Ziemia Ognista: co kryje archipelag na skraju Ameryki Południowej – artykuł z mapą
Ziemia Ognista to archipelag na południowym krańcu Ameryki Południowej, który łączy surowe piękno dzikiej przyrody, długą historię i fascynujące tradycje rdzennych mieszkańców. Wraz z dziennikarzami National Geographic Traveler poznaj, jak wygląda życie w krainie ognia i lodu, co warto zobaczyć oraz jakie warunki panują na krańcu świata.
Spis treści: Pochodzenie nazwy i historia kolonizacji Ziemi Ognistej Geografia, klimat i przyroda Ziemi Ognistej Miasta, infrastruktura i życie codzienne Turystyka i atrakcje Wyzwania oraz ochrona środowiska Choć nazwa Ziemia Ognista może przywodzić na myśl gorące krajobrazy, to rzeczywistość jest zgoła odmienna. To jeden z najbardziej surowych, ale i malowniczych zakątków globu – archipelag oddzielony od kontynentalnej części Ameryki Południowej Cieśniną Magellana, podzielony między Chile i Argentynę. Składa się z ponad 40 tysięcy wysp i wysepek, z których największa – Isla Grande de Tierra del Fuego – zachwyca różnorodnością przyrody i majestatycznymi górami Andów. Pochodzenie nazwy i historia kolonizacji Ziemi Ognistej Pierwszym Europejczykiem, który ujrzał Ziemię Ognistą, był Ferdynand Magellan w 1520 roku podczas swojej słynnej wyprawy dookoła świata. Żeglarze nazwali ją „Tierra del Fuego” – „Ziemia Ognista” z powodu licznych ognisk widocznych na wybrzeżu, rozpalanych przez rdzennych mieszkańców. To właśnie te płomienie, unoszące się nad horyzontem, stały się inspiracją dla jednej z najbardziej rozpoznawalnych nazw geograficznych świata. W kolejnych wiekach archipelag przyciągał nie tylko żeglarzy, ale i odkrywców, a w XIX wieku – również misjonarzy oraz kolonistów z Europy. Intensywna kolonizacja doprowadziła do dramatycznych konfliktów z rdzenną ludnością, często kończących się ich wysiedleniami i wyniszczeniem. Wpływy hiszpańskie i brytyjskie były szczególnie silne – wprowadzono nowe formy gospodarki, język oraz chrześcijaństwo. Ziemia Ognista stała się także strategicznym punktem żeglugi, zanim otwarto Kanał Panamski. Rdzenni mieszkańcy – kultura, zwyczaje, wpływ na region Na długo przed przybyciem Europejczyków Ziemię Ognistą zamieszkiwały plemiona Jaganie, Selk’namowie, Haush i Kawésqar. Ich życie było w pełni podporządkowane naturze. Jaganie byli doskonałymi kajakarzami, spędzając większość czasu na wodach, gdzie polowali na ryby i ssaki morskie. Selk’namowie z kolei zamieszkiwali tereny wyżynne, zajmując się łowiectwem i koczowniczym trybem życia. Kultura tych plemion była niezwykle bogata – od obrzędów inicjacyjnych po barwne malunki ciała, które miały znaczenie rytualne. Jednym z najbardziej znanych rytuałów Selk’namów był ceremoniał „hain”, w którym mężczyźni, przebrani w maski i pomalowani na biało, odgrywali duchy. Niestety, wraz z nadejściem kolonistów, rdzenne społeczności zostały brutalnie zepchnięte na margines. Europejskie choroby, na które nie miały odporności, a także konflikty o ziemię i zasoby, doprowadziły do gwałtownego spadku ich liczby. W XX wieku wielu badaczy uznało te kultury za niemal całkowicie wymarłe. Obecnie podejmuje się działania mające na celu ochronę i dokumentację ich dziedzictwa. W muzeach w Ushuaii czy Punta Arenas można zobaczyć rekonstrukcje ich domostw, stroje i przedmioty codziennego użytku. Tradycje Jaganów i Selk’namów wciąż żyją w opowieściach i przekazach potomków, którzy walczą o zachowanie pamięci i tożsamości swoich przodków. Geografia, klimat i przyroda Ziemi Ognistej Ziemia Ognista położona jest na styku Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Spokojnego, co sprawia, że to miejsce jest jednym z najbardziej wietrznych i surowych regionów świata. Klimat określany jest jako subpolarny, z długimi, chłodnymi zimami i krótkimi, ale intensywnie wietrznymi latami. Temperatura rzadko przekracza 10°C, a silne wiatry i wysoka wilgotność nadają krajobrazowi dzikość i dramatyzm. Geografia archipelagu jest niezwykle zróżnicowana – od majestatycznych Andów Ziemi Ognistej, przez lodowce spływające do fiordów, aż po bezkresne stepy i torfowiska. Subarktyczne lasy zdominowane przez drzewa bukany (Nothofagus blume) rozciągają się na północy, podczas gdy południowe krańce archipelagu urzekają surowymi formacjami skalnymi. Tereny te są nie tylko piękne, ale i trudne do życia – mieszkańcy muszą na co dzień zmagać się z trudnymi warunkami pogodowymi. Flora i fauna oraz unikalne ekosystemy Przyroda Ziemi Ognistej jest jedną z największych atrakcji tego regionu. W gęstych lasach dominują drzewa lenga, guindo oraz coihue – gatunki wyjątkowo odporne na niskie temperatury i silne wiatry. Tutejsze torfowiska, pokryte mchami i porostami, magazynują wodę i są kluczowym elementem lokalnego ekosystemu. Fauna archipelagu jest równie bogata. Guanako, spokrewnione z lamą, swobodnie przemierza stepowe obszary. Spotkać można również lisy andyjskie, a w niektórych rejonach także bobry, które zostały sprowadzone z Ameryki Północnej, lecz z czasem stały się gatunkiem inwazyjnym, wpływającym na krajobraz rzek i jezior. Miłośników ornitologii zachwyci obecność albatrosów, kormoranów, kondorów i pingwinów magellańskich, które gniazdują na nadbrzeżnych wyspach. Z kolei w wodach otaczających archipelag pojawiają się orki, delfiny, foki oraz wieloryby, co czyni region rajem dla obserwatorów morskiej fauny. Ochronę przyrody zapewniają m.in. Park Narodowy Tierra del Fuego w Argentynie i liczne rezerwaty w części chilijskiej. To właśnie dzięki nim możliwe jest zachowanie niezwykłej bioróżnorodności oraz stworzenie warunków do rozwoju zrównoważonej turystyki. Miasta, infrastruktura i życie codzienne Największym i najbardziej znanym miastem archipelagu jest Ushuaia, które reklamuje się jako „najbardziej wysunięte na południe miasto świata”. Położone u stóp Gór Martial i nad brzegiem Kanału Beagle, stanowi ważny punkt zarówno dla mieszkańców, jak i turystów. Mimo trudnych warunków klimatycznych rozwinięto tu port morski, międzynarodowe lotnisko oraz bazę turystyczną, obsługującą rejsy w stronę Antarktydy. Ziemia Ognista, choć odległa, posiada także dobrze rozwiniętą infrastrukturę – sieć dróg łączących większe miasta, hotele, szkoły i szpitale. Region dzieli się politycznie między Argentynę i Chile, co wpływa na jego administrację, gospodarkę i codzienność mieszkańców. Dla wielu osób życie tutaj oznacza balansowanie pomiędzy nowoczesnością a izolacją – natura przypomina bowiem na każdym kroku o swojej potędze. Ushuaia i Rio Grande – życie na krańcu świata Ushuaia jest nie tylko centrum turystycznym, ale także kulturalnym i edukacyjnym. Znajdują się tu muzea m.in. Museo del Fin del Mundo, a także uczelnie i instytuty badawcze zajmujące się Antarktydą i ochroną środowiska. Miasto rozwija się dynamicznie, a jego mieszkańcy są przyzwyczajeni do życia w rytmie przyrody – zimą obowiązują długie noce, latem zaś dni trwają niemal bez końca. Drugim co do wielkości miastem archipelagu jest Rio Grande, które pełni funkcję ośrodka przemysłowego i gospodarczego. Słynie z fabryk elektronicznych oraz przemysłu włókienniczego, a także z połowów ryb i hodowli owiec. To właśnie tutaj można poczuć atmosferę codziennego życia mieszkańców – mniej turystyczną, a bardziej skupioną na pracy i lokalnej społeczności. Życie codzienne na Ziemi Ognistej wymaga odporności i elastyczności. Mieszkańcy radzą sobie z silnym wiatrem, kapryśnym klimatem i dużymi odległościami dzielącymi poszczególne miejscowości. Mimo tego społeczność jest tu wyjątkowo zintegrowana – kultura łączy w sobie wpływy argentyńskie, chilijskie i dziedzictwo rdzennych ludów, co widać w języku, tradycjach i kuchni. Turystyka i atrakcje Ziemia Ognista z roku na rok przyciąga coraz więcej podróżników, którzy marzą o doświadczeniu dzikiej przyrody i niezwykłej atmosfery „końca świata”. To miejsce nie jest typowym kierunkiem turystycznym – wymaga odwagi, przygotowania i otwartości na surowy klimat. W zamian oferuje jednak niezapomniane widoki i poczucie kontaktu z naturą w najczystszej postaci. Na archipelagu można podziwiać majestatyczne góry Andów, potężne lodowce, malownicze fiordy oraz bezkresne stepy. Szczególnie popularne są rejsy po Kanale Beagle, gdzie z pokładu statku można obserwować wyspy zamieszkane przez pingwiny i lwy morskie. Coraz większym zainteresowaniem cieszy się także turystyka przygodowa – spływy kajakowe, żeglarstwo, jazda konna po stepach czy wyprawy fotograficzne w poszukiwaniu unikatowej fauny. Park Narodowy, Przylądek Horn, trekking, warunki pogodowe Jedną z największych atrakcji regionu jest Park Narodowy Tierra del Fuego, położony niedaleko Ushuaii. Oferuje on liczne szlaki trekkingowe prowadzące przez lasy subarktyczne, torfowiska, wzdłuż jezior i wybrzeży. Najpopularniejsze trasy to Senda Costera i Laguna Esmeralda – każda z nich odsłania inne oblicze dzikiej przyrody. Symbolem Ziemi Ognistej pozostaje jednak Cieśnina Drake’a i Przylądek Horn, nazywany często „cmentarzyskiem statków”. Jego skaliste wybrzeża i ekstremalne warunki pogodowe sprawiły, że przez wieki uznawany był za jedno z najniebezpieczniejszych miejsc dla żeglarzy. Dziś wiele rejsów turystycznych oferuje możliwość jego opłynięcia, a sama wyprawa stanowi wyjątkowe przeżycie. Turystyka na Ziemi Ognistej wiąże się z wyzwaniami – pogoda zmienia się tu błyskawicznie, a silne wiatry, ulewne deszcze i nagłe ochłodzenia mogą pokrzyżować plany nawet najlepiej przygotowanym podróżnikom. To jednak właśnie ta nieprzewidywalność nadaje podróży charakter prawdziwej przygody. Ci, którzy zdecydują się na trekking czy żeglowanie, mówią, że krajobrazy wynagradzają każde poświęcenie – od zielonych dolin po lodowe ściany i bezkresne horyzonty. Wyzwania oraz ochrona środowiska Choć Ziemia Ognista wydaje się odległa i nietknięta przez cywilizację, nie jest wolna od wyzwań. Zmiany klimatyczne, masowa turystyka i degradacja ekosystemów stają się coraz poważniejszym zagrożeniem dla tego niezwykłego archipelagu. Wraz z rozwojem infrastruktury i napływem podróżnych pojawia się konieczność balansowania między dostępnością turystyczną a zachowaniem dziewiczej przyrody. Do tego dochodzą kwestie społeczne. Region ten wciąż zmaga się z dziedzictwem kolonizacji i potrzebą ochrony pamięci o rdzennych ludach, które przez wieki kształtowały jego kulturę. Zmiany klimatyczne, ochrona rdzennej ludności, turystyka zrównoważona Jednym z najbardziej widocznych skutków globalnego ocieplenia są topniejące lodowce, które od wieków stanowiły symbol krajobrazu Ziemi Ognistej. Zmiany w ekosystemach wpływają nie tylko na ukształtowanie terenu, ale także na życie lokalnej fauny i flory – pingwiny, guanako czy foki coraz częściej muszą przystosowywać się do nowych warunków środowiskowych. Równocześnie rośnie znaczenie turystyki zrównoważonej. Lokalne władze i organizacje ekologiczne promują formy podróżowania, które minimalizują wpływ człowieka na środowisko – trekking w małych grupach, rejsy kontrolowane pod względem emisji czy edukacyjne wyprawy z przewodnikami. Nie mniej istotna jest ochrona dziedzictwa rdzennych ludów – Jaganie, Selk’namowie czy Kawésqar. Ich kultura i tradycje przez wieki były marginalizowane, jednak dziś obserwuje się renesans zainteresowania ich historią. Muzea, lokalne inicjatywy i projekty edukacyjne starają się przywracać pamięć o ich obecności i znaczeniu. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Niezwykłe struktury w Andach zaskoczyły naukowców. Tego się nie spodziewali
Kamienne pułapki w Andach, zbudowane nawet 6000 lat temu, mogły służyć do królewskich polowań na dzikie zwierzęta. Nowe odkrycia ujawniają skalę i złożoność dawnych technik łowieckich w Ameryce Południowej.
Spis treści: Pierwsze ślady zagadkowych budowli w Chile Odkrycie znaczenia chacu Zaskakujące podobieństwa z Bliskim Wschodem Nowoczesna technologia w służbie archeologii Przeglądając zdjęcia satelitarne Andów, archeolog Adrián Oyaneder natknął się na coś, co wprawiło go w osłupienie. Wśród śladów dawnych obozowisk zauważył 76 kamiennych murów – ustawionych w zagadkowe kształty litery „V”, z których niektóre miały ponad 150 metrów długości. Do dziś nikt nie wiedział, czemu służyły. Pierwsze ślady zagadkowych budowli w Chile Oyaneder, wychowany w Chile, jest archeologiem na Uniwersytecie w Exeter w Anglii i bada dawne cywilizacje Ameryki Południowej. Gdy przeglądał zdjęcia satelitarne odległej doliny w północnym Chile zwanej dorzeczem rzeki Camarones, nie umiał nazwać tego, co widział na ekranie. – Trafiałem na dziesiątki długich murów – opowiada Oyaneder. – Pomyślałem, że może szwankuje monitor albo mój wzrok. Długie kamienne ściany – wiele o długości około 150 metrów i wysokości około 1,5 metra – zbudowano na stromych zboczach. Często tworzyły pary zbiegające się w „V” i prowadzące do kolistych kamiennych zagród. Odkrycie znaczenia chacu Gdy Oyaneder dotarł pieszo do części z tych konstrukcji, okazało się, że nawet miejscowi nie wiedzą, jak je nazywać ani czemu służyły. Mówili o nich trampas para burros, czyli „pułapki na osły”. To był trop. Żeby rozwikłać zagadkę, Oyaneder przeszukał stare raporty archeologiczne – głównie z XX-wiecznego Peru. Wtedy zrozumiał, czym są te struktury. Teksty z Peru opisywały wielkie kamienne instalacje zwane chacu, których Inkowie używali podczas „królewskich polowań” do chwytania wikunii – futrzastych zwierząt przypominających małe lamy. W badaniu opublikowanym w tym tygodniu w Antiquity Oyaneder sugeruje, że konstrukcje odkryte w Chile to dawne pułapki dla zwierząt podobne do peruwiańskich. Część z nich może liczyć około 6000 lat, a niektóre były używane jeszcze kilkaset lat temu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-14-112225-Satellites-spotted-76-strange-stone-structures-in-the-Andes.-Scientists-now-know-1409a85.png" width="540" height="793" alt="Wikunie kierowane są do zagrody otoczonej kamiennym murem, gdzie są liczone i sortowane. Peru, 1973 r. Fot. William Franklin / Nat Geo Image Collection" title="Wikunie kierowane są do zagrody otoczonej kamiennym murem, gdzie są liczone i sortowane. Peru, 1973 r. Fot. William Franklin / Nat Geo Image Collection" /> Wygląda na to, że te nowo zidentyfikowane chacu również służyły do łapania wikunii, które kiedyś były tu liczne, ale po przybyciu Hiszpanów zostały niemal wytępione. Naskalne przedstawienia z Andów pokazują, jak wikunie spędzano do chacu. Pułapki znajdują się na dużych wysokościach – zwykle powyżej 2 700 metrów n.p.m. – gdzie niegdyś wędrowały dzikie stada wikunii. Zaskakujące podobieństwa z Bliskim Wschodem Oyaneder zidentyfikował także ślady blisko 800 kamiennych schronów i obozowisk w pobliżu, które prawdopodobnie były schronieniem dla myśliwych. To wskazuje, że taki sposób polowania był o wiele powszechniejszy, niż sądzili archeolodzy. Odkrycie ujawnia nowy obszar, w którym podobne pułapki na dzikie stada występowały na szeroką skalę – i sugeruje, że inne części Andów mogą kryć podobne ruiny. Nowe badanie jest interesujące również dlatego, że archeolodzy znaleźli niemal identyczne starożytne pułapki w innych częściach świata, gdzie nie było kontaktu z dawną Ameryką Południową. Te struktury, nazywane czasem „pustynnymi latawcami” ze względu na kształt, udokumentowano w Jordanii, Arabii Saudyjskiej i Uzbekistanie. Niektóre liczą tysiące lat. Dowody sugerują, że również służyły do kierowania pędzących stad dzikich zwierząt – zwykle gazeli, ale być może także dzikich wielbłądów – wzdłuż kamiennych ścian i spychania ich do jam, gdzie dokonywano uboju. Oyaneder uważa, że to przykłady równoległego rozwoju – tego, co antropolodzy nazywają konwergencją – gdy różne społeczeństwa niezależnie wypracowują bardzo podobne rozwiązania technologiczne mimo braku kontaktu. – Pomyśl o kształcie prehistorycznych haczyków na ryby. W różnych miejscach świata otrzymujesz podobne rozwiązania, zależnie od gatunku, który chcesz złowić – wyjaśnia. – Z tymi pułapkami jest tak samo. Jeśli masz bardzo płochliwe zwierzęta, niewielką liczbę ludzi i chcesz działać selektywnie albo niewielkim nakładem pracy, to właśnie takie rozwiązanie wybierzesz. Nowoczesna technologia w służbie archeologii Podczas analizy zdjęć satelitarnych w poszukiwaniu śladów prehistorycznych łowców-zbieraczy Oyanedera zaskoczyła skala występowania chacu w tym regionie. Jego odkrycie pokazuje, że pułapki na dzikie zwierzęta były niegdyś powszechne w dorzeczu rzeki Camarones, a być może i w innych górskich częściach Ameryki Południowej – choć gdzie indziej zachowało się po nich bardzo mało śladów. – Do najnowszego badania nie mieliśmy fizycznych dowodów istnienia więcej niż kilkunastu takich pułapek w całych Andach – mówi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-14-112639-Satellites-spotted-76-strange-stone-structures-in-the-Andes.-Scientists-now-know-21f47b6.png" width="1509" height="810" alt="Trójwymiarowy model fotogrametryczny kamiennej pułapki w kształcie lejka, zlokalizowanej w północnym Chile, w gminie Camarones (region Arica y Parinacota), na wysokości 3800 m n.p.m. Widoczne elementy: 1) zagroda, 2) dwumetrowy spadek terenu, 3) dłuższe, główne ramię oraz 4) krótsze, boczne ramię. /Fot. Adrián Oyaneder" title="Trójwymiarowy model fotogrametryczny kamiennej pułapki w kształcie lejka, zlokalizowanej w północnym Chile, w gminie Camarones (region Arica y Parinacota), na wysokości 3800 m n.p.m. Widoczne elementy: 1) zagroda, 2) dwumetrowy spadek terenu, 3) dłuższe, główne ramię oraz 4) krótsze, boczne ramię. /Fot. Adrián Oyaneder" /> David Kennedy, archeolog i emerytowany profesor Uniwersytetu Australii Zachodniej, niezaangażowany w badanie, ocenia to odkrycie jako znakomite. – Latawce w Chile są bardzo podobne do wielu, które fotografowałem i mapowałem na całym Bliskim Wschodzie – mówi. – Zasada jest prosta i oczywista. Widziałem współczesne przykłady podobnych pułapek używanych do redukcji liczebności kangurów. Odkrycie podważa też dotychczasowe wyobrażenia o lokalnym przejściu od łowiectwa do rolnictwa. Archeolodzy sądzili, że w czasach przybycia hiszpańskich konkwistadorów w latach 30. XVI wieku większość mieszkańców Andów była już pasterzami lub rolnikami, a polowania zanikły niemal tysiąc lat wcześniej. Badania Oyanedera sugerują jednak, że łowy z użyciem chacu współistniały z rolnictwem i hodowlą przez setki lat po podboju hiszpańskim. Rémy Crassard, archeolog z francuskiej agencji badawczej CNRS, który nie brał udziału w badaniu, a wcześniej analizował „pustynne latawce” na Bliskim Wschodzie i w Azji Centralnej, nazywa tę pracę rzetelną i nowatorską. – Przekonująco pokazuje, jak teledetekcja pozwala odsłonić na wielką skalę krajobrazy łowieckie w Andach – mówi. Zastrzega jednak, że o chilijskich chacu wciąż trzeba się wiele dowiedzieć. – Zanim wyciągniemy solidne wnioski chronologiczne, potrzebne będą dalsze wykopaliska. Oyaneder planuje wyszkolić system uczenia maszynowego do przeszukiwania zdjęć satelitarnych w poszukiwaniu śladów chacu w innych andyjskich dolinach. Będzie też kontynuował badania terenowe w dorzeczu rzeki Camarones. To jednak bywa trudna praca. – Zwykle przeglądam Google Earth i szukam dróg albo tego, co wygląda jak drogi. – Czasami pada tak mocno, że drogi po prostu znikają. Do tej pory Oyaneder dotarł pieszo do około dziesięciu nowo odkrytych chacu i udokumentował je metodą trójwymiarowej fotogrametrii. Przeprowadził też wykopaliska na czterech stanowiskach, szukając śladów uwięzionych tam zwierząt. Wykopaliska nie przyniosły jeszcze nowych odpowiedzi, ale badacz szuka dalej. – Krajobraz jest naprawdę surowy – mówi. – Przejście z jednego punktu do drugiego jest trudne i wymaga planowania. W końcu to Andy. Źródło: National Geographic
Kataklizm sprzed 3800 lat. Trzęsienie ziemi, które zmieniło historię ludzkości​
Największe trzęsienie ziemi w historii nie tylko wstrząsnęło ziemią, ale i zmieniło krajobraz naszej planety na całe wieki. Magnituda wstrząsu wynosiła aż 9,5 stopnia w skali Richtera. Nowe badania ujawniają skalę tej katastrofy i jak bardzo to naturalne wydarzenie wpłynęło na historię ludzkości.
