu kilku godzin podać ten lek pacjentowi od momentu ustalenia rozpoznania – zdradził GIS, dodając jednocześnie, że trwają poszukiwania pasażerów, którzy mieli kontakt z zakażonym chłopcem. „Wstępnym dochodzeniem” objęto ok. 500 osób, ponieważ podróż do Warszawy odbywała się trzema różnymi samolotami z międzylądowaniami w Omanie i Szwajcarii. Osoby z bliskiego otoczenia dziecka otrzymały profilaktyczną antybiotykoterapię oraz zaproponowano im szczepienia poekspozycyjne. GIS uspokaja, że ryzyko dalszego rozprzestrzeniania się choroby jest niskie, choć sytuacja wciąż jest monitorowana. – Mamy margines dwóch tygodni. Jeśli nie będzie nowych przypadków, będziemy mogli uznać zdarzenie za wygaszone. Czekamy więc do końca marca z ewentualnym zakończeniem dochodzenia epidemicznego – przekazał Paweł Grzesiowski, Główny Inspektor Sanitarny. Błonica – co to za choroba? Błonica, nazywana także dyfterytem, to groźna choroba zakaźna wywoływana przez maczugowca błonicy (Corynebacterium diphtheriae). Po wniknięciu do organizmu bakteria ta wytwarza groźną toksynę. Atakuje głównie układ oddechowy, prowadząc do poważnych powikłań, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci. Charakterystycznym objawem jest tworzenie się gęstych nalotów w gardle i krtani, które mogą powodować duszności. Choroba rozprzestrzenia się drogą kropelkową oraz przez bezpośredni kontakt z zakażonym. Bakterie mogą też pozostawać na przedmiotach dotkniętych przez osobę chorą. W XIX wieku wywoływała masowe epidemie w Europie i Ameryce Północnej (jej śmiertelność sięgała nawet 50%). Dopiero wprowadzenie szczepień w minionym stuleciu pozwoliło niemal całkowicie wyeliminować chorobę w krajach wysokorozwiniętych. W latach 90. XX wieku w byłych republikach ZSRR doszło do załamania się systemu szczepień i wybuchu epidemii błonicy. Zachorowało 200 tys. osób, z czego 5 tys. zmarło. Do dziś w krajach tych błonica występuje częściej. Obecnie błonica wciąż stanowi zagrożenie w regionach o niskim poziomie wyszczepialności, jak np. w Afryce. Pojedyncze przypadki pojawiają się jednak również na Zachodzie. Głównie wśród osób nieszczepionych lub z niepełnym cyklem szczepień. Objawy błonicy Pierwsze symptomy pojawiają się zazwyczaj od 2 do 5 dni po zakażeniu. Typowe objawy błonicy to: ból gardła, gorączka, osłabienie, powiększone węzły chłonne szyi („szyja Nerona”), charakterystyczny, szary nalot w gardle i na migdałkach, trudności w połykaniu i duszności. W cięższych przypadkach błonica może prowadzić do powikłań, takich jak uszkodzenie serca, porażenia nerwów czy niewydolność nerek. Dlatego każdy niepokojący symptom powinien być natychmiast skonsultowany z lekarzem. Szybka diagnoza i wdrożenie leczenia znacząco zwiększają szanse na pełne wyleczenie. Szczepienia przeciwko błonicy Aby zminimalizować ryzyko, kluczowe są szczepienia. W Polsce obowiązkowe szczepienia przeciwko błonicy wprowadzono w latach 50. XX wieku, co doprowadziło do znacznego spadku liczby zachorowań. Szczepionka jest podawana w ramach preparatu skojarzonego DTP, który chroni również przed tężcem i krztuścem. Odporność utrzymuje się przez wiele lat, ale dla dorosłych zaleca się dawki przypominające co dekadę. Źródła: gov.pl; GIS; National Geographic Polska
Kuru to choroba znana jako „śmiejąca się śmierć”. Jej przyczyna była przerażająca
W 2005 r. odnotowano ostatni przypadek kuru. Ta nietypowa choroba zakaźna atakowała kanibali z Papui-Nowej Gwinei. Jak odkryto kuru?
