Toast za Gruzję. "Zabiorę Was do kraju, który odwiedzam od ponad 20 lat"
Pokażę maleńkie wioski ignorowane przez przewodniki turystyczne i większość map. Na koniec zasiądziemy do gruzińskiej uczty. Gotowi? No to w drogę!
Młode wino pojawia się w Gruzji już w październiku. Najlepsze w życiu beaujolais piłem w Batumi, w czyjejś piwnicy zamienionej w okazjonalną winiarnię. Nalewano je z wielkiego słoja trzymanego w starej, warczącej jak traktor radzieckiej lodówce. Szklanka kosztowała w przeliczeniu 20 albo 30 groszy. Taką piwniczkę dziś już coraz trudniej w tych okolicach znaleźć. Trochę szkoda nostalgicznego uroku i atmosfery końca świata, jaką zapamiętałem z moich podróży odbywanych tu jeszcze dekadę temu. Nasza kilkunastokilometrowa trasa od granicy tureckiej do Batumi wiedzie wzdłuż morza. Prawie go nie widać – każdy skrawek wybrzeża zabudowywany jest pieczołowicie hotelami, pensjonatami i kawiarniami. Trudno się dziwić – taki sam budowlany boom ogarnął zapuszczoną przez dziesięciolecia jońską i adriatycką Albanię czy kaspijskie plaże na północ od Baku. Samo Batumi zmienia się jeszcze szybciej niż okolica. Czy pięknieje? Jeśli podobają się wam prestiżowe, wielopiętrowe hotele, wytyczone pod linijkę promenady i wysoki połysk, odpowiecie, że tak. Przyznacie jednak, że w sezonie miasto niewiele różni się od modnych europejskich kurortów opanowanych przez pachnący i dobrze ubrany tłum wczasowiczów z klasy średniej. Dlatego ja zdecydowanie wolę jesień. Wtedy w XIX-wiecznych kwartałach w pobliżu meczetu i synagogi mogę wciąż jeszcze poczuć klimat gruzińskiego Orientu. Lubię też się zapuścić w jeden z zaułków i odszukać prostą knajpkę dla miejscowych. Poznaję ją po wymalowanych na koślawej desce albo wprost na murze potrawach. Taki malunek zastępuje menu. Najpopularniejszym – a często jedynym – daniem jest tam adżarskie chaczapuri. Placek z serem (chacza – ser, puri – chleb) spotkamy w całej Gruzji, z reguły jest jednak okrągły. Tutaj, w Adżarii, ma natomiast kształt czółenka albo łódeczki. Ser, do którego dodatkowo wbija się jajko, nie jest zapieczony wewnątrz, ale wypełnia nieckowate zagłębienie pośrodku placka. Można do tego zamówić domowe wino – najlepiej czerwone (na to najciemniejsze mówi się „czarne”). Herbaciane pola Na północ od Batumi ciągną się pola herbaty znane w Polsce z evergreenu Filipinek z 1964 r. (Batumi, ech, Batumi). My pojedziemy na razie na wschód – drogą biegnącą wzdłuż tureckiej granicy. Będziemy szukać zagubionych w górach drewnianych meczetów. Spytacie, skąd meczety w chrześcijańskiej Gruzji? Stąd, że Batumi wraz z całą prowincją, czyli Adżarią, należało do Imperium Osmańskiego dłużej niż inne gruzińskie ziemie, bo aż do roku 1878. Pod obcym panowaniem Adżarowie zachowali gruzińską świadomość narodową i język, lecz w większości przeszli na islam. Po pierwszej wojnie światowej Gruzji, tak jak Armenii i Azerbejdżanowi, udało się na krótko uzyskać niepodległość, ale wkrótce została podbita przez Rosję Radziecką. Adżaria stała się terenem spornym. Turcy, którzy się o nią upominali, ustąpili dopiero wtedy, gdy Moskwa zgodziła się, że prowincja otrzyma status republiki autonomicznej. Była to jedyna w ZSRR autonomia wydzielona nie na podstawie kryterium narodowościowego, ale religijnego. Z Batumi jedziemy marszrutką do położonego w lesistych górach miasteczka Khulo. Najłatwiej dostępne muzułmańskie domy modlitwy leżą nieopodal, we wsiach Paksa