W tym artykule: Do historycznego trzęsienia ziemi doszło ponad 3800 lat temu w północnym Chile Nikt nie spodziewał się, że w tym regionie może dochodzić do tak dużej aktywności sejsmicznej Dowody na olbrzymi wstrząs odnaleziono daleko w głębi lądu Naukowcy chcą sprawdzić, czy może w przyszłości dojść do podobnego wstrząsu Trzęsienia ziemi to często ogromne zagrożenie dla ludzi. Dotychczas uważano, że najsilniejszym w historii było to w południowym Chile w 1960 roku. Uważa się je za największy wstrząs tektoniczny w historii pomiarów sejsmicznych. Miało magnitudę 9,5 (magnituda to odpowiednik dawniej używanej skali Richtera). Zginęło wówczas nawet 6000 osób, a skutki katastrofy odczuły ponad 2 miliony ludzi. Z kolei za najbardziej śmiercionośny wstrząs uważa się trzęsienie z 23 stycznia 1556 roku, które wydarzyło się w chińskim Shaanxi. Szacuje się, że liczba ofiar mogła wynieść ok. 830 tysięcy. Do historycznego trzęsienia ziemi doszło ponad 3800 lat temu w północnym Chile Trzęsienia ziemi, tornada, tsunami. Największe katastrofy naturalne na świecie i w Polsce Katastrofy naturalne to zjawiska wywołane działaniem sił natury, w wyniku których na dotkniętym nimi obszarze powstają szkody przyrodnicze i ekonomiczne. Jeżeli na ich skutek giną ludzie, w... W najnowszych badaniach, które zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego "Science Advances", uczeni wykazali, że w historii doszło do jeszcze większego, dużo bardziej katastrofalnego trzęsienia. Według naukowców do ogromnego wstrząsu o magnitudzie 9,5 doszło również na terenie Chile, lecz tym razem północnego, ok. 3800 lat temu. Według badaczy trzęsienie było tak silne, że spowodowało fale tsunami o wysokości ponad 20 metrów, które mogły mieć zasięg nawet do ośmiu tysięcy kilometrów. Uczeni twierdzą, że skutki zniszczeń były tak przerażające, że ludzie musieli opuścić swoje osady na 1000 lat. Nikt nie spodziewał się, że w tym regionie może dochodzić do tak dużej aktywności sejsmicznej Na północy dzisiejszego Chile ponad 3000 lat temu doszło do gigantycznego przesunięcia wzdłuż uskoku tektonicznego. Naukowcy twierdzą, że to zjawisko mogło obejmować nawet tysiąc kilometrów przebiegu uskoku. – Dotychczas badacze nie brali pod uwagę, że w tym miejscu na świecie może dojść do tak ogromnego przesunięcia – tłumaczy James Goff, geolog z University of Southampton, jeden z autorów badania. 500–letni aztecki manuskrypt jest najstarszym zapisem trzęsień ziemi w obu Amerykach Według pary badaczy, którzy systematycznie studiowali historyczne trzęsienia ziemi w Meksyku, 500-letni aztecki manuskrypt jest pierwszą pisemną relacją dotyczącą trzęsień ziemi w obu Ame... Uczony dalej wyjaśnia, że do tak potężnego trzęsienia ziemi doszło dlatego, że jedna z płyt tektonicznych została „wepchnięta” pod drugą. W tym miejscu dochodziło do ocierania się obydwu płyt, co wywoływało rosnącą aktywność sejsmiczną. Ostatecznie nagromadzenie naprężeń było na tyle duże, że doszło do silnego wstrząsu. Dowody na olbrzymi wstrząs odnaleziono daleko w głębi lądu Dowody na potwierdzenie tej tezy naukowcy odnaleźli w różnych osadach przybrzeżnych (np. na głazach) oraz w morskich szczątkach, muszlach i skałach, które zostały wyrzucone daleko w głąb lądu. – Gdyby nie trzęsienie, niektóre z tych morskich organizmów żyłyby spokojnie w morzu – twierdzi prof. Goff. Uczony zaznacza, że niektóre z tych przedmiotów odnaleźli aż na pustyni Atakama. Badacze postanowili zbadać te elementy metodą datowania radiowęglowego. Uczeni przebadali 17 próbek z siedmiu różnych wykopalisk, które znajdowały się w odległości sześciuset kilometrów od północnego wybrzeża Chile. Okazało się, że wszystkie mają ponad 3800 lat i to właśnie w tym czasie prawdopodobnie zostały wyrzucone z wody. Trzęsienia ziemi w Nowej Zelandii. Dlaczego najczęściej są „ciche”? Nowa Zelandia to jeden z najpiękniejszych, a zarazem najciekawszych geologicznie krajów na świecie. W ostatnim czasie naukowcy wzięli pod lupę „ciche” trzęsienia ziemi. Uczeni przeanalizowali również dowody archeologiczne, które wykazały ślady starożytnego osadnictwa z tamtego okresu. Domy, które były wówczas zamieszkiwane, zostały całkowicie zrujnowane. Co więcej, na konstrukcjach odkryto osady po falach tsunami. Naukowcy chcą sprawdzić, czy może w przyszłości dojść do podobnego wstrząsu – Miejscowa ludność straciła cały swój dobytek. To musiał być dla nich ogromny szok. Byli zmuszeni przenieść się daleko w głąb lądu. Nie zapominajmy, że w przeszłości żyło się głównie na wybrzeżach, ze względu na dostęp do wody – twierdzi Groff. Według autorów badania, wszystko wskazuje na to, że ludzie wrócili na swoje ziemie dopiero 1000 lat później. Naukowcy mają nadzieję, że kolejne badania pomogą ustalić, czy istnieje ryzyko kolejnego, tak dużego trzęsienia ziemi w tym regionie. Biorąc pod uwagę skalę ostatniego wstrząsu, dziś byłby on prawdopodobnie dużo bardziej śmiercionośny. Samo Chile zamieszkuje nieporównywalnie więcej mieszkańców, a wyspy południowego Pacyfiku są od wielu lat popularnym kierunkiem turystycznym. Źródło: Science Advances
Polska kreatywność na krańcu świata. Ta historia zainspiruje cię do spełniania marzeń
Ewa Okołowicz udowadnia, że marzenia można spełniać w dowolnym miejscu na świecie. Jej historia to inspiracja, by nigdy nie rezygnować z tego, co nas napędza.
W tym artykule: Polka prowadzi „najbardziej wysuniętą na południe galerię sztuki” Kim jest Ewa Okołowicz? Puerto Natales to niewielkie, ale jakże malownicze miasto, leżące w samym sercu Patagonii. Jego zachwycające krajobrazy, dzika przyroda i niepowtarzalny klimat przyciągają podróżników z całego świata. Do tego grona dołączyła również pochodząca ze Szczecina Ewa Okołowicz, która właśnie tutaj postanowiła otworzyć swoją galerię. Mieliśmy okazję odwiedzić to miejsce i porozmawiać z artystką, poznając jej wyjątkową historię. Polka prowadzi „najbardziej wysuniętą na południe galerię sztuki” Ewa Okołowicz trafiła do Patagonii trochę z przypadku, towarzysząc mężowi, który dostał pracę w Puerto Natales. Początkowo był to plan na rok. Jednak szybko okazało się, że trudno rozstać się z tym magicznym zakątkiem. Zainspirowana surowym pięknem Patagonii, w 2017 r. zdecydowała się na otwarcie własnej galerii. – To był przypadek, prawdę powiedziawszy, to nie było planowane, ale przyjechaliśmy do Chile z chilijską rodziną, z moim mężem i dziećmi. Tak się stało akurat, że tutaj była praca dla męża na rok, więc przyjechaliśmy. Mieliśmy tutaj być przez rok. To wystarczająco czasu, żeby założyć galerię i wystawiać obrazy – przyznaje Ewa Okołowicz w rozmowie z Michałem Cessanisem. I dodaje: – Jestem malarką, zawsze malowałam, miałam galerię i wystawiam obrazy. Jak tutaj przyjechaliśmy, to oczywiście chciałam dalej robić to samo, bo mogę to robić gdziekolwiek bym była. Jak zauważa nasza rozmówczyni, decyzja o otwarciu galerii była pełna pasji, ale też wiązała się z niepewnością. Zastanawiała się, czy tworzone przez nią prace znajdą uznanie wśród lokalnej społeczności i turystów. Co ciekawe, poza obrazami, Ewa Okołowicz z pasją zajęła się także rękodziełem. Umiejętność robienia na drutach pozwoliła jej tworzyć z lokalnej wełny unikatowe wyroby, takie jak czapki, szaliki i koce. – Nie byłam pewna, czy w takim małym miasteczku ktokolwiek w ogóle się zainteresuje obrazami i tutaj wejdzie do galerii. Więc zaczęłam pracować z wełną. Patagonia jest bardzo sławna z owczej wełny, dlatego chciałam coś zrobić z tym. Umiałam robić na drutach, bo mnie dawno temu mama nauczyła, ale nie wiedziałam w ogóle skąd wełna pochodzi ani nic. Więc panie tutejsze nauczyły mnie, jak to się przędzie i jak się farbuje – zaznacza. Kim jest Ewa Okołowicz? Ewa Okołowicz to polska malarka, ilustratorka i projektantka mody w duchu slow fashion, której twórczość cieszy się międzynarodowym uznaniem. Większość życia spędziła w Hiszpanii, gdzie w 2007 r. ukończyła studia na Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych San Carlos w Walencji. Jej obrazy trafiły do prywatnych kolekcji na całym świecie, a sama artystka miała okazję prezentować swoje prace w galeriach i muzeach w Polsce, Hiszpanii, Niemczech, Stanach Zjednoczonych oraz Chile. Więcej o Ewie Okołowicz, jej życiu pełnym artystycznych wyzwań i decyzji, które zaprowadziły ją do Patagonii, dowiecie się z zamieszczonego na początku artykułu materiału wideo, przygotowanego przez Michała Cessanisa z redakcji Travelera. View Ediplayer on the source website Źródła: Instagram @michalcessanis; ewa.gallery; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Jakie zwierzę widzisz na tym zdjęciu? Astronomowie sfotografowali spektakularną Mgławicę Czarnego Wilka
To zdjęcie zostało opublikowane dzisiaj nieprzypadkowo. Astronomowie z Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO) chcieli w ten sposób uczcić Halloween. Na fotografii utrzymanej w czerwieniach widzimy czarną plamę w kształcie sylwetki wilka. To ciemna mgławica, która została ochrzczona Mgławicą Czarnego Wilka (Dark Wolf Nebula). Od Ziemi dzieli ją aż 5300 lat świetlnych – czyli nieco ponad 50 biliardów km.
Wilk czy wilkołak? Co to jest ciemna mgławica? Najsłynniejsze ciemne mgławice Zdjęcie zostało wykonane w należącym do ESO Obserwatorium Paranal. Znajduje się ono na pustyni Atakama, na wysokości 2635 m n.p.m. Atakama jest wyjątkowo dogodna do prowadzenia obserwacji astronomicznych: niebo jest tam najczęściej niezachmurzone, więc teleskopy mogą pracować przez większość dni w roku. Mgławicę Czarnego Wilka fotografował VLT Survey Telescope (VST) – teleskop przystosowany do wykonywania przeglądów nieba i tworzenia jego szczegółowych map. Ma on średnicę 2,6 m i umożliwia obserwacje fragmentu nieba większego niż tarcza Księżyca w pełni. Wilk czy wilkołak? Ta cecha teleskopu VST została wykorzystana przez tworzeniu obrazu odległej mgławicy. Na zdjęciu widać obszar, który odpowiada aż czterem Księżycom w pełni. Mgławica Czarnego Wilka znajduje się w Gwiazdozbiorze Skorpiona, w pobliżu centrum Drogi Mlecznej. Finalna fotografia, powstała tak naprawdę ze złożenia wielu zdjęć, ma aż 238 mln pikseli. Zarys sylwetki wilka jest na niej dobrze widoczny – szczególnie jego głowa. Jednak na zdjęciu można dopatrzeć się również kogoś innego. „Jeśli przyjrzysz się uważnie, wilk może nawet zamienić się w wilkołaka, którego ręce są gotowe schwytać niczego niepodejrzewających przechodniów…” – napisało dowcipnie w oświadczeniu prasowym ESO. Co to jest ciemna mgławica? Mgławica Czarnego Wilka to klasyczna ciemna mgławica. Ten rodzaj rozległych obłoków pyłów i gazów charakteryzują nieregularne, często fantazyjne kształty. Ciemne mgławice są zimne i tak gęste, że tłumią i absorbują światło gwiazd oraz innych obiektów astronomicznych znajdujących się za nimi. Same nie emitują światła widzialnego, a jedynie przepuszczają promieniowanie o większej długości fali – np. podczerwone. To sprawia, że na tle wypełnionego gwiazdami kosmosu wydają się nawet smoliście czarne. Kontrast z tłem jest bardzo ważny. To dzięki niemu astronomom ESO udało się wyśledzić nową mgławicę. Dookoła niej znajdują się świecące obłoki, w których tworzą się nowe gwiazdy. Obłoki te składają się głównie z wodoru. Czerwone odcienie widoczne na fotografii zawdzięczają intensywnemu promieniowaniu ultrafioletowemu, którego źródłem są właśnie dopiero co powstałe słońca. Najsłynniejsze ciemne mgławice Mgławica Czarnego Wilka jest na tyle charakterystyczna, że ma szansę dołączyć do innych słynnych ciemnych mgławic. Takich jak np. Mgławica Koński Łeb, znajdująca się w gwiazdozbiorze Oriona. Ten ikoniczny obiekt w kształcie głowy konia jest znany z wielu astronomicznych fotografii zrobionych przez Teleskop Hubble’a czy Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba. Od Ziemi mgławicę dzieli 1300 lat świetlnych. Jak w innych tego rodzaju obłokach zachodzą w niej intensywne procesy gwiazdotwórcze. Innego rodzaju rarytasem jest ciemna mgławica Worek Węgla. Od poprzednich mgławic odróżnia ją to, że można ją dostrzec nawet gołym okiem (a także przez lornetkę). Jednak nie z terenów Polski ani nawet Europy. Worek Węgla leży w gwiazdozbiorze Krzyż Południa, największej i najjaśniejszej konstelacji nieba południowego. Wyraźnie widoczna ciemna plama była obserwowana przez ludzi od zarania dziejów – australijscy Aborygeni dopatrywali się w niej głowy emu. Jak widać, kojarzenie kształtów mgławic ze zwierzętami ma w ludzkich kulturach długą tradycję. Mgławicy Czarnego Wilka gołym okiem nie zobaczymy. Podobnie jak w przypadku Końskiego Łba jej obraz zawdzięczamy zaawansowanym teleskopom. Źródło: EurekAlert, BBC Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Zagadka upadku Wyspy Wielkanocnej rozwiązana. Klucz tkwił w polach uprawnych
Do kryzysu wśród społeczności Wyspy Wielkanocnej nie przyczyniło się przeludnienie, zbyt intensywne rolnictwo i brak zasobów, ale przybycie Europejczyków. Takie ustalenie było możliwe między innymi dzięki sztucznej inteligencji.
W tym artykule: Upadek Wyspy Wielkanocnej – pora obalić mit Satelitą w pola Rapanujczyków. Klucz do zrozumienia zagadki Kamienne pola Wyspy Wielkanocnej Wyspa Wielkanocna (Rapa Nui) jest jedną najbardziej odosobnionych wysp na świecie o powierzchni około 160 km kw. To tyle co obszar Częstochowy. Znajduje się w południowym rejonie Pacyfiku. Od najbliższych wysp i lądów dzielą ją tysiące kilometrów – ponad 2 tys. km od Wysp Pitcairn w Polinezji i 3,7 tys. km od Santiago de Chile w Ameryce Południowej. A jednak w tak odosobnionym miejscu wykształciła się kultura, którą podziwiamy do dziś. Chyba nie ma osoby, która nie kojarzyłaby monumentalnych wielotonowych posągów moai wykonanych z kamienia. Zapewne przedstawiały przodków. Upadek Wyspy Wielkanocnej – pora obalić mit Od lat popularne było przekonanie, że pierwsi Europejczycy, którzy dotarli na Wyspę Wielkanocną w XVIII wieku zastali obraz nędzy i rozpaczy. Pola miały być nieurodzajne i wyeksploatowane, z kolei jej mieszkańcy cierpieli głód. Taki obraz przedstawiła hollywoodzka produkcja „Rapa Nui” z 1994 roku. W ostatnich latach przybywa dowodów, że nie jest to prawda. Tym razem zespół badaczy z USA i z Wyspy Wielkanocnej opublikował artykuł na łamach „Science Advances”, na potrzeby którego wykorzystano zobrazowania satelitarne w podczerwieni i… sztuczną inteligencję. Satelitą w pola Rapanujczyków. Klucz do zrozumienia zagadki Wnioski badaczy są bardzo ciekawe. Eksperci zmapowali pola uprawne na całej wyspie. W ten sposób doszli do wnioski, że populacja Rapa Nui przed kontaktem z Europejczykami była znacznie mniejsza niż sądzono. Pola były w stanie wyżywić mniej niż 4000 osób. Tymczasem ze wcześniejszych analiz wynikało, że w czasach prekolonialnych mieszkało tam aż 17 tys. osób. To oczywiste, że przy tak dużym zapotrzebowaniu na żywność po prostu by jej nie starczyło dla wszystkich. Skąd przybyli pierwsi ludzie na Wyspę Wielkanocną? Rośliny pomogły rozwiązać zagadkę Naukowcy przebadali najstarsze znane rośliny uprawne, które przywieziono na Wyspę Wielkanocną. Część z nich pochodzi z Polinezji, a część z Ameryki Południowej. Co to oznacza i skąd tak... Z wcześniejszych szacunków wynikało, że poletka uprawne zajmowały od 4,9 do 21,1 km kw. wyspy, utrzymując do 17 000 osób. Szacunki te utwierdziły badaczy w przekonaniu, że ludzie wyczerpali ograniczone zasoby Rapa Nui poprzez zbyt intensywną eksploatację rolnictwa. Analizy zdjęć satelitarnych oparte na uczeniu maszynowym wykazały, że poletka zajmowały niewielką powierzchnię. Żywność pozyskania z nich mogła wystarczyć dla około 2000 osób. Uwzględniając pozyskiwanie owoców morza w sumie wyspa zapewniała żywność dla prawie 4000 ludzi. – Wcześniejsze szacunki były od 5 do 20 razy za wysokie – przekonują autorzy artykułu. W ich ocenie Rapa Nui stanowi doskonały przykład tego, jak odizolowana populacja z ograniczonymi zasobami naturalnymi w zrównoważony sposób zadabała o swoje utrzymanie. W artykule w „Science Advances” nie opisano przyczyn późniejszego upadku społeczności Rapa Nui, gdyż skupia się on na analizie zobrazowań satelitarnych. Ale znawcy temat nie mają wątpliwości. Prawdziwą katastrofą dla rdzennej ludności było przybycie Europejczyków pod koniec XVIII wieku. W XIX wieku dotarli łowcy niewolników. – Był to koniec dla struktury społecznej, która istniała na wyspie od kilkuset lat. Pustkę wypełnili misjonarze – dziś mieszkańcy Rapa Nui są chrześcijanami, choć część dawnych wierzeń przetrwała – stwierdziła ekspertka badająca od lat tę wyspę, dr hab. Zuzanna Jakubowska-Vorbrich z Instytutu Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego, cytowana przez serwis Nauka w Polsce. Kamienne pola Wyspy Wielkanocnej Mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej byli wysoce wyspecjalizowanymi rolnikami. Dziś już wiemy, dzięki badaniom genetycznym, że przybyli z Polinezji między X a XIII wiekiem, wraz z całym asortymentem roślin. Wśród upraw były banany, ziemniaki (bataty), trzcina cukrowa, ignam (pochrzyn), kolokazja. Ich poletka wyglądałyby dla nas dość dziwnie – pokryte były lub wygrodzone… kamieniami. Uprawy szczególnie delikatne znajdowały się w okrągłych kamiennych zagrodach, które chroniły je od wiatru. Rapanujczykom były znane też inne specjalistyczne zabiegi, takie jak kamienne mulczowanie. Na czym polegało? Uprawy pokrywano kamieniami. Miało to chronić rośliny przed nadmiernym wysychaniem i smagającym je wiatrem znad oceanu. Jednocześnie kamienie stabilizowały temperaturę upraw, zmniejszały liczbę chwastów i niebezpieczną erozję. Ciągle wielką zagadkę Rapa Nui stanowi nieodszyfrowane pismo rongorongo. Do naszych czasów przetrwało 25 zabytków. Są to przede wszystkim niewielkie drewniane tabliczki pokryte gęsto wyrytymi symbolami. Jednym z wiodących ekspertów zajmujących się ich odszyfrowaniem jest dr Rafał Wieczorek z Uniwersytetu Warszawskiego. Źródła: Science Advances, Jakubowka Z., Odkryta przypadkiem, pojęta opacznie. Wyspa Wielkanocna w XVIII-wiecznych relacjach podróżników na tle rozważań o spotkaniu kultur, Warszawa 2013, Nauka w Polsce. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tego nie wiedzieliśmy o pierwszych mieszkańcach Chile. Tak polowali 12 tys. lat temu
Historia Chile i pierwszych mieszkańców tego południowoamerykańskiego kraju nadal kryje wiele tajemnic. Najnowsze odkrycie archeologów rzuca nowe światło na jedne z najstarszych osad na kontynencie. Co jedli ich mieszkańcy? Mieli zróżnicowaną dietę.