Spis treści: Odkrycie kuru Przebieg choroby kuru Ostatni przypadek kuru Badania nad prionami W 1957 r. amerykański uczony Daniel Carleton Gajdusek odkrył na Papui-Nowej Gwinei chorobę zwaną kuru. Atakowała ona mózg, niszcząc go stopniowo i doprowadzając w końcu do śmierci. Chorowali wyłącznie członkowie plemienia Fore, które od niepamiętnych czasów praktykowało rytualny kanibalizm ciał osób zmarłych. Za najcenniejszy organ uważano mózg – przywilej jego zjedzenia miała najbliższa rodzina. Lud Fore uważał, że w ten sposób można przejąć „siłę życiową” zmarłego. Niestety, zamiast tego kanibale spożywali zakaźne cząsteczki białkowe zwane prionami. To one wywoływały kuru. To schorzenie zaliczane do tzw. encefalopatii gąbczastych wraz z chorobami Jacoba-Creutzfeldta (CJD) i wściekłych krów (BSE). Odkrycie kuru Podczas gdy sami Papuasi tłumaczyli kuru czarami, badania prowadzone przez dr. Michaela Alpersa i antropolog Shirley Lindenbaum wykazały, że choroba ta rozprzestrzeniała się wśród członków plemienia jako skutek ich kanibalistycznych praktyk pogrzebowych. Mieli oni bowiem zwyczaj spożywania ciał zmarłych po to, aby ich życiowa moc wciąż zasilała szeregi ich ziemskiej społeczności. Odkryto też, że kuru występowało dużo częściej u kobiet i dzieci niż u dorosłych mężczyzn. Ci ostatni jedli bowiem najlepsze kawałki ludzkiego mięsa, podczas gdy kobietom zostawiano resztki – w tym mózgi, w których występowało duże stężenie prionów odpowiedzialnych za roznoszenie choroby. Poza tym to kobiety myły ciała zmarłych, a także nacierały sobie mózgami twarz – w tych sytuacjach również mogło dojść do zakażenia. Przebieg choroby kuru Przebieg tej znanej również jako „śmiejąca się śmierć” choroby zaczynał się od zaburzeń koordynacji ruchowej i bólów stawowych. Później występowały trudności z chodzeniem, drżenie ciała, mimowolne ruchy, oczopląs, unieruchomienie i afazja. Na samym zaś końcu występowały w żaden sposób niekontrolowane, wycieńczające już i tak słaby organizm, nieraz prowadzące do śmierci ataki patologicznego śmiechu. Choroba była nieuleczalna. Ostatni przypadek kuru Odkąd kanibalizm został zakazany przez australijskie prawo kolonialne, częstotliwość zachorowań na „śmiejącą się śmierć” znacznie spadła. Jeszcze w latach 50. XX wieku na kuru umierał co setny członek plemienia Fore. Ponieważ choroba charakteryzuje się długim okresem inkubacji, ostatni przypadek śmierci odnotowano w 2005 roku. Badania nad prionami Badania Gajduska nad kuru zostały uhonorowane Nagrodą Nobla w 1976 r. Jednak początkowo uczonym nie udało się znaleźć wirusów ani bakterii odpowiedzialnych za gąbczaste zwyrodnienie mózgu, związane m.in. z patologiami takimi jak choroba Crezufelda-Jakoba (CJD), kuru i choroba kłusowa trzody (scrapie). Wówczas Stanley Prusiner wysnuł teorię, którą z początku wyśmiano. No bo jak samo białko mogłoby być „zarazkiem”? Prusiner zajął się tym tematem w 1972 r., gdy jeden z jego pacjentów w szpitalu uniwersyteckim University of California w San Francisco zmarł na chorobę Creuzfelda-Jakoba. 