Chiński detektor coraz bliżej rozwiązania zagadki neutrin. Pomogło wyjątkowo precyzyjne urządzenie
Chińskiemu eksperymentowi JUNO wystarczyły dwa miesiące zbierania danych, by osiągnąć precyzję pomiarów, na jaką poprzednicy potrzebowali dekad. Opublikowane 10 czerwca w prestiżowym „Nature” wyniki przybliżają fizyków do odpowiedzi na jedno z najistotniejszych pytań współczesnej fizyki: skąd biorą się masy neutrin i który z trzech typów tych cząstek jest najcięższy.
Neutrina to jedne z najdziwniejszych obiektów we Wszechświecie. Każdy centymetr sześcienny przestrzeni zawiera około 112 neutrin każdego rodzaju, czyli ponad 300 łącznie, co czyni je drugimi pod względem liczebności cząstkami w kosmosie po fotonach mikrofalowego promieniowania tła – tych jest 411 na cm³. Dla porównania, elektronów czy protonów, które przetrwały anihilację materii i antymaterii, jest około miliarda razy mniej. Rozpaczliwy środek zaradczy Istnienie neutrin zaproponował w 1930 roku Wolfgang Pauli. Chciał w ten sposób wytłumaczyć „brakującą” energię w procesie zwanym rozpadem beta. Sam nazwał to „rozpaczliwym środkiem zaradczym”, bo cząstka wydawała się niemożliwa do wykrycia. Do pierwszej detekcji tego „środka zaradczego” doszło w 1956 r. Dokonali jej Clyde Cowan i Frederick Reines. Wykryli antyneutrino elektronowe w eksperymencie przy reaktorze jądrowym (Cowan-Reines neutrino experiment). Reines otrzymał za to Nobla dopiero w 1995. Neutrina są praktycznie pozbawione masy, nie mają ładunku elektrycznego i oddziałują z materią tak rzadko, że przez nasze ciała co sekundę przelatują biliony tych cząstek, nie zostawiając żadnego śladu. Przez długi czas sądzono nawet, że w ogóle nie mają masy – standardowy model fizyki cząstek nie przewiduje dla nich żadnej. Problem w tym, że neutrina mają masę – tylko ekstremalnie małą. I tu zaczyna się zagadka, którą od ćwierć wieku próbują rozwiązać fizycy na całym świecie. Trzy smaki neutrin Zacznijmy od tego, że neutrina występują w trzech „zapachach” (ang. flavours) – elektronowym, mionowym i taonowym. Żaden zapach nie ma jednej, określonej masy. Każdy jest kwantową mieszanką trzech różnych „stanów masy”, które ewoluują z różną prędkością. Sprawia to, że neutrino w locie zmienia zapach: elektronowe neutrino powstałe w Słońcu może po drodze stać się mionowym, a potem znów elektronowym. Fizycy wiedzą już, że spośród trzech możliwych mas dwie muszą być sobie bardzo bliskie, a trzecia wyraźnie od nich odstaje. Nie wiadomo jednak, czy ta „inna” masa jest największą, czy może najmniejszą z trzech. Ta hierarchia mas określana jest przez naukowców jednym z kluczy do zrozumienia, dlaczego neutrina w ogóle mają masę, a także do wyjaśnienia mechanizmów wybuchów supernowych czy ewolucji całego Wszechświata. Chiński detektor neutrin Detektor JUNO – Jiangmen Underground Neutrino Observatory w prowincji Guangdong – powstał, aby odpowiedzieć na to pytanie. Sercem eksperymentu jest akrylowa kula o średnicy 35 metrów wypełniona 20 tysiącami ton tzw. cieczy scyntylacyjnej. Kulę otaczają 43 tysiące fotopowielaczy – urządzeń tak czułych, że zespół musiał zbudować własną fabrykę, by je produkować, bo żadne dostępne na rynku nie spełniały wymagań. Detektor wychwytuje antyneutrina elektronowe emitowane przez osiem reaktorów jądrowych oddalonych o 53 kilometry. Gdy taka cząstka uderzy w proton w cieczy, powstaje pozyton (antyelektron), który przelatuje około 10 centymetrów, emitując błysk światła. Jego energia zdradza energię neutrina, z którego powstał. To właśnie kształt widma energii niesie informację o hierarchii mas. Neutrina opuszczające reaktor mają widmo z szerokim szczytem przy energii około 3 megaelektronowoltów. Po drodze do JUNO oscylacje między dwoma bliskimi sobie stanami masy spłaszczają ten szczyt. Na to nakładają się drobne, gęsto upakowane „zmarszczki” – ich kierunek przesunięcia zależy właśnie od tego, czy trzecia masa jest tą większą, czy mniejszą. To już tylko kwestia czasu W ciągu zaledwie 59 dni zbierania danych zespół JUNO zmniejszył niepewność dwóch kluczowych parametrów oscylacji o jedną trzecią – osiągając lepszy wynik niż wcześniejsze eksperymenty działające przez dekady. Co więcej, poszukiwane zmarszczki w widmie są już – jak mówi fizyczka Patricia Vahle z College of William & Mary – wyraźnie widoczne. – Osiągnięcie takiej precyzji już po dwóch miesiącach działania pokazuje, że JUNO działa dokładnie tak, jak go zaprojektowano. Z tym poziomem dokładności JUNO wkrótce ustali porządek mas neutrin, przetestuje schemat oscylacji trzech zapachów i będzie szukać śladów nowej fizyki wykraczającej poza ten schemat – skomentował Wang Yifang, inicjator i rzecznik projektu z Instytutu Fizyki Wysokich Energii w Pekinie. Droga do ostatecznej odpowiedzi może być jeszcze długa, ale jak mówi teoretyk Patrick Huber z Virginia Tech: „to teraz tylko kwestia czasu i zbierania danych”. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Prehistoryczny zabójca z Chin. Odkryto nowego mikroraptora o czterech „skrzydłach”
Był wielkości sowy, ale jednocześnie to bliski kuzyn welociraptora. Posiadał cztery „skrzydła” i potrafił szybować między drzewami. Naukowcy odkryli nieznany gatunek dinozaura. Pod kilkoma względami jest wyjątkowy.
Przez lata paleontolodzy badający osady w północno-zachodnich Chinach natrafiali na makabryczne znaleziska. W dorzeczu Changma odkryto szczątki setek prehistorycznych ptaków, ale niektóre z nich znajdowały się w specyficznych, sprasowanych skupiskach. Przypominały one wypluwki, jakie współcześnie generują sowy po zjedzeniu ofiary. Jest to zlepek niestrawionych części pokarmu w postaci kości czy sierści. W tych warstwach brakowało jednak sprawcy tej prehistorycznej masakry. Właśnie udało się go wykryć. Nowy mieszkaniec kredowego dorzecza Sytuacja zmieniła się wraz z publikacją w czasopiśmie naukowym „Annals of Carnegie Museum”. Międzynarodowy zespół badawczy ogłosił odkrycie nowego gatunku dinozaura – Jian changmaensis. Nazwa gatunkowa nawiązuje do mitologicznego stworzenia z Chin oraz miejsca znalezienia skamieniałości w prowincji Gansu. Jest to o tyle istotne, że region ten dostarczył już ponad stu ptasich skamieniałości, ale Jian jest pierwszym zidentyfikowanym tam dinozaurem, który nie należał do grupy ptaków. Anatomia drapieżnika wielkości sowy Mimo że badaczom udało się odnaleźć jedynie fragment kości ramiennej o długości około 10 centymetrów, dostarczył on kluczowych informacji o anatomii zwierzęcia. Jian changmaensis należał do mikroraptorów – grupy małych, drapieżnych dinozaurów z rodziny dromeozaurów, będących bliskimi kuzynami słynnych welociraptorów. Nowo opisany gatunek był jednak wyjątkowo duży jak na mikroraptora. Naukowcy szacują, że rozpiętość jego skrzydeł wynosiła około 1,2 metra, co czyni go zbliżonym gabarytowo do sowy płomykówki. Szybowiec o czterech skrzydłach Naukowcy przypuszczają, że Jian changmaensis, podobnie jak inni przedstawiciele jego grupy, posiadał długie pióra nie tylko na przednich, ale i na tylnych kończynach. Nadawało mu to wygląd stworzenia o czterech „skrzydłach”. – Jian i inne mikroraptory prawdopodobnie nie były zdolne do prawdziwego, napędzanego [siłą mięśni] lotu, ale prawdopodobnie potrafiły szybować jak latająca wiewiórka – mówi Jigmani O’Connor z Muzeum Historii Naturalnej w Chicago, która jest współautorką nowej analizy. Te zwierzęta potrafiły przemieszczać się między drzewami, wykorzystując swoje upierzenie do kontrolowanego opadania i ataku. Taka mobilność uczyniła z nich groźnych łowców w okresie kredy. Brakujące ogniwo – szybujący drapieżnik Odkrycie Jian changmaensis w Chinach pozwoliło wreszcie zrozumieć naukowcom ekosystem sprzed 120 milionów lat. Paleontolodzy uważają, że to właśnie ten dinozaur był „brakującym drapieżnikiem” polującym na wczesne ptaki, takie jak Gansus yumenensis. Był on znacznie większy od większości stworzeń znajdowanych w tym regionie, co w połączeniu z jego mięsożerną naturą stawiało go na szczycie lokalnego łańcucha pokarmowego. To wyjaśnia obecność wspomnianych wcześniej skupisk pogruchotanych kości. Nowo opisany szybujący dinozaur prawdopodobnie połykał mniejsze ptaki w całości, a następnie pozbywał się niestrawionych resztek w formie wypluwek. Źródło: Annals of Carnegie Museum Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Akupunktura naprawdę działa. Naukowcy w końcu odkryli, w jaki sposób łagodzi ból
Organizm ma własny, wbudowany system przeciwbólowy. Akupunktura może go aktywować. Nowe badania pokazują, co dzieje się w ciele po wkłuciu igły.
Spis treści: Tajemnica igły Tradycyjna medycyna chińska pod lupą Fałszywe igły, prawdziwa ulga Starożytna medycyna spotyka nowoczesność Ukłucie igłą nie wydaje się czymś, co powinno uśmierzać silny ból. A jednak w niektórych przypadkach tak właśnie się dzieje – łagodzi migreny, przytępia ból, a nawet pomaga pacjentkom przetrwać poród. W jednym z randomizowanych badań przeprowadzonych w warunkach szpitalnego oddziału ratunkowego akupunktura łagodziła ostry ból szybciej i skuteczniej niż morfina podawana dożylnie, powodując przy tym mniej działań niepożądanych. Akupunktura, praktyka wywodząca się z tradycyjnej medycyny chińskiej (TCM), od dawna funkcjonuje w szarej strefie między medycyną a tajemnicą. Jest powszechnie stosowana w leczeniu bólu, a jednocześnie często bywa lekceważona jako placebo. Postępy w technikach obrazowania i badaniach klinicznych zmieniają jednak ten sposób postrzegania. Naukowcy odkrywają, w jaki sposób igła może uruchamiać w organizmie reakcję łańcuchową: aktywować komórki odpornościowe, uwalniać substancje chemiczne modulujące ból i zmieniać aktywność mózgu. Wyłania się z tego coraz wyraźniejszy obraz mierzalnej reakcji obejmującej cały organizm – reakcji, która pomaga pozycjonować akupunkturę jako niedrogą, nieuzależniającą metodę leczenia bólu na całym świecie. Tajemnica igły Przez stulecia terminologia tradycyjnej medycyny chińskiej – koncepcje takie jak meridiany oraz qi, czyli energia życiowa – budziły sceptycyzm wielu zachodnich badaczy. Ten rozdźwięk ulega obecnie zmianie. – W miarę postępu badań klinicznych naukowcy uzyskują coraz wyraźniejszy obraz procesów zachodzących w momencie kontaktu igły z tkanką – mówi dr Mingxiao Yang, adiunkt na Uniwersytecie Technologicznym Nanyang w Singapurze, którego laboratorium zdrowia integracyjnego bada tradycyjną medycynę chińską przy użyciu najnowocześniejszych technologii. Reakcja rozpoczyna się miejscowo. Niewielki bodziec mechaniczny wywołany przez igłę, znany jako mechanotransdukcja, uruchamia kaskadę sygnałów biochemicznych w otaczającej ją tkance łącznej. Proces ten stymuluje komórki tuczne skóry (mastocyty, stanowiące pierwszą linię obrony organizmu) do uwalniania do sąsiednich tkanek związków takich jak histamina, serotonina oraz adenozyna. Sygnały te pobudzają następnie zakończenia nerwowe, które przekazują impulsy do obszarów mózgu odpowiedzialnych za przetwarzanie i modulację bólu. – Akupunktura może również angażować szersze szlaki regulacji bólu, w tym zjawisko „ból hamuje ból”, w którym jeden bodziec może osłabiać odczuwanie innego – wyjaśnia dr Mingxiao Yang. Niektóre terapie manualne, takie jak masaż, mogą wywoływać częściowo podobne reakcje poprzez mechaniczną stymulację tkanki łącznej, choć mechanizmy te pozostają przedmiotem badań. Tradycyjna medycyna chińska pod lupą W ostatnich latach postępy w technikach obrazowania sprawiły, że niegdyś ukryte skutki działania akupunktury stały się coraz bardziej widoczne. Obrazowanie fMRI wysokopolowe pokazuje, w jaki sposób stymulacja określonych punktów akupunkturowych wiąże się ze zmianami aktywności mózgu, w tym w obszarach zaangażowanych w przetwarzanie bólu i regulację emocji. Tymczasem obrazowanie z użyciem miękkiego promieniowania rentgenowskiego (soft-X-ray) uchwyciło komórki odpornościowe przemieszczające się w kierunku igieł akupunkturowych, gdzie uwalniają mediatory bólu. Nawet ultrasonografia pomaga badaczom obserwować w czasie rzeczywistym efekt rozchodzenia się naprężenia wywołanego pociągnięciem igły oraz to, jak skutki te mogą się różnić w zależności od miejsca jej wkłucia. Wspólnie narzędzia te zaczynają mapować sposób, w jaki miejscowy bodziec może rozchodzić się po całym organizmie – łącząc tkanki obwodowe, reakcje odpornościowe oraz mózgowe sieci przetwarzania bólu. Jak dodaje dr Mingxiao Yang, z psychologicznego punktu widzenia rolę odgrywa również samo oczekiwanie możliwego uzdrowienia. – Oczekiwania wobec leczenia i wiara w jego skuteczność, częściowo przetwarzane przez układ nagrody w mózgu, mogą także przyczyniać się do wywołanego akupunkturą łagodzenia bólu – tłumaczy. Kompleksowa teoria mechanizmu działania akupunktury wciąż pozostaje poza zasięgiem naukowców. Jednak badacze zaczynają już identyfikować pewne prawidłowości, które mogłyby pomóc w prognozowaniu, u kogo ta metoda przyniesie najlepsze rezultaty. – Szczególnie interesuje mnie możliwość identyfikacji biomarkerów przewidujących odpowiedź na leczenie i pomagających nam lepiej zrozumieć, którzy pacjenci najprawdopodobniej odniosą korzyść – mówi dr Mingxiao Yang. Niektóre badania analizowały również, w jaki sposób tradycyjne mapy akupunkturowe pokrywają się z anatomią. Badacze odnotowali 80-procentową zbieżność między klasycznymi przebiegami meridianów a sieciami tkanki łącznej – obszarami, które wydają się zawierać większe zagęszczenie włókien nerwowych niż otaczające je okolice. Jedna z analiz wykazała, że te gęsto unerwione punkty mogą zawierać 1,4 raza więcej włókien nerwowych niż miejsca niebędące punktami akupunkturowymi. – Tradycyjną mapę meridianów należy reinterpretować jako niezwykle przenikliwy, starożytny schemat sieci nerwowych i powięziowych organizmu – mówi prof. Judith Schlaeger z College of Nursing na University of Illinois Chicago. – Najskuteczniejsze punkty to często te, które działają jak łatwo dostępne porty wejścia do układu nerwowego. Fałszywe igły, prawdziwa ulga Przez dziesięciolecia powracało jedno pytanie: czy akupunktura działa w sposób wykraczający poza efekt placebo? Udzielenie na nie odpowiedzi okazało się trudne. – Prawdziwe oblicze akupunktury pozostawało nieuchwytne – mówi prof. Judith Schlaeger. – Badacze nie dysponowali możliwością zastosowania definitywnej metodologii klinicznej – podwójnie ślepego randomizowanego badania kontrolowanego – aby oddzielić rzeczywiste fizjologiczne skutki akupunktury od efektu placebo. Ta bariera może wreszcie zaczynać znikać. Zespół prof. Judith Schlaeger właśnie zakończył badanie, które określa się jako pierwszą na świecie podwójnie ślepą próbę dotyczącą akupunktury – ani uczestniczki, 89 kobiet cierpiących na przewlekły ból sromu, ani sami badacze nie wiedzieli, czy zastosowano prawdziwe, czy pozorowane igły. Badanie było możliwe dzięki specjalnie zaprojektowanej igle placebo, opracowanej przez prof. Nobuariego Takakurę z Tokyo Ariake University of Medical and Health Sciences, która ukrywa głębokość penetracji igły. Jak wyjaśnia prof. Nobuari Takakura bez środowiska badania podwójnie ślepego rozszyfrowanie mechanizmów akupunktury byłoby niemożliwe, ponieważ badacze nie byliby w stanie odróżnić jej rzeczywistego efektu fizjologicznego od siły oczekiwań. Wyniki zespołu, opublikowane niedawno w „Journal of Pain”, pokazują, że zarówno prawdziwa, jak i pozorowana akupunktura mogą przynosić ulgę, choć nie w równym stopniu. Prawdziwa akupunktura zapewnia znacznie dłużej utrzymującą się ulgę – w niektórych przypadkach nawet do 12 tygodni – podczas gdy efekt placebo słabł po czterech tygodniach. Ponieważ prawdziwa akupunktura powoduje mikrouraz, który wyzwala gwałtowne uwalnianie substancji chemicznych, ośrodkowy układ nerwowy zostaje pobudzony co uruchamia naturalne, długoterminowe mechanizmy naprawcze organizmu. Prof. Nobuari Takakura dodaje, że pokazuje to, iż choć ulga napędzana efektem placebo, wynikająca z „rytuału opieki”, rzeczywiście istnieje, szybko zanika, ponieważ nie ma trwałego bodźca. To wyraźna granica między ulotnym charakterem placebo a utrzymującym się efektem rzeczywistej interwencji. Mimo to wiele pytań wciąż pozostaje bez odpowiedzi. Aby potwierdzić te doniesienia i określić, w jak szerokim zakresie mają one zastosowanie, konieczne będzie przeprowadzenie zakrojonych na większą skalę badań oraz replikacja uzyskanych wyników. Starożytna medycyna spotyka nowoczesność Zrozumienie mechanizmów działania akupunktury pozwala na znacznie więcej niż tylko zaspokojenie naukowej ciekawości. Mogłoby ono całkowicie przedefiniować globalne podejście do leczenia bólu – oferując tanią i nieuzależniającą opcję terapeutyczną w czasie, gdy systemy opieki zdrowotnej intensywnie poszukują alternatyw dla farmakoterapii. Akupunktura, która od dawna stanowi integralną część systemów ochrony zdrowia w Chinach i innych częściach Azji, jest również coraz szerzej stosowana w krajach takich jak Niemcy, gdzie od 2007 roku jej koszty są refundowane w ramach publicznego ubezpieczenia zdrowotnego w przypadku określonych stanów związanych z bólem przewlekłym. Dr Kim Sungchol, kierownik departamentu ds. Medycyny Tradycyjnej, Komplementarnej i Integracyjnej w Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), ma nadzieję na dalszy rozwój tych trendów. Jego zespół koordynuje obecnie wdrażanie Globalnej Strategii Medycyny Tradycyjnej WHO na lata 2025–2034, której celem jest włączanie tradycyjnych praktyk opartych na dowodach naukowych do nowoczesnych systemów opieki zdrowotnej. – Zgodnie z najnowszymi globalnymi raportami WHO dotyczącymi medycyny tradycyjnej i komplementarnej, akupunktura jest obecnie najszerzej stosowaną metodą terapeutyczną na świecie w tej dziedzinie – zauważa dr Kim Sungchol. W miarę jak baza dowodowa rośnie, akupunktura może również otworzyć drzwi do szerszej akceptacji innych terapii tradycyjnych – od ziołolecznictwa po medytację – z których wiele jest obecnie badanych z zachowaniem coraz większego rygoru klinicznego. Rezultaty tych zmian mogą mieć charakter transformacyjny. W Stanach Zjednoczonych, gdzie kryzys opioidowy pochłonął już od 2000 roku ponad milion ludzkich istnień, niefarmakologiczne podejście do leczenia bólu cieszy się ponownym, dużym zainteresowaniem. Część badań sugeruje, że akupunktura może zmniejszać zarówno ból pooperacyjny, jak i zapotrzebowanie na leki opioidowe, choć wyniki tych analiz bywają zróżnicowane. – Ostatecznie w wizji na rok 2034 nie chodzi o faworyzowanie jednego systemu medycznego kosztem innego, ale o budowanie silniejszych systemów ochrony zdrowia, które odzwierciedlają to, w jaki sposób ludzie szukają pomocy – podsumowuje dr Kim Sungchol. Źródło: National Geographic
W starożytnym grobowcu odkryto piwo sprzed ponad 2000 lat. Trunek przetrwał do dziś
W brązowym naczyniu z grobowca z czasów Walczących Królestw w Chinach archeolodzy odkryli pozostałości fermentowanego płynu. Analizy chemiczne i mikroskopowe wykazały, że był to napój alkoholowy na bazie zbóż.