W tym artykule: Co nowego wiemy o pierwszych mieszkańcach dzisiejszego Chile? Tak polowano w Ameryce Południowej Ameryka Południowa ma ogromne znaczenie dla archeologów ze względu na swoje bogate i różnorodne dziedzictwo kulturowe, historyczne i środowiskowe. Dzięki kolejnym pracom terenowym na miejscu dowiadujemy się coraz więcej o cywilizacjach prekolumbijskich, takich jak Inkowie, Moche, Nazca i Tiahuanaco (Tiwanuku). Pozostałości archeologiczne tych kultur, w tym miasta, świątynie i artefakty, dostarczają wglądu w ich struktury społeczne, polityczne oraz gospodarcze. Najnowsze odkrycie opisane na łamach czasopisma naukowego „PLOS ONE” rzuca nowe światło na życie codzienne pierwszych mieszkańców Chile. Jak się okazuje, starożytni ludzie bytujący nad jeziorem Tagua Tagua już 12 000 lat temu polowali na wymarłe słonie. Co nowego wiemy o pierwszych mieszkańcach dzisiejszego Chile? To oczywiście nie pierwsze odkrycie w tym regionie. Jezioro Tagua Tagua jest otoczone wieloma stanowiskami archeologicznymi. Są one źródłem wiedzy o jednych z najstarszych zasiedlonych miejsc w obu Amerykach. Autorzy opisywanego badania odkryli obóz zbieracki datowany na późny plejstocen. Czasy jego świetności mają przypadać na okres 12 440 a 12 550 lat temu. Uzupełnieniem odkrycia pozostałości samej osady są gomfotery, czyli wymarli krewniacy słoni. Analiza zwierzęcych szczątek wykazała ślady rzezi, co dodatkowo sugeruje, że na zwierzęta polowano, a następnie przetwarzano ich mięso w obozie. Dieta przodków Chilijczyków składała się nie tylko z mięsa ssaków. Na miejscu znaleziono również zwęglone pozostałości roślin i małych zwierząt, w tym żab oraz ptaków. W artykule może również przeczytać, że skamieniałe nasiona kaktusów i skorupki ptasich jaj wskazują na to, iż obóz był wykorzystywany w porze suchej. Ryty sprzed 2 tysięcy lat przedstawiają psychodeliczny rytuał. Zaskakujące odkrycie Ryty znalezione w Peru przedstawiają tajemnicze rytuały sprzed 2 tysięcy lat. Ich najnowsza analiza odbiega od poprzednich hipotez. To, co uważano za węże, ma w rzeczywistości odpowiadać ps... Tak polowano w Ameryce Południowej Mnogość podobnych stanowisk w regionie sugeruje, że okolice jeziora Tagua Tagua były popularnym terenem polowań. Musiało to wynikać z obfitych zasobów. Ludziom wygodniej było bowiem wracać w miejsca, gdzie zwierzyna była pewna, aniżeli szukać nowych. Nie oznacza to jednak, że ówczesne ludy nie przemieszczały się po kontynencie. Autorzy badania tłumaczą, że obszar ten był kluczową lokalizacją w pobliżu tras, którymi poruszały się koczujące społeczności. Osady nad jeziorem miały być miejscem ich regularnych spotkań. W regionie planowane są dalsze badania terenowe. Jezioro Tagua Tagua znajduje się w regionie Los Lagos w południowym Chile, konkretnie w prowincji Llanquihue. Jest częścią pasma górskiego Andów i leży w dolinie Cochamó. Jezioro położone jest około 120 kilometrów na wschód od miasta Puerto Montt. Poza walorami archeologicznymi region ten słynie z oszałamiającej przyrody, dzięki czemu jest też popularnym miejscem do uprawiania sportów na świeżym powietrzu, takich jak piesze wędrówki czy pływanie kajakami. Źródło: Plos ONE.
Pustynia Atakama – najsuchsze miejsce na świecie z krwawą historią w tle
Najsuchsze miejsce na świecie, czyli pustynia Atakama, skrywa wiele tajemnic. Jak twierdzą naukowcy, rozwój rolnictwa na terenie dzisiejszego Chile przyczynił się do wzrostu przemocy między mieszkańcami wiosek.
W tym artykule: Co przyczyniło się do powstania pustyni Atakama? Szkło na pustyni Atakama Rolnicy z Atakamy Jak wyglądało życie na pustyni Atakama przed nastaniem rolnictwa? Pustynia Atakama w Chile to najsuchsze miejsce na świecie. Szacuje się, że w niektórych częściach tego wyjątkowo surowego regionu, nigdy nie padał deszcz. Piach, skały, gejzery… Mogłoby się wydawać, że miejscowy krajobraz i budowa terenu są nudne jednolite. Nic bardziej mylnego. To prawdziwy raj dla geologów. Co przyczyniło się do powstania pustyni Atakama? Atakama skrywa wiele tajemnic, a jedną z nich są płaty szkła mierzące nawet do pół metra długości. Przedmioty tworzą pas ciągnący się przez ponad 70 km. W jaki sposób czarne i ciemnozielone szkło znalazło się na pustyni? Według naukowców coś musiało podgrzać piasek i go stopić. Jedna z najstarszych teorii mówi, pożar mogło wywołać uderzenie pioruna. Przypomnijmy, że najsuchsze miejsce na Ziemi nie zawsze nim było. Tysiące lat temu tereny dzisiejszej pustyni porastała trawa. Na przestrzeni lat pojawiły się też przypuszczenia, jakoby szkło powstało w wyniku aktywności miejscowych wulkanów. Nie ma na to jednak żadnych naukowych potwierdzeń. Autorzy najnowszych badań skłaniają się ku nieznanej dotąd teorii. Jak ustalili naukowcy, odłamki szkła mogą być pozostałością po eksplozji komety, do której miało dojść 12 tys. lat temu. W zebranych fragmentach szkła wykryto minerały wchodzące w skład meteorytów. Pracownicy NASA potwierdzają, że budowa szklanych znalezisk jest zbliżona do próbki z komety Wild 2. Według autorów badań, ma to być definitywne potwierdzenie teorii o kosmicznym wybuchu na Atakamie. – Po raz pierwszy mamy wyraźne dowody na to, że szkła zostały stworzone przez promieniujące ciepło i wiatry z kuli ognia, która wybuchła tuż nad powierzchnią Ziemi – przekonuje Peter Schultz, współautor badań i emerytowany profesor na Uniwersytecie Browna. – To musiała być naprawdę potężna eksplozja. Spadające meteoryty, jakie widzimy czasem na niebie, są jak niewielkie plamki w porównaniu ze źródłem tego wybuchu – dodaje. Szkło na pustyni Atakama Wytłumaczenie pochodzenia szkła na pustyni Atakama jest o wiele bardziej skomplikowane. Naukowcy podkreślają, że niektóre kawałki szkła są poskręcane i zwinięte. Jak tłumaczą, musiało do tego dojść na skutek eksplozji, wyzwalającej wiatry zbliżone siłą do tornad. Analiza chemiczna wykazała z kolei, że fragmenty tajemniczego szkła mają w swoim składzie minerały, które w rozkładzie termicznym tworzą kryształy baddeleitu. Proces ten zachodzi w temperaturze powyżej 1600 stopni Celsjusza, czyli o wiele wyższej niż w przypadku pożaru. Badania nad szkłem z pustyni Atakama nie są zakończone. Na kolejnych etapach naukowcy chcą określić wiek znalezisk oraz określić, jakich rozmiarów była potencjalna kometa. Jak na razie wiadomo, że wybuch sprzed 12 tys. lat mógł pokryć się z wyginięciem wszystkich dużych ssaków w regionie. – Możliwe, że świadkami tego wydarzenia byli pierwsi mieszkańcy dzisiejszej pustyni Atakama. To musiało być dopiero widowisko – komentuje Schultz. Rolnicy z Atakamy Pustynia Atakama to jedno najsuchszych miejsc na świecie. Mimo to pierwsi mieszkańcy regionu byli rolnikami. Jak twierdzą naukowcy, rozwój rolnictwa na terenie dzisiejszego Chile przyczynił się do wzrostu przemocy między mieszkańcami wiosek. Badacze przeanalizowali szkielety i zmumifikowane szczątki 194 osób mieszkających na pustyni Atakama między 1000 r. p.n.e. a 600 r. n.e. Ustalili, że przemoc stała się zdecydowanie bardziej powszechna w momencie, kiedy ludzi zaczęli trudnić się rolnictwem. Problem utrzymywał się jednak przez setki lat. Ofiarami byli zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Rozwój rolnictwa przyczynił się do wzrostu liczby ludności i zakładania wiosek. Tak duże zmiany wiązały się też z nowymi problemami – nierówności społeczne zaczęły być coraz bardziej wyraźne, a roszczenia terytorialne stały się zarzewiem konfliktów. – Całkowita zmiana interakcji społeczności wywołała napięcia i przemoc – tłumaczą autorzy badań. Szczątki sprzed setek lat wskazują na to, że rolnicy z Atakamy byli wyjątkowo okrutni. Jedną z kobiet torturowano rozciągając jej skórę na twarzy. U mężczyzn przeważały połamane kończyny i palce. Skalę problemu pokazały badania ludzkich szczątek z sześciu cmentarzy w dolinie Azapa. Większość poszkodowanych (51 proc.) doznała urazów głowy, 34 proc. urazów tylko na ciele, a 15 proc. osób było bitych po głowie i po ciele. Według naukowców zagojone rany wskazują na to, że akty przemocy nie zawsze doprowadzały do śmierci ofiar. Badacze zwracają jednak uwagę na to, że u większości mężczyzn urazy nie zdążyły zagoić się przed śmiercią – najprawdopodobniej były więc przyczyną zgonu. To było największe trzęsienie ziemi w historii. Jego skutki odczuwalne były przez 1000 lat. Gdzie do niego doszło? Naukowcy odnaleźli dowody na największe trzęsienie ziemi, które spowodowało katastrofalne skutki dla ludzkości. Jego magnituda wynosiła 9,5. – Być może mężczyźni ranili się podczas bójek i walk z użyciem broni, przykładowo włóczni, proc, maczug, kijów lub noży. Kobiety mogły być bite w domach – komentują naukowcy. Żeby ustalić, czy ofiary mieszkały w wioskach na pustyni Atakama naukowcy przeprowadzili analizę chemiczną szczątków 69 osób. Badania wykazały, że tylko 26 z nich mieszkało w regionie, reszta jadła żywność nietypową dla pustyni, na przykład zwierzęta morskie. – Konflikty i przemoc mogły dotyczyć dwóch grup: rybaków i kolonizujących dolinę rolników – sugerują badacze. Oczywiście napięcia były obecne jeszcze przed rozwojem rolnictwa. Walka o zasoby naturalne tylko je zintensyfikowała. Z biegiem czasu zjawisko przemocy zaczęło maleć. W pierwszych stuleciach naszej ery częstotliwość urazów była już znacznie niższa. Naukowcy wyjaśniają, że mogło mieć to związek z pojawieniem się praktyk społecznych regulujących konflikty oraz prawa własności. Jak wyglądało życie na pustyni Atakama przed nastaniem rolnictwa? Ludzie żyjący wzdłuż wybrzeża przez około 9 tys. lat trudnili się polowaniem, łowieniem ryb i zbieractwem. Dopiero około 3 tys. lat temu zaczęli uprawiać zboża i hodować zwierzęta. Wioski, które powstały na najsuchszych regionach Atakamy nie rozwijały się tak dynamicznie jak inne. Brak żyznej gleby i ograniczony dostęp do wody skutecznie to utrudniały. Źródło: Geology, Journal of Anthropological Archaeology Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jak powstaje Ekstremalnie Wielki Teleskop. „Największe oko świata na niebo"
Budowa największego na świecie optycznego teleskopu na podczerwień ruszyła w Chile 19 czerwca 2014 roku. Ekstremalnie Wielki Teleskop ma zacząć skanowanie nieba już za 2 lata.
W tym artykule: Czym jest Ekstremalnie Wielki Teleskop? Jakie będą zadania Ekstremalnie Wielkiego Teleskopu? Kiedy Ekstremalnie Wielki Teleskop zacznie pracę? Które teleskopy są największe na świecie? Budowa największego teleskopu na świecie od początku nie była łatwym zadaniem. Na początku trzeba było wysadzić część wierzchołka góry Cerro Armazones, wysokości 3060 metrów n.p.m., która znajduje się na pustyni Atakama w Chile. Później usunięto 220 tys. m3 skał, by zrobić miejsce dla platformy teleskopu (150x300 metrów). Czym jest Ekstremalnie Wielki Teleskop? Ekstremalnie Wielki Teleskop (ELT od Extremely Large Telescope) to „największe oko świata na niebo". Potężne urządzenie tworzy naziemny teleskop optyczny i na podczerwień ze zwierciadłem głównym średnicy 39 metrów. Składa się z 798 sześciokątnych elementów, każdy o maksymalnej przekątnej 1,4 m i grubości 5 cm. W sumie powierzchnia zwierciadła wynosi prawie kilometr kwadratowy. Dokładnie: 978 m2. Wielkość teleskopu jest ważna. Po pierwsze, wpływa na ilość światła, które może zebrać. Po drugie – na poziom szczegółów, które może zobaczyć. Ekstremalnie Wielki Teleskop zgromadzi więcej światła niż wszystkie istniejące teleskopy na świecie. 15 razy więcej światła niż największe obecnie działające teleskopy optyczne. Zapewni fotografie 15 razy ostrzejsze niż zdjęcia z Kosmicznego Teleskopu Hubble'a. Jakie będą zadania Ekstremalnie Wielkiego Teleskopu? W optykę ELT wbudowane są 4 lustra adaptacyjne, które redukują rozmycie obrazu, wywołane przejściem światła przez ziemską atmosferę. Jedno lustro obsługiwane jest przez ponad 6000 siłowników, drgających ponad tysiąc razy na sekundę. Ekstremalnie Wielki Teleskop będzie poszukiwał planet, na których może istnieć życie. Wyniki obserwacji posłużą też badaniu wczesnych etapów ewolucji Wszechświata oraz natury ciemnej materii i ciemnej energii. Kiedy Ekstremalnie Wielki Teleskop zacznie pracę? Ekstremalnie Wielki Teleskop ma zostać uruchomiony w 2025 roku. Projekt teleskopu to dzieło ESO (Europejskiego Obserwatorium Południowego), międzyrządowej organizacji astronomicznej w Europie. Wspiera ją 16 krajów, wśród których jest też Polska. ESO prowadzi programy projektowania, konstrukcji i użytkowania naziemnych obserwatoriów astronomicznych na półkuli południowej. Planuje się, że ELT będzie używany przez co najmniej 30 lat. Jest to typowa długość życia dla tak dużego obiektu. Przy starannej konserwacji można ten czas znacznie wydłużyć. Teren, na którym powstaje Ekstremalnie Wielki Teleskop, został podarowany przez rząd Chile. Obszar wokół obserwatorium objęto szczególną ochroną, aby nic nie zakłócało działania teleskopu. Chile chce utrzymać status astronomicznej stolicy świata, a uruchomienie w tym kraju największego teleskopu na globie ten status potwierdza. Które teleskopy są największe na świecie? Zanim zostanie oficjalnie otwarty Ekstremalnie Wielki Teleskop na świecie działa wiele innych. Oto 5 największych optycznych teleskopów o przynajmniej 3 metrach średnicy obiektywu. Teleskop Webba zarejestrował ślady czterech najstarszych galaktyk. Powstały 350 mln lat po Wielkim Wybuchu W grudniu 2022 roku naukowcy poinformowali o odkryciu najdalszej, a tym samym najstarszej galaktyki, jakiej światło udało się zarejestrować. W nowym artykule opublikowanym w Nature ci sami bad... Large Binocular Telescope w USA (średnica obiektywu 11,9 metra) Gran Telescopio Canarias w Hiszpanii (średnica obiektywu 10,4 metra) Hobby-Eberly Telescope w USA (średnica obiektywu 10 metrów) Keck-1 w USA (średnica obiektywu 10 metrów) Keck-2 w USA (średnica obiektywu 10 metrów) Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Odkryto straszliwą tajemnicę prekolumbijskich mumii. Ci ludzie zostali brutalnie zamordowani
Naukowcy zbadali trzy zmumifikowane ciała sprzed ok. 1000 lat. Dzięki analizie metodą tomografii komputerowej 3D odkryli, że dwie osoby zostały brutalnie zamordowane.
W tym artykule: Mumie poddano badaniu z wykorzystaniem tomografii 3D Mumie pochodziły z okresu od X do XIII wieku Tylko kobieta zmarła śmiercią naturalną – mężczyźni zostali brutalnie zamordowani Życie i śmierć ludzi z pradawnych kultur badane są na podstawie wykopalisk archeologicznych i mumii. Nawet najdrobniejszy szczegół może rzucić nowe światło na naszą wiedzę o cywilizacjach sprzed setek lat. Ludzkie szczątki, szczególnie te zmumifikowane, bywają jak otwarta księga. To właśnie na podstawie analizy szkieletów i DNA naukowcy są w stanie odkryć, co zmarli chcą wykrzyczeć po śmierci. Dzięki badaniom trzech mumii z Ameryki Południowej uczeni odkryli ich mroczną tajemnicę. Mumie poddano badaniu z wykorzystaniem tomografii 3D Grupa naukowców składająca się z uczonych z Hiszpanii, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Niemiec i Włoch postanowiła zbadać szczątki trzech osób metodą tomografii komputerowej 3D. Były to mumie, które pochodziły z prekolumbijskich plemion. Dwie należały do mężczyzn, a jedna do kobiety. Naukowcy podkreślają, że mumifikacja tych osób nastąpiła naturalnie, bez zabiegów konserwujących. Stało się tak za sprawą warunków atmosferycznych Ameryki Południowej, które nie sprzyjały rozkładowi ciał. Właśnie dlatego szkielet, oprócz kości, zawierał również fragmenty tkanki miękkiej. Badacze odkryli, że mumiee dwóch zmarłych wykazywały ślady brutalnego morderstwa. – Nie udałoby się wykryć tych urazów, gdybyśmy nie mieli możliwości przeanalizowania tkanki miękkiej – stwierdził dr Andreas Nerlich, profesor anatomii patologicznej na Uniwersytecie Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Mumie pochodziły z okresu od X do XIII wieku Pierwsza badana mumia należała do mężczyzny z kultury, która zamieszkiwała region dzisiejszego miasta Arica, w północnym Chile. Autorzy sugerują, że człowiek należał do niższej warstwy społecznej i najprawdopodobniej był rybakiem. Mają świadczyć o tym fakcie przedmioty odnalezione w nekropolii. Został pogrzebany w pozycji kucającej. Co więcej, badanie płuc wykazało, że cierpiał na zaawansowaną gruźlicę. Uczeni na podstawie datowania radiowęglowego stwierdzili, że człowiek ten zmarł w wieku 20–25 lat w okresie od 996 do 1147 r. n.e. Przerażające odkrycie archeologów w Peru. 6 dzieci zostało zamordowanych i złożonych w ofierze Archeolodzy znaleźli mumie sześciu dzieci, które znajdowały się w grobowcu wysoko urodzonego człowieka. Naukowcy podejrzewają, że zostały złożone w ofierze. Interesujący może być fakt, że dwie pozostałe mumie, które pochodziły z regionu Arequipa w Peru, zostały pogrzebane twarzą do góry. Jest to bardzo rzadka praktyka wśród kultur Ameryki Południowej. Ludzie z kultury Wari na przykład chowali zmarłych w pozycji embrionalnej, okrywali twarze nieboszczyków ich rękoma oraz wiązali ich sznurem. Miało to związek z dawnymi wierzeniami. Datowanie radiowęglowe dwóch mumii wykazało, że mężczyzna zmarł w X, a kobieta w XIII wieku n.e. Tylko kobieta zmarła śmiercią naturalną – mężczyźni zostali brutalnie zamordowani Wszystko wskazuje na to, że tylko kobieta zmarła śmiercią naturalną. Autorzy badań odkryli, że dwaj mężczyźni zostali w przeszłości brutalnie zamordowani. – Jeden z nich został z potężną siłą uderzony w głowę, a następnie został dźgnięty ostrym narzędziem w plecy przez tego samego lub innego napastnika – piszą w swoim artykule naukowcy. Analiza mumii drugiego mężczyzny wykazała bardzo duży uraz kręgosłupa szyjnego, który był bezpośrednią przyczyną śmierci. Badacze podejrzewają, że napastnik w bezlitosny sposób złamał tej osobie kilka kręgów. – Tomografia komputerowa daje nam możliwość dokładnego zbadania szkieletów, co byłoby niemożliwe w przypadku innych metod. Daje nam to pole do bardziej kompleksowych badań nad prekolumbijskimi, rdzennymi mieszkańcami Ameryki Południowej – mówi Andreas Nerlich. Autorzy badania zwracają również uwagę, że na tych terenach bardzo często dochodziło do przypadków przemocy i brutalnego wymierzania sprawiedliwości. W tym roku na terenie Peru odnaleziono wiele szczątków ludzi, które zaintrygowały naukowców. Tak było m.in. w przypadku mumii dzieci, które złożono w ofierze dla bogatego kupca. Niektóre z nich miały ślady przemocy, a inne zostały zamordowane na cześć zamożnego szlachcica. Podobne badania w przyszłości mogą pomóc archeologom w rozwiązywaniu, niekiedy przerażających, zagadek i tajemnic pradawnych kultur. Źródło: Frontiers in Medicine. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Marmurowe jaskinie w Chile. Jak powstały fenomenalne groty z marmuru?