10 lat później na łamach „Science” zasugerował, że choroby mogą być wywoływane przez „białkopodobną cząsteczkę zakaźną”, czyli prion. Miał po temu mocne podstawy. Kilka lat wcześniej Tikvah Alper z Medical Research Council’s Radiopathology Unit dowiódł, że czynnik wywołujący chorobę CJD jest całkowicie niewrażliwy na promieniowanie UV tak silne, że zniszczyłoby dowolny materiał genetyczny. Wkrótce potem matematyk John Stanley Griffith z Bedford College w Londynie opracował model zakładający, że choroba kłusowa trzody przenoszona jest tylko i wyłącznie z udziałem białka. W publikacji w „Nature” z 1967 r. podkreślał jednak, że nie ma obaw, by ten pomysł „przewrócił całą teorię biologii molekularnej do góry nogami”. Bezpośrednio po publikacji praca Prusinera nie spotkała się z większym zainteresowaniem. Z czasem jednak obojętność przerodziła się w krytykę. W grudniu 1986 r. w czasopiśmie „Discover” ukazała się karykatura Prusinera opatrzona komentarzem: „Nasza zabawa nazywa się sława, ale czy ma coś wspólnego z nauką?”. Okazało się, że ma. 11 lat później Stanley Prusiner dostał nagrodę Nobla, a badania nad prionami trwają do dziś. Źródło: archiwum NG.
Już w neolicie dżuma infekowała ludzi. Dlaczego wtedy nie powodowała epidemii?
Dżuma może liczyć aż 5 tysięcy lat. W neolicie to psy, a nie pchły mogły stanowić źródło zakażeń ludzi. Ale wtedy nie powodowało to masowych zgonów.
Spis treści: Komputer bada genomy pałeczki dżumy Pies zakażał dżumą? Odmienność genetyczna dawnej dżumy Wielka epidemia dżumy rozpanoszyła się w Europie kontynentalnej i Północnej w średniowieczu. Według wielu badań ówczesna zaraza mogła pochodzić z Azji Środkowej. Została wywołana przez pchły pasożytujące na szczurach śniadych, gnieżdżących się na ówczesnych statkach handlowych. Czarna śmierć rozprzestrzeniła się w zastraszającym tempie i pochłonęła miliony ofiar. Teraz naukowcy z Uniwersytetu Kiel w Niemczech odkryli, że pałeczka dżumy (Yersinia pestis), zbierająca śmiertelne żniwo w średniowieczu, w czasach jeszcze dawniejszych mogła pochodzić od psów. Psy polowały bowiem na gryzonie, które mogły być pierwotnymi nosicielami bakterii. W neolicie, około 5 tysięcy lat temu, pałeczka dżumy nie powodowała jednak epidemii. Była też nieco inna pod względem budowy genomu niż ta późniejsza. Komputer bada genomy pałeczki dżumy Badacze przeprowadzili sekwencjonowanie genomów szczątków mieszkańców dawnej osady Warburg z terenu dzisiejszych Niemiec. Szczątki pochodziły z odrębnych grobów sprzed 5500–4800 lat. Sekwencjonowania, czyli odczytu poszczególnych odcinków DNA dokonano za pomocą metody wspomagania komputerowego MALT. W ten sposób naukowcom udało się porównać genom neolitycznej bakterii z tymi z olbrzymiej bazy NCBI. Amerykańska baza zawiera niemal 40 tysięcy kompletnych genomów bakterii i wirusów. Dlaczego do badania niezbędne były ludzkie szczątki? W celu wyizolowania prehistorycznego szczepu bakterii z DNA