dzeebi i Acho. Z zewnątrz obite są blachą falistą – dla ochrony przed deszczem i śniegiem – i przypominają bardziej budynki gospodarcze. Za to wnętrza to prawdziwe perły ludowej snycerki. Oryginalny gruziński wkład w architekturę islamu. W meczecie w Paksadzeebi wszystko pomalowano w żywe, jaskrawe kolory. Wśród esów-floresów ozdabiających minbar (kazalnicę) można jednak wypatrzyć dojrzałe kiście winogron. Najwyraźniej w dawnym artyście, który stworzył tę polichromię, Gruzin zwyciężył prawowiernego muzułmanina. Kraj jak ocean Z Batumi do Mestii jest niby tylko 275 km, ale po drodze krajobraz zmienia się tak, jakbyśmy przejechali pół kontynentu. Adżaria to nadmorski subtropik: jest tu gorąco i wilgotno, często padają deszcze. Rosną palmy, eukaliptusy, rododendrony, cyprysy i pinie, a nawet nieowocujące bananowce. Teren jest łagodnie pofałdowany, wyższe góry wznoszą się dopiero w głębi lądu. Swanetia – której stolicą jest Mestia – to świat gór nagich, skalistych, pokrytych wiecznym śniegiem. Roślinność jest uboga, choć na zacisznych, nasłonecznionych skrawkach ziemi Swanowie próbują uprawiać nawet winną latorośl. Nic dziwnego – bez wina żaden Gruzin nie byłby sobą. Gruzja wydaje się ogromna, bezgraniczna jak ocean – pisał Ryszard Kapuściński w książce Kirgiz schodzi z konia. Tłumaczył to górzystością terenu. Równie ważne jest zróżnicowanie tego niezbyt wielkiego kraju – aż cztery i pół razy mniejszego od Polski. Przeciętny Gruzin zapytany, kim jest, odpowie, że Swanem, Adżarem, Megrelem, Imeretyńczykiem, Kachetyjczykiem, Chewsurem i tak dalej. Dopytywany, czy czuje się także Gruzinem, najpewniej się obrazi. Przecież Swanowie (Megrelowie, Kachetyjczycy, Imeretyńczycy) to Gruzini najczystsi z możliwych. Ba, lepsi niż wszyscy inni, sama kwintesencja gruzińskości! Mam wrażenie, że ten kraj jest rzeczywiście jak ocean: życia nie starczy, by go objechać. Jeżdżę tam od 20 lat, a lista rzeczy, które koniecznie chcę zobaczyć, zamiast topnieć – wydłuża się. W Mestii najciekawsze są kamienne wieże, których jest tu kilkadziesiąt. Każdy ród ma swoją – dawały one schronienie przodkom w czasie najazdów. W lokalnym muzeum zobaczymy prastare metalowe ikony. Gdy Gruzję pustoszyły obce wojska, gruzińskie drogocenności trafiały na przechowanie do Swanetii – żaden z najeźdźców nie odważał się zapuszczać tak wysoko. Niektóre zostały tu już na zawsze. Toast za Polskę A teraz zasiądźmy do gruzińskiej uczty. Przekonacie się, że opowieści o tutejszej gościnności i sympatii do Polaków wcale nie są przesadzone. Biesiada odbędzie się w bezimiennej restauracji pomiędzy Zestaponi a Chaszuri. Dlaczego tam? Bo znam to miejsce od lat i wiem, że będą wspaniałe szaszłyki i wyborne domowe wino. Zanim jednak dojdzie do szaszłyka, który jest ukoronowaniem supry (biesiady), na stół wjadą warzywa (surowe i kiszone), zielenina i sery. Potem pojawi się fasola z orzechami, bakłażany z orzechami, kura saciwi (na zimno w sosie orzechowym) i tołma (gołąbki w liściach winogron). Następnie przyjdzie czas na chaczapuri, chinkali (pierogi z mięsem i bulionem), czachochbili (kawałki kurczaka w pomidorach). Wreszcie z czystym sumieniem weźmiemy się za szaszłyk, który po gruzińsku nazywa się mcwadi. Gruzińska biesiada to cały teatr. Ważne jest oczywiście, co się je i pije, ale ważniejsze – by ze sobą pobyć i miło spędzić czas. Życie jest przecież krótkie, trzeba umieć cieszyć się każdą chwilą! Aby uczta się nie