Majestatyczne błękitno-szare zespoły jaskiń znajdują się na granicy Chile i Argentyny. Swoją niezwykłą barwę zawdzięczają marmurowi, którego złóż w tej okolicy jest najwięcej na świecie.
W tym artykule: Jak powstały marmurowe jaskinie w Chile? Jak dojechać do marmurowych jaskiń w Chile? Marmurowe jaskinie w Chile – kiedy jechać? Co warto zobaczyć w okolicy marmurowych jaskiń? Marmurowe jaskinie w Chile uznaje się za jeden z najpiękniejszych fenomenów natury w Ameryce Południowej. Zespół jaskiń znajduje się w regionie Aisén w Patagonii, przy granicy Chile z Argentyną. Tworzą go trzy monumentalne groty skalne położone nad brzegami największego w Chile jeziora General Carrera. Więcej o najpiękniejszych jaskiniach świata piszemy również tutaj. Dwie większe z marmurowych jaskiń są znane jako: Marmurowa kaplica (hiszp. Capillas de Mármol) Marmurowa kate­dra (hiszp. Catedral de Mármol). Marmur z chilijskich jaskiń jest uznawany za jeden z najczystszych na świecie. Co ciekawe, jedna z najbardziej znanych marmurowych budowli świata – Tadż Mahal – zmaga się właśnie z odcieniem bieli. Jak powstały marmurowe jaskinie w Chile? Jaskinie objęte w 1994 roku obszarem rezerwatu przyrody tworzą formacje skalne składające się z węglanu wapnia. Powstawały przez miliony lat w wyniku działania wiatru i wody. W efekcie odsłoniły zjawiskowy marmur, który otoczony błękitem wód jeziora, robi niesamowite wrażenie na odwiedzających te okolice. Na powstawanie jaskiń ogromne wrażenie miały zmieniające się poziomy wód. Przy ich wysokim poziomie – jakieś 6000 lat temu – marmur rozpuszczał się szybciej na powierzchni wody. W rezultacie niewielkie ilości sączącej się wody przedostały się przez pęknięcia w marmurze, powodując jeszcze większe pęknięcia. Szczeliny stały się na tyle duże, że fale mogły się przedostać i wypłukać rozpuszczony materiał. Resztę roboty wykonała woda, która dodatkowo wygładziła i ukształtowała marmur. Wielowiekowy proces stworzył jaskinię i niesamowite formacje w jej wnętrzu takimi, jakie dzisiaj można podziwiać. Odkryto szczątki gigantycznego gada, który rządził morzami. „Wyobraź sobie połączenie smoka z Komodo z żarłaczem białym, tyranozaurem i orką” W Maroku naukowcy natrafili na doskonale zachowane szczątki potężnego morskiego gada. Pod koniec ery dinozaurów był on niekwestionowanym królem mórz – morskim drapieżnikiem znajdującym s... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/odkryto-szczatki-gigantycznego-gada-ktory-rzadzil-morzami-wyobraz-sobie-polaczenie-smoka-z-komodo-z-zarlaczem-bialym-tyranozaurem-i-orka-eb4fcb3.jpeg" width="938" height="528" alt="Odkryto szczątki gigantycznego gada, który rządził morzami. „Wyobraź sobie połączenie smoka z Komodo z żarłaczem białym, tyranozaurem i orką”" title="Odkryto szczątki gigantycznego gada, który rządził morzami. „Wyobraź sobie połączenie smoka z Komodo z żarłaczem białym, tyranozaurem i orką”" /> Jak dojechać do marmurowych jaskiń w Chile? Marmurowe jaskinie znajdują się w regionie Aisén w południowym Chile. Okolice te za sprawą wielu wysp, fiordów i lodowców mogą przypominać wybrzeże Norwegii lub Alaskę. Co ciekawe, drogą lądową łatwiej jest tu dotrzeć od strony Argentyny niż słynną chilijską autostradą Carretera Austral prowadzącą wzdłuż wybrzeża Pacyfiku. O wszystkim, co powinieneś wiedzieć przed podróżą do Patagonii, przeczytasz tutaj. Najbliższe miasto, skąd można zorganizować wyprawę do marmurowych jaskiń, to Coyhaique. Liczące nieco ponad 50 tys. mieszkańców miasteczko to niezbyt zamożna, ale dobrze zorganizowana i schludna stolica regionu. Coyhaique zostało założone dopiero w 1929 roku, co sprawia, że jest najmłodszym miastem Chile. Warto zatrzymać się tu chwilę i rozejrzeć za przewodnikiem po jeziorze General Carrera i oddalonych o 240 km jaskiniach. Z Coyhaique można też spróbować samodzielnie wyruszyć w kierunku miasteczka Puerto Río Tranquilo po zachodniej stronie jeziora General Carrera. Również tu można zatrudnić przewodnika, który pomoże zorganizować wyprawę w kierunku jaskiń. Marmurowe jaskinie zajmują obszar powierzchni 300 metrów. Aby je zobaczyć z bliska i od wewnątrz, należy wypożyczyć łódź. Do Chile najłatwiej jest polecieć samolotem. Mimo że nie ma bezpośrednich połączeń z Warszawy, do Santiago de Chile lub do Punta Arenas można się dostać z jedną przesiadką w którymś z europejskich portów lotniczych. Za bilety KLM lub Air France zapłacimy od 4 do 7 tys. złotych. Podróż, niestety, jest dość długa i może trwać ponad 20 godzin. Marmurowe jaskinie w Chile – kiedy jechać? Chociaż Chile i Patagonię można odwiedzać cały rok, w okolice marmurowych jaskiń warto się udać podczas jesieni i wiosny na półkuli południowej. W okresie letnim poziom wody w jeziorze podnosi się, co sprawia, że w okolice jaskiń nie da się dotrzeć łódką. Zimą z kolei ze względu na mróz i niewielką liczbę turystów trudno jest znaleźć na miejscu przewodnika, który podejmie się zorganizowania wyprawy do jaskiń. Pogoda w Patagonii jest trudna do przewidzenia. Dlatego zawsze zaleca się zabranie płaszcza lub wiatrówki, szczególnie jeśli w planach ma się zwiedzanie jaskiń. Co warto zobaczyć w okolicy marmurowych jaskiń? Park Narodowy Laguna San Rafael – można tu zobaczyć fantastyczne wręcz lodowce, których wody spływają wprost dla Pacyfiku. Sama laguna San Rafael jest oddalona o 200 km od miasta Puerto Chambuco. Aby tam dotrzeć, należy pokonać kilkanaście przesmyków między wyspami archipelagu a wybrzeżem Patagonii. Rezerwat narodowy Cerro Castillo – ten jeden z najpiękniejszych parków krajobrazowych w tej części Chile porastają bukowe lasy. Za rezerwatem wyłaniają się majestatyczne góry bazaltowe Castillo. Od południa granicę obszaru wyznaczają z kolei lodowce. Przez teren rezerwatu przechodzi pieszy szlak. Na jego trasie znajdują się pensjonaty i kempingi. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Gran Abuelo w Chile ma być najstarszym drzewem na świecie. Według badań rośnie od ponad 5 tys. lat
Czy to najstarsze drzewo na świecie? Gran Abuelo czeka na weryfikację pomiarów.
W tym artykule: Najstarsze drzewo na świecie Kontrowersyjne pomiary Na ratunek „pradziadkowi” „Nie było nas, był las, nie będzie nas, będzie las” – to znane powiedzenie przypomina o tym, że większość drzew na świecie jest długowieczna. Niektóre gatunki, zanim osiągnął imponujące rozmiary, rosną po kilkadziesiąt lat. Najstarsze drzewo na świecie Drzewa to nie tylko pomniki przyrody, ale też niemi świadkowie mijającej historii. Najstarszym drzewem w Polsce jest cis pospolity z Henrykowa Lubańskiego na Dolnym Śląsku nazywany Henrykiem. Szacuje się, że może liczyć około 1300 lat. W porównaniu z najstarszym drzewem na świecie nadal jest jednak juniorem. Gdzie rośnie najstarsze drzewo na świecie? Część naukowców jest przekonana, że zaszczytny tytuł należy do cyprysa patagońskie rosnącego w Chile od około 5400 lat. Wyjątkowe drzewo jest jednym z największych w Parku Narodowym Alerce Costero. Jego średnica to blisko 4 metry. Choć oficjalnie nie jest jeszcze najstarszym drzewem na świecie, już od dawna towarzyszy mu hiszpański przydomek Gran Abuelo, czyli „pradziadek”. Jonathan Barichivich, chilijski naukowiec związany z Laboratorium Nauk o Klimacie i Środowisku w Paryżu, oszacował, że Gran Abuelo ma 5484 lata. Jeśli to prawda, cyprys patagoński w Chile jest znacznie starszy od Methuselah – długowiecznej sosny rosnącej w Kalifornii. To ona jest oficjalnie najstarszym drzewem na świecie i liczy 4853 lata. 17 tysięcy nowych drzew zostanie zasadzonych w okolicach Puszczy Białowieskiej. Niezwykła akcja Nasadzenia drzew poprzedzono usunięciem gałęzi drzew zniszczonych huraganem, który przeszedł nad Podlasiem w czerwcu 2016 roku. Kontrowersyjne pomiary Jak sprawdzić, ile lat ma drzewo? Najpopularniejsza metoda to liczenie słojów w pniu drzewa, czyli dendrochronologia. W przypadku żywych drzew badacze wwiercają się w pień i pobierają próbkę rdzenia. Gran Abuelo jest jednak za szeroki dla świdrów, a jego korzenie są zbyt kruche, co wykluczyło techniki datowania węglem. Barichivich musiał zastosować inne metody. W 2020 r. razem ze współpracownikiem, Antonio Larą z Austral University of Chile, pobrali próbkę rdzenia drzewa i policzyli 2400 słojów. Następnie na podstawie próbek z innych drzew opracowali model statystyczny, który obliczył 80-procentowe prawdopodobieństwo, że słynny cyprys patagoński rośnie od ponad 5 tysięcy lat. W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle W jaki sposób tworzy się parki narodowe? Dlaczego powinno nam zależeć, żeby parków narodowych było jak najwięcej? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-polsce-mamy-23-parki-narodowe-w-kolejce-do-powstania-od-lat-czeka-prawie-drugie-tyle-fot-matphoto-wikimedia-commons-cc-by-3-0-58a66b2.jpeg" width="938" height="625" alt="W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle (Fot. Matphoto, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" title="W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle (Fot. Matphoto, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" /> Na ratunek „pradziadkowi” Jak na razie środowisko dendrologów z dystansem podchodzi do ustaleń Barichivicha i Lary. Badania Chilijczyków nie zostały opublikowane w żadnym czasopiśmie naukowym. Do tej pory prezentowano je na spotkaniach i konferencjach naukowych. Potwierdzenie obliczeń pozwoliłoby objąć cyprysa ochroną. Turyści tłumnie odwiedzający Park Narodowy Alerce Costero wspinają się na masywne korzenie drzewa, utrudniając w ten sposób wchłanianie wody z gleby. Dodatkowym problemem jest suchy klimat i niewystarczające opady w regionie. Dopiero zrecenzowanie przez innych specjalistów uwiarygodni to, czy Gran Abuelo rzeczywiście liczy prawie 6 tysięcy lat i jest najstarszym drzewem na świecie. Źródło: Smithsonian Magazine Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Patagonia rośnie o 4 cm rocznie. To efekt szybkiego topnienia pola lodowego. Co to oznacza dla świata?
Badania sejsmiczne wykazały, że proces wypiętrzania w Patagonii nabrał gwałtownie szybkiego tempa. Wszystko dlatego, że pole lodowe topnieje w tempie dużo szybszym niż dotychczas szacowano.
W tym artykule: Topniejące lodowce przyspieszają procesy tektoniczne ziemi Pomiary sejsmiczne ujawniły lukę tektoniczną sprzed 18 milionów lat Materiał, który odnaleziono pod powierzchnią mógł przyczynić się do roztapiania lodowca Topniejące lodowce mają wpływ na podnoszenie poziomu mórz na świecie Naukowcy z Washington University w St. Louis wraz z sejsmologami Douglasem Wiensem oraz Robertem Brookingsem przeprowadzili jedno z pierwszych badań sejsmicznych w Andach. Ich prace zostały opublikowane na łamach czasopisma "Geophysical Research Letters". Badacze odkryli związek pomiędzy topnieniem lodu w Patagonii, a bardzo szybkim procesem wypiętrzenia skał i ruchów tektonicznych. Topniejące lodowce przyspieszają procesy tektoniczne ziemi – Różnice w wielkości lodowców w połączeniu ze strukturą płaszcza Ziemi, którą zaobserwowaliśmy w naszym badaniu, powodują bardzo szybki proces orogenezy w tym regionie – przekazała geofizyczka Hannah Mark z instytutu Woods Hole Oceanographic, która kierowała badaniami. W najnowszym Travelerze obieramy kierunek na Islandię. Zainspiruj się i ruszaj na poszukiwania zorzy polarnej Nowy, marcowy Traveler już w sprzedaży. Temat numeru to Islandia – kraina ognia i lodu. Zajrzymy też między innymi na Kubę, Wyspy Owcze i do Borów Tucholskich. – Kiedy pole lodowe topnieje, ziemia, która kiedyś znajdowała się pod jego powierzchnią, nagle wznosi się, ponieważ nie jest już obciążona olbrzymim ciężarem grubej pokrywy lodowej – dodaje uczona. Pomiary sejsmiczne ujawniły lukę tektoniczną sprzed 18 milionów lat Naukowcy odkryli lukę w płytach tektonicznych, która utworzyła się ok. 18 milionów lat temu. Dotychczas znajdowała się pod olbrzymimi połaciami lodu. Teraz, kiedy lód topnieje, ta luka napędza bardzo szybkie wypiętrzenia się skał w Patagonii. To oznacza, że ziemia zaczyna się podnosić. NASA zakończyła 6-letnią misję na Grenlandii. Co nowego wiemy o topnieniu lodowców? Nie wszystkie modele klimatyczne uwzględniają jeden z najważniejszych czynników przyspieszających topnienie lodowców, czyli ciepłą wodą oceaniczną. Misja NASA rzuca nowe światło na zmia... Taki proces nazywa się ruchem izostatycznym. Badacze przyznają, że zazwyczaj trwa on tysiące lat. W przypadku Patagonii zaobserwowano, że ma to miejsce na przestrzeni zaledwie kilku dekad. Uczeni zbadali, że topiące się północne i południowe pola lodowe Patagonii spowodowały “podnoszenie” poziomu ziemi o 4 centymetry rocznie. Materiał, który odnaleziono pod powierzchnią mógł przyczynić się do roztapiania lodowca W trakcie najnowszych badaniach naukowcy zarejestrowali dane sejsmiczne wokół pola lodowego Patagonii, które rozciąga się wzdłuż Andów w południowych Chile i Argentynie. Następnie stworzyli mapę tego, co znajduje się pod jego powierzchnią. Kiedy porównali swoje dane z pomiarami z lokalnych stacji sejsmologicznych, okazało się, że luka w płycie tektonicznej, która znajduje się ok. 100 km pod powierzchnią Patagonii, umożliwia przepływ gorącego, mniej lepkiego materiału. Powstała „Mapa skarbów Antarktydy”. Ma wskazywać położenie 300 tys. cennych meteorytów Naukowcy z Uniwersytetu Technicznego w Delfcie w Holandii wykorzystali sztuczną inteligencję do stworzenia „mapy skarbów Antarktydy”. Na mapie wskazano strefy, w których z dużym prawdopodo... – Jego struktura wpływa na topienie się lodu. Postępuje ono znacznie szybciej niż zwykle – mówi Douglas Wiens. – To wyjaśnia, dlaczego nasze pomiary wykazały tak duży poziom wypiętrzania w związku z topnieniem lodu – dodaje. Topniejące lodowce mają wpływ na podnoszenie poziomu mórz na świecie Co ciekawe, naukowcom udało się również zaobserwować, że wokół luki tektonicznej prędkość fal sejsmicznych jest o ok. 8 procent mniejsza niż średnia światowa. Uczeni sugerują, że ta anomalia mogła w pewnym stopniu stopniu przyczynić się do przyspieszenia topnienia pola lodowego w Patagonii. Badacze przypominają, że pola lodowe Patagonii są w czołówce, jeśli chodzi o prędkość topnienia. Naukowcy od lat ostrzegają, że topniejące lodowce mają bardzo duży wpływ na podnoszenie poziomu mórz na świecie, co będzie w przyszłości skutkowało gwałtownymi powodziami. Szacuje się, że wiele miast przybrzeżnych może za kilkadziesiąt lat po prostu zatonąć. Źródło: Geophysical Research Letters
Niezwykłe odkrycie i nowy rekord. Pierwsza w historii załogowa misja na dno Rowu Atakamskiego
Dwóch badaczy dotarło na dno Rowu Atakamskiego. Znaleźli się ponad 8 tysięcy metrów pod powierzchnią Oceanu Spokojnego. Co tam zaobserwowali?
W tym artykule: Duet badaczy dokonał niezwykłego odkrycia na samym dnie Rowu Najnowsze badania mogą pomóc zrozumieć formy życia w głębinach Okazało się, że Głębia Richardsa nie jest najgłębszym miejscem Rowu Victor Vescovo i dr Osvaldo Ulloa to pierwsi ludzie na świecie, którym udało się dotrzeć na dno Rowu Atakamskiego. To najgłębsza część południowo-wschodniego Pacyfiku. Znajduje się u wybrzeży Chile i Peru. Pierwsze historyczne zejście odbyło się 21 stycznia. Tego dnia badacze znaleźli się ponad 8 tysięcy metrów pod powierzchnią wody. Okazało się, że rów jest jeszcze głębszy, niż do tej pory sądzono. To już kolejne odkrycie, które udowadnia, że czasem wiemy znacznie więcej o Marsie, niż o morskich głębinach. Duet badaczy dokonał niezwykłego odkrycia na samym dnie Rowu Victor Vescovo to amerykański odkrywca, były oficer marynarki wojennej, współzałożyciel Caladan Oceanic i rekordzista Guinnessa. Jako pierwszy człowiek na świecie odwiedził pięć najgłębszych punktów w pięciu oceanach. Dr Osvaldo Ulloa to z kolei naukowiec z chilijskiego Instituto Milenio de Oceanografia, który większość swojej naukowej kariery poświęcił na badaniach Rowu Atakamskiego. Nieopodal wyspy Tahiti naukowcy odnaleźli dziewiczą rafę koralową. Jeszcze nigdy nie widziano koralowców tak głęboko U wybrzeży największej wyspy Polinezji Francuskiej, oceanografowie odkryli bardzo dużą, dziewiczą rafę koralową. Znajdowała się 35-70 metrów pod powierzchnią Pacyfiku. Naukowcy przyznaj.. Głównym celem misji były eksploracja i mapowanie dna morskiego oraz obserwacje tamtejszych form życia. Chilijscy oceanografowie już od 2018 roku prowadzili badania rowu Atakamskiego. Jednak dopiero teraz duetowi Vescovo-Osvaldo udało się zejść na dno. W łodzi podwodnej spędzili trzy godziny. View oEmbed on the source website – Możliwość spędzenia trzech godzin na dnie morskim była fantastyczna. Szczególnie, że dr Osvaldo poświęcił większość swojej kariery, badając ten obszar – mówi Victor Vescovo. Najnowsze badania mogą pomóc zrozumieć formy życia w głębinach W trakcie misji badacze zaobserwowali niezwykle rzadkie formy życia. To między innymi strzykwy, ściany skalne, które wykazywały proces chemosyntezy i niezwykle duże struktury bakteryjne. – To wielki dzień dla nauki i całego Chile. Dziękuję Victorowi i Caladan Oceanic. Dzięki nim mogliśmy osobiście zobaczyć i pokazać światu, co znajduje się na samym dnie rowu Atakamskiego – mówił dr Ulloa. Wielka Rafa Koralowa zagrożona. Czy można ją jeszcze uratować? Według prognoz do końca stycznia może dojść do kolejnego masowego blaknięcia koralowców. Wielka Rafa Koralowa jest zagrożona, a ostatnią deską ratunku może być zmiana pogody. – Byliśmy świadkami niesamowitych rzeczy. Mamy dowody, które pokazują, że na ekstremalnie dużych głębokościach zachodzą procesy chemosyntezy – dodaje Vescovo. Naukowcy przyznają, że zebrane podczas wyprawy dane mogą dostarczyć szeregu ważnych informacji, jak funkcjonują organizmy, które nie mają dostępu do światła słonecznego i jak pozyskują energię na inne sposoby. Okazało się, że Głębia Richardsa nie jest najgłębszym miejscem Rowu W trakcie misji okazało się również, że Głębia Richardsa, która ma 8065 m, wcale nie jest najgłębszym punktem Rowu. Około 123 kilometry dalej na północ, badacze odnaleźli miejsce, które znajduje się na głębokości 8069 m. To o 4 metry głębiej niż dotychczas sądzono. To kolejny dowód na to, jak wiele jeszcze jest do odkrycia w morskich głębinach. View oEmbed on the source website Rafy koralowe zagrożone. Naukowcy szacują, że w ciągu 50 lat może ich już nie być Z najnowszych badań wynika, że rafy koralowe w zachodniej części Oceanu Indyjskiego są zagrożone wyginięciem. Eksperci przekonują, że może dojść do tego już w ciągu najbliższych 50 lat. Według duetu badaczy, to nie koniec odkryć. Teraz w planach jest dalsza obserwacja i mapowanie dna morskiego u wybrzeży Chile. Odkrywcy chcą za pomocą sonaru zbadać jeszcze większą część tego obszaru. Do tej pory zbadano już obszar o wielkości blisko 10 tysięcy kilometrów kwadratowych. Większość do tej pory była jeszcze niezmapowana. Rów Atakamski, zwany inaczej Rowem Peruwiańsko-Chilijskim położony jest we wschodniej części dna Pacyfiku. Rozciąga się na obszarze ponad 160 km od zachodnich brzegów Ameryki Południowej. Ma długość blisko 6000 km, co czyni go najdłuższym rowem na świecie. Średnia szerokość wynosi ok. 64 km. Najnowsze badania udowodniły, że Głębia Richardsa (8065 m) jest drugim najgłębszym punktem Rowu. Należy pamiętać jednak, że rów Atakamski nie jest najgłębszym rowem oceanicznym na świecie. Numerem jeden pozostaje Rów Mariański, który ma aż 10 994 m. Źródło: Daily Mail
Chile pisze nową konstytucję. Temat przewodni nie mógł być inny
Chile to jeden z najbogatszych krajów Ameryki Południowej. Cena za dobrobyt była jednak bardzo wysoka.