pochowanych osób. Bakteria może pozostawić ślad w genomie człowieka. Oznacza on styczność z patogenem. Przeanalizowano również prehistoryczne szczątki psa z terenu dzisiejszej Szwecji. I okazało się, że zwierzę było zakażone pałeczką dżumy. Pies zakażał dżumą? – Wylesianie, będące konsekwencją rozwoju rolnictwa, zmieniło krajobraz Europy Środkowej i Północnej – mówi Ben Krause Kyora z Uniwersytetu Kiel. – To z kolei przyczyniło się do pojawienia się nowych gatunków gryzoni. Mogły one być naturalnymi nosicielami pałeczki dżumy – wskazuje naukowiec. Ludzie neolitu nie mieli bezpośredniego kontaktu z gryzoniami. Zmiana krajobrazu na bardziej stepowy ułatwiała jednak prehistorycznym psom polowanie na te zwierzęta. W neolicie liczba psów, jak wskazują badacze na łamach czasopisma naukowego „Communications Biology”, gwałtownie wzrosła. Część z nich mogła zostać udomowiona przez człowieka. W ten sposób pałeczka dżumy mogła przedostać się do ówczesnych osad. Pytanie, czy zakażenia dżumą w czasach neolitu to ślad po długotrwałej epidemii, podtrzymywanej przez kontakty międzyludzkie na terenie dawnej Eurazji, nadal pozostaje otwarte. Ale opisywane badanie nie wskazuje na to. Analiza genomu ówczesnej pałeczki dżumy oraz jej śladów w badanych odcinkach DNA łącznie z białkami wskazuje raczej, że bakteria nie zaadaptowała się wówczas do przenoszenia się między ludźmi. W przypadku dawnego psa wynik również nie jest jednoznaczny. Naukowcom udało się odtworzyć jedynie 8% genomu bakterii z jego szczątków. Odmienność genetyczna dawnej dżumy Co ciekawe, analiza genomów bakterii z dwóch stanowisk w Warburgu ujawniła, że te szczepy pałeczki dżumy są odmienne – wyewoluowały osobno. Genomy pałeczki dżumy różnicowały się więc jeszcze zanim doszło do zainfekowania ludzi. Potwierdza to fakt, że prehistoryczne szczepy pochodziły z różnych, oddalonych od siebie grobów. Naukowcy twierdzą, że to wszystko wskazuje, iż ślad różnych genetycznie bakterii w analizowanych genomach ludzi neolitu oznacza niezależne infekcje. Tym bardziej, że osoby, u których stwierdzono obecność bakterii nie były ze sobą spokrewnione. Co więcej, w badaniu szczątków z innych grobów nie odnaleziono śladów patogenu. Oczywiście, jak podkreślają badacze, brak śladu bakterii w prehistorycznym ludzkim genomie nie jest jednoznaczny z brakiem zakażenia. Ślady biologiczne mogą przecież ulec degradacji. Ale niewielka liczba wyników pozytywnych na obecność pałeczki dżumy – jedynie dwa na 175 przebadanych szczątków – sugeruje, że groby nie służyły pochówkom po masowych infekcjach. Epidemii więc w neolicie nie było. Źródła: Communications Biology, Uniwersytet Kiel.
Pierwszy przypadek zakażenia wirusem mpox poza Afryką. Komu zagraża ta choroba? Jakie są objawy?
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała mpox za globalne zagrożenie dla zdrowia publicznego. Choroba zaatakowała już kilkanaście tysięcy osób w Środkowej i Zachodniej Afryce. Pierwszy chory pojawił się również w Szwecji.