Historia alkoholu jest niemal tak długa jak historia rolnictwa. Najstarsze ślady fermentowanych napojów archeolodzy odnajdują w różnych częściach świata, od Bliskiego Wschodu po Chiny. Za ojczyznę piwa często uznaje się region Żyznego Półksiężyca, obejmujący m.in. Mezopotamię, gdzie już kilka tysięcy lat przed naszą erą warzono napoje ze sfermentowanego jęczmienia. Z kolei w Chinach odkryto dowody produkcji alkoholu sprzed około 9–10 tys. lat, opartego na ryżu, prosie i owocach. Piwo sprzed ponad 2000 lat Najnowsze odkrycie pokazuje jednak, że także późniejsze cywilizacje Państwa Środka rozwijały własne, zaawansowane techniki warzenia alkoholu. Badania opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Journal of Archaeological Science: Reports” opisują niezwykłe znalezisko z cmentarzyska Shanjiabao w chińskim regionie Ningxia. Archeolodzy odkryli tam grobowiec oznaczony jako M39, datowany na okres Walczących Królestw, czyli lata 475–221 p.n.e. Wewnątrz znajdowała się charakterystyczna butla z brązu o kształcie przypominającym główkę czosnku. Naczynie było częściowo wypełnione cieczą. Tego typu pojemniki od dawna były wykorzystywane w Chinach do przechowywania alkoholu, ale dopiero teraz udało się dokładnie zbadać ich zawartość. Naukowcy zastosowali szereg nowoczesnych metod laboratoryjnych, m.in. spektroskopię FTIR oraz zaawansowaną chromatografię sprzężoną ze spektrometrią mas. Dzięki temu udało się wykryć charakterystyczne związki organiczne powstające podczas fermentacji. Co było w chińskim piwie? Wyniki analizy chemicznej W próbce znaleziono wysokie stężenia kwasu mlekowego i szczawiowego oraz niskie stężenie kwasu winowego obecnego zazwyczaj w owocach. Jeszcze ważniejsze okazały się jednak badania mikroskopowe. – Wykryto również 23 inne grupy związków organicznych, m.in. aminokwasy, kwasy tłuszczowe i cukry. Analiza mikroresztek potwierdziła ponadto, że głównymi składnikami użytymi do produkcji były proso oraz zboża z grupy Triticeae, czyli pszenica lub jęczmień – twierdzą badacze. Odkryto także ślady drożdży oraz fitolitów, czyli mikroskopijnych struktur krzemionkowych powstających w tkankach roślinnych. Autorzy badania doszli do wniosku, że napój był produkowany przy użyciu tradycyjnej chińskiej mieszanki fermentacyjnej „qu”. To mieszanina pleśni, drożdży i mikroorganizmów wykorzystywana w Chinach od tysięcy lat do fermentacji alkoholu. Technologia ta różni się od klasycznego europejskiego piwowarstwa, opartego głównie na słodowaniu zbóż. – Wyniki sugerują, że pozostałości cieczy były najprawdopodobniej napojem alkoholowym na bazie zbóż – napisali badacze w swoim artykule. Według autorów odkrycie pozwala lepiej zrozumieć zarówno dietę, jak i rozwój technologii fermentacyjnych ludu Qin, który wkrótce miał stworzyć pierwsze zjednoczone cesarstwo Chin. Do czego starożytni Chińczycy wykorzystywali alkohol? Cmentarzysko Shanjiabao leżało w pobliżu umocnień granicznych państwa Qin i prawdopodobnie chowano tam wojowników i lokalną ludność. Zdaniem archeologów alkohol w tym regionie mógł pełnić tam nie tylko funkcję codziennego napoju, ale również był elementem rytuałów i ceremonii pogrzebowych. Badacze podkreślają, że odkrycie jest wyjątkowe, ponieważ płynne pozostałości alkoholu bardzo rzadko zachowują się przez ponad dwa tysiące lat. Zazwyczaj archeolodzy znajdują jedynie ślady chemiczne w ceramice lub osadach. Tym razem zachowała się znaczna ilość cieczy, co umożliwiło przeprowadzenie znacznie dokładniejszych analiz. Autorzy zwracają też uwagę, że połączenie badań chemicznych i analiz mikrobiologicznych pozwala uniknąć błędów interpretacyjnych, które pojawiały się we wcześniejszych pracach nad pradawnym alkoholem. Dzięki temu możliwe staje się coraz dokładniejsze odtwarzanie historii piwowarstwa oraz dawnych praktyk kulinarnych. Źródło: Journal of Archaeological Science: Reports Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Trucizna, która uśmierzała ból. Naukowcy odkryli środek znieczulający sprzed setek lat
Na żelaznych nożyczkach i pęsetach sprzed 600 lat naukowcy znaleźli ślady jednej z najbardziej toksycznych substancji roślinnych świata. Odkrycie sugeruje, że lekarze z czasów chińskiej dynastii Ming stosowali preparaty z tojadu jako środek znieczulający podczas zabiegów chirurgicznych.
Historia anestetyków, czyli środków znieczulających, sięga czasów starożytnych. Już wiele tysięcy lat temu lekarze próbowali łagodzić ból podczas zabiegów, wykorzystując alkohol, opium, konopie czy mieszanki ziół o działaniu odurzającym. Dawna chirurgia była jednak mimo wszystko brutalnym doświadczeniem. Skuteczne i bezpieczne anestetyki należały do rzadkości, a większość operacji wykonywano przy ograniczonych możliwościach uśmierzania bólu. Dopiero XIX wiek przyniósł rewolucję w postaci eteru i chloroformu. Coraz więcej wskazuje jednak na to, że znacznie wcześniej zaawansowane metody znieczulenia rozwijano także poza Europą. Trucizna jako środek znieczulający Nowe badania opublikowane na łamach czasopisma „Antiquity” rzucają nowe światło na medycynę chińskiej dynastii Ming. Naukowcy przeanalizowali mikroskopijne pozostałości zachowane na żelaznych nożyczkach i pęsetach należących do lekarza Xia Quana, żyjącego na przełomie XIV i XV wieku. Narzędzia te odkryto kilkadziesiąt lat temu w grobowcu w mieście Jiangyin, około 150 kilometrów na północny zachód od Szanghaju. Analiza pozostałości wykazała ślady akonityny. To silnie toksyczny alkaloid pozyskiwany z tojadu, nazywanego również mordownikiem. – Sześć wieków temu chirurg z czasów dynastii Ming przeprowadził operację za pomocą żelaznych nożyczek i pęsety. Dziś odkryliśmy ślady środka znieczulającego pozostawione na tych narzędziach za pomocą wiązki światła laserowego – powiedział współautor badania Congcang Zhao, archeolog z Northwest University w Chinach. Jak zamienić truciznę w anestetyk? Na podstawie analizy fluorescencji rentgenowskiej naukowcy ustalili, że nożyczki i pęseta zostały wykonane z żelaza. Następnie, pod mikroskopem, wyselekcjonowali trzy drobne cząsteczki rdzawego osadu na narzędziach, co miało pozwolić zidentyfikować ślady związków organicznych. Aby określić skład osadu, naukowcy wykorzystali mikrospektroskopię Ramana, czyli technikę, w której wiązka lasera pada na próbkę, powodując rozproszenie fotonów. Wzór tego rozproszenia można następnie przeanalizować, aby uzyskać strukturalny ślad cząsteczek w próbce. Badacze podkreślają, że jest to „pierwszy bezpośredni chemiczny dowód” używania środków znieczulających na dawnych narzędziach chirurgicznych. Według autorów pracy lekarze dynastii Ming potrafili kontrolować toksyczność substancji dzięki specjalnym metodom obróbki. Po pierwsze, ówcześni medycy zdali sobie sprawę, że substancja nie jest śmiertelna w mikrodawkach. Po drugie, po m.in. długim gotowaniu w occie czy wymieszaniu jej z innymi składnikami, akonityna działała przeciwbólowo i przeciwzapalne. Otrzymany preparat miał działać jako miejscowy środek przeciwbólowy. Naukowcy twierdzą, że 600-letnie żelazne narzędzia były używane podczas drobnych operacji. Prawdopodobnie środek znieczulający był w postaci płynnej. – Badanie potwierdza, że Aconitum stosowano jako anestetyk miejscowy, bezpiecznie i precyzyjnie używany podczas zabiegów chirurgicznych – twierdzą badacze. Ich zdaniem odkrycie pokazuje, że chińscy medycy już sześćset lat temu potrafili równoważyć skuteczność leku i bezpieczeństwo pacjenta. Czym jest tojad? Tojad to rodzaj silnie trujących roślin z rodziny jaskrowatych. W Polsce najbardziej znany jest tojad mocny, który wyróżnia się charakterystycznymi fioletowo-granatowymi kwiatami przypominającymi hełmy. Roślina występuje naturalnie m.in. w górach Europy i Azji, ale bywa też uprawiana w ogrodach. Najgroźniejszą substancją zawartą w tojadzie jest wspomniana wcześniej akonityna, czyli alkaloid działający na układ nerwowy i serce. Nawet niewielka dawka może wywołać drętwienie, zaburzenia rytmu serca, paraliż, a w skrajnych przypadkach śmierć. Z tego powodu tojad od wieków uchodził za jedną z najbardziej niebezpiecznych roślin świata. Był wykorzystywany jako trucizna, m.in. do zatruwania grotów strzał. Źródło: Antiquity Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
To drzewo to biologiczny fenomen. Przetrwało epokę dinozaurów i bombę atomową
Do polskich kin właśnie trafił film „Milcząca przyjaciółka”, opowiadający o niezwykłej relacji człowieka z drzewem. W centrum historii znalazł się miłorząb japoński – gatunek od lat uznawany za jeden z najbardziej niezwykłych na świecie. To drzewo fascynuje nie tylko swoim wyglądem i długowiecznością, ale również symboliką, która od wieków wiąże je z pamięcią, odpornością i przemijaniem. Nic więc dziwnego, że twórcy filmu uczynili z niego cichego świadka ludzkich emocji i historii rozgrywających się na przestrzeni dekad.
W ostatnich latach coraz częściej mówi się o „inteligencji” roślin, ich zdolności do komunikacji oraz wpływie natury na ludzką psychikę. Naukowcy badają, w jaki sposób drzewa reagują na otoczenie, wymieniają informacje i tworzą skomplikowane sieci zależności przypominające naturalne systemy komunikacji. Jednocześnie rośnie zainteresowanie terapeutycznym wpływem kontaktu z przyrodą – od leśnych kąpieli po ogrody wspierające zdrowie psychiczne. W tym kontekście miłorząb japoński zajmuje miejsce szczególne. To jeden z najstarszych gatunków drzew na Ziemi, który przetrwał miliony lat niemal bez zmian i stał się symbolem wytrwałości oraz pamięci. Miłorząb japoński przetrwał miliony lat. Ocalał nawet po Hiroszimie Miłorząb japoński, znany również jako miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba), od lat uznawany jest za jedno z najbardziej niezwykłych drzew na świecie. Naukowcy określają go mianem „żywej skamieniałości”, ponieważ jego przodkowie pojawili się na Ziemi ponad 200 milionów lat temu, jeszcze w czasach dinozaurów. Skamieniałości liści bardzo podobnych do współczesnych miłorzębów odkryto m.in. w Chinach i datowano na wczesną jurę. Co wyjątkowe, współczesne drzewa niemal nie różnią się od swoich pradawnych odpowiedników. Paleobotanicy podkreślają, że miłorząb jest biologicznym fenomenem – jedynym żyjącym przedstawicielem całego rzędu miłorzębowców (Ginkgoales), który w odległej przeszłości obejmował wiele różnych gatunków roślin. Większość z nich wyginęła jednak miliony lat temu wraz ze zmianami klimatu i rozwojem nowych gatunków roślin kwitnących. Przez długi czas sądzono nawet, że miłorząb całkowicie zniknął ze środowiska naturalnego i przetrwał wyłącznie dzięki uprawie prowadzonej przez ludzi. Gatunek został ocalony przede wszystkim przez mnichów buddyjskich i mieszkańców Chin, Korei oraz Japonii, którzy od wieków sadzili drzewa w pobliżu świątyń i klasztorów. W Europie miłorząb pojawił się dopiero w XVIII wieku, prawdopodobnie za sprawą podróżników i kupców związanych z Holenderską Kompanią Wschodnioindyjską. Dziś można go spotkać na całym świecie, także w polskich parkach i ogrodach botanicznych. Drzewo słynie z niezwykłej wytrzymałości – jest odporne na mróz, zanieczyszczenia powietrza, grzyby oraz owady, dlatego doskonale radzi sobie nawet w centrach dużych miast. Miłorzęby należą również do najbardziej długowiecznych drzew na świecie. Za jeden z najstarszych uznawany jest okaz rosnący przy świątyni Gu Guanyin w chińskim Xi’an, którego wiek szacuje się na ponad 1400 lat. Każdej jesieni tysiące turystów przyjeżdżają tam obserwować spektakularny moment, gdy drzewo niemal jednocześnie zrzuca wszystkie liście, tworząc wokół świątyni naturalny złoty „dywan”. Według części źródeł w Chinach mogą istnieć nawet starsze drzewa mające około 3,5 tysiąca lat, choć ich dokładny wiek nadal pozostaje przedmiotem badań. Szczególne miejsce w historii miłorzębu zajmuje jednak Hiroszima. Po zrzuceniu bomby atomowej w 1945 roku większość roślinności w mieście została doszczętnie zniszczona, jednak sześć miłorzębów rosnących w pobliżu epicentrum eksplozji przetrwało katastrofę i po pewnym czasie ponownie wypuściło liście. Dla wielu mieszkańców Japonii stały się symbolem nadziei i odrodzenia po jednej z największych tragedii XX wieku. Do dziś pozostają pod szczególną ochroną i są traktowane jako żywe pomniki historii. Właściwości miłorzębu japońskiego fascynują naukowców. Roślina od wieków wykorzystywana jest w medycynie Miłorząb japoński od stuleci zajmuje wyjątkowe miejsce w medycynie naturalnej i do dziś pozostaje jedną z najczęściej badanych roślin wykorzystywanych w suplementacji. W tradycyjnej medycynie chińskiej ceniono przede wszystkim jego nasiona, które stosowano m.in. w leczeniu problemów oddechowych i krążeniowych. Na Zachodzie znacznie większą popularność zdobyły jednak ekstrakty z liści miłorzębu, które zaczęto badać pod kątem wpływu na pamięć, koncentrację i funkcjonowanie mózgu. Roślina zawiera dużą ilość substancji aktywnych, w tym flawonoidy, terpeny, przeciwutleniacze, witaminę C i E, selen oraz związki wspierające ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym. To właśnie dzięki wysokiej zawartości antyoksydantów miłorząb od lat pojawia się w badaniach dotyczących procesów starzenia się organizmu i chorób neurodegeneracyjnych. Preparaty z Ginkgo biloba bywają stosowane pomocniczo przy problemach z pamięcią i koncentracją, zaburzeniach krążenia mózgowego czy przewlekłym zmęczeniu psychicznym. Badania sugerują również, że roślina może poprawiać przepływ krwi, zwiększać elastyczność naczyń krwionośnych oraz ograniczać ryzyko tworzenia zakrzepów. Z tego powodu ekstrakty z miłorzębu często wykorzystywane są także przy szumach usznych, zawrotach głowy czy zaburzeniach równowagi. Niektóre analizy wskazują ponadto, że związki zawarte w liściach mogą wspierać funkcje poznawcze u osób starszych oraz poprawiać zdolność uczenia się w okresach wzmożonego wysiłku intelektualnego. Jednocześnie naukowcy podkreślają, że wokół właściwości miłorzębu przez lata narosło wiele uproszczeń. W wywiadzie dla „Yale Environment 360” paleobotanik Peter Crane zwracał uwagę, że wyniki badań nad skutecznością ekstraktów „pozostają niejednoznaczne”, a część analiz przynosi sprzeczne rezultaty. – Istnieją pewne dowody na to, że jest pomocny w określonych aspektach, ale trudno jednoznacznie udowodnić jego skuteczność – tłumaczył badacz. Mimo to zainteresowanie rośliną nie słabnie, a miłorząb pozostaje jednym z najpopularniejszych składników suplementów wspierających pamięć i koncentrację na świecie. Ciekawostką pozostaje również charakterystyczny zapach owoców żeńskich drzew, który przez wielu porównywany jest do zjełczałego masła lub nawet... wymiocin. Jak wyjaśniał Crane, może być to pozostałość dawnego mechanizmu rozsiewania nasion przez zwierzęta, które przyciągał intensywny aromat mięsistej osłonki. Same nasiona są jadalne i w części Azji uznawane są za przysmak dodawany m.in. do zup i dań ryżowych, choć eksperci ostrzegają, że spożywane w nadmiarze mogą działać toksycznie. Miłorząb od dawna fascynuje więc nie tylko botaników, lecz także lekarzy, farmaceutów, kucharzy i naukowców badających procesy starzenia się mózgu oraz wpływ substancji roślinnych na funkcjonowanie ludzkiego organizmu. Źródła: Britannica, Yale Environment 360, Roots Plants Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Złoty „supergigant” w Chinach. Nowe złoża mogą być warte ponad 80 miliardów dolarów
Chiny są drugą gospodarką świata, a teraz na dodatek dopisało im niezwykłe szczęście: w prowincjach Hunan i Liaoning odkryto dwa olbrzymie złoża złota. Według ostrożnych szacunków, tylko jedno z nich może mieć wartość ponad 80 miliardów dolarów.