W tym artykule: Rewolucja w Chile Chile z nową konstytucją Kryzys klimatyczny na świecie Bardzo rzadko w konstytucjach państwowych wprowadza się zmiany. Jeszcze rzadziej konstytucje są zapisywane od nowa i to przez obywateli. Dodajmy, że jednym z głównych tematów w nowym dokumencie ma być kryzys klimatyczny i ekologiczny. Brzmi jak utopia? To prawdziwy scenariusz prosto z Chile, gdzie trwa właśnie rewolucja. Atakama nie byłaby taka sama bez eksplozji komety 12 tys. lat temu Najsuchsze miejsce na świecie, czyli pustynia Atakama, skrywa wiele tajemnic. Jak twierdzą naukowcy, rozwój rolnictwa na terenie dzisiejszego Chile przyczynił się do wzrostu przemocy między m... Rewolucja w Chile Obecna konstytucja Chile została napisana w 1980 r. przez ludzi, których wyznaczył Augusto Pinochet. Od tamtej pory kraj znacznie wzbogacił się, dzięki eksplorowaniu dóbr naturalnych, w tym miedzi, węgla, łososi i awokado. W tym samym czasie w społeczeństwie coraz bardziej zaczęły być odczuwalne nierówności. Brak zrównoważonej gospodarki doprowadził do tego, że rzeki zaczęły wysychać. Po wielu protestach klimatycznych wybrano 155 Chilijczyków, którzy napiszą nową konstytucję. Do zmian skłoniło ich postępujące globalne ocieplenie. Nowy dokument określi więc nie tylko rządy w kraju, ale też wskaże kierunek dla gospodarki opierającej się na wydobyciu litu. Metal ten jest jednym z głównych składników baterii. Na całym świecie szuka się alternatyw dla paliw kopalnych, toteż ceny i popyt na lit gwałtownie rosną. Zwierzęta Ameryki Południowej. Poznaj najciekawsze gatunki żyjące na tym kontynencie Zwierzęta Ameryki Południowej żyją w niezwykle zróżnicowanym środowisku, w którym ingerencja człowieka utrzymuje się na stosunkowo niewielkim poziomie. Wszystko to przekłada się na niez... Chile z nową konstytucją Chile to zaraz po Australii drugi co do wielkości producent litu na świecie. Miejscowe firmy wydobywcze, tak jak politycy, uważają, że górnictwo odgrywa kluczową rolę w poprawie narodowego dobrobytu. Chilijczycy twierdzą jednak, że model gospodarczy oparty na wydobyciu zasobów naturalnych wymagał zbyt wysokich kosztów środowiskowych i nie przyniósł korzyści wszystkim obywatelom. Cierpi na nim chociażby rdzenna ludność. To właśnie członkowie Konwencji Konstytucyjnej zadecydują, jakim krajem będzie Chile. Regulacja górnictwa to tylko jeden z wielu palących temat. Inne ważne decyzje będą dotyczyć między innymi zachowania systemu prezydenckiego oraz przyszłości kolejnych pokoleń. W ostatnich latach Chile podobnie jak inne miejsca na świecie także boryka się z suszą. Aby rozwiązać ten problem, twórcy nowej konstytucji będą musieli odpowiedzieć na podstawowe pytania: czym dokładnie jest woda i kto zarządza jej zasobami w kraju? Kryzys klimatyczny na świecie Katastrofa klimatyczna to jeden z największych problemów współczesnej cywilizacji. Według niektórych specjalistów już teraz część zmian, jakie zaszły w przyrodzie, jest nieodwracalna. Skutki rosnących temperatur są coraz bardziej odczuwalne na całym świecie. W 2021 r. fala upałów na wybrzeżu Pacyfiku zabiła ponad miliard stworzeń morskich, a Grenlandia po raz kolejny doświadczyła ekstremalnego topnienia. Źródło: New York Times
Odkryto dinozaura, który miał wyjątkowo dziwny ogon
Nowy gatunek dinozaura wyróżniał się kształtem opancerzonego ogona. Co jeszcze wiemy o nim wiemy?
W tym artykule: Nowy gatunek dinozaura w Chile Dinozaur inny niż wszystkie, a jednak podobny Archeolodzy znaleźli tajemnicze skamieliny w dolinie Rio de las Chinas w regionie Magallanes w Chile. Po ich przeanalizowaniu ustalili, że to szczątki dinozaura, który żył na terenie dzisiejszej Ameryki Południowej 75 milionów lat temu. Stegouros elengassen mierzył około 2 metrów. Na tle innych gadów wyróżniał się opancerzonym ogonem z ząbkowanymi krawędziami i końcówką w kształcie liścia. Choć jego opis brzmi groźnie, to badacze twierdzą, że był roślinożercą, a nietypowy ogon służył mu do obrony przed małymi teropodami i większymi drapieżnymi dinozaurami. Naukowcy z Universidad de Chile w Santiago opisali swoje odkrycie na łamach czasopisma naukowego „Nature”. Zapomnij o tyranozaurze. Ten dinozaur z „zębami rekina” budził większy postrach U. uzbekistanensis to pierwszy karcharodontozaur, którego kości znaleziono w Azji Środkowej. Wiele wskazuje na to, że był drapieżnikiem wierzchołkowym. Nowy gatunek dinozaura w Chile S. elengassen należy do rodziny ankylozaurów, roślinożerców o opancerzonych ciałach przypominających czołgi i maczugowatych ogonach. – Opancerzone dinozaury są dobrze znane z tego, że wyewoluowały ogony, które były swego rodzaju bronią. U stegozaurów były to na przykład kolce ogonowe – czytamy w artykule. Badacze twierdzą, że ankylozaury z Laurazji, północnego lądu tworzącego superkontynent Pangea, są dobrze zbadane, jednak o ich kuzynach z Gondwany nadal wiadomo stosunkowo niewiele. S. elengassen żył w Gondwanie w późnej kredzie (około 71,7 do 74,9 mln lat temu). Analiza skamieniałości wykazała, że jego broń ogonowa składała się siedmiu par spłaszczonych kości zrośniętych ze sobą jak liść. Do tej pory nie zaobserwowano takiej cechy u innych dinozaurów. Najmniejszy dinozaur świata okazał się jaszczurką Czaszka sprzed 99 milionów lat miała należeć do Oculudentavis khaungraae. Naukowcy byli jednak w błędzie. Szczegółowa analiza skanów pozostałych kości pozwoliła im wykryć cechy typowe... Dinozaur inny niż wszystkie, a jednak podobny Co z resztą szkieletu? Czaszka jest podobna do innych ankylozaurów. Głowa S. elengassen była duża i zakrzywiona, proporcjonalna do całego ciała. Układ pozostałych kości jest bardzo zbliżony do stegozaura – jednego z najbardziej charakterystycznych dinozaurów. Łatwo rozpoznać go na zdjęciach po podwójnych rzędów dużych, trójkątnych, kostnych płytek wzdłuż grzbietu i ogona. Służyły one nie tylko do ochrony, ale także do regulacji temperatury. Analiza filogenetyczna wskazuje dodatkowo na to, że S. elengassen był spokrewniony z Kunbarrasaurus z Australii i Antarctopelta z Antarktydy. Pierwszy z nich wyglądał jak współczesny pancernik, drugi miał kolce na grzbiecie. Autorzy artykułu przewidują, że po ostatecznym rozpadzie Pangei w Laurazji i Gondwanie wykształciły się różne gałęzie drzewa genealogicznego ankylozaurów. – To pokazuje, jak wiele musimy jeszcze się dowiedzieć o ewolucji tych dinozaurów – podsumowują. Po co dinozaurom były ogony i jaki ma to związek, z tym jak biegają ludzie? Naukowcy odkryli niedawno bardzo ciekawą zależność. Źródło: Nature
Po zbadaniu mumii znalezionych na pustyni Atakama w Chile okazało się, że dawni mieszkańcy tego regionu regularnie palili tytoń i byli uzależnieni od nikotyny.
Jak donoszą naukowcy palenie nikotyny nikotyny było rozpowszechnione w całym społeczeństwie. Status społeczny czy poziom zamożności nie robiły w tym wypadku różnicy.
W tym artykule: Analiza włosów mumii dała zaskakujące rezultaty Tytoń palili wszyscy Odkrycie zmienia dotychczasowe postrzeganie ludności zamieszkującej ten region. Do tego momentu wśród naukowców panowało przekonanie, że tytoń był palony w tych kulturach jedynie przez nieznaczny okres czasu, zanim jego miejsce zajęły halucynogeny. „Najczęściej można spotkać się z poglądem, że substancje halucynogenne były używane niemal wyłącznie przez szamanów" - powiedział Hermann Niemeyer, naukowiec zajmujący się chemią organiczną z Uniwersytetu Chilijskiego w Santiago. Szamani czasami używali roślin jako związków psychoaktywnych, aby doznać wizji w których jak uważali, kontaktowali się z bogami i duchami z innych światów. W niższych stężeniach substancje te były używane jako składniki lekarstw, np. przy leczeniu bezsenności. Analiza włosów mumii dała zaskakujące rezultaty Aby lepiej poznać historię stosowania substancji halucynogennych Niemeyer i jego zespół przeanalizował próbki włosów 56 różnych mumii z okresu od 100 p.n.e. do 1450 r. n.e.. Mumie, jak wyjaśnił Niemeyer, były zachowane w dobrym stanie, co jest zasługą naturalnie występujących na pustyni Atakama wysokich temperatur, a także niezwykle, nawet jak na pustynię, suchego klimatu oraz wysokiego stopnia zasolenia gleby. Zespół badaczy natrafił na ślady nikotyny we włosach 35 mumii. „Znalezienie nikotyny było dla nas zdecydowanie nieoczekiwane" - powiedział Niemeyer. Tytoń palili wszyscy Odnalezione ślady nikotyny nie były związane wyłącznie z obecnością przedmiotów rytualnych pozostawionych razem z mumiami w grobowcach, co sugeruje, że nie tylko szamani, którzy zazwyczaj są związani z takimi przedmiotami, spożywali psychoaktywne substancje. Innymi słowy, wyniki badań jasno sugerują, że konsumpcja nikotyny w prekolumbijskiej Ameryce była czymś normalnym, dostępnym dla większości ludzi o różnym statusie społecznym i majątkowym i to przez wiele stuleci.
Na pustyni Atakama spadł śnieg. Zaskakujący widok z jednego z najsuchszych miejsc na Ziemi
Śnieg na pustyni może zadziwiać, ale powinien przede wszystkim smucić. To kolejny dowód na to, że zmiany klimatyczne cały czas postępują.
W tym artykule: Śnieg na pustyni Atakama Zmiany klimatyczne w Chile Zmiany klimatyczne to nie tylko globalne ocieplenie. Na całym świecie obserwuje się coraz więcej anomalii pogodowych. Przykładów nie trzeba szukać daleko. Zimna wiosna w Polsce, czy ulewy, jakie nawiedziły w lipcu Europę Zachodnią, zdecydowanie nie są czymś normalnym. Tym razem klimat zaskoczył mieszkańców Chile. Zmiany klimatu sprawiły, że powodzie takie, jak ostatnio w Niemczech są do dziewięciu razy bardziej prawdopodobne Badania naukowe potwierdzają twarde dowody na to, że emisje dwutlenku węgla są główną przyczyną występowania ekstremalnych warunków pogodowych. Śnieg na pustyni Atakama Pustynia mglista Atakama leży na północy Chile. To jeden z najsuchszych obszarów na świecie. W niektórych miejscach opady nie zostały zarejestrowane od początku pomiarów. Niewykluczone, że i to się niebawem zmieni. Na pustyni już teraz dochodzi do niespotykanych zjawisk pogodowych. Pod koniec sierpnia mieszkańców miasteczka El Salvador zaskoczył śnieg. Położoną na wysokości 2000 metrów n.p.m miejscowość zamieszkuje 7 tys. osób. Wielu z nich zobaczyło biały puch pierwszy raz od kilkudziesięciu lat. Niektórzy śnieg widzieli wcześniej tylko na zdjęciach. Co prawda opady śniegu występowały już wcześniej na pustyni Atakama, jednak najczęściej w czerwcu. To pierwszy raz, kiedy biały puch pokrył suchą ziemię w czerwcu. Niespodziewane zjawisko pogodowe wywołało zainteresowanie, ale też obawy. Chilijczycy nie są przystosowani do zim, jakie mamy w Europie. Jak podają meteorolodzy, opady sprzed kilku dni były najsilniejsze od trzech dekad. Grupa 36 osób musiała zostać ewakuowana z autobusu, który utknął w śniegu. Mieszkańcy Chile boją się, że topniejący śnieg może doprowadzić do powodzi. View oEmbed on the source website Niecodzienne zjawiska pogodowe dotknęły tego lata również inne kraje Ameryki Południowej. Na początku miesiąca popularny szlak trekkingowy Inca Trail w Peru został zamknięty z powodu obfitych opadów śniegu. W Turcji szaleją pożary, a turyści? To zdjęcie przejdzie do historii W Internecie nie brakuje dramatycznych zdjęć pożarów. Jeden z kadrów odbił się szczególnie głośnym echem w mediach społecznościowych. Zmiany klimatyczne w Chile Śnieg to nie jedyny powód do zmartwień Chilijczyków w kontekście zmian klimatycznych. Kraj od ponad dekady jest dotknięty przez suszę. Każdego roku wysychają kolejne zbiorniki wodne, a bujne od roślinności krajobrazy zanikają. W ostatnich miesiącach 400 tys. osób mieszkających na wsiach zagroził ograniczony dostępu do wody. Władze Chile wysłały ciężarówki z pomocą do najsuchszych miejsc. Autorzy badań opublikowanych na łamach „Journal of Climate” dowodzą, że za suszę odpowiada nie tylko naturalna zmienność temperatur oceanu i atmosfery, ale również działalność człowieka.
Polak wjechał rowerem na 5900 m n.p.m. To jedna z najwyższych wysokości, jaką osiągnął rowerzysta
Marcin Korzonek swojego wyczynu dokonał na zboczach leżącego w Chile wulkanu Ojos del Salado. Wyprawa Kross The Record zakończona sukcesem!
Marcin Korzonek podróżował sam, nie korzystał z żadnego wsparcia zewnętrznego. Wysokość osiągnął samotnie, startując z poziomu 350 m w Copiapo po przejechaniu 275 km w poziomie i 6400 m w pionie w ciągu ośmiu dni. Na 5900 m n.p.m faktycznie wjechał rowerem, nie wniósł go ani nie pchał. Obecny rekord wysokości należy do Niemca Guido Kunze, który wjechał na rowerze na wysokość 6233 m n.p.m.. Szczyt zdobyty przez polskiego podróżnika - Ojos del Salado - najwyższy wulkan świata - leży w odległości prawie 300 km od najbliższej osady w Chile. Po drodze znajduje się tylko jedna możliwość uzyskania wody. Z tego powodu podróżnik musiał zabrać ze sobą 26 litrów wody oraz 7 kg jedzenia na 12 dni, co w połączeniu z 25 kg sprzętu ekspedycyjnego oznaczało, że rower ważył aż 74 kg. Część drogi prowadzącej pod szczyt jest dostępna wyłącznie dla samochodów z napędem na cztery koła i w kilku miejscach prowadzi piaszczystym wyschniętym korytem rzeki. Pokonanie jednego z 400-metrowych odcinków zajęło mu prawie 2 godziny. Mimo tych trudności udało się go pokonać na rowerze, a nie pchając go. Jak tłumaczy podróżnik, było to możliwe dzięki dużym 27,5” kołom jego Kross’a i szerokim trzycalowym oponom, w których obniżył ciśnienie prawie o połowę. Dzięki temu zwiększyła się przyczepność i koło nie grzęzło w piachu. Wcześniej Korzonek spędził w Chile ponad miesiąc, pokonując ponad 1000 km, aklimatyzując się i przygotowując do końcowego ataku. Walczył również z przeciwnościami losu, takimi jak udar słoneczny, poparzenia skóry, uraz kolana, zapalenie zatok leczone antybiotykiem czy kłopoty z oddychaniem. Wszystko to skończyło się wizytą w szpitalu i czterodniowym leczeniem. Mimo wszystko Korzonek pobił swój własny rekord wysokości na rowerze (5360 m n.p.m.). Kross The Record jest jego kolejną ekstremalną wyprawą. Rowerzysta z Wrocławia podróżuje przez świat, unikając utartych szlaków. Przez 24 lata zorganizował 19 wypraw rowerowych przez ponad 30 krajów i dziewięć pustyń na czterech kontynentach, w czasie których przejechał prawie 30 tys. km! To także cię zainteresuje: Filip Babicz pokonał Ade Integrale D15+. To prawdopodobnie najtrudniejsza tego typu droga na świecie
Psychodeliczne niebo nad Chile zdradza poziom zanieczyszczenia świetlnego
Zdjęcie wykonane przez Juana Carlosa Munoza, przedstawiające nocne niebo nad Santiago w Chile jest zachwycające, ale tylko pozornie – astronom wykorzystał techniki optyczne w celu ujawnienia stopnia zanieczyszczenia świetlnego w dużych miastach, nawet podczas postoju w zamknięciu.
Termin zanieczyszczenie świetlne odnosi się nadmiernego oświetlenia nocnego, spowodowane przez jego sztuczne źródła. Zanieczyszczenie tego typu utrudnia obserwację astronomiczną nieba, ale ma również negatywny wpływ na naturalnie przystosowaną do życia w ciemności faunę i florę oraz niekorzystne działanie na zdrowie człowieka. W przypadku roślin oświetlenie jest sygnałem aktywującym kwitnienie oraz okres spoczynku zimowego, a u zwierząt reguluje ono czynności fizjologiczne, orientację w przestrzeni, a także relacje z innymi osobnikami. Kalejdoskopowe ujęcie nocnego nieba nad Santiago zostało zrobione w czasie pandemicznego lockdownu i pokazuje rozmiar zanieczyszczenia świetlnego stolicy Chile. Astronom Juan Carlos Munoz uchwycił ten widok ze swojego balkonu. Jak sam mówi, stara się wpasować każde wykonane przez siebie nocne zdjęcie w "ziarnisty i inny świat". Podczas wykonywania tej fotografii przykrył obiektyw kratą dyfrakcyjną – elementem optycznym z wygrawerowanym rowkami, które rozdzielają światło rozchodzące się z budynków i ulic na różnej długości fale w pionowych pasmach. Rezultat ukazuje makijaż wielu różnych źródeł światła na sylwetce miasta, który przypomina finezyjny wzór wznoszący się na nocnym niebie. Lampy sodowe mają pomarańczowe widmo, lampy metalohalogenkowe emitują głównie światło zielone, niebieskie i fioletowe, podczas gdy białe diody LED są najjaśniejsze i emitują kolory w całym widzialnym spektrum (dobry przykład jest wyraźnie widoczny tuż obok środka zdjęcia). Munoz mówi, że robi tego rodzaju fotografie, by zwiększyć świadomość na temat zanieczyszczenia światłem. Ma również nadzieję, że ludzie zaczną w końcu ze sobą współpracować, żeby oświetlać miasta w bardziej efektywny sposób. "Nocne niebo jest dziedzictwem naturalnym, które należy do wszystkich mieszkańców i zasługujemy na to, by cieszyć się nim bez względu na to, gdzie mieszkamy. Dlatego właśnie musi być chronione przed zanieczyszczeniem – tak jak oceany czy atmosfera" – tłumaczy. Biorąc pod uwagę fakt, że od 1950 roku liczba ludności kraju, licząca obecnie około 18 milionów osób, potroiła się, nic dziwnego, że Chile cierpi z powodu zanieczyszczenia sztucznym światłem. Dlaczego Chile jest ulubionym miejscem astronomów? Poza obszarami kraju o suchych, pustynnych warunkach, prąd Humboldta transportuje tu zimną wodę z Antarktydy, co zapobiega tworzeniu się chmur na zachodniej stronie kraju. Na wschodzie położone są za to wysokie Andy, które zapobiegają pojawianiu się chmur tworzących się na Atlantyku. Daje to wspaniałe możliwości obserwowania gwiazd, a o Chile mówi się jako o Valhalli obserwacji kosmosu. Międzynarodowe obserwacje trwają tu już od lat 60., kiedy to organizacja AURA, która prowadzi obserwatoria dla konsorcjum 47 amerykańskich instytucji, otworzyła tu swoje obserwatorium. Wówczas nie było jednak problemu z nadmiernym świetlnym zanieczyszczeniem, a dziś stanowi on największe zagrożenie dla chilijskiej astronomii i międzynarodowych organizacji, które działają w Chile.
Chile – egzotyczne krajobrazy i bogactwo kultury. Czemu warto je odwiedzić?
Chile to piękne i różnorodne państwo leżące wzdłuż całego wybrzeża zachodniego Ameryki Południowej. Co roku wielu turystów odwiedza je, by podziwiać niezwykłą przyrodę i poznawać lokalną kulturę. Z czego słynie państwo obejmujące kilka stref klimatycznych i co warto uwzględnić w planie podróży po Chile?