W tym artykule: Czy mpox jest niebezpieczny? Jakie są objawy mpox? Najgroźniejsza epidemia mpox 14 sierpnia choroba mpox – bardziej znana pod nieprecyzyjną nazwą małpiej ospy – została określona przez WHO jako globalne zagrożenie dla zdrowia publicznego. To już drugi przypadek uznania tego schorzenia za niebezpieczne na skalę ogólnoświatową. Poprzednio Światowa Organizacja Zdrowia nadała małpiej ospie ten status zaledwie w 2022 r. Na razie przypadki zachorowań odnotowano głównie w Kongu. Według WHO w tym roku na mpox zachorowało tam 15 600 osób. Zmarło 537. Choroba pojawiła się jednak również w sąsiednich krajach. Należą do nich m.in. Burundi, Kenia, Rwanda i Uganda. W niektórych nie występowała nigdy wcześniej. Dzień po decyzji WHO Szwecja ogłosiła, że odnotowała pierwszy przypadek mpox. Chorym okazał się podróżny, który wcześniej odwiedził Afrykę. Czy mpox jest niebezpieczny? Mpox to odzwierzęca choroba wirusowa. Wywołuje ją patogen należący do rodzaju Orthopovirus. W tej grupie mieści się dwanaście wirusów atakujących ssaki. Wirusy Orthopovirus wywołują również m.in. ospę prawdziwą oraz krowiankę. Wirus mpox, mniej groźny kuzyn patogenu powodującego ospę prawdziwą, został po raz pierwszy wykryty w duńskim laboratorium w 1958 r. Znaleziono go u małp, co spowodowało, że wywoływaną przez niego chorobę zaczęto nazywać małpią ospą. Nazwa jest o tyle nieprecyzyjna, że naturalnymi nosicielami wirusa są przede wszystkim gryzonie. Patogen może jednak atakować również inne ssaki, w tym małpy i ludzi. U tych ostatnich został wykryty po raz pierwszy w 1970 r. Wirus mpox występuje w dwóch wariantach genetycznych. W 2022 r. globalną epidemię wywołał klad II. Jest to odmiana powodująca łagodniejszą chorobę o mniejszej śmiertelności. Wówczas wynosiła ona poniżej 1 proc. Tym razem zagrożenie wywołał podtyp kladu I oznaczony jako 1b. Ta wersja wirusa jest znacznie groźniejsza. Zabija jedną osobę na dziesięć. Jakie są objawy mpox? Wirusem – oboma jego wariantami – można zarazić się przez kontakt z zakażonymi zwierzętami. Między ludźmi patogen przenosi się przez kontakty seksualne, a także drogą kropelkową. Zarazić się można przez pocałunek albo dotyk. Wystarczy przy tym dotknąć pościeli albo przedmiotów, które wcześniej brał do rąk chory. Na szczęście eksperci podkreślają, że dotychczas choroba wcale nie rozprzestrzeniała się łatwo. Najczęstsze objawy małpiej ospy to: gorączka, bóle mięśni, ból gardła i głowy, bolesna i swędząca wysypka, która z czasem zamienia się w wypełnione płynem bąble, obrzęk węzłów chłonnych Objawy najczęściej pojawiają się 4–11 dni po zakażeniu. Chory zaraża tak długo, jak długo ma wysypkę. Dopiero po jej ustąpieniu przestaje być źródłem wirusów. W większości przypadków choroba przebiega łagodnie, a objawy same ustępują po 2–4 tygodniach. Mpox można też przejść bezobjawowo. Nie ma leku na tę chorobę, choć w poważniejszych przypadkach podaje się leki przeciwwirusowe. Istnieje jednak szczepionka przeciwko mpox, dająca najlepszą ochronę po dwóch dawkach. Dżuma dziesiątkowała Europejczyków nie tylko w średniowieczu. Po raz pierwszy mogła uderzyć w epoce kamienia Pierwsza wielka epidemia dżumy mogła wybuchnąć tysiące lat przed dżumą Justyniana z VI w. n.e. Analiza DNA z neolitycznych pochówków sugeruje, że dżuma szalała w Europie już kilka tysi... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dzuma-dziesiatkowala-europejczykow-nie-tylko-w-sredniowieczu-po-raz-pierwszy-mogla-uderzyc-w-epoce-kamienia-db85595.jpg" width="938" height="652" alt="Dżuma dziesiątkowała Europejczyków nie tylko w średniowieczu. Po raz pierwszy mogła uderzyć w epoce kamienia" title="Dżuma dziesiątkowała Europejczyków nie tylko w średniowieczu. Po raz pierwszy mogła uderzyć w epoce kamienia" /> Najgroźniejsza epidemia mpox Był nią wybuch tej choroby z 2022 r. Pierwszy chory z małpią ospą pojawił się w Londynie w maju (wcześniej podróżował do Nigerii, gdzie choroba jest endemiczna). Do końca 2023 r. łącznie zachorowało prawie 100 tys. osób w 116 krajach świata. Zmarło jednak tylko 208 osób. Naukowcy podejrzewają, że przechorowanie mpox wywołanego przez klad II chroni przed szczerzącą się obecnie wersją Ib. To o tyle istotne, że w krajach afrykańskich zagrożonych epidemią szczepionki chroniące przed chorobą nie są łatwo dostępne. Co gorsza, choroba szczególnie zagraża dzieciom. Wśród zmarłych na mpox w Kongo jest wyjątkowo dużo osób poniżej 15. roku życia. Źródła: WHO, New Scientist, Wikipedia. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Polacy stracili populacyjną odporność na odrę. Szczepi się coraz mniej dzieci, co zwiastuje problemy
Populacyjna odporność obniżała ryzyko wystąpienia ognisk odry w Polsce. Niestety, jak zauważono, w ostatnich latach liczba zaszczepionych dzieci w naszym kraju spada, co przekłada się na wzrost liczby zakażeń odrą. Tymczasem powikłania mogą być bardzo poważne.
W tym artykule: Polska utraciła populacyjną odporność na odrę Polacy nie chcą się szczepić Czy odra to niebezpieczna choroba? Rozwój medycyny, w tym szczepionki, antybiotyki i leki przeciwwirusowe, a także poprawa warunków sanitarnych i systemów opieki zdrowotnej przyczyniły się do znacznej redukcji zagrożeń związanych z wieloma chorobami zakaźnymi i nie tylko. Do niedawna wydawało się, że odra także nie jest już zagrożeniem dla populacji. Niestety, jak wynika z najnowszego komunikatu UNICEF, Polska dołączyła do krajów, które utraciły zbiorową odporność na wirusa odry. Polska utraciła populacyjną odporność na odrę Odra to wysoce zakaźna choroba wirusowa. Najbardziej podatne na zachorowanie są dzieci, ale zakażenie może dotyczyć osób w każdym wieku. W szczególności tych, które nie były szczepione lub nie przeszły choroby w przeszłości. Przez lata zachorowalność na odrę wśród Polaków spadała. Przyczyniły się do tego obowiązkowe i bezpłatne szczepienia. Od kilku lat coraz więcej rodziców podejmuje jednak decyzję o nieszczepieniu dziecka przeciw odrze. To okazuje się brzemienne w skutkach dla Polaków żyjących w kraju. W 2022 r. w Polsce pierwszą dawkę preparatu otrzymało blisko 91 proc. dzieci, drugą ponad 77 proc. Jak przekazał UNICEF, oznacza to, że Polska straciła odporność populacyjną. O takiej odporności można mówić po przekroczeniu progu 95 proc. zaszczepionych. Spadek liczby szczepień przekłada się na wzrost zachorowań. Tylko w czterech pierwszych miesiącach tego roku w Polsce odnotowano 75 przypadków odry. To dwa razy