Seria odkryć geologicznych z 2024, 2025 i 2026 roku może całkowicie odmienić globalny rynek metali szlachetnych. Chodzi o dwa gigantyczne złoża złota w Chinach, których łączna masa szacowana jest na ponad 2000 ton, a wartość rynkowa samego złoża Wangu przekracza 600 miliardów juanów (ok. 83 miliardy dolarów). Złote „potwory” z Hunan i Liaoning Złoże Wangu w prowincji Hunan odkryto pod koniec 2024 roku. Mieści się w powiecie Pingjiang. Modele 3D wskazują, że na głębokości do 2000 metrów znajduje się około 300 ton złota, natomiast głębiej – do 3000 metrów – zasoby mogą wynosić nawet ponad 1000 ton. Najnowsze analizy rządowe z 2025 i 2026 roku sugerują, że złoże Dadonggou (prowincja Liaoning) złoże może być jeszcze większe i zawierać blisko 1500 ton złota. Badania wykazały, że ślady kruszcu, które w latach 80. uznano za nieopłacalne w wydobyciu, tworzą jeden ciągły pas mineralny o długości 3 km i szerokości 1,5 km. Wyjątkowa wielkość i jakość chińskich złóż W przypadku Wangu geolodzy mówią o „superwielkim” (supergiant) złożu ze względu na niespotykaną koncentrację szlachetnego metalu w odwiertach. W niektórych miejscach sięga aż 138 gramów złota na tonę rudy. Dla porównania, w górnictwie ruda zawierająca już powyżej 8 gramów na tonę jest uznawana za wysokogatunkową. W wielu próbkach złoto było widoczne gołym okiem. Złoże Dadonggou charakteryzuje się niższą koncentracją, ale nadrabia to łatwością ekstrakcji – szacowany odzysk kruszcu wynosi od 65% do 91%, oraz unikatowym położeniem wzdłuż uskoku Tan-Lu. To potężna strefa tektoniczna, która ułatwiła wytrącanie się minerałów. Charakterystyka Dadonggou różni się od geologii najbliższego rejonu, co sugeruje że może on skrywać więcej podobnych żył złota. Odkrycia te mają ogromne znaczenie dla pozycji Chin, które już teraz są jednym z największych producentów (i konsumentów) złota na świecie. Największe złoża złota w innych regionach świata Mimo ogromnej skali chińskich odkryć, inne światowe złoża pozostawiają je w tyle. Zasoby Kerr-Sulphurets-Mitchell w Kanadzie szacuje się na 4790 ton, a Pebble w Stanach Zjednoczonych na 3310 ton. Chociaż złoto występuje w skorupie ziemskiej w ilości zaledwie 0,004 grama na tonę, istnieją regiony o jego wyjątkowej obfitości. W 2021 roku kanadyjscy badacze zasugerowali nawet, że tak bogate złoża mogą być powszechniejsze, niż wcześniej sądzono. Nowe odkrycia zdarzają się również w innych częściach świata, czego przykładem jest znalezienie w Anglii „Samorodka Hiro” o wadze 64,8 grama, który może być największym takim okazem w historii tego kraju. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
W chińskim mauzoleum złożono dekorację z piór. Spajał je klej z... bawoła
Starożytni wierzyli, że pióra pozwalają duszy wznieść się do nieba. Być może z tego właśnie powodu w królewskim mauzoleum w Chinach złożono dekorację wykonaną z upierzenia pięciu gatunków ptaków i specjalnego kleju z wymarłego… bawoła.
Odkrycia dokonano na stanowisku Wuwangdun w prowincji Anhui, gdzie znajduje się monumentalny grobowiec. Jest to mauzoleum królewskie państwa Chu z III wieku p.n.e., przypisywane królowi Kaolie, który zmarł w 238 roku p.n.e. Jak wyglądał grobowiec? To największy i najlepiej zachowany królewski pochówek tej chińskiej epoki, jaki kiedykolwiek wyeksplorowano metodami naukowymi. Składa się z wielu pomieszczeń. W mauzoleum odkryto imponującą liczbę ponad 10 000 artefaktów, wśród których znajdowały się cenne przedmioty rytualne i codzienne, w tym rzadkie szczątki organiczne. W jednej z komór odnaleziono barwną dekorację z piór, która pomimo upływu tysiącleci zachowała swoje kolory. Teraz stała się unikatowym obiektem badań nad dawnym rzemiosłem. Wnioski na ten temat opublikowano w „Science Bulletin”. Analizy molekularne piór Ustalenie tego, z jakich zwierząt pochodziły pióra, nie było możliwe ze względu na stan ich zachowania. W końcu mają 2300 lat. Naukowcy musieli sięgnąć po zaawansowane metody analizy białek, takie jak MALDI-TOF-MS oraz LC-MS/MS. Pozwoliły one na zbadanie keratyny zawartej w piórach oraz kolagenu obecnego w klejach. Pięć ptasich gatunków i symbolika dudka Z analizy wynika, że do stworzenia kompozycji wykorzystano pióra co najmniej pięciu różnych ptaków: dudka, grubodzioba żałobnego, fletówki złotobrzuchej, szerokodzioba czarnobrewego, krzyżodzioba świerkowego. Szczególną uwagę przykuwa dudek. W starożytnych Chinach był on symbolem szczęścia i pomyślności. Co ciekawe, w innych wielkich cywilizacjach, takich jak starożytny Egipt czy Persja, również postrzegano go jako przewodnika dusz, co sugeruje ponadkulturowe podobieństwa w postrzeganiu tego gatunku przez elity dawnego świata. Niespodzianka w spoiwie. Ślad wymarłego bawoła Pióra ptaków przetrwały jako zwarta dekoracja, ponieważ zostały połączone za pomocą kleju zwierzęcego. Tą substancję udało się zidentyfikować jako klej wykonany z bawoła. Aby dokładnie określić gatunek, naukowcy przeprowadzili dodatkowe testy porównawcze na szkieletach z Yinxu (datowanych na lata 1300–1046 p.n.e.). Dzięki identyfikacji wariantów aminokwasowych odróżniających różne gatunki bawołów potwierdzono, że spoiwo pochodzi od wymarłego już bawoła krótkorogiego (Bubalus mephistopheles). Źródło: Science Bulletin Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Brutalna zima zmieniła ludzi. Archeolodzy odkryli ślady technologicznego skoku sprzed tysięcy lat
Epoka lodowcowa mogła być nie tylko czasem walki o przetrwanie, ale też impulsem do rozwoju. Archeolodzy odkryli w centralnych Chinach kamienne narzędzia sprzed 146 tysięcy lat, które wskazują, że ekstremalne ochłodzenie mogło zmusić naszych przodków do technologicznych innowacji dużo wcześniej, niż dotąd sądzono.
Przez długi czas archeolodzy zakładali, że największe technologiczne zmiany w prehistorii następowały wtedy, gdy klimat stawał się łagodniejszy, a warunki życia bardziej stabilne. Nowe badania sugerują jednak coś odwrotnego. Analiza kamiennych narzędzi odkrytych w środkowych Chinach wskazuje, że ludzie zaczęli tworzyć bardziej wyspecjalizowane ostrza do obróbki mięsa już około 146 tysięcy lat temu, w czasie jednej z chłodniejszych faz epoki lodowcowej. Zdaniem naukowców to właśnie ekstremalne warunki mogły przyspieszyć rozwój ludzkiej pomysłowości i planowania. Surowa zima zmuszała ludzi do większej kreatywności Kluczowe okazało się datowanie stanowiska Lingjing, gdzie od lat odkrywane są kości zwierząt i kamienne narzędzia używane do ich oprawiania. W jednej z kości naukowcy znaleźli niewielkie kryształy kalcytu zawierające śladowe ilości uranu. Dzięki analizie rozpadu uranu do toru udało się dokładniej określić wiek znalezisk. Wynik zaskoczył badaczy, bo narzędzia okazały się o około 20 tysięcy lat starsze, niż wcześniej sądzono. Powstały nie podczas cieplejszego okresu między zlodowaceniami, ale w czasie wyjątkowo surowego ochłodzenia. – Ludzie często wyobrażają sobie kreatywność jako coś, co rozkwita w dobrych czasach. Odkrycie, że te narzędzia kamienne powstały w surowej epoce lodowcowej, mówi co innego. Trudne czasy mogą zmusić nas do adaptacji – mówi Yuchao Zhao, główny autor artykułu opisującego odkrycia w „Journal of Human Evolution”. Stanowisko Lingjing było zamieszkiwane przez Homo juluensis spokrewnionego zarówno z neandertalczykami, jak i współczesnymi ludźmi. Badacze przypuszczają, że grupy te mogły się ze sobą kontaktować. Przedstawiciele tego gatunku charakteryzowali się bardzo dużym rozmiarem mózgu i cechami obserwowanymi zarówno u archaicznych ludzi wschodnioazjatyckich, jak i u neandertalczyków w Europie. Misternie zrobione narzędzia kamienne Do niedawna archeolodzy uważali, że starożytni ludzie żyjący w Azji Wschodniej w późnym środkowym plejstocenie, czyli ok. 300 000–120 000 lat temu, nie poczynili znaczących postępów technologicznych w porównaniu z prehistorycznymi ludźmi żyjącymi w Europie i Afryce. Najnowsze odkrycie rzuca zatem zupełnie nowe światło na mieszkańców tego regionu świata. Co więcej, same narzędzia odnalezione na stanowisku okazały się bardziej zaawansowane, niż początkowo przypuszczano. Archeolodzy odkryli specjalnie przygotowane kamienne rdzenie (surowe kawałki kamienia, od których oddzielono co najmniej jeden odłupek, przyp. red) o kształcie dysku, z których odłupywano ostre fragmenty służące do cięcia mięsa i rozbierania tusz zwierząt. Nie były to przypadkowo wyrzeźbione kamienie. Badacze podkreślają, że ich wykonanie wymagało planowania, precyzji i dobrej znajomości właściwości skał. Ludzie z gatunku Homo juluensis według badaczy mieli wytwarzać te narzędzia, uderzając małymi kamieniami o większe rdzenie kamienne. Niektóre rdzenie były obrabiane dość równomiernie z obu stron, a inne miały bardziej starannie ukształtowaną strukturę. Jedna strona służyła głównie jako powierzchnia do uderzania, zaś druga była formowana w celu uzyskania ostrych odłupków. Długa historia innowacji i ewolucji człowieka w Azji Wschodniej Naukowcy podkreślają, że te asymetryczne narzędzia są szczególnie ważne, ponieważ pokazują, że starożytni ludzie z Chin nie tylko odłamywali kawałki kamienia na chybił trafił. Zarządzali rdzeniem jak obiektem trójwymiarowym, nadając różnym powierzchniom różne role i zachowując kąty proste, aby stale wytwarzać użyteczne odłupki. – Nie była to przypadkowa produkcja odłupków, ale technologia wymagająca planowania, precyzji i dogłębnego zrozumienia właściwości kamienia i mechaniki pękania – mówi Zhao. – Narzędzia te wykazują istotne podobieństwa do technologii środkowopaleolitycznych, często kojarzonych z neandertalczykami w Europie i przodkami Homo sapiens w Afryce, co sugeruje, że zaawansowana myśl technologiczna nie ograniczała się do zachodniej Eurazji – dodaje badacz. Zhao podkreśla, że kamienne artefakty pozostawione przez Homo juluensis w Lingjing sugerują, że tamtejsi ludzie byli zdolni do złożonego myślenia i kreatywności. – Badania te ujawniają o wiele bogatszą historię innowacji, inteligencji i ewolucji człowieka w Azji Wschodniej – podsumowuje Zhao. Źródło: Journal of Human Evolution Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Rozpad fałszywej próżni: chińscy fizycy odtworzyli koniec Wszechświata w laboratorium
Wszechświat wydaje się nam stabilny. Jednak fizycy kwantowi twierdzą, że może on znajdować się w tymczasowym stanie pozornego spokoju, który może zostać przerwany w mgnieniu oka. Tzw. rozpad fałszywej próżni to jedna z najbardziej przerażających koncepcji teorii kwantowej. Teraz udało się odtworzyć ją w laboratorium.