rozlazła, aby nie utworzyły się podgrupy i aby nikt nie czuł się źle, potrzebny jest tamada, wodzirej stołu. To on decyduje, kiedy pijemy (a robi się to wyłącznie na komendę), on wygłasza kolejne toasty, on też zadba, by nie pominięto żadnego z biesiadników. Można powiedzieć, że nasza trzeźwość jest w rękach tamady. Ucztowaniu towarzyszą rozliczne rytuały – różniące się w szczegółach w zależności od regionu. Ponieważ jednak spieszymy się do Tbilisi, poprzestańmy na jednym toaście. Będzie za czytelników Travelera. Wypijmy za to, żeby odnaleźli i pokochali swoją Gruzję i żeby jakaś cząstka tego kraju w nich została. Niezależnie od tego, czy wyruszą kiedyś w prawdziwą podróż, czy też poprzestaną na lekturze tego tekstu. Powinien paść jeszcze toast za nasz kraj – ale zostawmy go gruzińskim tamadom. Obrońcy Europy Dotarliśmy wreszcie do Tbilisi, stolicy Gruzji. Ogłaszam czas wolny. Kto chce, może iść na Stare Miasto (polecam stare łaźnie siarkowe), na Suchy Most, gdzie zbierają się tbiliscy artyści i bukiniści, albo do skansenu, w którym odtworzono domy i zabudowania z wszystkich regionów Gruzji. Kto ma dość zabytków i staroci, może się po prostu poszwendać po ulicach (zachęcam do zaglądania w podwórka). Jeśli jest październik, mamy szansę trafić na Tbilisobę, czyli święto Tbilisi. (Każdego roku organizowane jest w nieco innym terminie). Możemy wtedy odwiedzić jarmark, na którym sprzedaje się wyroby z najdalszych zakątków kraju. Został nam jeszcze przejazd do Kachetii na wschodzie Gruzji. W cytowanej już książce Ryszarda Kapuścińskiego czytamy: Gruzja powinna być zakończeniem, a nie początkiem. Wszystko tu stwarza wrażenie przybicia do przystani, dotarcia pod dach. Wszystko – klimat, krajobraz i obyczaje – namawia, żeby przysiąść w cieniu, łyknąć wina, odetchnąć i pomyśleć: fajnie tu. Myślę o tych słowach zawsze, gdy jestem w Kachetii. To tu, na łagodnych zboczach kopulastych pagórków, dojrzewają winogrona, które potem zamieniają się w saperawi, mukuzani, achaszeni, cinandali, napareuli i inne słynne gruzińskie wina. To tu panuje najlepszy, zawsze łagodny klimat i świeci przyjazne słońce. Ten razem region przypomina mi Toskanię. Bo choć Gruzini potrafią czasem zirytować (każdą, nawet trochę krytyczną uwagę pod swoim adresem przyjmują z chorobliwą wrażliwością), jedno trzeba im przyznać: to oni przechowali na Kaukazie Europę. Może to Europa daleka, miejscami dziwaczna, ale Europa. Z pewnością nie Azja i nie Bliski Wschód. Na koniec wyprawy wychylmy więc toast za Gruzję. Nie spieszmy się. Odetchnijmy. Przysiądźmy w cieniu. Łyknijmy jeszcze wina. Chaczapuri Smak Gruzji to przede wszystkim chaczapuri (na zdjęciu to te jasne placki przypominające naleśniki i bułki). Zrób je w domu lub pójdź do najlepszej gruzińskiej restauracji w Polsce. składniki: 3/4 kg mąki, 1/2 l maślanki, 1/2 kostki margaryny, 2 łyżeczki sody oczyszczonej, 0,5 kg twarogu , jajko, olej, sól Jak to zrobić: Łączymy mąkę, maślankę i roztopioną margarynę. Dodajemy sodę i dwie szczypty soli. Wyrabiamy ciasto, do sera dodajemy jajko i mocno solimy. Rozwałkowujemy na grubość ok. pół centymetra. Smarujemy nadzieniem i zawijamy je do środka. Smażymy na rozgrzanej patelni. Traveler poleca: Restauracja Tbilisi, Warszawa, ul Puławska 24, www.tbilisi.waw.pl Wojciech Górecki, 2011
5 powodów, dla których warto odwiedzić Adżarię
Adżaria ze słoneczną nadmorską stolicą w Batumi to jeden z najpiękniejszych regionów Gruzji.