Chile: gdzie leży? Chile to raj dla podróżników, którzy chcą przeżyć coś całkiem nowego i niesamowitego. Gdzie jest Chile? To państwo położone w Ameryce Południowej. Ma bardzo charakterystyczny, nietypowy kształt - ciągnie się długim pasem wzdłuż całego wybrzeża zachodniego kontynentu. Graniczy z trzeba innymi państwami - Peru, Argentyną, Boliwią. Cała zachodnia część kraju jest jednocześnie linią brzegową, którą oblewa Ocean Spokojny. W granicach kraju znajdują się też liczne, niewielkie przybrzeżne wyspy i wyspy leżące w większym oddaleniu od kontynentalnej części terytorium (archipelag Juan Fernández, Wyspa Wielkanocna, Sam Ambrosio). Jak wygląda flaga Chile? Jest nieco podobne na polskiej: biało - czerwona, jednak w górnym lewym roku znajduje się niebieski kwadrat z białą gwiazdą. Ze względu na nietypowe rozciągnięcie Chile wzdłuż Ameryki Południowej, w kraju występuje szeroka i niezwykła gama zjawisk klimatycznych. Na północy państwa panuje wybitnie suchy klimat zwrotnikowy. Znajduje się tu Pustynia Atakama, gdzie deszcz nie padał od ponad 400 lat. im dalej na północ, tym chłodniejszy klimat Chile - w środkowym regionie odpowiada on klimatowi podzwrotnikowemu morskiemu, następnie umiarkowanemu morskiemu, by wreszcie na najdalej wysuniętych na południe krańcach przejść w klimat subpolarny. Na terenie Chile znajduje się także jeden z pięciu ekoregionów śródziemnomorskich o wspaniałych warunkach dla rolnictwa. Chile jest krajem zróżnicowanym także pod względem powierzchni. Jego najwyższym punktem jest zarazem najwyższy aktywny (drzemiący) wulkan świata, Ojos del Salado o wysokości 6885 m n.p.m. Sieć rzeczna na terenie kraju nie jest zbyt dobrze rozwinięta - najważniejsza jest rzeka Loa o długości 40 km, uchodząca do Oceanu Spokojnego. Stolicą Chile jest Santiago, miasto liczące około 5,4 mln, co stanowi 1/3 wszystkich mieszkańców kraju. Znajduje się w środkowym regionie państwa. Mieści się tutaj port morski, międzynarodowy port lotniczy oraz uniwersytety i atrakcje turystyczne. Chile: co warto wiedzieć? Chile jest jedną z najdroższych destynacji podróży spośród krajów Ameryki Południowej, wciąż niezbyt popularną pośród Polaków. Jeśli chodzi o podróż do Chile informacje o kraju, które warto zebrać, sprowadzają się do formalności i dokumentów, obowiązującej waluty oraz bezpieczeństwa. Na podróż po Chile warto więc dobrze przygotować się finansowo. Walutą obowiązującą w kraju jest peso chilijskie. Najłatwiej jest zabrać ze sobą w podróż dolary i wymienić je na miejscu, omijając kantory na lotniskach ze względu na niekorzystny kurs. Niezależnie od kosztów, każdy zapalony podróżnik powinien choć raz odwiedzić Chile i zobaczyć ten niezwykły, różnorodny kraj. Aby wjechać na terytorium Chile, wystarczy mieć przy sobie paszport ważny przez minimum 6 kolejnych miesięcy. Państwo nie wymaga wyrabiania wizy, a czas przebywania na jego terenie nie jest w żaden sposób ograniczony. Nie ma też szczególnych obostrzeń dotyczących szczepień, choć dla własnego bezpieczeństwa lepiej jest zaszczepić się na WZW typu A i B. Turystom poleca się także posiadanie dobrej polisy ubezpieczeniowej na czas podróży. Podróżując do Chile warto zdawać sobie sprawę, że językiem urzędowym na terenie kraju jest hiszpański, a angielski bywa naprawdę słabo znany przez mieszkańców, zwłaszcza poza stolicą. Warto więc zabrać ze sobą rozmówki hiszpańskie i nauczyć się choćby podstawowych zwrotów. Jeśli chodzi o bezpieczeństwo, z pewnością warto zachować wzmożoną czujność - na terenie kraju zdarzają się protesty i starcia z policją, a także związane z tym akty wandalizmu na ulicach. Lepiej nie wchodzić w zgromadzenia publiczne. Chile: co zobaczyć? Chile to kraj, w którym można się zakochać. Piękna jest zarówno jego przyroda, jak i kultura. Chile - co warto zobaczyć wybierając się do tego kraju? Santiago - niezwykła stolica kraju Santiago to miejsce, gdzie lądują przylatujący do kraju turyści. W niewielkim oddaleniu od stolicy Chile znajdują się zarówno plaże, jak i góry. Santiago jest świetnym punktem startowym. Położone malowniczo i bardzo barwne miasto oferuje wiele atrakcji, które trudno zwiedzić nawet w ciągu kilkudniowego pobytu. Park narodowy Torres del Paine To obszar chroniony skupiony wokół masywu Torres del Paine. To bardzo malownicza góra składająca się z trzech stromych szczytów. Park narodowy jest rezerwatem biosfery wpisanym na listę UNESCO. Na jego terenie występują liczne jeziora i lodowce, żyją też rzadkie gatunki zwierząt. Posągi Moai na Wyspie Wielkanocnej Wyspy Wielkanocne znajdują się ponad 3800 km od linii brzegowej Chile. Trudno jest więc potraktować wizytę na ich terenie jako wycieczkę fakultatywną. Z pewnością warto jednak zaplanować ją jako osobną podróż. Na wyspie znajduje się 887 ogromnych posągów zwanych Moai, które przestawiają głowy i twarze. Większość tych tajemniczych posągów powstało prawdopodobnie w XI - XII wieku i ma ponad 10 m wysokości. Do dziś nie wyjaśniono dokładnego celu ich stawiania. Na Wyspę kursują samoloty z Santiago, a lot trwa 5,5 godziny. Pustynia Atakama Ciekawym celem podróży położonym na północy Chile jest wyspa Atakama - jedno z najsuchszych miejsc świata. Znajdują się tutaj wysokie szczyty i wulkaniczne wybrzeże. Można zwiedzić między innymi dolinę Valle de la Luna o iście księżycowym krajobrazie lub błękitną solankę Laguna Verde. Na całym terenie nie brakuje niezwykłych ciekawostek przyrodniczych. Ziemia Ognista To propozycja z drugiego krańca kraju - Ziemia Ognista to archipelag W jego skład wchodzi mnóstwo wysp, na których panuje niezwykły klimat subpolarny oraz charakterystyczna dla niego przyroda. Chile: co zjeść? Chile to kraj o nietypowej, regionalnej i ciekawej kuchni. Dla smakoszy i podróżników kulinarnych to prawdziwy raj! Z pewnością warto spróbować takich potraw, jak różowe małże, placuszki pszenne maczane w sosach i pastach, przekąski kukurydziane zawijane w liście kukurydzy czy grillowana wołowina. Wiele z lokalnych specjałów można kupić na straganach, spacerując ulicami miast. Wybierając się do Chile, warto zarezerwować osobny fundusz finansowy przeznaczony jedynie na kosztowanie specjałów lokalnej kuchni. Chile: kiedy jechać? Chile to kraj obejmujący klika stref klimatycznych, Trudno jest więc jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, które nurtuje wielu podróżników wybierających się do Chile - kiedy jechać? Na północy klimat jest przez cały rok bardzo ciepły i suchy. Odpowiada za to Prąd Peruwiański. W środkowej części kraju panuje pogoda zbliżona do polskiej, ze zmianami pór roku. jednak w konfiguracji odwróconej. Lato jest tu ciepłe (najwyższa temperatura w styczniu), a zima chłodna (najzimniejszy miesiąc to lipiec). W środkowej części Chile sporo pada. Z kolei na południu panuje chłodny lub wręcz zimny klimat subpolarny. Poradniki turystyczne podają, że najlepiej jest podróżować do Chile od połowy grudnia do połowy marca. Uwzględniają one jednak okolice Santiago. Planując podróż na północ lub południe kraju lepiej będzie zapoznać się z panującym tam klimatem i na podstawie zebranych informacji wybrać czas podróży. Chile: ciekawostki Chile to piękny kraj, pełen kontrastów, zamieszkany przez interesujących ludzi. Przed podróżą warto zaostrzyć apetyt i ciekawość, poznając kilka związanych z Chile ciekawostek. Z czego słynie Chile? Chile to kraj słynący między innymi z upraw awokado, na terenie państwa znajduje się około 2000 wulkanów (w tym 500 czynnych), na terenie Chile występuje średnio 300 bezchmurnych nocy w roku, co czyni je idealnym miejscem na obserwację gwiazd, zwierzęciem narodowym Chile jest kondor, w Chile wyhodowano rasę kur znoszących niebieskie jaja (Araucana). Chęć zwiedzania ciekawych miejsc i poznawania świata przyciąga wielu podróżników właśnie do Chile. Warto wybrać je na cel następnej lub wymarzonej podróży.
Wieże Patagoni. Magiczna kraina w Ameryce Południowej
Torres to po hiszpańsku „wieże”. Ale co znaczy paine? Podróżnicy śmieją się, że „ból”. Bo tak trudno się do tego niezwykłego miejsca dostać. I jeszcze trudniej Torres del Paine zwiedzać.
La gran nada, czyli „wielkie nic” – takim epitetem mieszkańcy dalekiego południa amerykańskiego kontynentu określają otaczający ich krajobraz. Rzeczywiście, bezkresna Patagonia to w ponad dziewięćdziesięciu procentach płaskie, porośnięte ostrymi trawami, nieprzyjazne pustkowia. Ale im bliżej krańca świata, za którym czekają już tylko lód i pingwiny, tym mocniej ziemia zaczyna się piętrzyć. Z pustkowia zaczynają wyrastać oszałamiające skaliste góry, pomiędzy które wrzynają się potężne lodowce, a zimne arktyczne jeziora nie ustępują urodą tropikalnym lagunom. Nie jest to region łatwy do zwiedzania, głównie ze względu na oddalenie od Europy oraz ekstremalne i nieprzewidywalne warunki pogodowe. Widoki, jakie oferuje Torres del Paine, wynagradzają z nawiązką wszelkie niedogodności. Swą nazwę park zaczerpnął od wizytówki tych okolic – trzech potężnych iglic strzelających w niebo na wysokość blisko 3 tys. m. Etymologia nazwy nie jest jednak do końca jasna. Torres to po hiszpańsku „wieże”, jednak paine jest słowem owianym tajemnicą. Jedna z hipotez mówi, że w języku Indian Tehuelczów oznaczało ono kiedyś „błękit”. Niezbyt biegli w znajomości obcych języków anglosascy turyści ukuli jednak inne tłumaczenie tej nazwy – „Wieże bólu” (od ang. pain – „ból”), co ma oddawać trudności związane zarówno z dotarciem, jak i ze zwiedzaniem parku. Czy rzeczywiście patagońskiej pogody należy się bać? Mam kilka dni na to, by przekonać się o tym na własnej skórze. Do Torres del Paine docieram autobusem z oddalonego o 150 km Puerto Natales – małej, ale miłej mieściny znajdującej się nad jednym z tysięcy przecinających chilijską Patagonię fiordów. Przy wjeździe do parku, koło siedziby strażników, gdzie każdy z pasażerów musi wysiąść, opłacić wstęp i wysłuchać edukacyjnej pogadanki, pasie się duże stado gwanak. To zachwycający smukłą sylwetką i pięknym rudo-białym futrem kuzyni lam i alpak. Wszyscy turyści pstrykają im zdjęcia jak oszaleli. Ja też. Cóż, przez kilka kolejnych dni będę miała szansę zobaczenia tylu wielbłądowatych, że przestanę wyciągać na ich widok aparat. Wysiadam z autobusu na jednym z pierwszych przystanków za granicą parku. Rozbijam namiot na kempingu, z którego wyruszają trasy prowadzące zarówno do słynnych wież, jak i do drugiego masywu, zwanego Cuernos del Paine, czyli do „rogów”. Ledwo zdążyłam wbić w ziemię ostatniego śledzia, z zasnuwających niebo chmur lunęło jak z cebra. Godzinę później wciąż leje bez przerwy. Nie ma się co oszukiwać: dotarłam na koniec świata, 14 tys. km od domu, by zobaczyć trzy strzelające w niebo granitowe wieże, a widzę ścianę wody. Zastanawiam się, czy przez te kilka dni, które tu spędzę, zdołam dojrzeć cokolwiek poza błotem pod nogami. Martwi mnie też, czy namiot wytrzyma ten nieustający opad. Moje smętne rozważania przerywa strażnik parku. Niezrażony deszczem przyszedł pobrać opłatę za kemping. Płacę, pocieszając się myślą, że jeśli siedziałabym teraz bezczynnie w niedalekim refugio, zapłaciłabym o niebo więcej za możliwość oglądania deszczu przez szybę. Po kolejnej godzinie z lektury wyrywa mnie… cisza. Nie pada! Błyskawicznie zakładam buty i kurtkę, krótko deliberuję nad mapą i decyduję się ruszyć szlakiem wzdłuż jeziora, w stronę masywu Cuernos del Paine. Po cichu liczę na to, że jutro pogoda się poprawi, i wyprawę pod Torres del Paine zostawiam na następny dzień. Do parku można przyjechać na jednodniową wycieczkę, w trakcie której zostaniemy obwiezieni autokarem po kilku punktach widokowych. Taka opcja jednak to lizanie cukierka przez papierek. Cała uroda tego miejsca – dzikość przyrody, nieprzystępność górskich szczytów i lodowcowych jęzorów w pełnej krasie – widoczna jest dopiero z pieszych szlaków. Ci, którzy mogą spędzić w parku cztery dni, ruszają zazwyczaj na tak zwany W-trekk. Jest to trasa w kształcie litery W, prowadząca od lodowca Grey na zachodzie parku pod wieże na jego wschodnim krańcu. Najszybsi i najodporniejsi są w stanie pokonać ją w trzy dni, zwykli śmiertelnicy muszą jednak przeznaczyć na nią dzień lub dwa więcej. Ci, którzy spędzą w tu ponad tydzień, mają szansę na okrążenie całego parku. Idę łatwym i niewymagającym szlakiem. Koniec sezonu, więc poza kempingami w parku jest pusto. W ciągu kilkugodzinnej wycieczki spotykam tylko dwójkę turystów. Po lewej stronie mijam stalowoszare wody lodowcowego jeziora, po prawej majaczy masyw del Paine. Chmury szczelnie zasnuwają niebo i wiszą nisko nad horyzontem. Na razie górskie krajobrazy mogę sobie tylko wyobrażać. Brzegi jeziora pozwalają natomiast obserwować niezwykle bogate życie miejscowego ptactwa. Dzikie gęsi, łabędzie i kormorany na wodzie, zimorodki i ibisy na lądzie. Aurę w arktycznych regionach, zarówno na północy, jak i na południu naszego globu, charakteryzuje duża zmienność. Nauczyłam się tego w północnej Skandynawii, na Islandii i Grenlandii. Również pod tym względem chilijska Patagonia nie zawodzi. Po godzinie od mojego wyjścia z namiotu niebo zaczyna się powoli rozjaśniać. Stalowoszary świat wokół zmienia się tak zaskakująco, że mam wrażenie, jakbym nagle przeniosła się w miejscu i czasie do innej strefy klimatycznej. Przy pierwszych promieniach słońca nieprzyjazne dotychczas wody jeziora zmieniają się w błękitną, skrzącą się lagunę mieniącą się najpiękniejszymi kolorami błękitu. Ostre, suche trawy nabierają zielono-żółtawo-czerwonawych barw. Wiatr w końcu na dobre rozwiewa chmury i pojawiają się ośnieżone szczyty Cuernos del Paine, dosko­nale widoczne teraz na tle granatowego nieba. Okolica wygląda jak z obrazka. Być może trochę kiczowatego, ale jakże ładnego. Masyw Cuernos jest potężny. Dwa górujące nad resztą wierzchołki rzeczywiście przypominają rogi byka. Najbardziej imponująco wyglądają z drugiego brzegu jeziora, ale o tym przekonam się dopiero za dwa dni. Na razie idę dziarsko przed siebie, zerkając w zachwycie to w prawo na góry, to w lewo na jezioro, to na ptaki, to na zachód słońca. Drugiego dnia rano, po szybkim śniadaniu, nie dając zwieść się sprzyjającej aurze, pakuję do plecaka kurtkę przeciwdeszczową i polar. Będę przeklinała tę decyzję, bo tego dnia Torres del Paine funduje mi plażową pogodę, a wspinaczka pod wieże okazuje się jednak bardziej wymagająca niż wczorajszy spacer wzdłuż jeziora. Początkowo szlak wiedzie wzdłuż doliny, ale za schroniskiem ostro zaczyna piąć się pod górę. Trasa jest lesista, co w Patagonii jest prawdziwą rzadkością. Tutejszy klimat oraz huraganowe wiatry powodują, że jedynie nieliczne drzewa są w stanie przetrwać. W pewnym momencie wychodzę z lasu na pustą przestrzeń. Całe zbocze góry pokryte jest połamanymi, zbielałymi od słońca, deszczu i wiatru drzewnymi kikutami. Wzgórze wygląda, jakby przeszła po nim lawina, zabierając ze sobą wszystko, co na nim rosło, i pozostawiając połamane rośliny. Apokaliptyczny krajobraz jest efektem huraganowych wiatrów wiejących w tych rejonach. Po minięciu kolejnego zagajnika widzę grupkę turystów wpatrującą się w kolejne ogołocone zbocze. Gdy się do nich zbliżam, kobieta kładzie palec na ustach, nakazując mi być cicho, a następnie wskazuje ciemne kształty. Kondory! Ptasi królowie amerykańskiego kontynentu. Z trudem powstrzymuję okrzyk zachwytu. Trzy gigantyczne ptaki siedzą wysoko na wzgórzu, jednak na tyle blisko, że dokładnie widać kołnierze na ich szyjach. Ostatni fragment szlaku to wspinaczka po piargowym zboczu. Powoli znad krawędzi wzgórza wyłania się jedna wieża, kilka kroków i widać wierzchołek następnej. Gdy docieram do końca trasy, przed oczami mam błękitną lagunę, nad nią niewielki lodowiec i trzy iglice na tle niebieskiego nieba. Ogarnia mnie wzruszenie. Przed wyjazdem czytałam opowieści i oglądałam zdjęcia, na których jedynie przy dużej dozie dobrej woli można było dostrzec niewyraźny zarys szczytów zza ścian deszczu, chmur lub mgły. A ja podziwiam tutejsze cuda natury w koszulce z krótkim rękawem, w pełnym słońcu, na tle błękitnego nieba. To się nazywa być szczęściarą! W czasie kolejnej nocy okolicą zawładnął najpotężniejszy spośród pogodowych bogów Patagonii – wicher. Ma taką siłę, że na odsłoniętej przestrzeni z trudem utrzymuję się na nogach, a namioty trzeba obciążać kamieniami. Dlatego rano zwijam obóz i przenoszę się do centralnej części parku. Nadal jest pięknie i słonecznie, ale krótka wspinaczka na okoliczne wzgórze daje mi odczuć, co oznacza powiedzenie o ryczących czterdziestkach i wyjących pięćdziesiątkach. Nie jesteśmy wprawdzie na morzu, ale szalejący wokół huragan to efekt działania tych samych prądów powietrznych. Na szczęście momentami słabnie, co pozwala mi wspiąć się na szczyt i podziwiać Cuernos del Paine w pełnej krasie, z drugiego brzegu jeziora. Z oddalenia góry wydają się jeszcze bardziej monumentalne i groźne. Na pożegnanie robię krótki spacer do wodospadu Salto Grande. Szczerze mówiąc, nie spodziewam się niczego szczególnego. I znowu niespodzianka. Wodospad – mimo że niewysoki – jest naprawdę potężny. Na relatywnie niewielkiej katarakcie szmaragdowa woda opada z hukiem, robiąc mgiełkę potęgowaną przez silny wiatr. Połączenie wodnej pary i mocnego słońca tworzy nad wodospadem nachodzące na siebie kilka tęcz. Nie mogę uwierzyć własnym oczom! Jakby tego było mało, pojawia się stado gwanak. Następnego dnia żegnam się z Torres del Paine. Z bólem. Baqueanos, czyli chilijscy kowboje, są częstymi gośćmi okolic Torres del Paine. (FOT. BEW) NO TO W DROGĘ: Torres Del Paine (Chile) - czas: 10 dni koszt: 2 tys. zł (bez biletu lotniczego z Europy) INFO ■ Powierzchnia i położenie: prowincja Magallanes w Patagonii chilijskiej. Obszar parku to 2,5 tys. km². ■ Języki: hiszpański, ale w administracji parku można dogadać się po angielsku. ■ Waluta: chilijskie peso; 1 tys. peso = 6,5 zł. KIEDY ■ Najlepszą pogodę, ale i najwięcej turystów spotkamy w miesiącach letnich, czyli od grudnia do lutego. Wiosna od września do listopada oferuje zazwyczaj ładną pogodę i brak przyjezdnych, ale temperatury nie przekraczają 12–14°C. Jesień w Patagonii jest zapewne najpiękniejszym momentem na odwiedziny i rajem dla fotografów dzięki czerwieniejącej roślinności, ale są to też miesiące o największej liczbie opadów. Zimą park zamiera, ale formalnie jest otwarty. WIZA ■ Brak obowiązku wizowego. Pobyt do 90 dni na podstawie ważnego paszportu. DOJAZD ■ Z Puerto Natales dwa razy dziennie kursują autobusy (cena 8 tys. pesos/17 dol. w jedną stronę, 2 h). Do Puerto Natales dotrzemy natomiast autobusem z Punta Arenas, największego miasta tego regionu, lub z El Calafate w Argentynie. KOMUNIKACJA ■ Po parku – pieszo, na koniu lub rowerze. Autobusy dojeż­dżające do parku zatrzymują się w kilku punktach, także na terenie parku. ■ Po jeziorze Pehoe kursuje regularnie katamaran. Po jeziorze Grey również pływa łódź, ale rozkład warto sprawdzić przed przyjazdem do parku. NOCLEGI ■ Niektóre kempingi są darmowe, te z toaletami i barami płatne 8–9 dol. od osoby. Nocleg w schronisku, czyli refugio, od 40 dol. za łóżko w górę; kilka eleganckich hoteli oferuje noclegi od 150 dol. za osobę. Luksusowy hotel Explora proponuje czterodniowe pobyty od 3,5 tys. dol. za osobę. JEDZENIE ■ W hotelach restauracje; mieszkańcy namiotów i refugios powinni zabrać jedzenie z Puerto Natales. Ceny w nielicznych sklepikach na terenie parku są bardzo wysokie, a wybór niewielki. Niektóre refugios oferują wyżywienie. BEZPIECZEŃSTWO ■ Zagrożeniem mogą być ekstremalne warunki pogodowe lub spotkanie z dzikimi zwierzętami (np. z pumą). Ogólnie jednak jest to region bezpieczny. ZDROWIE ■ Nie ma konieczności szczepienia się przed wyjazdem. Woda w strumieniach na terenie parku zdatna do picia. NIEPEŁNOSPRAWNI ■ Brak szczególnych udogodnień dla niepełnosprawnych, z wyjątkiem luksusowych hoteli (np. Tierra Patagonia Hotel). Organizacja transportu w Puerto Natales może ułatwić zwiedzenie kilku punktów. WARTO WIEDZIEĆ ■ Wstęp do parku jest tańszy po sezonie (między kwietniem i październikiem); w sezonie cudzoziemcy płacą ok. 38 dol. Zachowanie biletu autobusowego daje niewielką zniżkę na kempingu. W parku nie ma bankomatów, trzeba zabrać gotówkę w peso. POCZUJ KLIMAT ■ Film Krzyk kamienia Wernera Herzoga był kręcony w bliź­nia­czym parku Los Glaciares w Argentynie. ■ W Patagonii Bruce’a Chatwina to zapewne jedna z najciekawszych książek o Patagonii i jej mieszkańcach.