Spis treści: Czym jest próżnia? Prawdziwa a fałszywa próżnia: metafora połączonych jezior Mikrowszechświat w laboratorium - pierścień atomów Rydberga – W kwantowej teorii pola „próżnia” nie jest po prostu pustą przestrzenią, lecz stanem o najniższej energii pola kwantowego. Jeśli krajobraz energetyczny ma wiele lokalnych minimów, lokalne stany podstawowe stanowią tzw. fałszywą próżnię (FV), która może tunelować w kierunku globalnego stanu podstawowego (prawdziwej próżni, TV). Proces ten wykazuje cechy podobne do klasycznych przemian w przechłodzonym gazie oraz tunelowania wielu cząstek w układach kwantowych. W tej pracy badamy rozpad fałszywej próżni oraz nukleację bąbli w pierścieniu atomów Rydberga – napisali w artykule opublikowanym na łamach Physical Review Letters uczeni z Uniwersytetu Tsinghua w Chinach. Co konkretnie mieli na myśli? Czym jest próżnia? Zacznijmy od próżni. Fizyka kwantowa uznaje próżnię za stan o najniższej energii we Wszechświecie. Jednak możliwe jest, że istnieje bardziej stabilny stan o jeszcze niższej energii. Jeśli fragment przestrzeni przeszedłby do tego stanu, mógłby się rozszerzać i pochłonąć cały Wszechświat z prędkością światła, nadpisując po drodze prawa fizyki. Na całe szczęście rozpad fałszywej próżni prowadzi do zniszczenia Wszechświata tylko w niektórych scenariuszach teoretycznych. Samo zjawisko leży na styku teorii kwantowej i teorii względności – co czyni je potencjalnie użytecznym narzędziem do próby rozwiązania dotychczas nieusuwalnych różnic między tymi dwoma podejściami. Równania teorii względności bardzo dobrze opisują, jak działa fizyka we Wszechświecie w dużych skalach i przy wysokich prędkościach. Niestety, gdy schodzimy do niezwykle małych rozmiarów (świata kwantowego na poziomie atomowym i subatomowym) teoria względności przestaje wystarczać do opisu zachowania materii. Najlepszym narzędziem, którym współcześnie dysponujemy jest tzw. kwantowa teoria pola. Opisuje ona sposób oddziaływania pól kwantowych i cząstek. Prawdziwa a fałszywa próżnia: metafora połączonych jezior Gdy teorie te działają w swoich zakresach, wszystko przebiega poprawnie. Jednak w pewnych ekstremalnych warunkach ich zakresy się nakładają, co wywołuje katastrofalne problemy. Nie istnieje jeszcze teoria, która łączyłaby oba te światy, dlatego fizycy badają obszary ich styku. Jeśli krajobraz energetyczny pola kwantowego ma wiele lokalnych minimów (czyli „dołków”), odpowiadają one fałszywym próżniom. Mogą przejść do prawdziwej próżni, czyli jeszcze niższego stanu energii. Można to wytłumaczyć metaforą pojezierza: niektóre jeziora są głębsze niż inne – jeśli na dnie jednego z jezior powstanie tunel, woda spłynie do głębszej niecki. Gdyby coś takiego wydarzyło się w próżni kosmicznej, nie mielibyśmy do czynienia ze zmianą wyłącznie lokalną. Zamiast odpływu wody, niewielki obszar przestrzeni przeszedłby do niższego stanu energii, tworząc coś w rodzaju bańki. Bańka ta nie pozostałaby w miejscu. Po osiągnięciu krytycznego rozmiaru, zaczęłaby rozszerzać się z prędkością bliską prędkości światła, przekształcając wszystko czego dotknie, w nowy stan. To początkowe „tunelowanie” do niższego stanu jest procesem kwantowym – ale jego konsekwencje rozgrywają się w największych możliwych skalach, zmieniając cały Wszechświat. Mikrowszechświat w laboratorium - pierścień atomów Rydberga W eksperymencie laboratoryjnym uczeni użyli modelu zastępczego – pierścienia atomów Rydberga. W zwykłym atomie mamy jądro otoczone chmurą elektronów. Jeśli dostarczymy atomowi niewielką ilość energii, chmura elektronowa nieco się rozszerza. Naukowcy ułożyli parzystą liczbę wzajemnie odpychających się atomów Rydberga w pierścień. W takiej konfiguracji każdy atom przyjmuje spin przeciwny do swoich sąsiadów, tworząc symetryczny, naprzemienny układ. Następnie pobudzili atomy laserami, łamiąc tę symetrię. Dzięki temu pierścień mógł istnieć w dwóch różnych konfiguracjach o nieco różnych energiach – jednej odpowiadającej fałszywej próżni, a drugiej prawdziwej. Układ ten „zanikał” w kierunku preferowanego stanu podstawowego, z szybkością zależną od siły działania lasera. Jest to zgodne z najczęściej akceptowanym mechanizmem rozpadu fałszywej próżni – powstawaniem kwantowej bańki zawierającej prawdziwą próżnię. Warunki sprzyjające powstaniu takiej bańki zwiększają prawdopodobieństwo przejścia. Eksperyment potwierdził przewidywania teoretyczne. Czy pewnego dnia pomoże nam też odpowiedzieć na pytanie, jak bardzo powinniśmy się obawiać nagłej przemiany Wszechświata w coś zupełnie innego? Źródło: Physical Review Letters Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wyprodukowany w Chinach humanoidalny robot przebiegł półmaraton szybciej niż wynosi ludzki rekord świata
W Pekinie odbył się drugi w historii półmaraton, w którym rywalizowały wyłącznie humanoidalne roboty. Wyniki pokazały ogromne zaangażowanie chińskich firm w rozwój nowoczesnej robotyki oraz szybkie postępy, jakie osiągają zespoły. W ubiegłym roku zwycięski robot pokonał trasę 21 km w czasie 2 godzin i 40 minut. W tym roku zwycięzcy zabrało to zaledwie 50 minut.
Przez szereg lat rozwoju robotów humanoidalnych jednym z poważniejszych problemów była kwestia sprawnego poruszania się maszyn. Chociaż firma Boston Dynamics regularnie pokazywała nam kolejne filmy, na których jej potężne roboty Atlas tańczyły, uprawiały parkour czy pracowały w magazynie, ich autonomia była ograniczona. A bez możliwości autonomicznego oceniania podłoża, wyboru trasy i sekwencji ruchów nie można tak naprawdę mówić o robotach mających naśladować zdolności człowieka. Robot – maratończyk Temat automatyzacji z wykorzystaniem robotów humanoidalnych bardzo prężnie rozwijają chińskie korporacje. W zeszłym roku zorganizowano w Pekinie pierwszy półmaraton dla takich maszyn. Wzięło w nim udział 26 robotów humanoidalnych poruszających się poprzez zdalne nawigowanie lub nawigowanie autonomiczne. Ubiegłoroczna edycja obfitowała w problemy, a większość robotów nie była w stanie ukończyć trasy. Zwycięski robot osiągnął wtedy czas 2 godzin i 40 minut – ponad dwukrotnie gorszy niż wynik ludzkiego zwycięzcy tradycyjnego biegu. W tym roku różnica była uderzająca. Liczba zespołów wzrosła z 20 do ponad 100, a kilka czołowych robotów było wyraźnie szybszych od zawodowych sportowców, wyprzedzając ludzkich zwycięzców o ponad 10 minut. Robot opracowany przez markę Honor, spółkę wydzieloną wcześniej z Huawei, ukończył wyścig w czasie 50 minut i 26 sekund. Czyli o około siedem minut szybciej niż wynosi rekord świata w półmaratonie, ustanowiony miesiąc wcześniej w Lizbonie przez Ugandyjczyka Jacoba Kiplimo. Chińska robotyka premium To nie wszystko. Zespoły z firmy Honor ze swoimi autonomicznymi robotami humanoidalnymi zajęły wszystkie trzy miejsca na podium. Du Xiaodi, inżynier firmy Honor pracujący przy zwycięskim robocie, powiedział, że urządzenie było rozwijane przez rok. Wyposażono je w nogi o długości od 90 do 95 cm, aby odwzorować elitarnych biegaczy oraz w technologię chłodzenia cieczą stosowaną w smartfonach firmy. Zawody, które odbywały się równolegle z biegiem dla ludzi, nie obyły się jednak bez problemów. Jeden robot przewrócił się zaraz na starcie, a inny uderzył w barierkę. Co ciekawe, wyścig nadzorowany był również przez robota, który kierował uczestnikami za pomocą gestów ramion i komunikatów głosowych. Według informacji przekazanych przez organizatorów, około 40 procent robotów pokonywało trasę autonomicznie, podczas gdy pozostałe były sterowane zdalnie. Państwowe medium Global Times podało, że jeden z robotów firmy Honor przekroczył linię mety w czasie 48 minut i 19 sekund, co powinno przynieść mu zwycięstwo. Jednak ze względu na to, że robot był sterowany zdalnie, a nie korzystał z autonomicznej nawigacji, musiał oddać palmę pierwszeństwa koledze. Było to związane z punktacją premiującą ruch autonomiczny. Technologiczne mocarstwo W Chinach rozwój technologii stał się obszarem rywalizacji ze Stanami Zjednoczonymi, mającym również znaczenie dla bezpieczeństwa narodowego. Najnowszy pięcioletni plan Pekinu zakłada „ukierunkowanie działań na granice nauki i technologii”. Przyspieszenie rozwoju produktów takich jak humanoidalne roboty oraz ich zastosowań jest częścią planu na lata 2026–2030 dla drugiej co do wielkości gospodarki świata. To nie jedyna dziedzina technologiczna, w której Chiny wychodzą na prowadzenie. Od pewnego czasu mocno widać, że Chińska Narodowa Agencja Kosmiczna (CNSA) już nie tylko depcze NASA po piętach, ale podejmuje wyzwania, które przerosły Amerykanów. Najlepszym przykładem jest chińska wersja programu Mars Sample Return. Program został anulowany przez administrację Donalda Trumpa, za to jego chińska wersja czyni szybkie postępy. Rynek również wskazuje na bezprecedensowo szybki rozwój technologiczny Chin. Niedawno londyńska firma badawczo-doradcza Omdia niedawno uznała trzy chińskie przedsiębiorstwa – AGIBOT, Unitree Robotics oraz UBTech Robotics Corp. – za jedynych dostawców pierwszej kategorii w globalnej ocenie pod względem liczby dostarczonych uniwersalnych robotów inteligentnych. Ciekawe, co czeka nas dalej. Źródło: TechXplore Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Chińczycy mogą wylądować na Księżycu przed Amerykanami. Czy to koniec dominacji USA w kosmosie?
Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przygotowuje się do wysłania tajkonautów na Księżyc przed 2030 rokiem. Chińczycy, podobnie jak Amerykanie, planują też zbudować własną bazę lunarną. Czy opóźnienia w programie Artemis doprowadzą do zmiany na miejscu kosmicznego lidera?
Pierwsza od ponad 50 lat załogowa misja kosmiczna w odległy kosmos przebiega prawidłowo. Czworo astronautów Artemis II po wykonaniu manewru translunarnego, który skierował statek Orion na ścieżkę wokół Księżyca, testuje nowe systemy statku. Cała otoczka wydarzenia, w której podkreśla się nieustannie prymat USA w kosmosie, przypomina sposób, w jaki mówiono o pierwszych amerykańskich programach załogowych realizowanych w czasach zimnej wojny. Boostery rakiety SLS zostały pokryte ogromnymi napisami „250”, co odnosiło się do 250-lecia USA. Sposób prezentowania astronautów, dumnie patrzących w rysującą się na horyzoncie przyszłość, ma w sobie pomnikowość socrealizmu. Jednak trudno nie odnieść wrażenia, że to w dużej mierze fasada. Opóźnienia programu Artemis Faktem jest, że program Artemis ma znaczne opóźnienia. A chociaż w tematach kosmicznych opóźnienia są normą, to w przypadku Artemis trudno nie odnieść wrażenia, że są one wynikiem szeregu złych decyzji. Jak na przykład postawienia na kosztowną i trudną w obsłudze rakietę SLS. Gdy ogłaszano program Artemis, pierwsze od programu Apollo załogowe lądowanie na Księżycu zostało wyznaczone na 2024 rok. W 2026 na orbicie Srebrnego Globu miała już powstawać stacja Gateway. Tymczasem jesteśmy w trakcie załogowego lotu testowego, analogicznego do Apollo 8. Wiemy też, że załoga Artemis III nie wyląduje na Księżycu, jak było pierwotnie zakładane. Zaszczyt ten ma przypaść dopiero misji Artemis IV. A chociaż administrator NASA Jered Isaacman twierdzi, że astronauci USA ponownie staną na Księżycu w 2028 roku i jeszcze w tej dekadzie rozpoczną się prace nad bazą lunarną, trudno nie odnieść wrażenia, że są to raczej nadzieje niż rzeczywistość. Chiński statek marzeń Tymczasem Chiny zamierzają wysłać kilku astronautów na powierzchnię Księżyca do 2030 roku oraz zbudować tam stałą bazę. W lutym Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przeprowadziła pierwszy bezzałogowy test kapsuły Mengzhou (statek marzeń), demonstrując system awaryjnego przerwania lotu oraz procedurę oddzielenia od rakiety. Jeszcze w tym roku planowany jest kolejny bezzałogowy lot Mengzhou – tym razem do chińskiej stacji orbitalnej Tiangong. Mengzhou ma zostać wyniesiony na trajektorię lunarną przez rakietę Długi Marsz 10. Inna rakieta dostarczy lądownik księżycowy Lanyue („obejmujący Księżyc”), który połączy się z Mengzhou na orbicie Księżyca. Statek ma rozmiary zbliżone do kapsuły Orion używanej w programie Artemis II. Może zabrać do siedmiorga astronautów na niską orbitę okołoziemską, ale na Księżyc poleci już tylko trzech. Przypomnijmy, że Chiny mają znaczne sukcesy w badaniach lunarnych. Od 2007 roku przeprowadziły serię robotycznych misji księżycowych – w tym: lądowanie po niewidocznej stronie Księżyca w 2019 roku, przywiezienie pierwszych próbek w 2020 roku, dostarczenie pierwszych próbek z niewidocznej strony w 2024 roku. Baza księżycowa Podczas pierwszego lądowania w 2030 roku Chiny mogą wybrać miejsce w pobliżu równika Księżyca, gdzie teren jest bardziej płaski i bezpieczniejszy dla lądowania. Rozważanych jest 14 lokalizacji, w tym starożytny region wulkaniczny Rimae Bode, położony nieco na północ od równika. Zarówno Chiny, jak i Stany Zjednoczone planują docelowo lądowania w pobliżu południowego bieguna Księżyca, gdzie może znajdować się lód wodny. Istnieje nadzieja, że będzie można go rozdzielać na wodór i tlen – składniki paliwa rakietowego. Chiny planują również budowę stałej bazy księżycowej wspólnie z Rosją – International Lunar Research Station (ILRS) – w latach 30. XXI wieku. Jej celem będzie m.in. badanie geologii Księżyca oraz prowadzenie obserwacji astronomicznych, jak podała chińska agencja kosmiczna. Nie zapominajmy też o księżycowych zasobach, przede wszystkim o helu-3. Ten obficie występujący na Księżycu izotop jest ekologicznym paliwem przyszłości. Może m.in. zasilić „ziemskie słońca”, czyli reaktory termojądrowe. Hel-3 jest jedną z najcenniejszych substancji na świecie. Jego cena oscyluje wokół 20 tys. dolarów za gram. Tylko antymateria jest bardziej kosztowna. Dodajmy też, że Chiny są w trakcie budowy własnej misji analogicznej do amerykańskiego programu Mars Sample Return. Program NASA został niedawno niemal całkowicie zamknięty przez cięcia budżetowe i wiele wskazuje na to, że pobierane przez łazik Perseverance próbki marsjańskie trafią na Ziemię najwcześniej w drugiej połowie lat 30. Chińczycy mogą tego dokonać znacznie wcześniej i to mimo faktu, że nie mają w tej chwili na Marsie urządzenia pobierającego. Źródło: Nature News Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Chinach odkryto gigantyczne zapadlisko z lasem. Na dnie mogą żyć nieznane gatunki
Na dnie ogromnego zapadliska w Chinach odkryto bujny las. Rosną tam wysokie drzewa i gęsta roślinność. Naukowcy podejrzewają, że mogą żyć tam nieznane gatunki.
W tym artykule: Gdzie odkryto zapadlisko z bujnym lasem na dnie? Podziemne życie nietoperzy i paproci Formy krasowe na świecie Otwory w ziemi – zwłaszcza te największe – wzbudzają ogromne zainteresowanie badaczy i amatorów, którzy często dopisują do tych miejsc mało wiarygodne historie. Jedne z najbardziej znanych dziur to tzw. Wrota Piekieł w Turkmenistanie i Piekielna Studnia w Jemenie. Osobna kategoria to leje krasowe. Ten odnaleziony niedawno w Chinach, zamiast z piekłem kojarzy się jednak z niebem. To zasługa odkrycia na jego dnie. Gdzie odkryto zapadlisko z bujnym lasem na dnie? W 2022 roku grupa speleologów i grotołazów eksplorowała, jak się okazało, wyjątkowo malownicze zapadlisko w Regionie Autonomicznym Kuangsi-Czuang na południu Chin. Na głębokości prawie 200 m rosną mierzące 40 metrów wysokości stare drzewa i bujne poszycie. Badacze trafili też na trzy wejścia do jaskiń. Jak napisali w komunikacie prasowym, najprawdopodobniej zamieszkują je zwierzęta, które do tej pory nie zostały opisane przez naukowców. Podobne zagłębienia są typowe dla krasowego krajobrazu południowych Chin. Jak powstają? Podłoże skalne rozpuszcza się, kiedy opady deszczu wsiąkają w glebę. W ziemi woda zakwasza się i drąży coraz większe komory jaskiniowe. W końcu przestrzeń jest na tyle duża, że ziemia nad nią po prostu się zapada. Sensacyjne odkrycie w USA: za pomocą skanowania 3D odkryto największe malowidła naskalne stworzone przez rdzennych Amerykanów Jedno z malowideł ma nawet 3 metry długości. Przedstawia największego grzechotnika, który występuje w Ameryce Północnej. Naukowcy twierdzą, że odkrycie może być przełomowe w kontekści... Podziemne życie nietoperzy i paproci W języku mandaryńskim na takie otwory w ziemi mówi się „tiankeng”, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „niebiańską dziurę”. Samo odkrycie nie zaskoczyło badaczy. Region Kuangsi-Czuang słynie ze spektakularnych formacji krasowych – od zapadlisk przez filary po naturalne mosty. Część z nich została wpisana na listę naturalnego dziedzictwa UNESCO. Nie wszystkie leje krasowe są jednak tak głębokie i tak zielone na dnie. To jednak niejedyne zapadlisko, na którego dnie tętni życie. Przykładowo w Teksasie znajduje się lej, w którym rosną tropikalne paprocie. Zarodniki roślin przyleciały razem z nietoperzami migrującymi między Ameryką Północną i Południową. Leje krasowe mogą być schronieniem dla wielu gatunków roślin i zwierząt, ale nie tylko. To też źródła wód podziemnych. George Veni, międzynarodowy ekspert od badania jaskiń, przypomina, że krasowe warstwy wodonośne stanowią jedyne lub podstawowe źródło wody dla 700 milionów ludzi na całym świecie. Problem w tym, że często są zanieczyszczone. Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu Tysiące kości zwierząt i ludzi odnaleziono w najdłuższej jaskini lawowej w Arabii Saudyjskiej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cmentarzysko-we-wnetrzu-arabskiej-jaskini-naukowcy-odkryli-tysiace-kosci-i-i-ustalili-jak-trafily-do-podziemnego-tunelu-06641bb.jpeg" width="938" height="624" alt="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" title="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" /> Formy krasowe na świecie Nie wszędzie na świecie tego typu zapadliska są tak zjawiskowe. Jak tłumaczy Veni, cytowany przez portal „Live Science”, w Chinach ogromne znacznie na formowanie się między innymi jaskiń ma zróżnicowana geologia i klimat. – W Chinach mamy niesamowity wizualnie kras z ogromnymi dziurami i gigantycznymi wejściami do jaskiń. W innych częściach świata można ich nawet nie zauważyć. Jaskinie mają średnicę od metra do dwóch. Trzeba się więc przez nie przeciskać – tłumaczy badacz. W Polsce najpopularniejszym regionem, w którym można podziwiać formy krasowe, jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska. Prowadzi przez nią pieszy i rowerowy Szlak Orlich Gniazd. Na jego pokonanie warto zaplanować kilka dni. Co prawda na trasie nie będziemy mijali zapadlisk z lasami na dnie, ale obok charakterystycznych formacji skalnych równie trudno przejść lub przejechać obojętnie. Część jaskiń na szlaku została udostępniona zwiedzającym. Do niektórych wejdziemy tylko z przewodnikiem. Źródło: Xinhua News Agency Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Starożytne narzędzie odkryte w Chinach. Artefakt wykonano z pozaziemskiego metalu
W południowo-zachodnich Chinach archeolodzy odnaleźli narzędzie przypominające siekierę. Wykonano je w czasach epoki brązu. Badanie składu chemicznego tego artefaktu wykazało, że wykonany został z fragmentu meteorytu.