więcej niż w całym 2023 r. <iframe allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share" allowfullscreen="true" frameborder="0" height="756" scrolling="no" src="https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Funicefpolska%2Fposts%2Fpfbid037Wbw868tjsBWZSkZhmPy8QdashjdBXKRXUPcYxaq1ceEiunXEGy2yQWnX9s4PJexl&show_text=true&width=500" style="border:none;overflow:hidden" width="500"> Polacy nie chcą się szczepić Renata Bem, dyrektor generalna UNICEF Polska, tłumaczy w najnowszym komunikacie organizacji, że w społecznościach, w których istnieją luki w odporności, odra jest często pierwszą rozprzestrzeniającą się chorobą. Z tego powodu uważa się ją za „wyznacznik skutecznych programów szczepień”. – Nieodpowiedzialne podejście do obowiązku szczepienia oznacza, że zagrożeni są nie tylko ci najmłodsi, których rodzice nie chcą ich szczepić, ale również te dzieci, które nie mogą być zaszczepione ze względów zdrowotnych – mówi dalej Renata Bem. Trend nieszczepienia dzieci dotyczy nie tylko naszego kraju. Zjawisko ma zasięg globalny. Jak informuje UNICEF, światowy poziom szczepień wciąż nie jest na poziomie sprzed pandemii i nie zmienił się znacząco od 2022 r. Za taki scenariusz mogą odpowiadać fake newsy i dezinformacja dotycząca szczepionek. Jak czytamy na łamach „American Journal of Public Health”, ponad 90 proc. twittów o szczepieniach opublikowanych między 2014 r. a 2017 r., pochodziło ze złośliwych kont. Część z nich była administrowana przez tzw. rosyjskich trolli. Choroby można wykrywać za pomocą zapachu? Przełomowe wyniki badań naukowców Subtelne zmiany zapachu człowieka mogą posłużyć do szybkiej diagnostyki choroby. Również takich, których konwencjonalnymi metodami nie umiemy dziś odpowiednio wcześnie wykryć. Czy odra to niebezpieczna choroba? Szczepionka przeciw odrze została wynaleziona przez dr. Johna Endersa i jego współpracowników. W 1954 roku Enders z zespołem po raz pierwszy wyizolował wirusa odry z próbki od chorego dziecka. Umożliwiło to podjęcie prac nad stworzeniem skutecznej i bezpiecznej szczepionki, które trwały przez kilka lat. W 1963 roku pierwszy preparat został licencjonowany i zaczęto stosować go na szeroką skalę. W Polsce powszechne szczepienia przeciw odrze rozpoczęto w roku 1975. Początkowe objawy odry to m.in. gorączka, kaszel, katar i zapalenie spojówek. Charakterystyczne dla choroby są też wysypka oraz plamki Koplika (białe plamki z czerwoną obwódką wewnątrz jamy ustnej, często na policzkach). Odra może prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u małych dzieci i osób z osłabionym układem odpornościowym. Do najczęstszych należą: zapalenie ucha środkowego, biegunka i odwodnienie czy zapalenie płuc. Zakażenie odrą w czasie ciąży może prowadzić do poronienia, przedwczesnego porodu lub niskiej wagi urodzeniowej dziecka. Źródła: UNICEF Polska Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Dżuma dziesiątkowała Europejczyków nie tylko w średniowieczu. Po raz pierwszy mogła uderzyć w epoce kamienia
Pierwsza wielka epidemia dżumy mogła wybuchnąć tysiące lat przed dżumą Justyniana z VI w. n.e. Analiza DNA z neolitycznych pochówków sugeruje, że dżuma szalała w Europie już kilka tysięcy lat przed naszą erą.