To jedno z ostatnich miejsc, gdzie można zagubić się w niemal nieskończonej przestrzeni
Stepowe równiny, gnane przez wiatr krzaki werbeny, owce, gauczowie i lodowce o błękitnym odcieniu. Patagonia jest niesamowita!
Wiatr uderza mnie w twarz. Przybył wprost z Antarktydy. Gnał przez setki kilometrów, nie napotykając przeszkód i nabierając mocy. Przemknął nad głębinami wokół przylądka Horn, przetoczył się nad Ziemia Ognistą i przeciął przestrzeń nad Patagonią. Przycisnął do ziemi wysoką trawę na argentyńskich równinach, wzbił kurz na szutrowanych drogach, by w końcu wyrwać mocowania mojego namiotu, każąc mi spać w samochodzie. Gdy leżę w śpiworze, czuję, jak smagany wichurą pojazd kołysze się niczym łódź na wodzie. Nasłuchuję. W tej wietrznej krainie cisza nie istnieje, nieustannie coś łomocze, furkocze, gwiżdże. Po jakimś czasie te dźwięki wypełniają całe moje ciało. Wicher wpływa na charakter Patagonii od tysięcy lat. Jest jej stałym elementem, podobnie jak otwarta przestrzeń. Prawda i mit Patagonia wymyka się granicom kreślonym na mapie. Ta kraina opiera się bardziej na niedopowiedzeniu niż administracyjnych regułach. Rozciąga się na przestrzeni 900 tys. km², rozlewając się po południowym Chile i Argentynie niczym kropla atramentu. Na południu dociera do krańców kontynentu, północna granica przesuwa się zależnie od tego, jaką mapę oglądamy i jaki miernik przyjmiemy. Najczęściej uważa się za nią rzekę Colorado, przecinającą w poprzek Argentynę, oraz chilijską Río Biobío. Skuteczniej niż słupki graniczne Patagonię spinają w całość symbole: gnane przez wiatr krzaki werbeny, smak jagnięciny opiekanej nad ogniskiem, lodowce o niebieskawym odcieniu, szutrowe drogi przecinające step, owce, półdzikie gwanaki i gauczowie, kowboje spędzający pół życia w siodle. To elementy, których obecność pozwala powiedzieć: „Tak, jestem w sercu Patagonii”. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu ta kraina odwiedzana była głównie przez awanturników, poszukiwaczy przygód, niespokojne duchy. W 1974 r. przemierzał ją Bruce Chatwin, który opisał odbytą podróż w swojej najbardziej chyba znanej książce („W Patagonii”). Przyglądając się naskalnym malowidłom, sądził, że odkrył dowód na istnienie jednorożców, a kawałek zwierzęcej skóry przywieziony stąd do Anglii przez jego dziadka kazał poszukiwać pisarzowi śladów brontozaurów (jak się później okazało, pozostałość po zwierzęciu pochodziła od mylodona, przodka leniwca, a wizerunek jednorożca przedstawiał patagońskiego huemala z rodziny jeleniowatych). To balansowanie na granicy prawdy i mitu, rzeczywistości i zmyślenia, któremu poddał się Chatwin, jest dla Patagonii typowe. Telepiąc się po opustoszałych drogach, mijając porzucone domostwa właścicieli ziemskich, przystając przy zardzewiałych drogowskazach prowadzących już od dawna na manowce, czuję, że w tej zapomnianej przez świat scenerii nic nie jest pewne i jednoznaczne, określone raz na zawsze. W opowieść o na wpół mitycznych istotach, które tak poruszyły wyobraźnię angielskiego pisarza, gładko wpisuje się postać drapieżnego Giganotosaurusa carolinii, którego podłużną głowę widzę z oddali, zbliżając się do Villa El Chocón. Jego naszpikowane kłami szczęki powinny budzić przerażenie – grymas na pysku, który można by określić jako kpiarski uśmieszek, rozbraja jednak powagę sytuacji. Utrzymany w naturalnej wielkości, 13-metrowy model największego znanego dinozaura drapieżnego jest tylko jednym z wizerunków pradawnych gadów w tej miejscowości. W 1993 r. nieopodal Villa El Chocón znaleziono szczątki innego mające około 95 mln lat. Giganotosaurus carolinii okazał się kuzynem słynnego Tyrannosaurusa rexa, którego Steven Spielberg wprowadził do masowej wyobraźni, obsadzając go w swoim oscarowym Parku jurajskim. Paleontolodzy wydobyli również z tutejszej ziemi pozostałości po Argentinosaurusach huinculensis, niegroźnych roślinożernych gigantach. Szczątki tych zwierząt znalazły miejsce w Museo Paleontológico Ernesto Bachmann, przypominając o czasach, gdy okolice Villa El Chocón były tętniącą życiem i spowitą bujną roślinnością krainą, jaką władały ogromne gady. Patrząc na wyschniętą rdzawą ziemię, nie jestem jednak w stanie wyobrazić sobie tamtego życia. Ogromne argentynozaury pozostają w mojej głowie jedynie mglistymi sylwetkami, którym nie potrafię nadać wyrazistych konturów. Przez dziesiątki milionów lat zmieniło się tu zbyt wiele. Nie trzeba jednak cofać się aż tak daleko – nawet tylko kilka ostatnich dziesięcioleci to dla Patagonii czas przeobrażeń. Kraina będąca od wieków symbolem końca świata jest coraz liczniej odwiedzana, zagospodarowywana, porządkowana. Dla mieszkańców te zmiany oznaczają zwykle wyższe dochody i wygodniejsze życie, ale niosą też ryzyko przerwania pokoleniowej ciągłości i zanikania miejscowej tradycji. Sól ziemi – Lodowce Torres del Paine i Andy – wylicza Hector Fernandez Zamponi, właściciel estancji Villaverde w La Pampie. – To obraz Patagonii, jaki przywożą ze sobą przyjezdni. A większość tej ziemi wygląda inaczej. To stepowa równina, gauczowie i estancje. W jednej z nich właśnie siedzimy, pochylając się nad kieliszkami wina z plantacji obsadzonych szczepem malbec będącym chlubą Argentyny. Estancje, majątki wiejskie prowadzące hodowlę owiec i bydła, są solą tej ziemi. Rozsiane po pustkowiach Patagonii rzadko jednak trafiają na strony folderów turystycznych. Jak mówi Hector, mieszkańcy centralnej Patagonii miewają chwilami wrażenie, że spece od marketingu zapomnieli o połowie tego kraju, wypaczając obraz całości. To samo dotyczy atlantyckiego wybrzeża. Kilka dni wcześniej w Bahía Bustamante, niewielkiej miejscowości w prowincji Chubut, zanurzyłem dłonie w gęstwinie suszących się wodorostów. W 1953 r. Hiszpan Don Lorenzo Soriano założył nad brzegiem oceanu wioskę i przetwórnię wyrzucanych przez wodę glonów. Ich ostry zapach nie zapowiada uczty, której można oddać się w tutejszych restauracjach. Bogate w witaminy i związki mineralne wodorosty podawane są w postaci zup, krakersów, sałatek. Zestawienie ich z pieczoną baraniną, daniem wpisanym w genetyczny kod Patagonii, jest jak połączenie dwóch światów: tradycji z nowoczesnością, pampy z oceanem. Ale zainteresowanie turystów rejonem słynącym z przetwórstwa wodorostów to wyzwanie – przy konkurencji w postaci krajobrazów zachodniej i południowej Patagonii, spowitej lodowcami i przykrytej Andami. Tym bardziej że dotarcie do niektórych estancji wymaga wielogodzinnej podróży po drogach, które potrafią nieźle wytrząść. A wraz z pozostawianymi w tyle kilometrami trzeba zmierzyć się z narastającym poczuciem osamotnienia. Kierując się od wybrzeża Atlantyku w stronę Perito Moreno, przez pół dnia widziałem tylko kilka samochodów, a mijane budynki mógłbym policzyć na palcach obu rąk. Na tych terenach gęstość zaludnienia to jeden człowiek na blisko 20 km²! Więcej niż ludzi jest tu owiec i półdzikich gwanak – krewnych lam. Po jakimś czasie ta pustka i przestrzeń nabierają jednak wartości. Wsiąkają powoli w podróżnego, pozwalając poczuć puls Patagonii, w którym zapisane są: samotność, surowy klimat, dzika natura i nieustanne dążenie mieszkańców do znalezienia w tym świecie własnego miejsca. Estancje są tego przejawem. W latach 70. ubiegłego wieku przeszły trudne chwile, gdy na skutek załamania się cen hodowla owiec przestała być opłacalna. Fala bankructw i wykupu gruntów przez obcokrajowców przeorała patagońską scenerię. Gauczowie, trudniący się przepędzaniem stad oraz wyłapywaniem półdzikiego bydła, stali się w dużej mierze zbędni. Na estancji Villaverde śladów tych trudnych czasów dopatrzeć się już jednak trudno. Siedząc na werandzie, siorbiemy yerba mate, a ja omiatam wzrokiem przystrzyżony trawnik i poustawiane na nim figurki koni. W donicach mienią się kwiaty. W kuchni ogień buzuje pod żeliwną płytą. Wszystko jest tu uporządkowane, dobrze funkcjonujące, otoczone opieką. Villaverde wyszła z kryzysu obronną ręką, przestawiając się na obsługę ruchu turystycznego. Stada owiec, niegdyś będące dla tego majątku niemalże wszystkim, dziś stały się zaledwie dodatkiem. Gauczowie, choć nadal ubrani w klasyczne berety i bufiaste spodnie bombachas, zamiast owiec coraz częściej prowadzą po tych ziemiach turystów spragnionych konnych wypraw. Z perspektywy siodła najlepiej docenia się szczegóły patagońskiego krajobrazu, a zanim wieczorem zaśnie się w cieple ogniska, przez głowę przepływają obrazy minionego dnia. Wypełnionego wiatrem, zapachem końskiej skóry, skrzypieniem siodła, prostymi zdaniami, głębokim oddechem i przestrzenią, która nabiera tu zupełnie nowego znaczenia. INFORMATOR ■ DOJAZD Najłatwiej samolotem do Beunos Aires. Większość połączeń z przesiadką w Amsterdamie lub Paryżu. Koszt ok. 3,5 tys. zł. Dalej autobusem lub wynajętym samochodem. ■ NOCLEG Własny namiot lub jedna z wielu rozsianych po Patagonii tradycyjnych estancji. Do wyboru zarówno proste stare domy, jak i luksusowe rozległe posiadłości. ■ JEDZENIE Trzeba spróbować jagnięciny opiekanej na grillu oraz argentyńskich befsztyków. Pasuje do nich miejscowe wino ze szczepu malbec, dość skoncentrowane, z wysoką zawartością garbników. Na wybrzeżu koniecznie ryby i owoce morza.
Podziemny świat Rapa Nui. Setki jaskiń we wnętrzu Wnętrze Wyspy Wielkanocnej
Przeczytaj opowieść o polskiej grupie śmiałków, która postanowiła je zbadać.
– Ja!-ski!-nia! – krzyczy Rafał, pokazując ręką w górę. Huk fal zagłusza skandowane sylaby. Od godziny skacząc z kamienia na kamień, idziemy brzegiem Pacyfiku po północno-wschodnich rubieżach Rapa Nui, niedużej, przypominającej trójkąt wyspy. Europejczycy w 1722 r. nazwali ją Wielkanocną – od dnia, w którym po raz pierwszy przybili do jej brzegów. Nad naszymi głowami piętrzy się klif zbudowany z wulkanicznych głazów, tufów i popiołów. Wszystko przemieszane jak warstwy w torcie i zapieczone siłami natury. Około 3 mln lat temu seria potężnych erupcji dała początek wyspie, a kolejne wybuchy ukształtowały jej powierzchnię. W materii wyrzucanej z ognistego wnętrza Ziemi, niczym rodzynki, tkwią jaskinie – długie i ciasne tunele. Ich odnalezienie, penetracja i kartowanie oraz badanie tego, co przez setki lat pozostawili w nich mieszkańcy Rapa Nui, jest celem naszej 18-osobowej wyprawy. Otwór, na który wskazuje Rafał Kardaś, na co dzień nauczyciel geografii oraz instruktor wspinania, znajduje się jakieś 20 m nad wybrzeżem. Wejścia doń broni połać kruchej skalnej ściany – momentami pionowej, momentami odchylającej się do tyłu. Rafał związuje się liną i ostrożnie rusza w górę. Dochodzi na półeczkę pod solidnie wywieszającym się okapem. Pokonanie go jest możliwe tylko dzięki tzw. żywej drabinie – musi stanąć na moich ramionach, by wejść na dalszą część ściany. Nikt z nas nie ma wątpliwości, co się stanie, jeśli Rafał odpadnie. W końcu dociera do krawędzi otworu, zagląda do niego i wślizguje się do środka. – Jest ciasno, ale to klasyczny tunel lawowy! – krzyczy. – Wchodzicie? Dotarcie tam kolejnych dwóch osób zajmuje godzinę. W końcu zziajani, skuleni na półeczce o powierzchni metra kwadratowego, zakładamy kaski, szykujemy oświetlenie i sprzęt. Rafał i Beata Michalak prowadzą pomiary topograficzne dalmierzami laserowymi i szkicują jaskinię. Ja ruszam do przodu. Przez pierwszych 10 m tunelu można posuwać się na kolanach. Korytarz ma owalny przekrój, typowy dla jaskiń powstających w potokach lawy. Jego dolna część, tzw. spąg, to zaschnięty potok roztopionych skał. Górną wyrzeźbiły przepychające się przez magmę wulkaniczne gazy. Śladów bytności człowieka nie ma. Ot, kilka skorupek krabów, muszelki. Widać, że dla dawnych mieszkańców jaskinia położona tak wysoko była zbyt trudno dostępna. Kolejnych 10 m pokonuję, czołgając się. Czasami muszę kopać rękami w spągu. Gdy sufit opada na wysokość zaledwie 30 cm, zdejmuję kask. Po ok. 50 m od wejścia docieram do miejsca tak ciasnego, że nie mam szans na przejście. – To chyba jaskinia z najtrudniejszym dostępem na całej wyspie! Jak ją nazwiemy? – zastanawiamy się, zjeżdżając na linach na wybrzeże. Po krótkiej dyskusji przystajemy na Ana Explora (ana to po rapanujsku jaskinia). Kilkaset metrów dalej, również w klifie, jakim opada do morza półwysep Poike, znajduje się kolejny otwór. Prowadzącą doń ścianę można przejść bez asekuracji. Korytarz wije się aż 400 m w głąb wulkanicznej skały. W tej jaskini od razu rzucają się w oczy ślady ludzkiej obecności – niedaleko wejścia natrafiamy na pozostałości kilku pochówków. Kości długie zmienione przez wilgoć w sito, kilka żeber, rozsypane zęby i liczne drobne narzędzia zrobione z obsydianu – ostrego, łatwo łupliwego szkliwa wulkanicznego, które służyło do produkcji siekier, grotów strzał, dłut i noży. Nie wiadomo dokładnie, kiedy pierwsi ludzie dotarli na Rapa Nui. Prawdopodobnie około 900–1200 roku przybyli z wysp dziś zwanych Polinezją Francuską (o podboju Pacyfiku pisaliśmy w NG w marcu 2008). Wiele publikacji sugeruje, że pierwotną ojczyzną Rapanujczyków były Markizy. Oznaczałoby to, że ci rzekomo prymitywni żeglarze pokonali aż 3 800 km otwartego oceanu! Według legendy flotyllą dowodził król Hotu Matua, a jego statki przybiły do północnych brzegów wyspy, do jedynej plaży w zatoce Anakena. Tam grupa kilkudziesięciu, a może stu zdobywców nowego lądu zbudowała osiedle domów przypominających kształtem łodzie i zasiedliła liczne znajdujące się w sąsiedztwie jaskinie. Przez kilkaset lat dobrobytu populacja wyspy rozrosła się do kilku–kilkunastu tysięcy mieszkańców. Ludzie ci uprawiali niezwykły kult przodków, obligujący do rzeźbienia w skale ogromnych, osiągających nawet 20 m wysokości posągów wyobrażających zmarłych. Prawdopodobnie do transportu kolosów zwanych moai wycięto większość drzew rosnących na wyspie, co spowodowało katastrofę ekologiczną. Brak żywności doprowadził do wojny domowej i upadku cywilizacji. Gdy Europejczycy w XVIII w. nawiązali pierwsze kontakty z wyspiarzami, ta przedziwna kultura praktycznie była martwa. Mieszkańcy Rapa Nui, porywani przez peruwiańskich łowców niewolników i dziesiątkowani przez zawleczone z kontynentu choroby, nie potrafili już odczytać pisma rongorongo, jakim przodkowie zapisali historię ich ludu. Pod koniec XIX w. pozostało przy życiu zaledwie 111 wyspiarzy, którzy w 1888 r. oddali się pod opiekę Chile. Dziś wyspę zamieszkuje ok. 4 tysięcy ludzi. Kim byli Rapanujczycy pochowani w eksplorowanych przez nas grotach? Kiedy i jak zginęli? Tego nie udało się nam dowiedzieć, bo pozwolenie na prowadzenie badań kulturowych pozostałości po dawnych mieszkańcach, które udało się uzyskać dzięki wieloletnim staraniom byłego ambasadora w Chile prof. Zdzisława Jana Ryna, zostało cofnięte, i to już po przybyciu ekipy na Rapa Nui. Władze wyspy nie pozwoliły na badania radiowęglowe ani testy DNA. Dlaczego? Może wolą, żeby miejsce to nadal otaczał nimb tajemnicy. Prawda wszak nie zawsze jest tak atrakcyjna jak legenda. W podaniach, do jakich dotarł słynny żeglarz Thor Heyerdahl, powtarza się opowieść, iż ciała umierających umieszczano na wybrzeżu na specjalnych łożach, dopóki ptaki i skorupiaki nie zostawiły tylko nagich kości. Wówczas składano je do grobowców. Miejsca ostatniego spoczynku Rapanujczyków urządzane były dwojako – albo wewnątrz ahu, platform ceremonialnych, na których stawiano moai, albo właśnie w jaskiniach. Do dziś niektórzy mieszkańcy wyspy marzą, by ich kości spoczęły w grotach (co jednak od dawna jest zakazane). Ana Explora i jej sąsiadka to tylko dwie z kilkuset jaskiń na Rapa Nui. Ilu dokładnie? Nawet tego nie wiadomo. Do przyjazdu naszej ekipy znanych było zaledwie kilkadziesiąt grot. Tylko kilka największych doczekało się szczegółowej eksploracji i opisu, a trzy były legalnie udostępnione turystom. – Tymczasem nasza wyprawa przez prawie dwa miesiące dokładnie przebadała aż 320 jaskiń łącznej długości ponad 9 km – mówi kierownik ekspedycji Andrzej Ciszewski, speleolog. Penetrowaliśmy jaskinie na klifach, na polach lawy, a nawet podwodne. Kartowaliśmy ogromne, rozbudowane systemy z plątaniną korytarzy i skromne podziemne „schroniska”. Nikt wcześniej tego nie robił – dodaje Ciszewski. Jaskinie wciąż pełnią ważną funkcję dla miejscowych. Pozostają w sferze sacrum, dlatego trudno jest uzyskać zgodę i zrozumienie dla takich prac – mówi Maciej Sobczyk z Ośrodka Badań Prekolumbijskich Uniwersytetu Warszawskiego. – To były domy, kryjówki, budowle obronne, miejsca kultu, grobowce, spiżarnie – wyjaśnia. W ich obszernych, osłoniętych od wiatru wejściach urządzano ogrody, komory służyły jako zbiorniki z wodą, w jednej z jaskiń jeszcze 50 lat temu funkcjonowała... porodówka, a w innej (badanej przez Heyerdahla grocie Ana o Keke) zamykano ponoć młode dziewczęta, by ich skóra bez dostępu słońca uległa wybieleniu! Oglądając to wszystko, można odnieść wrażenie, że epoka kamienna skończyła się tam dopiero przed chwilą. W Europie ten czas jest odległą, niemal nierealną przeszłością. Marcin Jamkowski, 2009
Zastępy kamiennych posągów Moai nieustępliwie strzegą legend Rapa Nui – chilijskiej Wyspy Wielkanocnej.