Choć określenie „narzędzie nieziemskiego pochodzenia” brzmi dość sensacyjnie, prawda jest taka, że już w starożytności w metalurgii cenione było tzw. żelazo meteorytowe. Jednym z najsłynniejszych przykładów wykorzystania tego metalu jest sztylet Tutanchamona. To broń należąca do egipskiego faraona, którą odnaleziono w 1925 roku w jego grobowcu. Ostrze wykonano właśnie z fragmentu meteorytu, co potwierdziły badania składu. Zidentyfikowano w nim wysoką zawartość niklu i kobaltu. Narzędzia wykonane z fragmentu meteorytu Niedawne odkrycie rzuca nowe światło na wykorzystanie meteorytów przez prehistorycznych ludzi. W południowo-zachodnich Chinach, na stanowisku archeologicznym Sanxingdui, archeolodzy odnaleźli przedmiot przypominający siekierę, który sam w sobie nie różnił się od innych podobnych artefaktów. Badacze postanowili jednak zbadać jego skład chemiczny. To badanie wykazało, że było to narzędzie wyjątkowe. Analiza przeprowadzona przez naukowców ujawniła bowiem, że artefakt nie został wykonany z typowego stopu brązu, lecz z żelaza o składzie charakterystycznym dla meteorytów. Wysoka zawartość niklu, a także obecność dość specyficznych pierwiastków pozwoliły jednoznacznie wykluczyć ziemskie pochodzenie surowca. Oznacza to, że twórcy narzędzia wykorzystali fragment meteorytu, który mógł zostać odnaleziony w okolicy i odpowiednio obrobiony. Wyjątkowe odkrycie na starożytnym stanowisku Odkrycie to jest szczególnie interesujące, ponieważ datowane jest na okres, w którym w Chinach dominowała jeszcze technologia obróbki brązu. Umiejętność obróbki żelaza pojawiła się tam znacznie później, dlatego wykorzystanie meteorytowego materiału wskazuje na bardziej nowoczesną wiedzę, technologię i pomysłowość dawnych rzemieślników. Żelazo meteorytowe nie wymagało bowiem procesu wytopu z rudy – było dostępne w postaci gotowego metalu, choć niezwykle rzadkiego i trudnego do pozyskania. To nie oznacza, że sam proces obróbki takiego materiału był prosty. Żelazo meteorytowe jest twardsze niż wiele wczesnych stopów metali, a więc jego formowanie wymagało zaawansowanych technik kucia. Możliwe, że artefakt powstawał etapami, poprzez stopniowe nadawanie kształtu i wielokrotne podgrzewanie. Istotne pozostaje również pytanie o funkcję samego narzędzia. Choć jego forma przypomina siekierę, niektórzy badacze sugerują, że artefakt mógł pełnić rolę symboliczną lub ceremonialną. Tym bardziej, że został odnaleziony w jamie grobowej. Rzadkość surowca oraz jego niezwykłe pochodzenie mogą wskazywać, że przedmiot ten miał szczególne znaczenie dla społeczności, która go stworzyła. W wielu kulturach meteoryty uznawano za „kamienie z nieba”, którym przypisywano boskie lub magiczne właściwości. Artefakty z żelaza meteorytowego są niezwykle rzadkie Autorzy pracy, która została opublikowana na łamach czasopisma „Archeological Research in Asia” podkreślają także, że chociaż artefakty z żelaza meteorytowego odkryto już w innych częściach świata, nadal są one niezwykle rzadkie. W Chinach do tej pory zidentyfikowano zaledwie około 13 takich obiektów, z których większość znajduje się w regionach północnych. Narzędzie z Sanxingdui wyróżnia się jednak przede wszystkim wielkością, a także wiekiem. – To czyni go kluczowym elementem zrozumienia regionalnych różnic w starożytnych praktykach metalurgicznych – podkreślili badacze. Artefakt jest w delikatnym stanie i widać na nim znak czasu. Został przewieziony wraz z otaczającą go ziemią i do laboratorium w Muzeum Sanxingdui, gdzie obecnie jest konserwowany w specjalnych warunkach. Chińscy naukowcy liczą, że dalsze analizy pozwolą nie tylko określić dokładne pochodzenie meteorytu, ale także lepiej zrozumieć, jak wyjątkowy był to materiał w kontekście ówczesnych technologii metalurgicznych. Co ciekawe, na stanowisku Sanxingdui w przeszłości archeolodzy odnaleźli już kilka tajemniczych znalezisk. To między innymi misternie zdobione maski z brązu czy enigmatyczne figurki i rzeźby. Źródło: Archeological Research in Asia Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Materiał twardszy od diamentu jednak istnieje. Właśnie wytworzyli go chińscy naukowcy
„Zwykły” diament ma godnego następcę. Naukowcy z Chin wytworzyli lonsdaleit – heksagonalną odmianę diamentu, która wykazuje ekstremalną twardość i odporność na temperaturę. Po raz pierwszy udało się wytworzyć jego próbkę w laboratorium i potwierdzić te niezwykłe właściwości.
W prestiżowym czasopiśmie „Nature” opublikowano wyniki przełomowego eksperymentu z Chin. W warunkach laboratoryjnych udało się wytworzyć materiał, który przez dziesięciolecia wymykał się badaczom i pozostawał w sferze teorii. Lonsdaleit, czyli diament heksagonalny, jest odmianą diamentu i wyróżnia się jeszcze większą twardością. Śladowe jego ilości znajdowano dotychczas głównie w meteorytach powstałych ze szczątków planet karłowatych – ale i to nie było pewne. Do tej pory pozostawał naukową teorią, którą trudno było udowodnić. Niewiarygodna twardość ukryta w atomach Publikacja chińskich naukowców w „Nature” kończy trwające pół wieku spekulacje: lonsdaleit nie tylko istnieje, ale jest faktycznie twardszy od diamentu. Diament, uznawany za najtwardszy materiał w naturze, jest kryształem czystego węgla – jego atomy ułożone są w regularną strukturę złożoną z sześcianów. Lonsdaleit też jest diamentem, ale o strukturze heksagonalnej, przypominającej plaster miodu. Ta subtelna zmiana w ułożeniu atomów ma kolosalne znaczenie dla właściwości fizycznych. Gdyby udało się go masowo wytwarzać, byłby technologiczną rewolucją. Od meteorytów do laboratorium Największą przeszkodą w badaniu lonsdaleitu był dotychczas brak czystych próbek. Minerał ten, choć obecny w niektórych meteorytach (np. Canyon Diablo czy Goalpara), zawsze był zmieszany z grafitem, klasycznym diamentem i innymi minerałami. Zespół naukowców z Chin rozwiązał ten problem, stosując metodę precyzyjnego ściskania grafitu. Proces wymagał stworzenia ekstremalnych warunków: ciśnienia rzędu 20 gigapaskali (200 000 razy wyższego od atmosferycznego) oraz temperatur między 1300 a 1900 stopniami Celsjusza. Utrzymując te piekielne warunki przez 10 godzin, udało się wyprodukować próbki o średnicy 1,5 mm. Po szczegółowej analizie strukturalnej i spektroskopowej, definitywnie potwierdzono: to lonsdaleit. Badania wykazały, że jest nie tylko sztywniejszy i twardszy od swojego „zwykłego” kuzyna, ale wykazuje też znacznie wyższą odporność na utlenianie. A zatem znosi ekstremalnie wysokie temperatury bez degradacji powierzchni. Lonsdaleit to materiał na rewolucję w przemyśle To odkrycie może mocno namieszać w przemyśle. Lonsdaleit mógłby zastąpić klasyczny diament w produkcji narzędzi tnących, wierteł i specjalistycznych powłok ściernych. Jego unikatowe właściwości fizyczne mogą znaleźć zastosowanie także w elektronice. Autorzy badania twierdzą, że opracowana przez nich metoda mogłaby zostać użyta do masowej produkcji – wszak podobnie produkuje się już od dawna diamenty syntetyczne. Jeśli lonsdaleit się upowszechni, może w krótkim czasie zrewolucjonizować wiele gałęzi inżynierii. Źródło: <a href="https://www.nature.com/articles/s41586-026-10212-4.epdf?sharing_token=kk7gwPUSsAE4apZlrKbbG9RgN0jAjWel9jnR3ZoTv0ORatWGrmIfatuKfrK4u_IJqNa53Xd7kYqAuY4_BiHcZ8hJCFLCOA3iPmEpj21tG2FnJ3eTXkcUQT7fhsDX1TdSOJNSHAOWtvP-YOYha78eCB-TeU2AegTLTXGc8qw_EH3VphK364qz8iY1u37bBv1fVRr5t9RE4j5Xk1eFbrbz2F5DkeQM_dSAGJOL6miRRtGspleD8BFtj_2huf_bafndgIT6h1lJhJQN68Ja04WIZgiKsImUhWCRxG5Yvh2OO8se24m8rniIHEWRMI04gP6Mz2Mm-xTQ5aJnU9QNdK3OB_cT7JyMQYj1Ar1-Wk2jPK6iix44hU6EGFdFcOLG5MPg&tracking_referrer=www.livescience.com" target="_blank" rel="nofollow noopener">Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Oto żaba, która śpiewa jak ptak. Oszukała wszystkich, łącznie z biologami
Badania w południowych Chinach odkryły fascynujący przypadek tzw. konwergencji akustycznej. Nawoływania jednego z lokalnych gatunków żab drzewnych do złudzenia przypominają śpiew drozda. Te dźwięki oszukują nie tylko potencjalne drapieżniki, ale i pracujących w terenie biologów.
Rodzaj Gracixalus to małe i średnie żaby z rodziny nogolotkowatych (Rhacophoridae), które zamieszkują gęste górskie lasy Azji Południowo-Wschodniej. Ich zasięg występowania rozciąga się od Mjanmy i północno-zachodniej Tajlandii, przez Laos i Wietnam, po południowe i wschodnie prowincje Chin, takie jak Junnan i Tybet. Analizy bioakustyczne w chińskim rezerwacie przyrody Leigongshan odkryły niezwykłe zjawisko. Żabka z gatunku Gracixalus weii wykształciła sygnały godowe, które dla ludzkiego ucha są niemal nieodróżnialne od pieśni drozda czarnopierśnego (Turdus dissimilis). Ukryty świat azjatyckich żab Rodzaju Gracixalus liczy na ten moment 16 gatunków żab, wśród których znajdują się m.in. G. lumarius, G. gracilipes, a także nowo odkryte gatunki G. patkaiensis (2023) czy G. truongi (2023). Płazy te zasiedlają specyficzne i trudne do badania nisze, żyjąc np. wewnątrz łodyg bambusa lub w gęstym poszyciu leśnym. Ich identyfikacja to dla biologów prawdziwa „droga przez mękę”. Wydawałoby się więc, że narzędzia bioakustyczne będą tu nieocenione i pozwolą na identyfikację żab po dźwiękach. Do czasu… Dźwiękowa zagadka Gracixalus weii Okazało się bowiem, że gatunek Gracixalus weii wcale nie brzmi jak żaba. Naukowcy wyróżnili dwa typy nawoływań godowych: A i B. Typ A, składający się z nuty wprowadzającej i dwóch krótkich dźwięków przypominających kliknięcia, wykazuje uderzające podobieństwo do struktury pieśni drozda czarnopierśnego. Oba gatunki stosują ten sam wzorzec tworzenia „melodii”, choć wysokość dźwięków może się różnić. To zjawisko ewolucyjnej zbieżności sugeruje długotrwałe interakcje ekologiczne. Podobne przypadki odnotowano wcześniej jedynie w 1984 roku w Himalajach, między żabami z rodzaju Nanorana a świstunkami z rodzaju Phylloscopus. Co dalej z badaniami bioakustycznymi? Odkrycie „ptasich” głosów u żab ma fundamentalne znaczenie dla metodologii badań. Podobieństwo to często prowadzi do niedoszacowania populacji płazów, bo biolodzy myślą, że słyszą ptaki. Autorzy badania wskazują na konieczność łączenia metod: morfologii, genetyki i bioakustyki. Skoro żaby tak dobrze imitują dźwięki ptaków, nie ma innego wyjścia. Teraz naukowcy zamierzają zbadać, w jaki sposób żaby G. weii i drozdy czarnopierśne reagują na swoje wzajemne nawoływania. Planują eksperymenty typu „playback”, czyli odtwarzanie dźwięków w terenie i obserwację zachowania zarówno żab, jak i ptaków. Źródło: Herpetozoa Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Miłość w czasach AI. Coraz więcej osób rezygnuje z realnych partnerów na rzecz chatbotów
Współczesne relacje coraz częściej rozpoczynają się od przesunięcia palcem po ekranie. Aplikacje randkowe stały się dla wielu osób pierwszym (a czasem jedynym) miejscem poszukiwania bliskości. Jednak część użytkowników idzie o krok dalej: zamiast mierzyć się z niepewnością, kompromisami i emocjonalnym ryzykiem związanym z relacjami międzyludzkimi, wybierają partnerów, którzy nigdy nie zawiodą, zawsze odpiszą i dopasują się do ich potrzeb. Tworzą związki z czatbotami – cyfrowymi towarzyszami zaprogramowanymi tak, by słuchać, wspierać i okazywać „uczucia”.