W tym artykule: Trzy epidemie dżumy Skąd się wzięła dżuma? Choroba atakująca kolejne pokolenia To jedna z największych zagadek dotyczących epoki neolitu. Ok. 5-6 tys. lat temu gwałtownie zmniejszyła się liczba ludności zamieszkującej wówczas Eurazję. Duża część ludzkich osad została na zawsze porzucona. Co było przyczyną tzw. neolitycznego załamania? Naukowcy mają różne teorie na ten temat. Wskazywano np. na pogarszające się warunki rolnicze, trudności z uprawą zbóż albo wojny. Jednak regularnie powracało jeszcze inne wyjaśnienie: atak jakiejś wyjątkowo zjadliwej zakaźnej choroby. Na pierwszym miejscu wśród kandydatek znajdowała się dżuma. Na to, że taki scenariusz jest coraz bardziej prawdopodobny, wskazuje praca opublikowana dzisiaj w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Nature”. Jej autorzy ze Szwecji i Danii przedstawiają nowe dowody na to, że pierwsza epidemia dżumy wybuchła już ok. 3 tys. lat p.n.e. Czyli kilka tysięcy lat wcześniej niż sądzono. Trzy epidemie dżumy Dotychczas dżumę uważano za przekleństwo naszej ery. Pierwsza wielka epidemia tej choroby (zwana dżumą Justyniana) wybuchła w Cesarstwie Bizantyjskim w VI w. n.e. Jej kolejne fale nękały ludzi przez następne dwieście lat. Choroba mogła pochłonąć nawet 100 mln istnień, w tym 40 proc. mieszkańców Konstantynopola. W VIII w. ogniska dżumy wygasły i Europejczycy mogli o niej na kilkaset lat zapomnieć. Jednak w XIV w. dżuma uderzyła ponownie. Przypuszcza się, że pojawiła się w Azji Środkowej, skąd przez Krym trafiła do południowej Europy. Szybko rozprzestrzeniła się na cały kontynent. Ta epidemia została nazwana czarną śmiercią – od charakterystycznego objawu, czyli ciemnych guzów pojawiających się w pachwinach chorego. Czarna śmierć zdziesiątkowała średniowieczną populację Europy. W dużych miastach takich jak Paryż czy Londyn mogła umrzeć nawet połowa mieszkańców. W sumie choroba zabiła nawet jedną trzecią ówczesnej ludności. Dżuma nękała Europejczyków – choć na mniejszą skalę – również w kolejnych stuleciach. Po raz trzeci masowo zaatakowała w Chinach i Indiach już w XIX w. Zabiła wówczas 10 mln ludzi. W 1894 r. nastąpił naukowy przełom: bakteriolog Alexandre Yersin zidentyfikował bakterię wywołującą chorobę – Yersinia pestis. Niedługo później opracowano szczepionkę. Skąd się wzięła dżuma? W historii ludzkości były więc trzy wielkie epidemie dżumy. Tylko czy na pewno? Zdaniem naukowców z Uniwersytetu Kopenhaskiego i Uniwersytetu w Göteborgu dżuma mogła wywołać epidemię również w neolitycznej Europie. Do takich wniosków doprowadziła ich analiza DNA pozyskanego z kości i zębów 107 osób, które zmarły ok. 5 tys. lat temu. Większość pochówków pochodziła z terenów dzisiejszej Szwecji. – Analizy pokazują, że 18 z tych osób, czyli 17 proc., w chwili śmierci było zarażonych dżumą – mówi Frederik Seersholm, współautor pracy. – Nasze wyniki wskazują też, że najmłodszy ze szczepów choroby miał potencjał wywołania epidemii – dodaje badacz. Zarazy, które dziesiątkowały ludzkość Dżuma Justyniana, Czarna śmierć. Przyjrzyjmy się bliżej paru zarazom, które przyczyniły się do zdziesiątkowania ludzi na świecie. Choroba atakująca kolejne pokolenia Badania DNA pozwoliły również odtworzyć relacje między zmarłymi. Dzięki temu dowiedzieliśmy się, że dżuma nękała więcej niż jedno pokolenie. W jednej z analizowanych rodzin na przestrzeni sześciu generacji dżuma pojawiła się aż trzykrotnie. – Kwestia możliwego pokrewieństwa pomiędzy osobami, których kości i zęby odnaleziono w grobowcach megalitycznych, jest przedmiotem dyskusji od co najmniej 200 lat. Było wiele teorii i spekulacji, ale teraz, dzięki DNA, mamy twarde dane – podkreśla Karl-Göran Sjögren z Uniwersytetu w Göteborgu. Zdaniem Frederika Seersholma nowe badanie obala teorie wykluczające dżumę jako przyczynę neolitycznego załamania. – Nie możemy – jeszcze – udowodnić, że dokładnie tak się stało. Ale fakt, że możemy teraz pokazać, że to mogło się wydarzyć [czyli że to dżuma mogła zdziesiątkować dawnych Europejczyków – przyp. red.], jest znaczący – uważa Seersholm. Źródło: EurekAlert, Nature Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com