Na powitanie były kwiaty. Już na lotnisku zawisły na mojej szyi (i na szyjach moich kompanów) girlandy kuszące zapachami tropików. Dobry początek – pomyślałem sobie, gdy urocza Polinezyjka obdarowała mnie też uśmiechem równie pięknym co kwiaty. – Iorana! – „Witaj”! Potem szybko przyszedł czas na Hanga Roa, jedyne na wyspie miasto, choć to szumne słowo dla osady parterowych domków ukrytych w gąszczu tropikalnej roślinności. Po tutejszych drogach samochody zżarte przez sól Pacyfiku poruszają się dostojnie, z prędkością zaledwie 30 km/godz., w myśl zasady, że i tak nie ma się dokąd spieszyć. Mijają je jadący konno na oklep długowłosi, wytatuowani faceci. Zachowują się, jakby sjesta trwała cały dzień. W ogrodach rosną bananowce, za uszami dziewczyn zatknięte są kolorowe kwiaty, w restauracyjkach podają drinki z parasolkami i homary. Doprawdy, rajski początek! Dalej były już tylko kamienne posągi. Wielkie 30-metrowe kolosy. I średnie – o połowę niższe. I małe – wielkości rosłego mężczyzny. Mówi się tu na nie moai. Jedne stoją na okazałych ceremonialnych platformach-ołtarzach, inne są niedbale porzucone w krzakach w zakątkach wyspy. W sumie jest ich tu ponad 900. Dla miejscowych są święte. Turystom nie wolno ich niszczyć, wchodzić na nie i dotykać. Do wielu nie można się nawet zbliżać. Nikt dokładnie nie wie, jak powstały, jak je transportowano i jaką pełniły funkcję. Te wyniosłe kolosy, największa atrakcja Wyspy Wielkanocnej, zainspirowały więcej legend niż grobowiec Tutanchamona, piramidy Majów i Stonehenge razem wzięte! Wszystko dla kolosa Najpopularniejsze posągi stoją już w samym mieście Hanga Roa. Ale niedaleko domu, który wynajęliśmy na czas wyprawy, również wznoszą się kamienne kolosy. Pognałem je obejrzeć, gdy tylko rozpakowałem plecak. Pięć figur stało w równym szeregu na nadmorskim „ołtarzu” Ahu Vai Uri. Odwrócone tyłem do Pacyfiku patrzyły w głąb lądu. Niewysokie, miały może po pięć metrów wzrostu, zrobione z tufu – szarej, miejscowej skały wulkanicznej. Jednemu moai czas lub burzliwe wydarzenie w przeszłości utrąciło pół głowy, drugiemu niemal całą. Mimo to kolosy wyglądały wyniośle i tajemniczo. Dwa kolejne stały na pobliskich platformach, Ahu Tahai i na Ahu Ko Te Riku. Jeden z nich miał na głowie pukao z czerwonej skały wulkanicznej. To wyglądające jak kapelusz nakrycie głowy okazało się wymyślnym polinezyjskim kokiem, który plecie się z cierpliwie hodowanych mocnych, długich włosów. Ozdoba na posągu musi ważyć kilka ton. Nie mogę wyjść z podziwu, jak udało się ją zainstalować na kamiennej głowie bez pomocy dźwigu. Kim byli ludzie, którzy tego dokonali? Legenda głosi, że pierwsi kolonizatorzy dobili do brzegów urokliwej zatoki Anakena. Znajduje się tam jedyna piaszczysta plaża. Postanowiłem ją jak najszybciej zwiedzić, tym bardziej że zaczął mi właśnie doskwierać popołudniowy upał. Nie szkodzi, że akurat wymyśliłem to, będąc na drugim końcu wyspy. Rapa Nui (powszechnie znana jako Wyspa Wielkanocna) jest lądem kieszonkowym; ma około 15 km wzdłuż i 20 km wszerz. Przejazd samochodem z obowiązkowym napędem na cztery koła z Hanga Roa na plażę Anakena zajął mi nieco ponad pół godziny. Anakena jest spełnieniem wyobrażeń mieszkańca północnej Europy o tropikalnym raju. Głęboko wcinającą się w ląd szmaragdową zatokę osłaniają dwa skaliste przyczółki. Na brzegu leży drobny, żółty piasek (oraz plażowicze). Za nimi palmowy las. W pobliżu platforma Ahu Nau Nau z kilkoma pięknie odrestaurowanymi posągami. Nie wiadomo, kiedy dokładnie do tej zatoki przybyli pierwsi osadnicy i kiedy na tym terenie dokonał się podział na dwie grupy społeczne „długouchych” i „krótkouchych”. Teorie powstawały różne. Słynny norweski eksplorator Thor Heyerdahl twierdził, że Rapa Nui skolonizowali około 400 r. Inkowie; Norweg dostrzegł podobieństwo najstarszych budowli kamiennych na wyspie i inkaskich świątyń w Cusco w dzisiejszym Peru. Heyerdahl przypuszczał, że około 300 lat później na wyspę dotarła druga fala osadników – tym razem z przeciwnej strony, z zachodu, z Polinezji oddalonej o 2–2,5 tys. km. Według niego dwie fale zdobywców odległego lądu dały początek dwóm kastom „długo-” i „krótkouchych”. Teoria ta nie wytrzymała próby czasu, lecz nadal pokutuje na licznych stronach internetowych. Dziś naukowcy przyjmują, że obie grupy mają wspólne pochodzenie. Okazuje się, że Rapa Nui została zaludniona tylko raz przez żeglarzy polinezyjskich. Przypłynęli z rejonu archipelagu Markizów oddalonego od wyspy, bagatela, o 3 800 km. Większość badaczy polinezyjskiej kultury sądzi, że było to około 800 r. n.e, ale są też tacy, którzy twierdzą, iż stało się to 400 lat później. Zdobywcom wyspy miał przewodzić król Hotu Matua. Miejscowi do dziś precyzyjnie wywodzą od niego swe drzewa genealogiczne. Przybyło tysiąc osób na statku króla: kobiety, mężczyźni, dzieci. I tysiąc na statku królowej... –wygrzewając się na piasku Anakeny, czytam legendę spisaną przez ojca Sebastiana Englerta – misjonarza, który na Rapa Nui przeżył pół ubiegłego wieku. Englert opisuje przystrojoną armadę królewskich łodzi, wiozącą zapewne nie więcej niż kilkudziesięcioro podróżników, która przybiła do jedynej nieskalistej plaży. W grocie wulkanicznej w pobliżu Anakeny król i świta spędzili pierwszą noc. Przyzwyczajeni do przebywania w swoich drewnianych żaglowcach przybysze zbudowali domy w kształcie łodzi odwróconych do góry dnem i rozpoczęli kolonizację wyspy. Do dziś w wielu miejscach stoją wrzecionowate fundamenty takich domów. Samemu można sprawdzić, jak trudno wpasować się w wąski korytarzyk między kamieniami, a tym bardziej wygodnie ułożyć się w nim do snu. Potomkowie króla i jego najbliższych dworzan ozdabiali uszy wielkimi kolczykami, które nienaturalnie wyciągały płatki uszu. W ten sposób zapewne powstał ród „długouchych”. Była to klasa uprzywilejowana, bez ograniczeń korzystająca z zasobów żyznych pól i obfitości morskich łowisk. „Krótkousi”, jako kasta podrzędna, zajmowali się tworzeniem posągów. Tam gdzie rosna moai Zmęczony zgłębianiem naukowych źródeł o wyspie, wrzuciłem na plecy butlę nurkową i skierowałem się wprost do wody. Pierwsze metry „wielkiego błękitu” nie zachwycały. Powiem wprost: był to „wielki bełt”. W płytkiej zatoce piasek kotłowany ogromnymi pacyfi cznymi falami wzbijał się pod wodą, tworząc mętne chmury. Ani życia, ani widoków – pomyślałem sobie – prawie jak w naszej Hańczy. Na szczęście wystarczyło kilkanaście razy machnąć płetwami i wypłynąć na głębszą wodę, by w pełni docenić bogactwo tutejszych posiadłości Neptuna! Nurkowałem w czasie pobytu na Rapa Nui kilkanaście razy. Zawsze napotykałem wspaniałe formacje skalne: groty, przepaściste podwodne ściany, skalne łuki, labirynty i zakamarki rafy. Były koralowce, choć daleko im do okazałości np. raf Morza Czerwonego. Między nimi uwijały się ryby: od typowych dla rafy spokojnych, wielobarwnych ustniczków po błękitne drapieżne tuńczyki. Trafi ły mi się też wielkie żółwie, a w głębi jaskiń – homary. – Nie mamy tu uchatek i legwanów jak na Galapagos, lecz podwodny świat i tak potrafi ł zaskoczyć – zachwala morskie przestrzenie Henry Garcia Baral, Francuz osiadły na Rapa Nui. Trudno mu nie wierzyć. Cztery lata pływał w najsłynniejszej ekipie nurkowej kapitana Cousteau, teraz na Rapa Nui prowadzi bazę nurkową „Orca” i jest wybitnym znawcą tych terenów. Wkrótce sam poznałem jedną z największych podwodnych niespodzianek tej wyspy. To, a jakże, spotkanie oko w oko z... moai! Wspaniały posąg nie jest oryginalnym kolosem wyrżniętym tysiąc lat temu w tufie wulkanicznym, lecz zatopioną dekoracją do filmu Rapa Nui. Jest to hollywoodzka interpretacja historii wyspy, wyprodukowana przez Kevina Costnera i wyświetlana po kolacji w każdym tutejszym hotelu. Jedyny kamieniołom, w którym powstawały kolosy, leży na zboczach wulkanu Rano Raraku. Odwiedziłem go dwukrotnie. Najpiękniej wygląda o wschodzie słońca. Dobrze pojechać tam wieczorem i przenocować w śpiworze, wprost na trawie. Noce na Rapa Nui na ogół nie są chłodne. Łagodny, zwrotnikowy klimat przez większą część roku przypomina polski czerwiec. Stożek Rano Raraku wyrasta zaledwie 100 m ponad równinę. To niewiele w porównaniu z pozostałymi trzema wulkanami, które uformowały wyspę. Ogromna wytwórnia posągów znajdowała się po jego południowej stronie. W miękką, porowatą wulkaniczną skałę rzeźbiarze uderzali dłutami toki zrobionymi z obsydianu (wulkanicznego szkliwa). Odłupywali nimi i obcinali kolejne warstwy tufu. Gdy spacerowałem między kolosami, odniosłem wrażenie, że wszystkie moai przedstawiają jednego człowieka. Kolosy mają podłużną twarz, niskie czoło, wyrazisty nos i długie uszy. Każdy ma wydłużony tułów, ręce złożone na brzuchu i brakuje mu nóg. Dawniej ich oczy zdobił biały koral oraz czarny obsydian, ale przez wieki wzrok moai się popsuł i oczka powypadały (lub zostały wyłupane). Naukowcy zaś twierdzą, że to nie są figury jednej osoby. Posągi przedstawiają zmarłych przodków z klanu „długouchych”. Mierzące czasem ponad 20 m i ważące setki ton posągi wykuwali „krótkousi”. Musieli potem transportować je na odległe nieraz o 10 km nadmorskie ołtarze-platformy i ustawiać je w równych szeregach. Zapewne praca wymagała armii karnych robotników, pod kolosa podkładano bowiem drewniane rolki i miesiącami przeciągano go po kilka metrów dziennie, za pomocą palmowych powrozów. Legendy mówią, że moai „szły same” – być może więc transportowano je w pozycji pionowej. Nie wszystkie moai wyruszyły w tę podróż. Kilkadziesiąt figur nadal leży w kamieniołomie, w różnych stadiach rzeźbienia. Jakby wszyscy robotnicy naraz porzucili swoje miejsce pracy i już tam nie wrócili. Dlaczego zaprzestali, i to tak nagle, kultywowania tradycji? To kolejna tajemnica Rapa Nui. Prawdopodobnie w XVI w., gdy wybuchła wojna między „krótko-” i „długouchymi”, upadła władza, religia, tradycja. Z czasem Rapanujczycy poniszczyli posągi na ołtarzach. Poprzewracane moai postanowiono podnieść i poustawiać w drugiej połowie ubiegłego stulecia. Co wywołało rewolucję? Po zasiedleniu wyspiarzom powodziło się świetnie, panował dobrobyt. W ciągu kilkuset lat liczba ludności sięgnęła może nawet 20 tys. Jarred Diamond, jeden z badaczy Rapa Nui, twierdzi, że doprowadzono tu do gigantycznej katastrofy ekologicznej. Do prac przy budowie posągów wycięto wszystkie palmy i endemiczne drzewa toromiro. Wyjałowiono żyzną niegdyś glebę i nie mogła ona utrzymać licznej populacji mieszkańców. Wybuchła wojna o dostęp do żywności. Przegrani „długousi” zostali zmieceni z powierzchni ziemi. Na zboczach Rano Raraku znajduje się las kolosów, które wyruszyły z kamieniołomu, lecz rewolta zastała je w podróży i nie zdążyły już dotrzeć na dostojne miejsca przeznaczenia. Dziś niektóre z nich są tak głęboko zagrzebane w ziemi, że ponad grunt wystają im tylko głowy (stąd czasem spotykane błędne twierdzenie o „głowach z Wyspy Wielkanocnej”). Górskie zbocze upstrzone pokrzywionymi popiersiami wygląda dość abstrakcyjnie. Od Gauguina do Rubensa Dzień miał się już ku końcowi, gdy z kamieniołomu wróciłem do Hanga Roa. Jadąc przez miasto, usłyszałem, jak z sali gimnastycznej miejscowej szkoły dobiegał dziwny gwar. Wszedłem do środka i stanąłem jak wryty. Pierwsza na scenę wbiegła Viti. Kocimi ruchami pokonała kilka metrów i zaczęła tańczyć. Uniesione ręce, nieobecny wzrok, rozsypane na plecach długie kruczoczarne włosy. Miała na sobie wszystkie atrybuty tancerek z rajskich, tropikalnych wysp Polinezji: minispódniczkę z wysuszonej trzciny, biustonosz z czarnych ptasich piór, który okalały wijące się linie misternych tatuaży. Artystyczny wygląd dopełniał zatknięty za uchem kwiat. Jej partner, posągowy brunet, przypominał modela Michała Anioła. Był cały pomalowany jasną farbą. Na biodrach miał przepaskę a la rzemienne stringi z bogatą dekoracją z piór. Oboje tańczyli ekstatycznie, z wyraźną przesadą w ekspresji. Zbliżali się i nęcili, udawali namiętność tanga, ale się nie dotykali. Byli od siebie o centymetry, ich dłonie rysowały w powietrzu kształty ciał partnera, czuć było napięcie, ale nie wzięli się nawet za rękę. On – w zalotach do niej wyskakiwał w górę na dobre półtora metra, wymachując groźnie surowo rzeźbionym drągiem i wydając bojowe okrzyki. Ona – świadoma swej wielkiej urody – posyłała mu spod długich rzęs ogniste spojrzenia. Tańczyli kwadrans. Gdy rytmiczna, transowa polinezyjska muzyka ucichła, obydwoje zniknęli w gąszczu kwiatów okalających scenę. Tak się zaczynał wieczór „festiwalu tatuaży”. Przez kolejne godziny tańczyły grupy męskich wojowników z wiosłami i dziewczyny w piórach, śpiewali miejscowi wokaliści przy akompaniamencie muzyki z pogranicza country i hawajskiego hula, oraz współcześni hipisi. Na koniec ruszyły do tańca cztery piękności szczęśliwe niczym modelki Gauguina, tyle że o iście rubensowskich kształtach. Impreza trwała do rana. Siedmiu odkrywców Obudziłem się później niż zwykle. Słońce już stało w zenicie, gdy ruszyłem z domu na objazd kolejnych atrakcji wyspy. Zacząłem od największej z platform z posągami – nadmorskiej Ahu Tongariki niedaleko kamieniołomu Rano Raraku. Piętnastu zaludniających ją kamiennych dżentelmenów patrzy wprost na wulkan, z którego skał zostali wyrzeźbieni. Są różnego, ale wszyscy słusznego, wzrostu 10–20 m. To najdłuższy ołtarz moai na wyspie. Za ich plecami do Pacyfiku opadają strome ściany półwyspu Poike. Według legend Poike było ostatnim bastionem obronnym „długouchych” podczas wojny domowej. Z Tongariki pojechałem w głąb lądu, na Ahu A Kivi, gdzie stoi grupa kolosów zwanych „siedmioma odkrywcami”. Są nieco niżsi niż ich nadmorscy bracia, ale równie tajemniczy. Według lokalnych podań to zwiad lub też straż przednia króla Hotu Matua. Musieli być ważni, skoro spotkało ich niezwykłe wyróżnienie. Jako jedyna grupa kolosów są zwróceni twarzami do morza, za plecami mają górę Terevaka. U ich stóp rozciąga się pole lawowe Roiho. Gdy trzy miliony lat temu wypływająca z podmorskiego wulkanu lawa budowała Rapa Nui, meandrujące strumienie magmy utworzyły w tym miejscu plątaninę korytarzy. Pozostałością po nich jest obfitość jaskiń. Turyści zwykle zaglądają do jaskini Ana Te Pahu. Przypomina ona kilkusetmetrowy rozgałęziający się tunel, który w kilku miejscach przebija się ku powierzchni ziemi, tworząc okna w stropie. Część z nich zarastają bananowce, inne służą, jak dawniej, jako bramy do podziemnego świata. Kilka kilometrów dalej, po drugiej stronie Hanga Roa, jest jeszcze jedna często odwiedzana grota – nadmorska jaskinia Ana Kai Tangata zwana też Jaskinią Ludożerców. Jej strop zdobią przepiękne malowidła przedstawiające ludzi-ptaki. O wyższości Wielkanocy nad Bożym Narodzeniem Rapa Nui dla Europy odkryli Holendrzy w Wielkanoc 1722 r., czemu wyspa zawdzięcza swą oficjalną nazwę. Mieszkańcy uznają ją jednak za narzuconą przez conti, jak pogardliwie zwą ludzi z kontynentu, i na wyspę mówią „Rapa Nui”. Lubią też nazywać ją Te Pito o Te Henua, czyli „Pępkiem Świata”. Kapitanowi tamtego holenderskiego statku, Jakubowi van Roggeveenowi udało się zaobserwować jedną z ostatnich ginących praktyk kultu posągów. W dzienniku pokładowym zanotował: Mieszkańcy wyspy zapalili ogniska przed bożkami- kolosami, następnie usiedli w przykucniętej postawie, ustawiwszy stopy płasko na ziemi, i z czcią pochylili głowy. Trzymając dłonie złożone razem, poczęli poruszać ramionami w dół i w górę. Nazajutrz rankiem widzieliśmy wyspiarzy leżących plackiem na ziemi i oddających cześć wschodzącemu słońcu. Nie omieszkał dodać, że ludność odznaczała się wesołym usposobieniem, a równocześnie po mistrzowsku umiała kraść. Próbę kradzieży obrusa i kilku kapeluszy 13 miejscowych przypłaciło śmiercią. Kiedy pół wieku później do Rapa Nui przybił James Cook, posągi były poprzewracane, a ludzie nastawieni nieprzyjaźnie. Wrogość nasilała się w XIX w. wraz z wizytami kolejnych statków. Najstraszniejsze było Boże Narodzenie 1862 r., kiedy peruwiańscy łowcy niewolników wywieźli z wyspy 1,5 tys. mieszkańców do zbierania guana w Peru. Na wyspę wróciło ich zaledwie 15. Przywlekli ze sobą śmiercionośną ospę. Pod koniec XIX w. na Rapa Nui pozostało przy życiu zaledwie 111 mieszkańców, którzy w 1888 r. dobrowolnie oddali się pod opiekę Chile. Dziś na Wyspie Wielkanocnej mieszka około czterech tysięcy ludzi. Jaja na szczytach władzy Nie wypada wyjechać z wyspy, nie obejrzawszy Orongo – miejsca startu i mety krwiożerczego biegu. Orongo leży na skraju kaldery Rano Kau – południowego wulkanu, który uformował wyspę. Ze znajdującego się tam centrum pałacowo- ceremonialnego rozciąga się niezwykła panorama. Z jednej strony widać wnętrze wygasłego wulkanu z kraterem wypełnionym licznymi małymi jeziorkami. Z drugiej strony zachwycają otwarty ocean i znajdująca się ponad kilometr od brzegu stroma skała Moto Nui. To właśnie do niej (i z powrotem) musieli dotrzeć uczestnicy wyścigu. Śmiałkowie zbiegali kilkaset metrów w dół stromym, osypującym się zboczem wulkanu. Z kamienistego brzegu morza przepływali ponad kilometr do zamieszkanej jedynie przez ptaki Moto Nui. Tam zdobywali jajo fregaty i z nim (umieszczonym w wymyślnym skórzanym schowku na czole) pokonywali drogę powrotną. Zdobywca pierwszego miejsca stawał się bohaterem, a jego ród rządził wyspą aż do następnego wyścigu. Rapanujczycy budowali moai, czcili przodków, słońce i inne gwiazdy. Były one im szczególnie bliskie, ponieważ sądzili, że są osamotnieni, a wszystkie pozostałe lądy na Ziemi zatonęły.