Spis treści: Związki z czatbotami w Chinach. Młode kobiety wybierają AI zamiast małżeństwa Związki z AI w USA. Samotni mężczyźni wybierają wirtualne partnerki Regulacje w USA i Chinach. Państwa reagują na związki z AI W tle tej zmiany – szczególnie widocznej w Chinach – widać szersze procesy społeczne. Przez dekady obowiązywała tam restrykcyjna polityka jednego dziecka, wprowadzona w 1979 roku, która miała zahamować przyrost naturalny. Choć dziś prawo dopuszcza posiadanie nawet trójki dzieci, a władze próbują zachęcać obywateli do zakładania rodzin poprzez system ulg i dopłat, wskaźniki urodzeń pozostają niskie. Coraz więcej młodych ludzi deklaruje, że nie planuje małżeństwa ani potomstwa, wskazując na presję ekonomiczną, tempo życia i rosnące oczekiwania wobec partnerów. W tej rzeczywistości sztuczna inteligencja zaczyna pełnić nową rolę: nie tylko narzędzia pracy czy rozrywki, lecz także emocjonalnego towarzysza. Dla części kobiet w Chinach relacja z wirtualnym partnerem – stworzonym na podstawie własnych preferencji – okazuje się prostsza i bardziej przewidywalna niż związek z realnym człowiekiem. Co istotne, to zjawisko przestaje już być wyłącznie azjatyckim fenomenem i pojawia się również w innych państwach. Kobiety w Chinach wybierają AI zamiast małżeństwa Władze w Pekinie od kilku lat próbują przekonać młode pokolenie, że małżeństwo i macierzyństwo powinny stać się priorytetem. Tymczasem część kobiet coraz wyraźniej dystansuje się od tradycyjnego modelu życia rodzinnego – i zamiast realnych partnerów wybiera relacje z wirtualnymi towarzyszami. W kraju, w którym wskaźnik urodzeń spadł do najniższego poziomu od ponad siedmiu dekad, rozwój aplikacji opartych na sztucznej inteligencji zbiegł się z narastającym zjawiskiem społecznym określanym mianem „lying flat” – odrzuceniem presji sukcesu, kariery i małżeństwa. Boom na platformy oferujące emocjonalne wsparcie i cyfrowe towarzystwo był w Chinach błyskawiczny. Powstały dziesiątki wyspecjalizowanych chatbotów, w tym aplikacje projektowane specjalnie jako „wirtualni partnerzy”. 21-letnia Zhang, studentka psychologii stosowanej z południowych Chin, przyznaje, że codziennie poświęca co najmniej godzinę na rozmowy ze swoimi dwoma „chłopakami” stworzonymi przez AI. – Uważam, że w naszym pokoleniu ludzie sądzą, że samotność jest w porządku. Po co umawiać się z innymi? To zbyt kłopotliwe – mówi. Mimo że nigdy nie spotka swoich cyfrowych partnerów w rzeczywistości, ich relacja – jak podkreślają jej znajomi – wyraźnie wpływa na jej samopoczucie. Eksperci zauważają, że tego typu aplikacje oferują coś, czego wielu młodym osobom brakuje w relacjach offline. – Zapewniają stosunkowo bezpieczną przestrzeń do komunikacji i konsultacji emocjonalnej, czego często brakuje w Chinach – tłumaczy Rose Luqiu z Hong Kong Baptist University. Według niej chatboty dostarczają „wartości emocjonalnej”, której część kobiet nie doświadcza w kontaktach z mężczyznami. Skala zjawiska jest znaczna: szanghajski start-up MiniMax, twórca jednej z najpopularniejszych aplikacji, wyceniany jest na ponad 600 milionów dolarów, a jego platformy – w tym globalna wersja Talkie – zgromadziły ponad 147 milionów użytkowników. Na forach internetowych kobiety wymieniają się wskazówkami, jak „kształtować” osobowość swojego partnera AI – od czułego romantyka po bardziej stanowczy, „opiekuńczy” typ. Wirtualna relacja staje się projektem, który można dopasować do własnych potrzeb – bez ryzyka odrzucenia i bez konieczności kompromisu. Związki z AI w USA. Samotni mężczyźni wybierają wirtualne partnerki O ile w Chinach użytkowniczkami aplikacji z wirtualnymi partnerami są głównie młode kobiety, o tyle w Stanach Zjednoczonych proporcje odwracają się niemal całkowicie. Tamtejszy rynek „dziewczyn AI” rozwija się przede wszystkim w odpowiedzi na potrzeby mężczyzn – często młodych, samotnych i coraz bardziej zdystansowanych wobec tradycyjnego modelu randkowania. W amerykańskim internecie wirtualne partnerki projektowane są jako zawsze dostępne, emocjonalnie wspierające i w pełni programowalne. Nie odrzucają, nie stawiają granic, nie inicjują konfliktów, chyba że użytkownik sam tego oczekuje. Intymność zostaje tu sprowadzona do usługi – personalizowanej, przewidywalnej i pozbawionej ryzyka. Zjawisko to wpisuje się w szerszy kontekst społeczny. Badania w USA od lat pokazują rosnący poziom samotności wśród młodych mężczyzn, którzy spędzają więcej czasu online niż wcześniejsze pokolenia i coraz częściej deklarują lęk przed odrzuceniem w realnym świecie. Część z nich otwarcie przyznaje, że relacja z AI wydaje się prostsza – nie wymaga umiejętności społecznych, nie wiąże się z kompromisem ani emocjonalnym wysiłkiem. Wirtualna partnerka oferuje akceptację bez negocjacji i bliskość bez niepewności. To właśnie element kontroli (i możliwość kształtowania osobowości cyfrowej postaci) stanowi dla wielu kluczową wartość. Regulacje w USA i Chinach. Państwa reagują na związki z AI Rozwój relacji z wirtualnymi partnerami nie umknął uwadze regulatorów – zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Chinach, choć motywacje obu państw są wyraźnie odmienne. W USA Federalna Komisja Handlu (FTC) bada modele biznesowe tych aplikacji, koncentrując się przede wszystkim na ryzyku uzależnienia emocjonalnego, zwłaszcza wśród nastolatków. Amerykański niepokój ma wymiar psychologiczny i społeczny: dotyczy izolacji, radykalizacji młodych mężczyzn oraz zastępowania realnych relacji technologicznym substytutem. W kraju, gdzie platformy często działają w modelu freemium, oferują treści dla dorosłych i umożliwiają nieustanne „ulepszanie” partnerki AI, relacja bywa modułowa – użytkownik może ją modyfikować, usuwać i personalizować według własnych potrzeb. Nowość i natychmiastowa gratyfikacja stają się główną walutą emocjonalną. W Chinach akcenty rozłożone są inaczej. Tamtejsze władze obawiają się przede wszystkim spadku liczby małżeństw i urodzeń oraz rosnącego dystansu młodych kobiet wobec tradycyjnych ról społecznych. W związku z tym w grudniu 2025 roku zaproponowano przepisy, które zobowiązywałyby platformy do interwencji w przypadku oznak niezdrowego uzależnienia od aplikacji – m.in. poprzez tworzenie profili emocjonalnych użytkowników i reagowanie na sygnały samookaleczenia. Regulacje, które mają wejść w życie jeszcze w 2026 roku, nakładają również obowiązek dostosowania treści do obowiązujących zasad kontroli informacji i „wartości socjalistycznych”. Jednocześnie chińskie aplikacje częściej czerpią z mechaniki gier: budują wielowątkowe narracje, rozwijają relację jak serialowy romans, z pamięcią i ciągłością. Choć strategie rynkowe i obawy władz różnią się w obu krajach, pod powierzchnią widać wspólny niepokój. Technologia wypełnia przestrzeń, którą wcześniej zajmowały relacje międzyludzkie, oferując bliskość bez ryzyka odrzucenia i bez społecznych konsekwencji. Niewygodne pytanie nie dotyczy już wyłącznie bezpieczeństwa czy potencjalnej manipulacji – dotyczy tego, dlaczego tak wiele osób woli programowalną intymność od nieprzewidywalnej obecności drugiego człowieka. Źródła: Business Standard, Times of India, Science Direct Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To zwierzątko 20 lat ukrywało się przed badaczami. Ma pyszczek jak pluszowy miś
Szczekuszka urwiskowa powróciła. Przez dwie dekady pozostawała nieuchwytna, a naukowcy niemal stracili nadzieję na jej odnalezienie. Gdzie się ukrywała?
Spis treści: Szczekuszka urwiskowa została odkryta po raz drugi Górski ssak długo uciekał badaczom Co wiadomo o tych maluchach? Świat dzikich zwierząt nieustannie skrywa przed ludźmi wiele tajemnic. Wciąż nie znamy wszystkich gatunków, a sama świadomość istnienia niektórych z nich nie oznacza, że rozumiemy ich zwyczaje. Dotyczy to zarówno zwierząt lądowych, jak i morskich. Wiele z nich do perfekcji opanowało sztukę ukrywania się przed badaczami. Jednym z rekordzistów w tej dziedzinie jest szczekuszka urwiskowa (Ochotona iliensis). To niewielki górski ssak o pyszczku przypominającym pluszowego misia. Przez ponad 20 lat skutecznie wymykał się naukowcom badającym góry Tienszan w północno-zachodnich Chinach. Szczekuszka urwiskowa została odkryta po raz drugi Od czasu jego przypadkowego odkrycia w 1983 roku ludzie widzieli go tylko kilka razy. Oficjalnie zaobserwowano zaledwie 29 żywych przedstawicieli tego gatunku. Przełomowy okazał się rok 2014, kiedy naukowcy ponownie odkryli szczekuszkę urwiskową. Nadal nie wiemy jednak za wiele o zachowaniach tego futrzanego zwierzaka. W 2014 roku Li Weidong, oryginalny odkrywca gatunku i naukowiec z Instytutu Ekologii i Geografii Xinjiang, zebrał grupę wolontariuszy, aby wyruszyć na poszukiwania szczekuszki urwiskowej w górach Tienszan. Pewnego dnia, w południe, gdy zespół instalował fotopułapki, badacze dostrzegli swój cel. Zaciekawiona obecnością ludzi szczekuszka wyłoniła się ze szczeliny w ścianie klifu, a Li szybko uchwycił ten moment na zdjęciach (w tym na fotografii otwierającej artykuł). – Znaleźli ją ukrytą za skałą i od razu zorientowali się, że to szczekuszka urwiskowa. Byli niesamowicie podekscytowani – komentuje Tatsuya Shin, przyrodnik z Chin współpracujący z odkrywcami tego niezwykłego zwierzęcia, cytowany przez National Geographic. Górski ssak długo uciekał badaczom Historia ta sięga jednak 1983 roku. To wtedy chiński rząd wysłał Li do górzystej prowincji Xinjiang. Miał tam badać miejscowe zasoby naturalne i choroby zakaźne. Eksploracja doliny u podnóża góry Jilimalale przyniosła też inne nieoczekiwane owoce. Właśnie tam Li dostrzegł małą, szarą główkę wystającą ze szczeliny skalnej. Gdy podszedł bliżej, mógł przyjrzeć się nieznanemu do tej pory zwierzęciu w całej okazałości. Szczekuszka miała około 20 centymetrów długości, duże uszy i drobne brązowe plamki na gęstym, szarym futrze. Ani Li, ani miejscowi pasterze nie rozpoznali tego gatunku. Naukowiec złapał więc okaz i wysłał go do badaczy z Chińskiej Akademii Nauk. Uczeni potwierdzili, że Li prawdopodobnie odkrył nowy gatunek ssaka. Na jednoznaczne potwierdzenie było jeszcze za wcześnie. Choć podczas drugiej wyprawy w grudniu 1983 roku nie udało się odnaleźć kolejnych osobników, trzecia ekspedycja w 1985 roku zakończyła się sukcesem. Zdobycie dodatkowych okazów pozwoliło naukowcom ostatecznie potwierdzić, że szczekuszka urwiskowa to gatunek dotąd nieznany nauce. Co wiadomo o tych maluchach? Podobnie jak inne gatunki z rodziny szczekuszkowatych występujące w Ameryce Północnej, szczekuszka urwiskowa zamieszkuje wysokogórskie tereny na wysokościach od 2800 do 4100 m n.p.m. Jej dieta składa się głównie z traw, ziół i roślin górskich. Te urocze stworzenia, choć przystosowały się do surowych warunków, są niezwykle wrażliwe na zmiany środowiskowe. Szacunki z lat 90. wskazywały, że populacja szczekuszki urwiskowej liczyła zaledwie około 2000 osobników. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) ich liczebność wciąż maleje. Do spadku populacji tych uroczych ssaków prawdopodobnie przyczynia się presja środowiskowa spowodowana wypasem zwierząt gospodarskich oraz zanieczyszczenie powietrza. IUCN klasyfikuje gatunek jako narażony na wyginięcie, a Chiny uznają za zagrożony. Mimo to dotychczas nie podjęto skoordynowanych działań na rzecz ochrony szczekuszki urwiskowej. Li ma jednak nadzieję, że ponowne odkrycie zwierzęcia stanie się impulsem do utworzenia obszarów chronionych, które pomogą ocalić ten wyjątkowy gatunek. Bo jak można by odwrócić się od tak uroczego pyszczka? Źródło: National Geographic Opracowanie: Mateusz Łysiak
Tak Singapur witał Rok Ognistego Konia. Dźwięki i obrazy zlewają się tu w jedno wielkie święto odrodzenia
Wybrałem się do Singapuru, by zobaczyć, jak Miasto Lwa wita Rok Ognistego Konia. Nie mogło być inaczej – w chińskim zodiaku sam jestem Koniem, a takie spotkanie z własnym znakiem to moment szczególny. Jako Ziemny Koń wkraczałem w ten czas z ciekawością, ponieważ w azjatyckiej metafizyce Ogień tworzy Ziemię, co ponoć dla mnie oznacza rok potężnej energii. Czy tak będzie? Próbowałem się tego dowiedzieć od wróżbity.
Spis treści: Kulinarna uczta w hawker center W poszukiwaniu wróżbitów Czerwone koperty i mandarynki na szczęście U stóp Boga Fortuny Obchody Święta Wiosny, jak oficjalnie nazywa się Księżycowy Nowy Rok wypadający w tym roku 17 lutego, są spektaklem trwającym pełne piętnaście dni, który kończy się dopiero Świętem Latarni. To czas największej na świecie wędrówki ludzi, gdy miliony Chińczyków – nie tylko z kontynentu, ale i z Indonezji, Filipin czy właśnie Singapuru – wracają do rodzinnych domów. Przygotowania do tego momentu ruszają już miesiąc wcześniej. Singapurczycy wpadają w wir generalnych porządków, które mają na celu nie tylko pozbycie się kurzu, ale przede wszystkim wygnanie z kątów złych duchów. Przed samą „godziną zero” ulice przed salonami fryzjerskimi pękają w szwach, bo ścięcie włosów jest symbolicznym gestem odcięcia się od tego, co w starym roku było złe. Drzwi wejściowe do biur, salonów masażu i kawiarni zdobią nianhua, czyli kolorowe obrazki-amulety, których tradycja sięga V wieku i taoistycznych klasztorów. Dominują dwa kolory: czerwień i złoto. Czerwień to w kulturze chińskiej symbol życia, ognia i pomyślności – ma odstraszać legendarnego potwora Nian i wszelkie nieszczęścia. Złoto natomiast to oczywisty symbol bogactwa i statusu. Kulinarna uczta w hawker center Singapur przywitał mnie obezwładniającą wilgotnością. Powietrze jest tu tak gęste, że niemal można je kroić nożem, a pogoda to nieustanna gra kontrastów. Raz słońce oślepia blaskiem, odbijając się od szklanych elewacji, by za chwilę ustąpić miejsca gwałtownej ulewie. Ta parność i duszność to stały element krajobrazu, który nadaje miastu rytm – od szybkich kroków, po schronienie w klimatyzowanych wnętrzach metra. Zatrzymałem się w dzielnicy Bugis, w hotelu Mercure. To jedna z najbardziej wielowarstwowych części miasta. Jej nazwa pochodzi od Bugisów – bitnych żeglarzy i kupców z Celebesu, którzy dawniej handlowali tu złotem i przyprawami. Dziś dzielnica zachwyca odrestaurowanymi kamienicami typu shophouse z ich charakterystycznymi five-foot ways – podcieniami o szerokości dokładnie pięciu stóp, które sir Stamford Raffles, założyciel miasta Singapur, nakazał budować, by chronić pieszych przed tropikalnym deszczem. Prosto z lotniska pojechałem nie do hotelu, lecz do sąsiadującego z nim Albert Centre Market & Food Centre. To klasyczny hawker center, czyli zadaszony plac z dziesiątkami stoisk, gdzie za kilka dolarów je się najlepiej na świecie. Takich miejsc w całym Singapurze jest mnóstwo, a w 2020 roku hawker centers wpisane zostały na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Zamówiłem zestaw obowiązkowy: Hainanese Chicken Rice oraz singapurską laksę. Kurczak po hajnańsku to historia Singapuru na talerzu. To danie Hajnanów – emigrantów z chińskiej wyspy, którzy dotarli tu najpóźniej i musieli szukać pracy w kuchniach kolonialnych rezydencji. Stworzyli danie proste i genialne: delikatne mięso serwowane z ryżem gotowanym w esencjonalnym rosole z imbirem i czosnkiem. Z kolei laksa to absolutna eksplozja smaku. To gęsta, aksamitna zupa na bazie mleka kokosowego i intensywnej pasty z suszonych krewetek, trawy cytrynowej, galangalu i chili. W środku znajdziemy gruby makaron ryżowy, soczyste krewetki i plastry ciasta rybnego. Wszystko było pyszne. W poszukiwaniu wróżbitów Najedzony wyruszyłem na poszukiwanie wróżbitów. Ich znalezienie wcale nie było proste. Informacje, które znajdowałem w internecie, okazały się nieprawdą. ?Fortune Centre przy Middle Road, mimo obiecującej nazwy, okazało się zamknięte na głucho w kwestii wróżb – były same bary z jedzeniem. Zacząłem pytać mieszkańców. Ci skierowali