Poznaj: 5 powodów, dla których warto odwiedzić Adżarię (Gruzję) >>>
Nasze ostatnie studenckie wakacje musiały być wyjątkowe: autostopem i pod namiotem
Armenia, Górski Karabach, Gruzja. Wędrowaliśmy przez dwa miesiące. Spacerowaliśmy po lodowcu, cofnęliśmy się w czasie w wioskach Swanetii. Poznaliśmy setki kierowców, wysłuchaliśmy tysięcy toastów, wypiliśmy morze wina i kieliszek 30-letniego koniaku. To wszystko za nieco ponad 600 zł od osoby. Wystarczyło nawet na wysłanie pocztówek i zakupy. Uwaga, czołgi Dojazd z Warszawy do Armenii zajął nam sześć dni. Po drodze znaleźliśmy się m.in. w gruzińskim miasteczku Khulo. Dzięki zaproszeniu kierowcy zaliczyliśmy lokalną imprezę. Za każdym razem urzeka mnie gruzińska gościnność. Podczas przyjęć stół uginał się od jedzenia – mięs, serów i chaczapuri – zapiekanych placków z serem. A na grillu skwierczały szaszłyki. I obowiązkowo wino oraz czacza – bimber winogronowy. Pomiędzy gośćmi krąży specjalny kielich do wznoszenia toastów. Zazwyczaj wykonany jest z plastikowej butelki, ma litr pojemności, uprawnia do wzniesienia toastu i wypicia alkoholu do dna! Po gruzińskiej imprezie ciężki był poranek. Ale posileni ruszyliśmy w dalszą drogę. Do Armenii wjechaliśmy przez przejście graniczne w pobliżu miasteczka Bavra. Pustki. Zdawać by się mogło, że znaleźliśmy się w miejscu zapomnianym przez wszystkich. Pierwsze różnice między Gruzją a Armenią? W Gruzji po wielu drogach leniwie spacerują krowy, które ostentacyjnie ignorują samochody. W Armenii przez ulice przebiegają stada owiec poganiane przez konnych pasterzy. Domy budowane są z tufu – wulkanicznej, lekkiej skały. Płoty i ogrodzenia z pordzewiałych wraków samochodów. Takie było pogranicze. Turystyczna wiza pozwalała nam na trzytygodniowy pobyt. Armenia to maleńki kraj – niecałe 30 tys. km² (mniej niż powierzchnia woj. mazowieckiego). Byliśmy przekonani, że w 21 dni zdążymy ją przejechać. Ale nie udało się, dlatego nasz pobyt przedłużyliśmy o dwa tygodnie. Armenia to kraj gór. Naturze udało się stworzyć tu chyba wszystkie możliwe górskie formy i uroki. Jest ośnieżony i niebotyczny wulkan Aragac, którego zdobycie pokrzyżowała nam pogoda, są góry łagodne, miękkie od długich kłosów traw, są góry zielone, skryte w gęstwinie lasów i mgieł, są góry martwe, palące rozżarzonymi w słońcu skałami. A pomiędzy tą górską wariacją lśni jezioro Sewan, morze Armenii ocalone przed niszczycielską mocą gospodarczych pomysłów ZSRR. Namiot można rozbić niemal wszędzie. A dzięki gościnności mieszkańców podróżnik z plecakiem na pewno nie umrze z głodu. Przemierzając Armenię, dowiedzieliśmy się od jednego z kierowców, że turyści mogą wjechać do Górskiego Karabachu. Ormianie mówią, że kto raz go zobaczy, będzie chciał się tam żenić, żyć i umrzeć. Ostre górskie granie ciągnące się po horyzont i zalesione doliny robią wrażenie. Nawet jeśli granicę pokonuje się w malutkim aucie, w którym jakimś cudem mieści się pięciu rosłych chłopaków, dwoje polskich turystów i ich dwa wielkie plecaki. Pierwszej