mnie do sąsiedniego Fu Lu Shou Complex (nazwanego od trzech bóstw pomyślności). Jednak i tam rzeczywistość mnie zaskoczyła – na trzech piętrach zamiast mędrców zastałem jedynie niekończący się labirynt salonów masażu i fryzjerskich atelier. Przepowiadaczy przyszłości odnalazłem jednak na Waterloo Street, nazywanej „Ulicą Harmonii”. Jest ona miejscem, gdzie sąsiadują ze sobą świątynie różnych wyznań, a powietrze przesycone jest zapachem kadzideł i girland orchidei sprzedawanych przez kwiaciarki. Specjaliści od astrologii i numerologii siedzieli na ulicy pod parasolami rozstawionymi w rządku. Na plakatach ustawionych przed boksami reklamowali się jako mistrzowie Bazi (dosłownie „Osiem Znaków”), skomplikowanego systemu astrologicznego znanego jako „Cztery Filary Przeznaczenia”. W przeciwieństwie do zachodniego horoskopu, Bazi analizuje osiem znaków przypisanych do godziny, dnia, miesiąca i roku urodzenia. To swoisty kod kreskowy naszego losu, determinowany przez układ pięciu żywiołów w chwili przyjścia na świat. Moje zaufanie wzbudził mistrz Alex Soh, który znakomicie mówił po angielsku. – Jako Ziemny Koń w roku Ognistego Konia stajesz przed rzadką szansą. Ogień dostarcza ci energii, ale jeśli twoje Bazi pokazuje brak żywiołu Wody, możesz się wypalić w nadmiarze emocji. W tym roku musisz szukać balansu. Koń w ogniu galopuje szybko, ale tylko mądry jeździec wie, kiedy poluzować wodze. Zapomnij o ślepym pędzie. Ten rok dla Konia to czas działania opartego na strategii, a nie na szybkości. Twoje zdolności przywódcze będą się rozwijać, a umiejętność zachowania spokoju będzie największą siłą. W pracy odniesiesz sukcesy, ale tylko jeśli postawisz na stabilne, przemyślane decyzje. Jeśli chodzi o zdrowie – uważaj na kręgosłup. Twój „stelaż” potrzebuje teraz uwagi, oszczędzaj go, byś mógł pewnie stąpać po ziemi. A miłość? Ta, którą masz w życiu, będzie trwać i dawać Ci oparcie – opowiadał. Master Soh wspomniał też o innych znakach: Tygrysy i Psy będą płynąć na fali sukcesu, bo to naturalni sprzymierzeńcy Konia. Najtrudniej będą miały Szczury, stojące w zodiakalnej opozycji do mojego znaku – dla nich to czas trudnych zmian. Czerwone koperty i mandarynki na szczęście Podpatrując przygotowania do wejścia w nowy rok i znając już nieco bardziej moją przyszłość, pojechałem metrem do Chinatown. To tutaj, pośród osiemdziesięciu tysięcy świateł LED rozświetlających wieczorem New Bridge Road i Eu Tong Sen Street, można przepaść na długie godziny, fotografując każdą czerwoną latarnię i każdą napotkaną instalację przedstawiającą pędzące wierzchowce. Na tutejszych bazarach Singapurczycy zaopatrują się w hongbao, czyli tradycyjne czerwone koperty, w których wręcza się pieniądze dzieciom i niezamężnym krewnym. Kupują też dekoracje symbolizujące szczęście i dobrobyt, a zapach grillowanego Bak Kwa, słodko-słonej wieprzowiny, miesza się z aromatem świeżych mandarynek, które jako symbol złota obowiązkowo wymienia się przy każdej noworocznej wizycie. By złapać oddech, wybrałem się do Ogrodów Botanicznych wpisanych na listę UNESCO. To miejsce zachwyca równowagą między dziką dżunglą a precyzyjnie zaprojektowanym parkiem. Przy muszli koncertowej odnalazłem też polski akcent – pomnik Fryderyka Chopina i George Sand. Odpoczynek pod gigantycznymi palmami, obserwowanie noworocznych sesji fotograficznych par młodych i wizyta w Ogrodzie Orchidei pozwoliły mi zapomnieć o zgiełku miasta. Później szukałem relaksu w stylu „jungle vibe” na wzgórzu Dempsey Hill. To dawne brytyjskie koszary ukryte w gęstej zieleni, gdzie Singapurczycy spotykają się na uroczystych, sylwestrowych i noworocznych lunchach. Przed zachodem słońca wypłynąłem w 40-minutowy rejs po Singapore River. Na pokład tradycyjnej drewnianej łodzi – nazywanej tutaj bumboat – wsiadłem w Clarke Quay. To miejsce stanowiło niegdyś serce handlowego Singapuru: dawny kompleks magazynów i składów towarowych, gdzie przez dekady wyładowywano przyprawy, herbatę oraz kauczuk. Dziś te pieczołowicie odrestaurowane budynki, pomalowane na jaskrawe kolory, mieszczą dziesiątki restauracji i barów, tworząc najbardziej znany rozrywkowy punkt na mapie miasta. Trasa rejsu to w rzeczywistości skrócona lekcja historii architektury. Sunąc po gładkiej tafli wody mijałem kolejne historyczne mosty: od najstarszego, żeliwnego Cavenagh Bridge, po majestatyczny Anderson Bridge. Po lewej stronie mignęła biała bryła Muzeum Cywilizacji Azjatyckich oraz dawna siedziba parlamentu. Tuż przed wejściem do zatoki łódź przepłynęła obok Fullerton Hotel – neoklasycystycznego gmachu, który w przeszłości pełnił funkcję głównego urzędu pocztowego i punktu zero, od którego mierzono wszystkie odległości na wyspie. Po wypłynięciu na wody Marina Bay, przed dziobem ukazał się Merlion – mityczny symbol Singapuru z głową lwa i ciałem ryby, nieustannie wyrzucający z paszczy strumień wody. Gdy słońce zaczęło powoli chować się za horyzontem, panorama miasta nabrała złotych barw. Nad całą zatoką dominuje sylwetka Marina Bay Sands: architektoniczny fenomen składający się z trzech potężnych wież połączonych na wysokości dwustu metrów ogromnym tarasem w kształcie statku. Tuż obok lśniła futurystyczna bryła ArtScience Museum, przypominająca otwarty kwiat lotosu, a po przeciwnej stronie zatoki widać było najeżone kopuły centrum kulturalnego Esplanade, które z powodu swojej charakterystycznej struktury nazywane jest przez mieszkańców „Durianem”. U stóp Boga Fortuny Sylwestrowy wieczór spędziłem w Gardens by the Bay. Ten 101-hektarowy, futurystyczny park to prawdziwe płuca Singapuru, zdominowane przez Supertrees – stalowe, pionowe ogrody sięgające pięćdziesięciu metrów wysokości. Te giganty, porośnięte setkami tysięcy roślin, nie tylko zbierają deszczówkę i zasilają nocne iluminacje dzięki ogniwom słonecznym, ale stanowią też tło dla festiwalu świateł River Hongbao, który w 2026 roku świętuje swoje czterdziestolecie. Wewnątrz Flower Dome, gigantycznej szklarni, przygotowano niezwykle kolorową wystawę Spring Blossoms. Osiem koni naturalnej wielkości, ręcznie wykonanych przez rzemieślników z Chin przy użyciu technik z czasów dynastii Tang, zdaje się pędzić pośród orchidei, śliw i bambusów. Inspiracją dla tej instalacji był słynny obraz Ba Jun Tu, przedstawiający osiem rumaków będących symbolem witalności i sukcesu. Całość osadzono w estetyce ogrodów Jiangnan, znanych ze swojej harmonii, gdzie odwiedzający mogą przejść przez księżycowe bramy i odpocząć w tradycyjnych pawilonach. Tuż przy wyjściu uwagę przyciąga Blooming Drum of Spring, bęben udekorowany motywami lotosu. Zgodnie z przysłowiem „uderzenie w kwiatowe bębny zwiastuje przybycie wiosny”, dźwięki i obrazy zlewają się tu w jedno wielkie święto odrodzenia. Podświetlone dekoracje na festiwalu River Hongbao, wykonane tradycyjną metodą z jedwabiu i drutu, zapierały dech. Pokaz muzyczny wśród ogromnych, 50-metrowych Supertrees przyciągnął tłumy Singapurczyków i turystów. Na wielkiej scenie trwały koncerty i występy taneczne, a nad wszystkim górował Bóg Fortuny. Podświetlany od środka, monumentalny posąg lśnił czerwienią i złotem. Zrobiłem sobie przy nim zdjęcie – na szczęście, bo w Roku Ognistego Konia każda porcja pomyślności się przyda. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
Rozpoczyna się Rok Konia. Chiński Nowy Rok 2026 zwiastuje czas wielkich zmian
Chiński Nowy Rok 2026 otwiera Rok Ognistego Konia – znaku kojarzonego z energią, pasją i nagłymi zwrotami akcji. Kiedy zaczynają się obchody Święta Wiosny oraz jakie zwyczaje przyniosą szczęście w nowym cyklu?
W tym artykule: Kiedy wypada Chiński Nowy Rok 2026? Chiński Nowy Rok – tradycje kluczem do pomyślności Rok 2026 rokiem Konia 31 grudnia na całym świecie co kilka godzin wybrzmiewały salwy fajerwerków. Tak witano nowy 2026 rok. Nie wszędzie można było jednak od razu wyrwać ostatnią kartkę z zeszłorocznego kalendarza. Właśnie dziś w Chinach rozpoczyna się huczne powitanie Chińskiego Nowego Roku – jednego z najważniejszych świąt narodowych – nazywanego również Świętem Wiosny. Od kiedy świętujemy Nowy Rok? Każda sylwestrowa tradycja ma swój początek Nawet jeśli nie robimy żadnych postanowień, Nowy Rok to dobra okazja, żeby symbolicznie pożegnać się z ostatnimi 12 miesiącami i optymistycznie rozpocząć kolejne. Jak długa jest ta trady... Kiedy wypada Chiński Nowy Rok 2026? Chiński Nowy Rok to święto ruchome. Jest obchodzone między 21 stycznia, a 20 lutego. Tym razem powitanie nowego roku rozpocznie się 17 lutego (oczywiście poprzedzi je sylwester) i zgodnie z tradycją potrwa 15 dni, z czego 7 będzie wolnych od pracy. W pierwszym tygodniu noworocznych obchodów Chińczycy świętują razem z rodzinami. Dzieci dostają wtedy prezenty od rodziców i dziadków. Aby zapewnić sobie powodzenie w kolejnych 12 miesiącach, domownicy przystrajają mieszkania w środku i na zewnątrz kwiatami oraz lampionami. Wycinanki powinny być wykonane z czerwonego papieru, ponieważ w chińskiej kulturze kolor ten symbolizuje pomyślność. W drugim tygodniu organizowane są uroczystości o charakterze państwowym. Nieodłącznym elementem 15-dniowego festiwalu są pokazy fajerwerków oraz kolorowe uliczne parady. Wydarzeniem kończącym powitanie nowego roku jest Święto Latarni. Jedno z najstarszych chińskich świąt obchodzi się w pierwszą pełnię księżyca Nowego Roku. Gdy na ulice wychodzą brodacze ze Sławatycz... Wyjątkowa tradycja w lubelskiej wsi Brodacze ze Sławatycz przyciągają do niewielkiej wsi na Lubelszczyźnie ciekawskich z całego kraju. Kiedyś były ich dziesiątki, obecnie tradycję podtrzymuje tylko kilku. Chiński Nowy Rok – tradycje kluczem do pomyślności Noworoczne zwyczaje i tradycje różnią w zależności od regionu. We wszystkich chodzi jednak o to samo, czyli o zapewnienie sobie i najbliższym pomyślności w kolejnych miesiącach. Wspomniane czerwone ozdoby z papieru mają być gwarantem dobrobytu, ale przed ich powieszeniem najpierw należy porządnie wysprzątać cały dom. To symboliczne zamiecenie nieszczęść i zrobienie miejsca na nowe chwile radości. W sylwestra wielu Chińczyków odwiedza groby swoich przodków i składa im ofiary z żywności. Dopiero potem wracają do domu i zaczynają rodzinny obiad. W ten sposób pokazują, że zmarli mają pierwszeństwo w „jedzeniu”. Na stole stawiana jest też dodatkowa szklanka. Chiński Nowy Rok to też czas wręczania sobie prezentów. Najczęściej są to czerwone (bo jakby inaczej) koperty z pieniędzmi. Według przesądów kwota powinna zaczynać się od liczby parzystej, na przykład 8 lub 6, ale pod żadnym pozorem od 4 – liczba ta rymuje się ze słowem „śmierć”. Wśród noworocznych podarunków można również znaleźć między innymi alkohol, herbatę, owoce i słodycze. Zgodnie z tradycją niektóre potrawy także mogą być dobrą noworoczną wróżbą. Na stole podczas rodzinnego obiadu nie powinno zabraknąć ryb symbolizujących obfitość oraz pierożków przypominających sztabki srebra. Chińczycy przypominają, że aby nowy rok rzeczywiście był udany, należy wystrzegać się złych omenów, a takim jest na przykład jedzenie owsianki na śniadanie lub robienie prania w pierwszy dzień nowego roku. Rok 2026 rokiem Konia Każdy chiński rok jest powiązany z konkretnym zwierzęciem z chińskiego zodiaku, który obejmuje 12 znaków. Są to kolejno: Szczur, Wół, Tygrys, Królik, Smok, Wąż, Koń, Koza, Małpa, Kogut, Pies oraz Świnia. Cykl powtarza się co 12 lat. 2026 to rok Ognistego Konia. Osoby urodzone w latach 1930, 1942, 1954, 1966, 1978, 1990, 2002, 2014 oraz 2026 są spod znaku Konia właśnie. Co oznacza ten znak? Ognisty Koń symbolizuje energię, odwagę i pasję. Według astrologii chińskiej zapowiada czas pełen gwałtownych zmian i emocjonalnych przełomów. Wygląda na to, że 2026 dla jednych znaków będzie szansą życia, a dla innych – testem przetrwania. Źródła: China Highlights
Trzecia rzeka świata wraca do życia. Taki projekt mogły przeprowadzić tylko Chiny
W rzece Jangcy odradza się bioróżnorodność, a liczebnośc ryb gwałtownie rośnie. Po 70 latach degradacji ekosystemu rząd Chin wprowadził bezprecedensowy, 10-letni zakaz połowów. I przynosi on wymierne efekty, potwierdzone badaniami opublikowanymi w „Science”.
Dorzecze Jangcy to jeden z najważniejszych na świecie obszarów pod względem bioróżnorodności słodkich wód. W ciągu ostatnich 70 lat działalność człowieka doprowadziła jednak niemal do załamania całego ekosystemu. Aby powstrzymać tę degradację, w 2021 roku chiński rząd wprowadził bezprecedensowy zakaz połowów na 10 lat. Najnowsze badanie, opublikowane w czasopiśmie „Science” wskazuje, że to radykalne podejście zaczyna przynosić efekty. Jangcy – życiodajna tętnica Chin Jangcy, nazywana też Rzeką Błękitną, jest najdłuższą rzeką Azji i trzecią pod względem długości na świecie. Ma długość ok. 6300 km, a jej dorzecze obejmuje około 1,8 mln km², co stanowi aż jedną piątą powierzchni Chin. Rzeka ma fundamentalne znaczenie dla Państwa Środka: w jej dorzeczu mieszka około 40% ludności kraju, a z tamtejszych pól pochodzi aż 75% ogólnokrajowych zbiorów ryżu. Jangcy jest też kluczowym szlakiem transportowym oraz gigantycznym źródłem energii dzięki licznym tamom, w tym słynnej Zaporze Trzech Przełomów, która jest jedną z największych elektrowni wodnych na świecie. Pierwsze oznaki odrodzenia Monitoring prowadzony w latach 2018–2023 wykazał, że wprowadzenie zakazu połowów skutecznie odwróciło trwający od 70 lat trend spadkowy w populacjach ryb. Analizy biomasy i bioróżnorodności pokazują znaczną poprawę kondycji fizycznej ryb, przy czym najbardziej skorzystały na tym duże gatunki. Pozytywne zmiany odnotowano również w przypadku rzadkich gatunków, takich jak krytycznie zagrożony jesiotr z Jangcy (Acipenser dabryanus) czy Myxocyprinus asiaticus. Przyszłość innego giganta – jesiotra chińskiego (Acipenser sinensis) – nadal jednak pozostaje niepewna. W sumie, według szacunków naukowców, biomasa ryb wzrosła aż o 209%, a bioróżnorodność – o 13%. Nie tylko ryby wracają Jednym z najbardziej spektakularnych sukcesów jest poprawa sytuacji morświnka chińskiego (Neophocaena asiaeorientalis asiaeorientalis), jedynego ssaka słodkowodnego w tej rzece, który nie występuje nigdzie indziej. Jego populacja wzrosła z 445 osobników w 2017 roku do 595 w 2022 roku. To wzrost aż o jedną trzecią w zaledwie pięć lat. Badania statystyczne potwierdziły, że głównym motorem tej zmiany był właśnie zakaz połowów. Na poprawę stanu ekosystemu wpłynęły też bardziej pośrednie konsekwencje zakazu, na przykład zmniejszenie ruchu statków, odrodzenie stref roślinności przybrzeżnej oraz poprawa czystości wody. Co czeka rzekę Jangcy? Ustawa o ochronie Jangcy to gigantyczne przedsięwzięcie. Z użycia wycofano 111 000 łodzi i przesiedlono 231 000 rybaków. Inwestycje w redukcję azotu i fosforu trafiających do rzeki pochłonęły około 300 miliardów dolarów w ciągu ostatnich 10 lat. Znacząco ograniczono też wydobycie jednego z kluczowych surowców: piasku. Wprowadzenie ustawy okazało się milowym krokiem w ratowaniu przyrody, ale naukowcy podkreślają, że proces odbudowy dopiero się zaczyna. Przed nami jeszcze 5 lat zakazu połowów, a potem wysiłki trzeba będzie kontynuować. Jangcy cierpi nie tylko z powodu przełowienia – jest jedną z najbardziej zanieczyszczonych plastikiem rzek na świecie. Poza tym, jak każdy ekosystem, jest dotknięta zmianami klimatycznymi. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Chińczycy przekształcili pustkę w życie. Posadzili tyle drzew wokół pustyni, że stała się gigantycznym pochłaniaczem dwutlenku węgla
Obrzeża pustyni Takla Makan – jednej z największych i najsuchszych pustyń świata – zaroiły się od zasadzonych drzew. To według naukowców nie tylko zatrzymało pustynnienie obszaru, ale także zmieniło pustynię w ogromny pochłaniacz dwutlenku węgla. Twierdzą, że stworzyli „piaskowe płuca”.
Zaledwie kilkadziesiąt lat temu Takla Makan była symbolem pustki i skrajnej nieprzyjazności dla życia. Otoczona przez najwyższe góry świata, niemal całkowicie pozbawiona opadów i roślinności, rozrastała się w wyniku działalności człowieka i zmian klimatycznych. Jednak od wdrożenia programu Wielkiego Zielonego Muru Chiny podjęły się bezprecedensowego wyzwania zalesienia tego ekstremalnego obszaru. Co by nie mówić, efekt jest spektakularny. Pustynia Takla Makan to bardzo niegościnne miejsce Pustynia Takla Makan jest nieco większa od Polski. Rozciąga się na powierzchni ok. 337 000 km² (dla porównania powierzchnia naszego kraju wynosi 312 685 km²). Panujące na niej warunki są zbyt surowe dla większości roślin, a pustynia – przez którą niegdyś przebiegał Jedwabny Szlak – stale się powiększała. To jednak nie powstrzymało Chińczyków. Wielki Zielony Mur Chiński W 1978 roku chińskie władze zainicjowały gigantyczny program inżynierii ekologicznej – „Wielki Zielony Mur”. Celem była walka z narastającym problemem pustynnienia, które zagrażało rolnictwu, infrastrukturze i zdrowiu mieszkańców. Takla Makan i inne wielkie pustynie w Chinach (m.in. Gobi) powiększały się bowiem od lat 50. XX wieku, kiedy Państwo Środka przeszło masową urbanizację i ekspansję gruntów rolnych. Konwersja naturalnego terenu doprowadziła do większej liczby burz piaskowych, które zdmuchiwały glebę i osadzały piasek, powodując degradację ziemi i pustynnienie. Piasek pochłania wszystko Według raportu Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zwalczania pustynnienia z 2013 roku pustynnienie, degradacja gleby i susze znacząco nasiliły się na całym świecie w XX i XXI wieku, szczególnie na obszarach suchych, półsuchych i umiarkowanie wilgotnych. W ciągu ostatnich 40 lat Ziemia straciła jedną trzecią swoich gruntów ornych w wyniku erozji i degradacji. Chińczycy chcą z tym walczyć Do 2024 roku w północnych Chinach w ramach projektu Wielkiego Zielonego Muru posadzono ponad 66 mld drzew, skupiając się także na obrzeżach pustyni Takla Makan – stworzono wokół niej dosłowną „zieloną granicę”, która miała zatrzymać piasek. Chińczycy twierdzą, że dzięki temu wysiłkowi pokrywa leśna kraju wzrosła z 10% powierzchni w 1949 roku do ponad 25% obecnie. Pustynia stała się pochłaniaczem CO2 Badania przeprowadzone przy współpracy prof. Yuk Yunga z Caltech oraz NASA Jet Propulsion Laboratory wykazały, że roślinność zasadzona wokół Takla Makan faktycznie pochłania więcej dwutlenku węgla niż emituje pustynia. Analizowano zarówno dane z obserwacji terenowych różnych typów pokrycia roślinnego, jak i dane satelitarne dotyczące opadów, aktywności fotosyntezy oraz poziomów CO2. Naukowcy odnotowali, że przez ogromną liczbę roślinności ilość opadów w porze wilgotnej (od lipca do września) była nawet 2,5 razy wyższa. To dodatkowo zwiększyło zazielenienie, intensywność fotosyntezy i – co za tym idzie – pochłaniania CO2. Międzynarodowe instytucje (np. NOAA) potwierdziły, że pustynia wykazuje wyraźny, długoterminowy trend wzrostu pochłaniania CO2. Jego poziom nad pustynią w sezonie wilgotnym spadł z 416 ppm do 413 ppm, co jest bezpośrednio związane ze wzrostem roślinności. Czy „Zielony Mur” działa? Według Chińczyków jednym z najbardziej widocznych efektów zalesiania była stabilizacja wydm oraz znaczące zmniejszenie częstotliwości burz piaskowych. Z badań prowadzonych na obrzeżach Takla Makan wynika, że liczba dni z intensywnymi zamieciami spadła z ponad 150 do mniej niż 50 rocznie. Wprowadzenie zielonych pasów wokół pustyni ograniczyło erozję wiatrową oraz zatrzymało proces przemieszczania się piasków na żyzne tereny rolnicze. Zalesianie miało także istotny wpływ na lokalny mikroklimat. Średnie roczne opady w regionie wzrosły z 53,6 mm do 110 mm, dzięki czemu korzystnie zmieniła się gospodarka wodna całej okolicy. To cieszy rolników. Nowo posadzone lasy przyczyniają się do zatrzymywania wody, ograniczają parowanie oraz łagodzą ekstremalne wahania temperatur. To z kolei stwarza lepsze warunki do życia nie tylko dla roślin, ale również zwierząt i ludzi. Program masowego zalesiania wokół pustyni Takla Makan to przykład ogromnej determinacji. Jednak przed „odtrąbieniem” gigantycznego sukcesu (jak to zwykle bywa w przypadku Chin) potrzebne są dalsze badania – te póki co zdają się potwierdzać chińskie twierdzenia. Z pewnością wielki, zielony pas wokół pustyni wielkości Polski wygląda imponująco. Źródło: PNAS, Science of The Total Environment, National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jesz mięso? Masz większe szanse dożycia do setki niż weganie. Ale… tylko niektórzy
Nowe, przeprowadzone w Chinach badanie sugeruje, że osoby jedzące mięso mogą mieć większe szanse na dożycie stu lat niż te niejedzące mięsa. Na pierwszy rzut oka wydaje się to sprzeczne z licznymi badaniami wskazującymi na korzyści diet roślinnych. Dokładniejsza analiza pokazuje jednak, że do tych wyników należy podejść z ostrożnością.
Badanie objęło ponad 5 tysięcy Chińczyków w wieku 80 lat i więcej. Wszyscy byli uczestnikami Chinese Longitudinal Healthy Longevity Survey, długotrwałego badania prowadzonego od 1998 roku. Do 2018 roku zaobserwowano, że osoby na dietach bezmięsnych rzadziej zostawały stulatkami niż osoby jedzące mięso. Nie oznacza to jednak, że dieta roślinna jest szkodliwa sama w sobie. Wyniki badania nie pozwalają na wyciągnięcie tak prostego wniosku. Wegetarianie młodzi i starzy. Jakie są między nimi różnice? Kluczowe znaczenie ma wiek badanych. Potrzeby żywieniowe u osób starszych znacząco różnią się od tych u młodych. Z wiekiem spada zapotrzebowanie energetyczne, ale za to rośnie ryzyko utraty masy mięśniowej, gęstości kości i ogólnie – niedożywienia. Na starość żywieniowym priorytetem stają się: utrzymanie masy ciała i siły mięśni oraz dbałość o stan kości. Większość dowodów na korzyści diet roślinnych pochodzi z badań nad młodymi, zdrowymi ludźmi. Ne znaczy to, że są one nieaktualne – po prostu seniorzy mają inne potrzeby. U osób w podeszłym wieku ścisła dieta bezmięsna może wiązać się z niedoborami białka, wapnia czy witaminy B12, a co za tym idzie – ryzykiem złamań i osłabienia. Niedowaga na starość jest gorsza niż otyłość Najważniejsza w chińskim badaniu jest jedna, konkretna informacja: gorsze wyniki na diecie bezmięsnej notowano wyłącznie osób z niedowagą. U seniorów z prawidłową masą ciała nie stwierdzono żadnych różnic między dietami mięsnymi a bezmięsnymi. Niedowaga w starszym wieku sama w sobie silnie wiąże się z wyższą śmiertelnością. I już sam ten fakt może tłumaczyć nowo odkrytą zależność. Nowe badanie było czysto obserwacyjne: pokazało jedynie współwystępowanie zjawisk, a nie związek przyczynowo-skutkowy. Jego wyniki wpisują się także w zjawisko tzw. „paradoksu otyłości”, według którego nieco wyższa masa ciała u osób starszych bywa związana z lepszym przeżyciem. Wegetarianizm niejedno ma imię: które diety bezmięsne są bezpieczne? Warto podkreślić, że osoby niejedzące mięsa, ale spożywające ryby, nabiał lub jaja, miały dokładnie takie same szanse dożycia stu lat, jak mięsożercy. Produkty te dostarczają wysokiej jakości białka, wapnia, witaminy D i B12, kluczowych dla utrzymania mięśni i kości. Autorzy badania sugerują, że niewielkie ilości produktów odzwierzęcych mogą pomagać zapobiegać niedożywieniu u najstarszych osób. Najważniejszy wniosek jest taki, że dieta powinna być dostosowana do określonego etapu życia. To, co sprzyja zdrowiu w wieku 50 lat, może wymagać modyfikacji w wieku lat 80. Diety roślinne pozostają zdrowe, ale w późnej starości wymagają starannego planowania i monitorowania. Elastyczność i dopasowanie do zmieniających się potrzeb organizmu – oto przepis na zdrową starość. Źródła: The Conversation, The American Journal of Clinical Nutrition Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Dlaczego miliony Chińczyków rodzą dzieci w Roku Smoka? Sekret astrologii, który wpływa na demografię
Chiński zodiak przez wieki pomagał porządkować czas i interpretować cechy ludzi. Choć przesycony legendami, do dziś wpływa na decyzje milionów osób.
Spis treści: Początki chińskiego zodiaku – mity i legendy Wyścig zwierząt i boskie inspiracje 12-letni cykl i inne systemy astrologiczne Znaczenie zodiaku w kulturze i decyzjach Zodiak w XXI wieku i Rok Konia Na długo przed astrologią zachodnią chiński zodiak pomagał porządkować lata, wierzenia i życie społeczne. Oto jak przez wieki rozwijał się system 12 zwierząt. Jesteś szczurem, wołem, tygrysem, królikiem, smokiem, wężem, koniem, kozą, małpą, kogutem, psem czy świnią? To pytanie leży w samym centrum chińskiego zodiaku – starożytnego systemu astrologicznego, który do dziś pozostaje ważny w kulturze chińskiej i na całym świecie. System, przesycony mitami i legendami, przypisuje poszczególnym rocznikom zwierzęta. Następnie na podstawie zachowań tych zwierząt „odczytuje” cechy charakteru osób urodzonych w danym roku. Nadchodzący chiński Nowy Rok 2026 rozpocznie panowanie konia. Skąd jednak wziął się zodiak i dlaczego wciąż ma tak duże znaczenie we współczesnych Chinach? Oto co warto wiedzieć o ich systemie astrologicznym i o tym, jak jego echa pobrzmiewają w dzisiejszym życiu. Wyścig zwierząt i boskie inspiracje Zodiak, znany też jako Sheng Xiao lub Shu Xiang, ma niejasną historię pochodzenia. Według legend system powstał w wyniku mitycznego wyścigu zwierząt. Zorganizować go miał Budda albo Nefrytowy Cesarz – postać o boskim statusie w chińskiej religii ludowej. Jedna z opowieści mówi, że Nefrytowy Cesarz chciał stworzyć zodiak oparty na zwierzętach, więc zaprosił je do wyścigu o miejsce w systemie. Kolejność, w jakiej zwierzęta przeprawiły się przez rzekę albo dotarły na cesarski dwór, ma odpowiadać kolejności znaków w cyklu. Każdy 12-letni cykl zaczyna się Rokiem Szczura, a kończy Rokiem Świni. Istnieje wiele wersji tej historii. Akcentują one cechy poszczególnych zwierząt jako powód ich pozycji w zodiaku. Sprytny szczur jest pierwszy, bo – jak głoszą mity – „podczepił się” na grzbiecie kolejnego zwierzęcia, czyli wołu. Inne legendy utrzymują, że wcale nie było wyścigu. Zwierzęta miały pojawić się na uczcie u Buddy, zanim ten opuścił Ziemię. Kolejność przybycia na ucztę miała zadecydować o ich miejscu w zodiaku. Dokładny moment narodzin zodiaku pozostaje nieznany. Uważa się jednak, że grupowanie lat w 12 zwierząt funkcjonowało już w okresie Walczących Królestw (V–III w. p.n.e.). Z czasem system zyskiwał na popularności. Około VI w. n.e. zwierzęta zodiaku zostały skodyfikowane i stały się utrwalonymi stereotypami, które przetrwały do dziś. 12-letni cykl i inne systemy astrologiczne Choć najbardziej znany jest 12-letni zodiak oparty na kalendarzu księżycowym, nie jest to jedyny taki cykl w kulturze chińskiej. System Dwudziestu Ośmiu Rezydencji (Twenty-Eight Mansions) śledzi drogę Księżyca wzdłuż równika niebieskiego w ciągu roku, tworząc 28 znaków. Z kolei jeden z wielu chińskich systemów kalendarzowych – system Pni i Gałęzi (Stems and Branches) – uznaje się za ważne narzędzie planowania lub przewidywania pomyślnych wydarzeń. Za pomocą tych tradycji planowano wszystko – od imienia dla dziecka po termin podróży. Czasem korzystano z jednego systemu, a czasem kilku naraz. Wszystkie trzy tradycje wyrastają ze starej praktyki łączenia zjawisk astronomicznych z losem. Jak zauważa historyk Endymion Porter Wilkinson, astronomowie byli ważnymi postaciami na dworach dawnych Chin. Pełnili też role astrologów i skrybów na usługach cesarza. Ich praca była szczególnie cenna, ponieważ znaki na niebie interpretowano jako wskazówki, czy władca pozostaje w harmonii z niebem. Symbole astrologiczne postrzegano przy tym jako niezwykle istotny znak jego legitymizacji i tego, czy rządzi „właściwie”. Astronomia była tak cenna, że tylko astronomowie panującej dynastii mogli ustalać kalendarz i go rozpowszechniać. Z czasem jednak chiński zodiak przeniknął do szerszej społeczności i stał się tradycją ludową. Znaczenie zodiaku w kulturze i decyzjach Nie wiadomo, jak dokładnie starożytni astrologowie stworzyli te systemy. Część badaczy uważa jednak, że 12-letni cykl Sheng Xiao mógł zostać zainspirowany obserwacjami Jowisza, który powoli przesuwa się po nocnym niebie. Z czasem cykl planety zaczyna się rozjeżdżać – twierdzi Adam Smith, ekspert od Azji Wschodniej z Uniwersytetu Pensylwanii. Podobne zodiaki występują też w innych kulturach pozostających pod wpływem Chin, choć zwierzęta mogą się różnić. Na przykład w zodiaku koreańskim zamiast kozy pojawia się owca, a w Wietnamie wołu zastępuje bawół wodny. W wersji wietnamskiej jest też kot zamiast królika. (Koty trafiły do Chin dopiero około 1400 lat temu, gdy zodiak był już ukształtowany). Mimo niejasnej historii pochodzenia 12-letni zodiak przetrwał stulecia. Jego znaczenie dla chińskiej kultury ludowej – i dla współczesnych Chin – jest niezaprzeczalne. Zodiak często wykorzystuje się przy nadawaniu imion. Rok urodzenia bywa też uznawany za istotny dla życia rodzinnego, osobowości, szczęścia i przeznaczenia. Zodiak w XXI wieku i Rok Konia Te przekonania zalicza się do chińskiej religii ludowej. W ostatnich dekadach ich popularność wzrosła po zakończeniu chińskiej rewolucji kulturalnej, która tłumiła przejawy historii Chin i tradycji ludowych na rzecz nauk Mao Zedonga. Choć takie zjawiska trudno dokładnie zmierzyć, grupa naukowców społecznych oszacowała, że w 2012 r. w samych Chinach kontynentalnych było 578 mln wyznawców religii ludowych – około 55% populacji. Stereotypy związane ze znakami są tak powszechne, że ich popularność da się pośrednio zauważyć w danych finansowych i statystykach urodzeń. W latach 90. demograf Daniel Goodkind wykazał, że w Rokach Smoka 1976 i 1988 wskaźniki urodzeń w Chinach oraz w krajach chińskojęzycznych wyraźnie wzrosły. Miało to wynikać z rozpowszechnionego przekonania, że dziecko urodzone w w takim czasie będzie miało szczęśliwe życie. W kolejnych latach „boom” urodzeń w Roku Smoka był już mniej wyraźny. Nie ma dowodów, by data urodzenia lub znak zodiaku wpływały na osobowość czy powodzenie. Wiara w astrologię realnie zmienia jednak zachowania ludzi. Chiński zodiak nie jest tu wyjątkiem. Przekonania i stereotypy dotyczące roczników historycznie wpływały na decyzje swatów, na to, jak rodzice inwestowali w dzieci, a nawet na rekrutacje w Chinach. Badania sugerują też, że stereotypy o znakach oddziałują na skłonność do ryzyka. Przykładowo jedno badanie z 2022 r., opublikowane w „Management Science”, wykazało, że ankietowani byli o 2 punkty procentowe bardziej skłonni wybierać inwestycje bez ryzyka w swoim roku zodiakalnym. Taki rok bywa powszechnie kojarzony z pechem. Badacze zauważyli, że efekt przenosił się także na decyzje korporacyjne – w roku zodiakalnym przewodniczących spółek spadały zarówno nakłady na badania, jak i liczba przejęć. W ostatnich latach zodiak stał się lepiej znany na świecie, a obchody księżycowego Nowego Roku w wielu krajach chętnie sięgają po jego symbolikę. Co więc przyniesie nadchodzący Rok Konia? Temu zwierzęciu przypisuje się odpowiedzialność i stabilność. Mówi się jednak także o odrobinie dzikości oraz silnej, niezależnej naturze. Szykuj się na 2026 rok – czas, który według chińskiego zodiaku może przynieść okazje, siłę i przygodę. Źródło: National Geographic
Rośnie prawdopodobieństwo przelotu i deorbitacji chińskiej rakiety nad Polską. Nowy komunikat POLSA
Okno niepewności dotyczące godzin i terenów możliwej deorbitacji i przelotów chińskiego obiektu ZQ-3 R/B zawęża się. Polska Agencja Kosmiczna wydała dziś bardziej szczegółowy komunikat. Choć prawdopodobieństwo upadku szczątków rakiety na Ziemię jest wciąż małe, mieszkańcy Wybrzeża i Suwalszczyzny powinni zachować ostrożność.
Obiekt ZQ-3 R/B to to drugi stopień chińskiej rakiety Zhuque-3. Jego wejście w ziemską atmosferę jest już nieuniknione, przeloty i deorbitacja nastąpią w piątek, 30 stycznia 2026. Obiekt jest na tyle duży, że najprawdopodobniej nie ulegnie całkowitemu spaleniu w atmosferze i jego szczątki spadną na Ziemię. Oto najnowsze informacje na temat czasu i terenu przelotów. Nowy komunikat POLSA Polska Agencja Kosmiczna podaje informację o bardziej szczegółowych danych dotyczących czasu wejścia ZQ-3 R/B w atmosferę Ziemi: „Według najnowszych dostępnych informacji o położeniu orbitalnym obiektu ZQ-3 R/B szacowane wejście w atmosferę Ziemi może nastąpić pomiędzy 2026-01-30 08:09 UTC i 2026-01-30 12:21 UTC. Nominalny punkt wejścia w atmosferę przypadający na środek wskazanego okna niepewności szacowany jest obecnie na: 2026-01-30 10:15 UTC +/- 02:06 godz., nad Oceanem Atlantyckim (Azory).” Ponadto pojawiły się dużo bardziej konkretne informacje o terenach, nad którymi przelatywać będzie kończąca życie rakieta, w tym terenach Polski. POLSA informuje: „- w pasie linii brzegowej Morza Bałtyckiego, od Szczecina po Hel, 08:53:44 UTC – 08:54:29 UTC - Suwalszczyzną (od Mierzei Wiślanej po granicę z Białorusią w okolicach Dąbrowy Białostockiej, 11:55:24 UTC – 11:56:19 UTC).” Czas UTC to godzina wcześniej od czasu obowiązującego w Polsce. Zatem pierwszy przelot nad Polską rozpocznie się tuż przed 10, a drugi – około 13. Przewidywania te są wciąż jednak obarczone marginesem niepewności. Masa obiektu jest mniejsza niż początkowo przewidywano W porównaniu z poprzednimi komunikatami szacowana masa obiektu dość mocno się zmniejszyła i według agencji wynosi teraz około 7500 kg. POLSA podtrzymuje jednak informację, że obiekt jest wciąż na tyle duży, że może nie ulec całkowitemu spaleniu w atmosferze, a co za tym idzie – jego szczątki spadną na Ziemię. Sytuacja jest wciąż dynamiczna, choć na pewno dzisiaj wszystko się wyjaśni. Źródło: POLSA Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.