nocy kierowca zostawił mnie i Tomka na poboczu. Przedarliśmy się przez chaszcze, by na polanie rozstawić namiot. Dopiero rankiem zauważyliśmy znak „Uwaga, czołgi”. Byliśmy na pograniczu, gdzie kilka dni wcześniej doszło do wymiany ognia pomiędzy żołnierzami Azerbejdżanu i Karabachu. Wtedy obiecaliśmy sobie, że już nie będziemy zbaczać ze szlaku. Ale jeszcze tego samego dnia złamaliśmy nasze postanowienie, bo kierowca wiozący swojego ojca do dzikich gorących źródeł zabrał także i nas. Kąpaliśmy się nocą w „jacuzzi” pośrodku lasu. Woda bulgotała i parzyła. Tuż obok nas jeden z Ormian – pewnie w przypływie alkoholowego geniuszu – gotował w źródle parówki… Wieże między kukurydzą Republika Górskiego Karabachu naprawdę nas oczarowała. Spotkaliśmy wiele gościnnych osób. Choć znacznie mniej wylewnych i hałaśliwych niż mieszkańcy Armenii. Tu chyba każdy ma swoją bolesną historię. Opowiadali nam o wojnie, latach przesiedleń i prześladowań. Odwiedziliśmy m.in. Steppanakert – stolicę republiki, która jest dziś zadbanym, czystym, tętniącym życiem miastem. Ale wystarczy pojechać do pobliskiego Sushi, by zobaczyć miasto gruzów i zniszczenia. Poznaliśmy wszystkie zabytki oznaczone na naszej mapie. Dotarliśmy też na górskie łąki, o których nikt nie mógł nam z całą pewnością powiedzieć, czy były Ormian, Azerów, czy mieszkańców Karabachu, a każda z naszych map zapatrywała się na nie inaczej. Pojechaliśmy do gruzińskiego regionu Swanetia. Odwiedziliśmy wioskę Ushguli, która dzięki swojej architekturze wpisana jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W Swanetii w każdej wiosce natkniemy się na średniowieczne wieże obronne wyrastające między zagonami kukurydzy, wznoszące się między kurnikiem a chlewikiem. Każdy szanujący się gospodarz miał kiedyś swoją wieżę, by bronić się przed sąsiadami. Swanowie uchodzą w Gruzji za bardzo wojowniczych i bardzo upartych. Są też bohaterami wielu kawałów. A gdy opuści się wioski, gdzie dzieci, kury i warchlaki bawią się wspólnie w strumykach płynących średniowiecznymi uliczkami, wjedzie się w góry tak niewyobrażalnie piękne, że trudno je opisać. Na własne oczy trzeba zobaczyć lodowce, łąki, skaliste stoki, wodospady i potężne jodły… Do Gruzji można wracać bez końca. Warto wiedzieć: Anna Bunikowska - weterynarz, pochodzi ze Słupska Anna Bunikowska (Fot. Archiwum prywatne) Wybrałam to miejsce, bo: Zawsze mnie ciągnie w nieznane, a nigdy wcześniej nie byłam w Armenii. Poza tym mieliśmy z Tomkiem bardzo ograniczony budżet, więc w grę wchodziły tylko kraje bez drogiej wizy wjazdowej. Moja podróż jest wyjątkowa, bo: Poruszaliśmy się jedynie autostopem, nie wydaliśmy nawet złotówki na transport publiczny. Mój patent: Nie ma lepszego sposobu na poznanie kraju i ludzi niż podróż autostopem. I nieważne, czy będziemy siedzieć w szoferce tira, klimatyzowanej limuzynie, czy śmierdzącym benzyną i tanim tytoniem gracie. Nie trzeba rezerwować biletów, czekać na dworcach, rozszyfrowywać rozkładów jazdy. Wystarczy wyjść na drogę i wyciągnąć rękę.